papa ’
Las hijas de Luno
XLAKTSUMAN PAPA’
literatura en Lenguas
serie bilingüe
D. R. © 2021 Fundación Universidad de las Américas, Puebla
Ex hacienda Santa Catarina Mártir s/n, San Andrés Cholula, Puebla, México, 72810
Tel.: +52 222 229 20 00 www.udlap.mx
editorial.udlap@udlap.mx
Primera edición: septiembre de 2021
ISBN: 978-607-8674-49-7
Diseño: Guillermo Pelayo Olmos
Ilustraciones: Diana Paola Granados García
Coordinadores de la serie: Charles M. Pigott y Martín Tonalmeyotl
Queda prohibida la reproducción parcial o total por cualquier medio del contenido de la presente obra, sin contar con autorización por escrito de los titulares de los derechos de autor. El contenido de este libro, así como su estilo y las opiniones expresadas en él, son responsabilidad de la autora y no necesariamente reflejan la opinión de la udlap.
Impresión bajo demanda.
LAS HIJAS DE LUNO
Cruz Alejandra Lucas Juárez
serie bilingüe literatura en Lenguas
prólogo
Xtalapaxkinín papa’
Amores de Luno
¿Tii maa papa’?
¿Quién es Luno?
Tamanixni’
Sueño
Xlimakgtó kmanixnilh
Segundo sueño
Xlimakgtutu kmanixnilh
Tercer sueño
Xlimakgtati kmanixnilh
Cuarto sueño
Kgachii papa’
Luno ebrio
Kintse’ xtalapaxkin papa’ Mi madre es amante de Luno
Lapaxkit kxtantin xwati’ Amor al pie del
Nialh kiakstu
Embarazada
Litutunaaku
Litutunaaku
Makgtutu puskat nawana’ Tres veces mujer
Kintakuxtakan
Mi otro ser yo
Kinkuxtakan
Nuestra mosca
64 76
Akgpuchokgo kinkachikín
Pueblo de Akgpuchokgo
66
Tantsulut
Pájaro Tantsulut
78
Akgpuchokgo
Akgpuchokgo
68
Lhtukit
80
Xtatlinkan chuwila’
Canto de guajolotes
Kalakgxkutw xatalaktsapa takilhkaksat
Atole de maíz
70 82
Tlamink
Olla
72 84
Pín
Descoser el silencio
Tamakgatsankgan
Extravíos
Xtachuwini nti aknú
Chile
La voz del enterrado
Xanatwa’
Florido Talismanin
Costumbres
Luwan
Extranjero
Luwan II
Extranjero II
Putaknun
Cementerios
‘Un kachikín
Pueblo viento
Xnin kachikín
La muerte del pueblo
Kgalhkgasnit
Gula
Este libro va dedicado a Teresa Juárez López y Teresa López Juárez.
PRÓLOGO
por: Manuel Espinosa Sainos*
Wanti lichiwinán xtankgaxekg chu lichiwinan xnakú lukgalhí limakgatliwakg. Maski luchalhuwa nti limaxanankgó xkilhtsukutkán wa namatliwakglhliín xamakgán tachiwín, wantu litalakgapasaw kilitutunakukán.
Wa imá ntsamat Cruz Alejandra Lucas Juárez lutliwakga xtachiwín lata namakgatsokgnán kkintachiwinkán. Kinkalimaakgatanksayán mpi luxlakaskinka namatliwakglhaw kilistaknikán akxni wan: «Nina puskat xakwan / nina akgalhtum xakchuwinan / litutunakuja xakwanit». Lakum lichiwinán kxlekgalhtawakga tu wanikán Xlaktsuman papa’, kinkamakgpuwantiniyán lakampi namatliwakglhaw kilikatsinkán chu namakatiyaw xtalakapastaknikán lakgkgolán. Nomá wan: «Chi wa puskat nawana unu’/ tuwa para naputsastalaniyan papa’». Lata lakachinaw chu lata stakaw lakchixkuwín chu lakchaján nakatsiwí mpa’pa kkilatamatkán, nitawa mpala nakinkalhkgamayán. Wampi lakum wankgó lakgkgolán wa imá mpa’pa chixku’, nachaná lichiwinán Cruz Alejandra kxlekgalhtawakga’. Nina pala xtakatsí mpala natawalá xamakgskgata makgatsokgná kxatutunaku, kum ninaluchalhuwa ti makgatsokgnankgó kkintachiwinkán chu ninaluchalhuwa ti makgampakikgó xmatliwakglhka kintankgaxekgakán. Wa imá Cruz Alejandra kinkamakgpuwantiniyán chu makgpuwantinikgó amakgapitsín lakampi nanakakniyaw kinkilhtsukutkán akxní wan mpi: «Tapalayawi la makgatunu lhtatayaw / kuyu litaxtuyaw / skaw, aktsu spun / usu max luwa». Akit klakapastaka mpi kinkalekgalhxakgatliyán kintankgaxekgakán xlakata kinkalixakgatliyán kxtatsokgni lantla kaknikgoyaw paks tu anán kkataxawat chu lantla wi xatakatsín lakampi ninalakgsput tu anán, nomá kinkawaniyán: «chanchu kin / kaapakgtsu tiyat / paklhtakinitaw / chuwa lakgachinín / kinkataxpulataktaniyan / kianimakan». Xtey kinkamasiinitilhakanán lantla kwenta natlawayaw chu nakkaniyaw kintsikan kataxawat, katsiyaw mpi nakinkakgalhakgaxmatán, kinkamakgamakglhtinanán akxni laka-
chinaw chu makgalay tu litamakgtakgalhaw chali chalí, xtachaná mpala na kin, chaná kinkawaniyán kxtatsokgni’: «Silankgna wá kinap / laa lakgsputlh. / Makatsininan pi winti naniy / laa min tantliy / kchastutati kinchik».
Nakinkaleakgwampalayán nchu kxlekgalhtawakga’, kinkawaniyán mpi kilimachayawatkán kintachiwinkán lakampi nelh makgtam nitu naliwakxilhkgokán kilitachikikán, lakampi nelh nakinkalakgmakgankanán lata makgasá patinamakgolh ti nkilitachikikán, nomá mawaninit xtatsokgni’: «Jkatsi mpi maxanana nakilakaukxilha’, luwan, / xlakata kit xlakgastap chichini’ / ni kinkgalhakgaxmatputuna / kit jilini’ / ti namatankgapipankgayan».
Nakalekgakhtawakgatit imá lekgalhtawakga’, kalipaxawatit, kalilhpipitit xatutunaku kintachiwinkán chu kamakgkatsitit xtankgaxekga lakampi alistalh natlan nawanatit: «kkatsiy kit, mpi kaanimakgas / namin tlaway xmasakga kxpakgjú kintamputsni’».
Una voz que habla desde la raíz hasta la punta del corazón es una voz que promete mucho. En un país donde la gente suele avergonzarse de su origen, esa voz garantiza la permanencia de la palabra antigua, el litutunaaku, es decir, lo que nos hace ser lo que somos.
Cruz Alejandra Lucas Juárez es una de esas voces frescas y activas de la literatura contemporánea en lengua tutunakú. «Antes de ser mujer / sin apenas pronunciar mi primera palabra / ya era mujer tutunakú», nos asegura, y nos invita a reflexionar sobre la importancia de fortalecer el listakni’, eso que sirve para crecer y nos mantiene vivos. De manera insistente, en éste su primer libro, Xlaktsuman papa’ / Las hijas de Luno, nos invita también a defender el likatsín , es decir, lo que nos sirve para producir conocimientos y aprender de la filosofía ancestral tutunakú. Por eso nos dice, sin titubear, «ser mujer en estas tierras / se corre el riesgo de ser perseguida por la Luna».
Durante todo el ciclo de vida de los hombres y mujeres, desde su nacimiento y conforme van creciendo, la Luna tiene presencia e influye constantemente, para bien o para mal, en nuestro ser. Pero, a diferencia de otras culturas, para nosotros los litutunakunín, Luna es varón, es decir, es Luno, y así lo consigna Cruz Alejandra en varios de sus textos. Parecía lejos el día en que algún joven hablante del tutunakú irrumpiera con fuerza en el mundo de la literatura indígena, pues, a diferencia de otras culturas, en la región del totonacapan aún son pocos los que se atreven a escribir y crear desde su propia lengua materna, pero sobre todo desde la raíz. Cruz Alejandra nos hace cómplices y hace cómplices a los que viven a su alrededor: «Al dormir nos transformamos / nos volvemos armadillo, / conejo, pequeño pájaro / o quizá serpiente». Y digo que nos habla desde la raíz porque sus textos nos desnudan y nos hablan de nuestra íntima relación con la naturaleza, ese modo de vivir que ha permitido mantener la armonía entre los seres humanos y el entorno. Aquí un claro ejemplo: «Nosotros / somos pedazos de tierra / que a veces / se nos desmorona / el co-
razón». Desde siempre nuestros ancestros nos han enseñado esa íntima relación con la madre Tierra, ese ser que nos escucha y nos recibe entre sus brazos al nacer, y que permite, a la vez, que en su piel crezca lo que nos alimenta, ese ser y lo que en ella hay, que somos nosotros mismos: «Al morir la tía / retornó en grillo. / Ahora ella anuncia la muerte / al ejecutar su danza / en las cuatro esquinas de la casa».
Pero es también un libro que nos invita a denunciar, a alzar la voz y no permitir ninguna atrocidad más contra nuestros pueblos originarios. Nos dice que es momento de poner un alto a la negación del México multicultural, a la exclusión y discriminación que por tantos años han padecido nuestros pueblos: «Sé que tienes pena de verme a la cara, luwan / porque soy ojo de sol enfurecido / te aterra escucharme / porque soy el relámpago / que romperá tus oídos».
Lean este libro, emociónense, enójense, suspiren, vibren al ritmo del pueblo de los tres corazones y sientan sus raíces propias para que al final digan: «sé que pronto hará su nido bajo mi ombligo».
*Poeta totonaco, traductor, productor y locutor bilingüe nacido en Ixtepec, Puebla. Recibió el Premio Nacional del Cuento Totonaco 1993, el Premio Estatal para Creadores Tlaltekatzin 2000 y el reconocimiento a su trayectoria por el Instituto Poblano de la Juventud en 2003. Editó El tesoro de un regalo excepcional (Edamex, 2001), de Roger Patrón Luján. Colaboró en el libro El arte de ser totonaca (Gobierno de Veracruz, 2009). Fue asesor del fonca. Locutor bilingüe en xectz, La Voz de la Sierra Norte. Ha colaborado para los suplementos culturales «El Búho» y «Ojarasca», entre otros. Becario del fonca en el Programa Escritores en Lenguas Indígenas (1999-2000) y del Programa de Estímulos a la Creación y al Desarrollo Artístico de Puebla (2010; 2012) (inba , 2018, https://literatura.inba.gob.mx/puebla/6180-espinosa-sainos-manuel.html).
CRUZ ALEJANDRA LUCAS JUÁREZ
Nació en 1997 en Tuxtla, Zapotitlán de Méndez, Puebla. Algunos de sus poemas y cuentos bilingües tutunakú-español han sido publicados en revistas como Círculo de Poesía, Tierra Adentro, Sinfín, Yolitia y en el suplemento «Ojarasca» del periódico La Jornada.
Fue becaria del Fondo Nacional para la Cultura y las Artes 2018-2019. Su obra ha formado parte de las antologías poéticas Insurrección de las palabras: poetas contemporáneos en lenguas mexicanas (La Jornada, 2018), Originaria: antología de once mujeres poetas en lenguas indígenas (Fonca, 2019) y Flor de siete pétalos (Ediciones del Espejos Somos, 2019).
Xtalapaxkinín papa’
Amores de Luno
¿Tii maa papa’?
Akgtum jaxanat, xkilhpin akgapun, skitit xla lhtukit, xtatsan katsisni’, skgatanat xmakasiyan kuyu’.
Kapsnat tani nalhkawiliyaw xkilhtsukut kilatamatkan.
¿Quién es Luno?
Un suspiro, labio del cielo, masa para el atole, diente de la noche, menguante garra de armadillo, página blanca para escribir el comienzo de nuestra historia.
Tamanixni’
Winti xkistalanima kmanixnilh, slip slip xmakgskgo xmakni’, muklhun xmakakankalima kkatijin.
Cha laa klakgawa klixakgatlilhi kintse’ nama nkiwanilh: Nachakgananatanchu wa Papa’ kstalaniman.
Sueño
Soñé un cuerpo tras de mí, su piel desnuda esparcía luz, eran orquídeas sus palabras y bordaban mi camino.
Al despertar conté todo a mi madre y esto dijo:
—Llegó el tiempo en que florecerás, Luno ha mirado tu caminar.


Xlimakgtó kmanixnilh
Alimakgtum kmanixnimpá, wa papa’ nalh kistalanilh.
Kaamakgat xkilakglakaminitancha’, xlimakgwa xmakgpitsinimakgo xanat xa’akgawitinin laktsuman.
Kiklh kimakgakatsalh cha nitu klakgtachokgoma.
Cha laa klakgawa, la kumu xanat ktsukulh xnakg xlakata kintsalanilh papa’.
Segundo sueño
En otro sueño, otra noche Luno renunció a mis pasos. Asomaba su rostro en el borde del cielo, repartía rojas flores al vientre de muchachas vanidosas. Sentí truenos en mi cabeza pero no detuve mi caminar.
Cuando desperté, como una flor me fui secando porque Luno me ha abandonado.
Xlimakgtutu kmanixnilh
Chali chali’
kkgalhkgalhitawila nakatsiswan, kiakgpixti katsini’, kan talakgchokgó kkachikin|
tanks chi naktatalakganokglha papa’, cha ni aktsu kintalakasiyuniy, pokglh kaawani kkatijinin. Kmakgasitsinit papa’ wa xliwankani kintatsekgnima ni kimaxkiputun tu klakaskima.
Cha, kkatsiy kit, mpi kaanimakgas namin tlaway xmasakga kxpakgjú kintamputsni’
kkatsiy mpi nakimputsapalay
kkatsiy mpi ni katimaxnakgalh kilatamat xlakata kliwalha’ ki’akgchuchustap.
Wa litasantikan papa’, wani kinana chu kintse’.
Tercer sueño
Después de cada sol espero que anochezca, me abraza la noche y voy a recorrer el pueblo, quizá en una de estas andanzas Luno baile con mi rostro, pero no puedo ver su redondez, la neblina ha cegado el camino. Hice enojar a Luno y huye de mí, no quiere darme lo que ando buscando.
Pero sé que pronto hará su nido bajo mi ombligo, vendrá a buscarme de nuevo, no dejará que se marchite mi tiempo y para su regreso prepararé frijoles de olla, esta receta de madre y abuela nunca falla para invocar a Luno.
Xlimakgtati kmanixnilh
Kkgosnamapa, ktatsalamapá kimakni’, laa kumu xakgasiya kpikwamapa, ni kakkgosnalhi kiwani kimpulakni’ makgkatsiputuni xla wán xatsits xmakgaxkgakganat papa’ kxkilhni’ wa cha makgtuma klitamastanilh chu akgatunu skgatanat wa papa min kimakamaxkiy laktsu lakgtsitsokgo xtalhtsí.
Cuarto sueño
Corro de nuevo, huyo de mi cuerpo y regreso a mi primer miedo. Mi vientre grita que no lo abandone, ansía esa luz blanca sobre su boca, le entrego mi ser mujer y desde entonces, en cada tierna sombra
Luno viene a cosechar su roja semilla en mis entrañas.


Kgachii papa’
Kgachii latama papa’, likgachilh xkilhpinin laktsuman xalak kkinkachikin nima kxtikat stakkgoy.
Kilakglakamilh, lakgpuwa kinchixit nima jaxma kintampulakgni’ chu lilhkawililh xmakgaxkgakganat, xatsitsokgo chuchut kxtampin kilhakgat.
Luno ebrio
Luno deambula por la noche para beber los labios de las flores que brotan en los petates del pueblo.
Su rostro vino hacia mis ojos, admiró las trenzas que descansan en mi cintura y con su opaca luz, trazó cascadas rojas bajo mi falda.
Kintse’ xtalapaxkin papa’
Klakgmakgalh mintapaxkit xlakata mintalapaxkini kintse’, makgatunu skgatana’, makgatunu katlana’, takatsiy pi chitana kxkgapinin chu makgsakgsaya xaxanatwa xtalhtsi’. Cha xlimakgwa nixtsuwana’ lakgacháni kintlat kgantati kiwi’ chu kgantati xanat antani tlawanita aktsu mimasakg.
Mi madre es amante de Luno
Rechacé tu llegada porque eres amante de mi madre, cada que naces y mueres anuncias tu arribo a sus cañadas y seduces sus semillas flor. Mi padre, durante tus ausencias, sembró cuatro flores y cuatro árboles en el nido que construiste.
Lapaxkit kxtantin xwati’
Namintalapaxkin xwanit kinana.
Lakgpuwanti lala xtatsuwi laa kskitiy.
Lakgpuwanti milakan kxpalhka’, lakgpuwanti xpalhka’ laa kumu aktsu katsisní, nima stiputawaka laa kumu laktsu kstaku.
Kxtantin xwati lapaxkitit, xlakaminkgonit kganchich, lanka lhkuyat makgsanitit laa lapaxkipatit xlimakgwa lhkutajulh waa xchú aktsú kgolotsin.
Amor al pie del metate
Fuiste amante de la abuela.
Te enamoraste de sus movimientos frente al metate. Te enamoraste de tu rostro grabado en el comal, deseaste en tus adentros esa noche diminuta a la que le brotan estrellas en su espalda.
Se amaron entre las piernas del metate, asomaban rostro las chispas, su pasión fue leña que avivó la lumbre e hicieron polvo las tortillas del abuelo.


Nialh kiakstu
Nalakachin
aktsu chichiní’ kkimpulakni’,
akxni laa nina chachin nawan Santujni’, chu lhmutulun yakgolh nawani laxux.
Akxni namakgaxkgakganan kimakni’ lakgatum katuxawat.
Natachixkuwi xasasti chichini’.
Embarazada
Un sol pequeño brotará de mi vientre antes de que llegue Santujni’1 y los naranjos se arrastren por tanto fruto. Entonces mi cuerpo inundará de luz la piel del mundo. Se hará hombre el nuevo sol.
1 Santujni’: Día de Muertos.
Litutunaaku
Nina puskat xakwan, nina akgalhtum xakchuwinan, xakgokgxwata xwaniti nkintalakapastakni’.
Kgasiyaja laa nina xakkgalhpakgoskgoyi nkintapikwa, nina xaklakgapasa xtatantlini jili’, nina xakmakgkatsiy lhkuyat chuwa nina xaktalalakaukxilha nkilhtamaku, litutunakuja xakwanit.
Nina laa xaktlawan ni para xak’alhtuj kxamonkgawa ntiyat tipatututa xtliyi nkilistakni’. Kakuwa ntankgala tankgala xaktlawan, akgtututa nkiti xakkgalhi nkintapuwan.
Maski nina xaktakgmunu, xkgosnantapulikgoya ntantutu nkinkuxta unu ntani anankgoyi ntsinkalapatux, kxtatlawaan kintse Tere.
Nina xaklakgapasa nkilakan, makgtututa ntlakg pixlanka xak lakapastak chu xak xekgnan, litutunakuja xakwanit.
Litutunaaku
Antes de ser mujer, sin apenas pronunciar mi primera palabra, ya era trenza mi pensamiento.
Antes de cruzar las fronteras de mis miedos, de admirar la danza del trueno, de sentir la primera caricia del fuego y de cruzar la mirada con el tiempo, ya era un ser tutunakú.
Antes de caminar y caer sobre la tierra húmeda ya solfeaba mi corazón en tres tonos. Cuando mis pasos aún eran torpes, poseía ya tres conciencias.
Mucho antes de mi bautizo, mis tres nahuales corrían ya en esta tierra de orquídeas, bordado de mamá Tere.
Antes de conocer mi rostro, ya pensaba y gritaba con triple intensidad, ya era tutunakú.
Makgtutu puskat nawana’
Chi wa puskat nawana unu’ tsokgoskayitwa nawana lalata tsokgosta naskitiya’, lakgachichokgowa wankan xlakata talalaka’ukxilhkani lhkuyat.
Puskat xalak kasipini nawana’, kkgalhtuchokgo nalikukalitanapi lipachini nkiwi’ chu natatlawana nchichini’ kmiokgspun, nalitantupankga xlichichi nchiwix.
Puskat nti snapapawa lhakganan, tuwa para naputsastalaniy papa’.
Puskat nti laklhmani xchixit, tantlini ‘un chu talatama xchuchut chamakxkulit.
Tres veces mujer
Ser mujer en estas tierras es tener callos en las rodillas de tanto moler hincada, tener sonrojado el rostro por los guiños del fuego.
Ser mujer de la sierra es cargar leña con mecapal desde el río y caminar con el sol a cuestas, tener los pies agrietados por el ardor de las rocas.
Ser mujer de inmaculado ropaje, se corre el riesgo de ser perseguida por la Luna.
Ser mujer de pelo largo es danzar para el viento y ser cascada de arcoíris.


Kintakuxtakan
Mi otro ser yo
Kinkuxtakan
Chi laa xtsukú nkatsiswan, xlitankgatlawa xla axux kinchikkan, stuuk xchiwakay kxchakgan malakch nichi xkinkalakgtanukgoni nitlan ‘un.
Naa xkinkalimakasiyatlawayan, kapala chi kstaklhi nkisiyankan laklhman chi xwankgolh, wachi xlitamakgtayalh nkinkuxtakan laa nkinkaalaktaxtukgoyan.
Xwan mpi ni nasitaw kisiyankan tlan chi natsalanikgoyawi lapanit, laa anaw latamayaw katsisni’.
Wapi nachipanikana minkuxta, xwani xla, nalh akgkatsiya nkatilakgawant, wapi nawakán, aman milakni nalakgtankuwiy.
Nama xwan:
Tapalayawi la makgatunu lhtatayaw, kuyu litaxtuyaw, skaw, aktsu spun, usu max luwa.
Nuestra mosca
En la víspera de las sombras, ella embarraba ajo en las paredes, colgaba los dientes detrás de la puerta para ahuyentar el mal aire de nosotros.
Nos lo untaba en las uñas, para apurar su crecimiento y mantenerlas largas para defensa de nuestra mosca cuando sale de nuestro cuerpo.
Aconsejaba no cortárnoslas para poder escapar de las bestias, en el andar de la noche.
Si capturan tu mosca, decía ella, despertarás con media cabeza, si es devorada, sólo tu cuerpo sentirá el amanecer.
Su voz decía:
Al dormir nos transformamos, nos volvemos armadillo, conejo, pequeño pájaro, o quizá serpiente.
Nana Tsívita
ILaa kumu lakukakgó laktsu chichakg laa nkilhwantasanikgo sin, nanaa xla xkinkakukayan kxaxanatwa kxstipun.
Cha laa kaakuwa aktsu skgata’ xakwanit, kintilimakaxapamilh xatuwan xkulimaxanat kgamachi xwá nkilhtukit.
Xtakgalhutawila xla laa xlakpimin chichini’, x’an puxkgat x’akgsawat, stikiki xta’akgsput’tawilapalanchu k’akgstin ka tatantlilha xchuchut wa xtasiyu slip slip xlay xatsitsokgo xlitampachi’.
Xlakgpuwankgó lakxtakninkiwa chiwix xalakspunpulu xtantun xtantutsukkgoy tani xtantupankgonit, kaa xakkgalhkgalhitawila kitinchu xaklikgotnamputuna xlistakna Xtakgayaw
Nana Tsívita
IMe arrullaba en su floreada espalda tal como las ranas se montan una a otra cuando a gritos invocan a la lluvia de mayo.
Cuando era retoño de orquídea blanca, machacó hojas de luna en el rostro de mis pétalos para que mi atole fuese el más rico.
Con su cántaro tres orejas bajaba por agua al primer parpadeo del sol, para luego subir por la montaña, parecía bailar con el agua al compás de su roja cadera.
Piedras verdes anhelaban ser acariciadas por sus pies desnudos, guardaban besos en las fisuras de sus talones y yo la esperaba para beber el corazón de Xtakgayaw2 .
2 Nombre de una montaña
Xtsuku xkuliy xaxkut la kxchakgan kinchikkan, xtsuku nchuwani mumu, laa xkinkamakatsiniputunan ntu nitlan.
Xwan mpi ni tlan likgamanankan chuchut, xlakata natiyay kiakpunkan, nakinkamakgalhkuyatlayan chu laktsu laktsu natlaway xmasakg kintalakapastaknikan.
Kinkamasuyunin lala tasantikan papa’, lala naktapachiyaw chamakxkulit xalakgtsitsakga kinchixitkan.
IIRespondía ella con un tabaco entre sus labios cuando a espaldas de la casa empezaba a ulular el búho, queriendo atraer nuestra desdicha.
Prohibía jugar con el agua, porque podría adueñarse de nuestro espíritu, incendiarnos por dentro y despedazar el nido de nuestra memoria.
Ella nos enseñó a coquetear con Luno y a capturar el arcoíris en la negrura de nuestras cascadas.
III
Wapi nalh katilakganakgalhi xla klhkuyat, wapi namakgaxtakg xakgsawat chu nakinkamakglhputiniyan, ¿Ti natlawayi xtaskujut?
¿Ti nalakgamakgakglhayi nitlan ‘un?
¿Ti namalakgawitiyi mumu chuwa ti nakinkalixakgatliyani papa’?
¿Ti natlawani xtiji nkinkuxtakan?
¿Ti na xakgatliyi ntsakglhni’ chuwa ti nakinkalilakgmaxtuyan tokgxiwa’ la natiyayi kiakpunkan?
Wa xpalakata jkatsinima, kmakgastakmaw akgatunu talakapastakni’, kmakgtaya ni naakgmixiyi lhkuyat chuwa lakxtum kmakgskgalayaw mpi nataspitkgoy kinkuxtakan.
Kakgspuntlawan xtantunin tlakg chi pulhman natalhkatawilakgoy chuwa nichi xapamakgolhi nitla ’un.
III
Si ella deja de atizar el fuego, si abandona el cántaro y nos deja con la sed en la lengua, ¿quién hará su trabajo?
¿Quién espantará el rostro del mal aire?
¿Quién desmayará al búho y hablará de la luna?
¿Quién hará el camino de nuestra mosca?
¿Quién les hablará a las gotas y nos liberará con hojas de sauco cuando tome nuestro espíritu?
Por eso aprendo de ella, cosecho con ella cada pensamiento, le ayudo a mantener la llama del fogón y juntas aseguramos el regreso de nuestra mosca.
Camino sobre sus pasos para remarcar sus huellas y que ningún viento las desvanezca.


Silankgna kinap
Silankgna wá kinap
laa lakgsputlh.
Makatsininan pi winti naniy
laa min tantliy
kchastutati kinchik.
Tía grillo
Al morir la tía retornó en grillo. Ahora ella anuncia la muerte al ejecutar su danza en las cuatro esquinas de la casa.
Akgpuchokgo kinkachikín
Pueblo de Akgpuchokgo
Akgpuchokgo
Kinkachikín xtachuna tantum chokg kkgastin, xputatsekgni mpapa’, tsinkalapatux kxlakan chiwix. Kxlakgastap kgalhtuchokgo lakachilh kinkachikin.
Laa uku’ xakgsawat akgapun nima maskgawiwi kkatuxawat.
Laa kumu tantluwa pilam tasiyu laa ntsiswan, tatsukat nima malakgachichokgxwani mpuklhni’, xaxlipan masakg xla xpipilekg, xlhuku’ tamanixni’, xchixit xtakgayaw, katiyatna nima muklhun likakankala chichini chu sin.
Akgpuchokgo3
Mi pueblo es un caracol en la montaña, escondite de la luna, orquídea en el rostro de la piedra. Nació mi pueblo en el ojo de un río y es ahora cántaro del paraíso que refresca el mundo de la milpa. Es parvada de luciérnagas al caer la sombra, beso que sonroja las nubes, nido perpetuo para las mariposas, madriguera de sueños, trenzas del Xtakgayaw4, tierra con olor a sol y lluvia.
3 Akgpuchokgo: nombre de un pueblo totonaco.
4 Xtakgayaw: nombre de una montaña.
Lhtukit
Likuchun lhtukit, wankgokan, xlakata makuchiy kintlaminkan cha natlan likuchunkan akxní kgawa katsan kilaknikan chu kianimakan.
Lipaksa lhtukita talipuwan, kintalipuwankan, xtalipuwan kintlaminkan, xtalipuwan kimpuchinakan, xlakata xlistakna katuxawat litatlawanit chanchu kin kaapakgtsu tiyat paklhtakinitaw chuwa lakgachinín kinkataxpulataktaniyan kianimakan.
Atole de maíz
El atole de maíz tapa los poros del barro seco pero también sirve de medicina cuando andamos con la cabeza y el corazón llenos de hoyos.
Con atole de maíz se cura la tristeza, la tristeza nuestra, la de nuestras ollas, la de nuestros santos, porque está hecho de maíz: corazón del mundo.
Nosotros, somos pedazos de tierra que a veces se nos desmorona el corazón.
Tlamink
Klimilh kintlamink laa kmilh pakgakxtu.
Xakputaliyama kinkabin
cha lakgatum xlaktaxtuma lapi xlakgpixtajat laa ktaliyalh klhkuyat.
Xakpumakima akgsmulujuna’, nima xakukxilh kkinkachikin, cha paks lakgchuwalh kintlamink.
Xakpumakima kintamanixni’ ntani xaktatanokglh kintalapaxkinin, cha takgskgolh laktsu lhuku’ kxtapanin kintlamink.
Xakpumakima kintapaxuwan
nima kmakgpitsí chali chali’ cha paks laktsu lakgpixtajat tlawalh.
¿Kaakuwa tlakgwakatsama kintlamink chuwa nitamakalay kintalipuwan?
Olla
Llegué a la ciudad con mi olla de tierra, en su vientre deposité café y agua, pero sudó lágrimas al sentir el fuego en sus nalgas.
En ella guardé la neblina, de las mañanas del pueblo pero ella ha sorbido todo.
Quería guardar mis sueños donde me encontraba con mis amores pero entre sus costillas encontraron hoyos y escaparon.
Quería guardar mi luz que comparto a diario pero ella la hizo llanto.
¿Estará enferma de tristeza y le astillan mis recuerdos?
Pín
Xkgalhni chichiní.
Xtatakgatsinkan chixkuwin.
Xkilhtsukut takgwitit.
Nima chokg chokg tamacha’ chilianchu wa.
Nima spit spit tamacha’ stilampin wa.
Nima ntsiklh tsiklh tamacha´ laktsupin wa.
Chile
Sangre del sol. Perfección de los hombres. Origen del placer. Del coágulo más grande brotó el de la capa ancha. De las tiras de sangre germinaron los serranos. De las diminutas gotas nació el chiltepín.


Tantsulut
Akxní mapakuwikgon laa xaktalaliyamakgon, wa mintaskgaw nti makgamakgtayakgo lakchixkuwin, laa ntimapanunikgo xchiwix chichini’ ntani chali chali xmin patsitsiwani sluluk.
Uyma xkgalhwat chichiní kgaxmatlhi mintatlin pikwalh, makgat tapili’alh lakgachixkuwilh xamakglakgawitina tatlin.
Nitu atipatu xtanana’ mintatlin kinkalimakatsiniya kxakgan kalama’
¿Pi kuwa kakgachí nachimpala kintlat?
¿Pi kuwa kawi ntani tamakgwastayalh?
¿Pi kuwa katanulh tantum xaluku luwa’ kchiki’?
Kakgatakgsniputununan xatakgalhteskgni spun, nii ntlawanita mimasakg kwaputun mintalilokgtat ntu ni’amakgstum kgalhwanankgoy lakchixkuwin.
Pájaro Tantsulut
Tu nombre se originó entre apedreos, fue tu pago por socorrer a los hombres, por quitar la piedra corazón del sol donde todos los días la lagartija calentaba su vientre.
El huevo del sol escuchó tu canto y horrorizado, rodó monte abajo obedeciendo esa hipnotizante melodía.
Tu canto tan inconfundible nos advierte posando en el chalawite
¿Acaso papá llegará borracho de nuevo?
¿Cayó en algún peñasco?
¿Entró una serpiente venenosa en la casa?
Quiero leerte pájaro mensajero dónde tienes tu nido para beber de tu sabiduría jamás probada por los hombres.
Xtatlinkan chuwila’ 5
Piw piw piw piw chaw chaw chaw chaw.
Piw piw piw piw chaw chaw chaw chaw.
Kgolo’ kgolo’ kgolo’ kgolo’ kgolo’ kgolo’.
5 Canción popular que se les canta a los bebés en Tuxtla.
Canto de guajolotes
Piw piw piw piw (canta bebé guajolotito)
Chaw chaw chaw chaw (canta la mamá totola)
Piw piw piw piw (canta bebé guajolotito)
Chaw chaw chaw chaw (canta mamá totola)
Kgolo’ kgolo’ kgolo’ kgolo’ kgolo’ kgolo’ (canta papá guajolote)
Kalakgxkutw xatalaktsapa takilhkaksat
Descoser el silencio
Tamakgatsankgan
Kmakgatsankgalh kintapikwa
chu lakgxkutlh xtakilhkaksat kinkilhni’
laa ktakgslhi nkinin, chuwa na minin, xnin kachikin.
Kmakgatsankgalh kintakilhkaksat
chu kintatasa’ lakgxkutlh xatalaktsapa kintapiwa’.
Extravíos
Se me extravió el miedo y mi boca descosió su silencio cuando hallé a mi muerto, que también es tu muerto, muerto del pueblo.
Se me extravió el silencio y mi llanto deshiló el miedo remendado.
Xtachuwini nti aknú
Xtachuwini nti aknú xtachuna akgtumi ntlanka likan, kgantum tankgaxekg nima stujwa stak, akgtum tamakxtumit xatlakgwani ntakilhkaksat, wa akgtum tapikwa nima makgatatatla nkilistakna’.
Xtachuwin nti aknú wa xtatsiksnit anima wa nima lakgpuwan xalakmuksun talakapastakni’.
Xtachuwin nti aknú man xtakganin kali’unin kgaxmatkgoy, xaxtajati ntuwan chu xanat.
Xtachuwin nti aknu wa ntaxekgnat nima ntalakgaxi ksakgalina nti makilhkaksaputun.
Xtachuwin limaxkgan nawa nkila’, kimakanin xala kkakiwin
makgaxkgakganan kintalitsinat chuwa tlakgnani nkintachuwin.
Xtachuwin limaxkgan wa ntatsokgni nima nkgostawaka kxlakgstipanin puklhni’ wa nima ntatsekga kxkgalhni teja xla tiyat.
Xtachuwin limaxkgan, kita xla’, tsumat nti ntliyi xatutunaku chu xasnapapa lhakganan napulhtakichi xtachuwinkan Litutunaaku.
La voz del enterrado
La voz del enterrado es un arma divina, una raíz que emerge erguida, bandada de silencio cansado, miedo anclado en el centro del corazón.
La voz del enterrado es esa hambre profunda del alma que ansía los frutos melifluos de las fragantes memorias. Es esa voz escuchada por los oídos del viento, resina de hojas y flores humeantes.
La voz del enterrado es ese susurro sonoro que se lanza contra las rocas resistiéndose a desaparecer.
La voz del enterrado es también la mía, mis manos de campesina, mi sonrisa de alba y mi voz de guitarra.
La voz del enterrado es esa palabra que se difunde entre las nubes, aquella que se camufla sobre las tejas de barro.
La voz del enterrado soy yo misma, la niña que canta en tutunakú y viste color blanco para germinar la lengua de los Litutunaaku6 .
6 Litutunaaku : gente que pertenece a la cultura de los tres corazones (cultura tutunakú).
Xanatwa’
Klimakgkatsi mpi ni kilinit, nikkatsi lala ni nakní, wa nila klilhtata lakgachinin.
Nakchaxwakkgoyi nkiwi
akxni chinchu laa nakatsaanikgoy
nalilakapastakkgoy mpi xlimaaxanatkan nkintachuwin.
Florido
Presiento que no he de morir, no sé cómo no morir, por eso no duermo a veces.
Tallaré el tronco de los árboles para que al menos cuando sientan dolor, recuerden florecer mi palabra.
Talismanín
Lismaninitaw maxi lakgachixkuwinanaw, lismaninitaw talakgatsekgaw, paksi ntu liluwan kinkamakgakglhayan litekg litekg kinkalakawanikgoyan, lilakgawitiyaw likgalhkgamanan kilakgastapukan chu kintantunkan ¡Limaxkgan!
Kataxtuta ntanu ntani xuku tanupap, kalakgstipataxtukgota sipi chu kalilakgchi minchixit luwana tachuwin chu kastáwa mintachuwin nima makgasankgapat
Costumbres
Estamos acostumbrados a obedecer, a esconder el rostro, nos asusta todo del luwan7 nos saca la lengua, nos marea juega con nuestros ojos con nuestros pies. Limaxkgan8 abandona tu escondite, sal ya de entre las piedras y con tus cabellos enreda la lengua del luwan y teje el diálogo extraviado de ti mismo.
7 Luwan: extranjero. Persona que no pertenece a la cultura tutunakú.
8 Limaxkgan: campesino.
Luwan
Chi wapi nakimputsaya nchali tuxama, ni kintiputsaya wa kxtampin sipi, ni para kxtampun kgalhtuchokgo.
Nitu klakgnuwaka kxliskayitwa kkalhtukunin lala makatsinin taskgoyot.
Ni kintilakaputsaya wa kpuxkg ni para kkaputlunin.
Nitu ktasekgnipulayan.
Lanchiyo klakgawanit, klatamaputun, Lhtank kpixchipalh kintapikwa’ Klipixchukumakgnilh xmachita kintata.
Chu kwa mpi lanchiyó
Siin nawan kintachuwin chu namamuxti mintalakapastakni’
Extranjero
Si me buscas algún día, no me busques debajo de las piedras, ni en el fondo del río.
No estoy atrapado en el color de la espina como te lo ha dicho el taskgoyot9 . Que tus ojos no me busquen en la barranca ni en un charco de lodo.
No huyo de ti.
Hoy desperté con ganas de vivir, tomé del cuello a mi miedo y lo degollé con el machete del abuelo.
Me dije que desde hoy mi voz será la lluvia que inundará tu pensamiento.
9 Taskgoyot: duende malo.


Luwan II
Wapi nikatsiya ntani nakintakgsa anta unu klama, ktalhkatawilanit, kxlimakakayitwa nkilitachiki’ unu kxmakni xamakanitaxtakga nchu. Anta kjaxma kxtampun akgsawat chu kxpakganin kintamanixni’. Jkatsi mpi maxanana nakilakaukxilha’, luwan, xlakata kit xlakgastap chichini’, ni kinkgalhakgaxmatputuna, kit jilini’ ti namatankgapipankgayan.
Extranjero II
Si no sabes dónde encontrarme aquí ando, tatuada, en las manos callosas de mi gente, en la piel de la tortilla recién hecha. Reposo en el seno del cántaro y en el aleteo de mis sueños, de los sueños del pueblo. Sé que tienes pena de verme a la cara, luwan10 , porque soy ojo de sol enfurecido, te aterra escucharme porque soy el relámpago que romperá tus oídos.
10 Luwan: extranjero. Persona que no pertenece a la cultura tutunakú.
Putaknun
Kchilh uyanu kaktsu kachikin tani akgtó wi putaknun.
Chali chali tlakg lakgtlanka wankgoy, makgatunu makawán litalatna’ matankgalakan kgantum kiwi’ chu taxapay kgantum tiji’.
Chalhuwata kamanan tikiya aknukgoy wa uyanu kkachikin, nalhxawa ti kalitsintapulikgoy kkatijinin nalhxawa xakgalhkgamananin lakchajan nti chakganankgoy kkgalhtuchokgo.
Kaa tankgakgatit chiki’ puwilakgoka uyanu k’aktsu kachikin, xlimokgwa lakslipninkawan wa xchikkan xalakgsputni xlakgskgatankan antá kxkputaknunkan.
Uyama kamanan, kputaknun takgskgolh xtakgtsiyajatkan ntu xputsamakgolh kkakilhtamakú chu nalh lilipuwankgo palha namakgnipalakgokan amakgtum.
Cementerios
Llegué a vivir a este pueblo donde se alzan dos cementerios. Crecen sus bocas cada día, cada que bailan las balas se tumban árboles y se borran caminos.
Son más los jóvenes en el cementerio más que las risas en las polvorientas calles y jolgorios de mujeres lavando en el río.
La gente de este pueblo vive en casas de adobe y carrizo y sus hijos reposan en pequeños castillos, tumbas de azulejo.
Ahí, hallaron una paz anhelada en el tiempo y descansan serenos de ser asesinados de nuevo.
‘Un kachikin
Uyama ‘un kachikin, xkachikin kilakgskgatan, kilakgskgatan nti nalh tasantlinikgo pilam xpalakata pikwankgo natatanokglhkgoy linin.
Akxni laa mapankganankan uyanu kkachikin litakgsawikgo lakgskgatan, kaalamakgnimaka xlakan puwankgoy.
Chanchu wa lakgkgolon kaamakikgóy xtakatsinkan xlakata nalhtu xlakgskgatankan.
Pueblo viento
Este pueblo viento es pueblo de mis hijos, hijos que ya no les cantan a las luciérnagas por temor a cruzarse con la muerte.
Éste es un pueblo donde un niño confunde un cohete de fiesta con el zumbido de la muerte y los abuelos se guardan sus cuentos por falta de hijos y nietos.
Xnin kachikin
Cha uyanu kkaktsu kachikin
laktsina xmakanin maa nin
nakalinin xlatamat
laktlanka kgalhi xtantun chu akglhuwa kgalhiy xlakgastap.
Cha maa nin uyanu kkachikin
nalh pukgalhkgalhikan xasasti xtikat nipara xasasti tatawanu’ nipara xasasti akgpakgat.
Nalh likgalhkgalhitawilakan xa’akgamuksun kabin xlimokgo talalakaukxilhkani kgastin laa ntatsekga chichini’.
Nalh kati’akgpixtini lanchin
nalh minkumpari tlawayan chuwa ni waniyan chilha minkilhtamaku.
La muerte del pueblo
Aquí en este pueblo la muerte tiene las manos pequeñas tiene una vida mortal pasos grandes y un millar de ojos.
En este pueblo, la muerte ya no se espera en un petate nuevo ni con huaraches nuevos ni sombrero nuevo.
No se espera con una taza de café humeante mirando el rostro de la montaña mientras se enfrasca el sol.
Ya no llega y te abraza ni te llama compadre ni dice es turno de venir conmigo.
Kgalhkgasnit
Tsinka wa nkinkatiyatnakan
lantla lipikwa mawikgoy
laktlanka kilhni tsekg tsekg tlawanikgo chu likgalhkgasa ninín.
Tatampiliy, tinkx tinkx laktlawa xtamputsni’ lipalhanamputuni lukut nima nikgalhiyi xtakuwani’ talukun litaxtukgonit,
¡Lhpipi nkatiyatna’ lantla aksa pukutuwikgoy!
Gula
Nuestra tierra se ha vuelto pesada de tanto que le dan de tragar, le escarban bocas clandestinas y se sacia de cadáveres.
Se retuerce, sacude su gran ombligo tratando de vomitar huesos sin nombre convertidos en furia desbordada.
¡La tierra se estremece por tanta gula!


Editorial udlap
Izraim Marrufo Fernández Director
Rosa Quintanilla Martínez
Jefa de departamento
Angélica González Flores
Guillermo Pelayo Olmos
Coordinadores de diseño
Andrea Garza Carbajal
Aldo Chiquini Zamora
Coordinadores de corrección
Andrea Monserrat Flores Santaella
Coordinadora de preprensa
Carolina Tepetla Briones
Coordinadora administrativa
María Fernanda Ortiz de la Fuente
Auxiliar administrativa
Guadalupe Salinas Martínez
Coordinadora de producción
Jesús López Castillo
José Enrique Ortega Oliver
Impresores
María del Rosario Montiel Sánchez Encuadernación y acabados
Directorio udlap
Martín Alejandro Serrano Meneses Decano de Investigación y Posgrado
Martha Laura Ramírez Dorantes Decana de la Escuela de Artes y Humanidades
Luis Ricardo Hernández Molina Director de Investigación y Posgrado
Martín Sánchez Camargo Director académico del Departamento de Letras, Humanidades e Historia del Arte
serie bilingüe
Esta serie busca mostrar la vitalidad, vigencia y extraordinaria riqueza literaria de las lenguas originarias que se hablan en México actualmente.
XLAKTSUMAN
PAPA’’ LAS HIJAS DE LUNO
El color empleado en este volumen se inspira en el jade verde, piedra que durante siglos ha sido utilizada en la elaboración de piezas rituales y ornamentales. En la composición tipográfica se emplearon las familias Domaine Display, diseñada por Kris Sowersby, y Kepler de Robert Slimbach.
Libro en impresión bajo demanda.