Necati Fahri Taş - Milli Mücadele Döneminde Yozgat by Türkçü Betik

l•I

KÜLTÜR VE TURiZM BAKANUCI y AYINLAR!: 780

MİLLİ MÜCADELE DÖNEMİNDE YOZGAT Necati Fahri TAŞ

KÜLTÜR ESERLERİ DtziSİ:

Onay:

15.6,1987 tarih ve

928. ı

2'165 sayı

Birinci ba.skı, 1987 Baskı

Sayısı :

5.000

Gaya Matbaacılık

Sı,n.

ve Tic. A.Ş.

ANKARA

İ Ç İ N D E Kİ L E R Ö NS Ö Z

v vıı

KISALTMALAR

G İ RİŞ 1 - Tarihte Yozgat 2

Çapanoğu l a r ı ru luşu

. . . . . .

. . .

. . . . .

tarafından

. . .

. .. .

. . . . . .

Yozgat' ı n

. .

Ku·

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

BÖ L Ü M

B İ Rİ N C İ

BİRİNCİ DÜ N YA SAVAŞI DÖNEMİNDE YOZGAT

İ .K İ N C İ 1-

B Ö L Ü M

Milli MÜCADELE DÖNEMİNDE

YOZGAT

1 - Yabancı Davletlerin Emelleri ........ .......

2 - Ermeni

Meselesi ve Yozgat'ta

Faali yetleri

Milli

Ü Ç Ü N CÜ

E rmeni

.... ............ . .. ..... . .. .........

Mücadele Esına.sında Çıkan

r ı n · sebepleri

. . . .

. .

İsyanla-

.... .......... ......... ....... ....

23 32

B Ö L ÜM

il-YOZGAT'TA M EYD A N A GELEN OLAYLAR . . . ...

- 111 -

1 2

Çapanoğlu isyanı . . . . . . . . . . . . . .. . . . .. . . . . . . . . . . Milli Mücadele

Esnasında

Diğer Olaylar . .. . . ... . . . . . . . . . . ... . ........ . .. . . .

SONUÇ EKLER

. . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. .. .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

BİBLİYOGRAFYA

. . . . . .

. . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

-iV-

Yozgat'taki

...

·61

0 N S 0 Z Bozok Yaıyfası, kesif Oğuz Boyıl arı n ın yaşadığı b i r sa '

h a d ı r Kiıiltür yapısı esıki ve sağl am olmasına rağmen, bu .

sıahada üç, dört maka l enin d ı ş ı nda hiçbir araştı rm a yapıl

mamas ı ayrıca ditşündürücüdür.

Yapılan bu ça l ı şm anı n , dar imkanl arı sebebiyle, konu yu daha detaylı ol masa bi'le, m evcut yayın ve temin ·ade bi: l d;ğim belgelerLn .kazand ı rd ı ğ ı tmkan n ispetinde İ<flcele meye, azami gayret göstermeye çal ı ştım. Konuya temel teşıkil ·atrnesi bakım ı ndan , Yozgat'ın ta

r i h ç es i ni kısa bi·r g i ri ş olarak verdikten sonra, Milli Mu

cadel·a d öneminde , Yozgat'ın yeı'I ve ehemm'iıyeti.n i· , o dö nemin atmosferi içi nde ve ü lke nin bul unduğu şartlar doğ rultusunda i n ce l a m eye çalıştım. Konuyu bütün ayrı ntıla rı y lıa ve rd i ğ i m kanaati nde değiHm. Fakat daha i l erd e yapıla cak olan çal ı �ma l a r için; belki, bir yol gös term esi bakı mın ·

dan faydalı o l aca ğı kanaati ni taşımaktayım .

Bütün b u çalışmalarım esınasında , bana yol gösteren , her konuda yardımcı o.fan v e bu konunun incelenmes inde, asıl büyük payı bulunan M uhterem Hocam, Sayın Prof. Dr. Mustafa KAFALl'ya hürmet va ş.üıkrarı l arı m ı sunmayı b1r borç added i yo r u m .

N eciti Fahri TAŞ -V-

KISALT M ALAR a.g.e

Ank, A.Ü.D.T.C.F.D. a.ye. Bak. Bşk. c.

Çev. Haz. H. İA.

ist. İ.Ü,E.F.Y. K.B.Y, M.E.B.Y. M. Neşr. No: s.

••

T.B.M.M. T.D.K.Y. T.H.f.T.M. T.K.D. T.T.K.Y. y.a.g.e. y.a g.m .

Adı geçen eser. Ankara. Ankara Üniver,ıitesi Dil ve Tarih - Coğrafya Fa kültesi Dergisi. Aynı yer. Bakınız, Başkanlığı, Cilt. Çeviren Hazırlayan. Hicri yıl. İslam Ansiklopedisi. İstanbul . İstanbul Üniversitesi Edebiyat 1- akültesi Ya yınları. Kültür Bakanlığı Yayınla�·ı. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. Miladi yıl. Neşreden. Numara, Sayı. Sahife. Türkiye Büyük Millet Medbi. Türle Dil Kurumu Yayınlal'I. Türk Hukuk ve İktisat Tarihi Mecmuası. Türle Kültürü Dergisi. Türk Tarih Kurumu Yayınlal'I. Yukarıda adı geçen eser. Yukarıda adı geçen makale.

- Vll -

1 R

1 Ş

TARİ H TE YOZGAT Y ozgıat, bi:r yer.leşim yeri olarak XVI. yüzyı.lın başında kurulmuştur (1). Daha önceleri burada bir köyün olduğu ri vayet edilme:kte ise de, bununla ilgiıli herhangi bir belge ve kalıntı bulunmamaktadır. Bu tarihten, Cumhuriyet d önem i n·a kadar yaygın olarak ıcBozok» adıyıl,a t anınan ilimiz, XIX. yüzyılın başına kadar Sivas Eya'l,etine bağlı bir sancaktır. Bozok Sancağı'nın XVll. yüzyılın ortalarında bir Has, ondo kuz Zeamet ve yediyüzotuzbir Tımarı olup, savaş zamanın· da Osmalllı 011dusuna 1 1 00 kişilik bir kuwetle katılabilecek dur umcladı,r (2).

Oğuzlar'ın Bozok koluna mensup Türkmenler, XV. asır dan itibaren bu bölgeye gelip yerleşerek, kandi adlarını buraya vermişl1erdir ( 3 ) . XX. asr ın ilk çeyreğine kadar Bo zok adı yanında yer yer Yo zgat olaraık da söylenegelmiş tir ("). Cumhuriyet döneminde Türkiya Büyük Millet Mec(1)

C2l <31

<4J

İ. Hakıkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, C. II, Ank. 1947 s. 272. Faruk Sümer, ıcBozok Talihine ait Araştırmalarıı Cumhu riyet'in 50. Yıl Dönümü Anma Kitabı, Ank. 1974 s. 331. Faruk Demirbaş, «Osmanlı Devrinde Anadolu'da Oğuz Boy· larııı D.T.C.F.D. C. .VII, s. 2. llmiyye Salnamesi, İst. 1334, CM. 19181 s. 690, 694, 724.

f'i'8i bki nci· dönem rnıiıH etvekiHeri nden Süi eym an Sırrı ( İ çöz) n ın 4 �sım 19122 tarihlıi teklifi üze.r'ine, Bozok ismi ka.ldı nlarak,

tur (5) .

1923

senesinden iti baren ilin adı Yozgat olmuş

Yozgat, Anadolu'nun diğer birçok bölg es·i gibi yayla özelliğini taşımaktadır. Bozak ya ylası nd a , Türkçe 11ÔZ» ad • veril·an ve diğer b öl g ele!rd e az rastlanan pek çok vadi bu l u n ma ktadır ( G ) . Özler, bilhassa kış aylar ı n d a, sürü l erin so ğ uktan korunması, beslenmesi, lüzumlu taze otun ve suyun bulunması bakımından, hayvaırı besl eyiciler için h ep aran an yerl·er olmuştur. Bozok boyuna mensup T ürkm e n·leri bura ya çeiken hususiyetlerden birinin de bölgenin bu öze l liğt olduğu sanrlrnaktadır. Moğolların 1243'te Selçukluları yenmesinden sonra. 1256 yılından itibaren Anado l u 'yu istila etmeye başlamış l ar d ı . Bu istilacı .kuvvetlerden bir kısım insaın.la·r bu sıra da Bozok bölgesinıi yurt tutmuşlardı. 1256 senesinden son ra bu bö.Jgeya yerle ş en l ere aKara Tataro denilme.ktedir. Timur, Anadoılu'dan dönerken, Kara Tatarları Türkistan'a götürmeye karar vererek, 1404 s e nesind e bunların tama m ı n ı zorla a l ı ·p geri gö türm üşt ür ('). Kara Tatarların Bozok bölgesi nden g itmeS'i n eti c e &i n d'e bu bölge , Sivas'ın g ü ne y i nd e va Kayseri'nin doğusunda ('b i lhassa Uzun Yayla) yaylayan Dulkadirli Türkmenl·ari tarafından iskan edil m is tir (8) ••

CSJ C6l

C7l

C8l

Mehmet Önder, Anadolu Şehir Adlan, Ank. 1969, s.

104.

HN. 0flkun, Eski lürk Yazıtları, T.D.K.Y. ist· 1940, s. 63, F. Sümer, y.a.g.m. s. 313.

F. Köprülü, Osmanlı Devleti'nin Kuruluşu, T.T.K.Y. Ank

1964,

s. 51.

XV. ve XVll. yüeyııllarda Bozok adı, sadece burada ya ş.ayan halkı temsil ediyordu. Daha sonra bu isim, bütün bölg'enii n genel adı haHne geılmi şt'i·r. XV. yüzyı•lda Yozgat ve komşu mahallere yerleış,en ve Borok adıyla anılan oymak iar şunlardı r : Kızıl Kocalu, Selmanlı, Ağçaılu, Çiçeklu, Za kirlu, Mes'udlu, Ağça Koyunlu, Kavurgalu, Demircilu, Şam Sa.yadı, Söklen, Hisar Be·glü, Karalu yani Kara Evlilerdi r (0). Bu oğuz boylannın Bozok'ta yerleştikleri· sahalarda şöyledir :

I< ı z ı 1 K o c a 1 u : Bozok'un en büyük oymakla rından biri olup, topluca yaşadıkları yer; Yozgat, Şefaatli, Yerköy ve M u sa Beyli ile çevril·i sahadı,r. Zaten şimdiki Şefaatli'nin eski adı da Kı!zıl Koca'dır (10).

Kızıl Kocalu oymağı.na ait, Elma Hacılu, Sarı Hac!lu, Musa Beylü, Aziz B·aglü, Yusuf Abdal, Dokuz, Hasaııcı gibi obalar ile Topaç,· Er.kekli, İğdeıli gibi e'kinlikler bu sahanın içimle bulunmaktadır. 1529- 1530 yıllarında �üçük bir köy ofan Yozgat da bu sahanın içinde bulunmaıktadır. Sorgun'a bağlı Alişar; Yerköy'ün batısı•ndaıki SektiJıi de i•smi•ni· Ali.şarlu ve Seki 1lu olarak Kızrıl Koca·lı obasından almıştır. Kızı!. Koca oğuHarı yaptııkları yağma aıkınlanyla etrafı tedirgin etmi şler, bunun üzerine Amasya'daki Osmanlı Va !isi Yörgüç Paşa, l<ızıl Koca.!u ailesinden dört kardeşi ve maiyetimie bulunan kişile.ri bk hile 1Tatice1sinde öldürtmüş tür (1'). Kızıl Kocalu oğullarının Bozok'uın ünlü Boy Beyle rinden Ağça oğlu ve Çiçek oğlu ile Dulkadir kuvvetler; ·Jla rak Karaman iline aıkın yapmışla1rdı,r. Karaman oğlu İbrahim Bey, Ürgüp civarında bu Duılkadirlileri yenmiştir [i430). Fa(9l

F. Sümer, <rBozoklu Oğuz Boylarına Dajn D.T.C.F.D. Ani>

( 1 0l

1 953. c. XI, S. 68. Bak. Eski Bozok Haritası, Ek: 1 .

C1 1 )

Neşri,

Cihannüma ,Neşr., F . Reşit Unat

rnen, T .DJK.Y., Ank. 1957, s. 599.

M . Altay Köy

kat daha sonra Kız ı l Koca l ular �rar

toparlailmışiardır.

Kızı lırmak k ıyısında:k i Şa11k ı ş l a'ya bağlı Cepni Köyü, l<ızıi Koca lu oymakl arından isa Bey'in yurdudur (1530 -1531 se nalerinde). Baltı Saray, Yassı Kışla, İğde Kışıla, E l ma Hacı·

lu, Arıık Aşan, Agçaı Saz Sinan'ın; Sarı Hacılu, Dere Kışla, Köse Yusuflu da Aılp Oğuz'un dirliklerin'i meydana getiri· yordu. Kız ı l Kocaluların asıl yurdu Battı olup, bundan baş ka So rku n da; Emlak ve Çubuk ç evre s i nde bu oymağa ait yerler bul unmaktadır. Kml Kocaı l u oıymaık· l arı ise şunlarıdır: Al işarlu, Sebiü, Elma Hacılu, İsa Hacıiu, Sarı Hacılu ve Köşlk le rd 1 ir (12}.

S a 1 m a n 1 u

Bu oymak adını Dulkadi rl' i Şeh Sü· ·

var Beg'in kardeşi Salman'dan aldığı kuvveüa muhtemel

dir. Sal maniıların yurdu, bugünıkü Vozgat'ın ba tısı n c a bulu

nan Sa l m anlıdır. A ğ ç ıa

1 u

Ağça adlı Boybeyi 'nin ismini alan bu

oymaık, Karıadere'de yaşamaı ktaydılar.

Bu bölge tamamen

Ağçalularca doldurulmuş, Aşağı l<anak da bu boya mensup

1ki·ş Herce, i-Skan edHmiştir. Ayrıca So�un, Emlaık, Karca A l i ·

lü, Hacılar, Hamza l u, Haşer, Çaılcır v e Gedük'te d e Ağça lu obaları bulunmaktadır. Ç i ç e k 1 u :

Bu oymakta adını Çiçe k adlı Boybe yi'nden almıştı r. Bu boy, Boğazlıyan çevresinde oturmak taydı.

Z a k i r 1 ü

Bu oymak, Yozgat'ın doğusundaki Sor

gun civarında yaşamakta ve Vay!.a Hacı.lu, Ramazanlu, Or han Hacılu, Emi r Gazilü ve daha birçok obalara ayrılnıakt3y·

dı. C12l

Sümer,

K.B.Y.

«Bozok

Tarihine Dair Araştırmalar» a.g.e. . s. 313.

314. Ôzcan Mert, XVHI. Ank. 1980, s. 1 8.

XIX. yüzyıllarda Çapanoğuilan

M e s ' u d 1 u : Bö�g·enin en eski oymakl arındandı r. Buna rağmen pek fazla nüıfuzu olmayan oym aık l arda n mey· dana ge·l mişti·r. A ğ ç a K o y u n 1 u: Du,lkadıirlileri n en büyük oy m ak,larındandır. Bozok'ta bulunaın Ağça Koyu nl ular ise, bu oymağ ın bir koludur. Ağça Koyunluların bu bölgede çıkan Baba Zünnun Ayaklanması'na katl'ld ıkları görüılmüştür. Bun· !arın kalabalık bir kısmı Gedük'te, bir kı·sım oba�arı da Karadere'de yaşamak,tadı·r. K a v u r g a 1 u : Dulıkadi·rlilerin Yozgat'ta ya rleşen büyülk bir koludur. Yozgat'ın doğus unda kendi adım taış ıyan Kavurgalı Köyü ve çevres inde yaşamaktadırlar. Safavi Dev leti'nin kuruıluşunda buniarın bir kısmı İran'a gitmişlerdir.

D e m ü ır c ü 1 1ü : Bu boy, bugün Adana'nıın Ka . dirli çevres ind en geldiği muhtemeldir. En tamnmış obaları -arasında; Sarim B·aglü olup, me rkeze bağlı Sarımbey, bu obanın adını taşımaktadır (13). Ş a m B a y a d ı : Bunlar, Bozok'un sınıriarı içindQ buiuna.n, o zamanıkı ismıi Geckik olan Şarkışla'da yaşaincık taydırlar. Bunlar kış ayla rın ı Hafop c i va r ı nda geçirdiklerin· den Şam Bayaıdı adım almışlardı r. il. Şah İsmail'in 1576'da ölümü üzerine bi rçok yerde Düzmece İsmailler çıkmış�j. Bunlardan biri de Bozoik'tak!i Şam Bayaıdı oymağındandı·r ('';. S ö k 1 e n : Du rk adiroğlu Şah Süvar B e g ' in Emirieri arnsın ! i Söıklen Beg, adım bu oymağa vermiştir. Söklen ı dak l erin yurdu, Yu1karı K anak 'ta idi. Yukarı Kanak'ın tamam! bunlar tarafından iskan edilm iştir. Burada bulunan, AyranC13l C14l

Sümer, a..g.m., s. 315, 316. Faruk Sümer, Oğuzlar CTürkmenlerl Tarihleri

latı

Destanları,

tst.

1980. s. 230, 232.

Boy Te�!d

er, Yağmur Kışlası,

Dere Kış las ı , Kümbet Kışla, Karacc:: Üyüık, Akarca, Arpa l ıı k , Küpelü, Karaveli K ı ş l as ı , Dere Yağ

sın, Alembeg Kışlası, Emirbeg Kış lası, Bara· k l u., Akbenlü, Çu:kurviran ve di·ğer bkçok eıkiın l iıkl·a rde Söklenler 1542-1543 yıllarmda 33 obaya ayr ı lmı ş bir halde yaşıyorlardı.

H � s a r B e g .ı ıü : Duıllkad•i1r Hanedanından olup, 1526 y ı l ı nda Bozoık'ta bü yük bir isyan çı•karan Zünnun oğlu Hisar Beg oğullarındandı. Hi sa r Beglülerin yurdu , Hasbek ve ç ev resi ol up , burası XVI. yü zyıl ı n il. yar ı s rın da Alıi<ı ad ı y l·a ayrı b:ir ida ri böl ga durumundaydı. Şimdi'lci Hasbek'in kuz·eydoğusundaki H i ı s arbegılü Köyü i l e Baş.kışla'nın, Kışla, Eyne l l: i (Topal Abdal Kışrlası), Hasbek, Ozan, Kema.I Fakihlü , Ağçadam, Çaın a kcı, Ra.mazanlu, Boya l ı k, K c:ı y a c ı·k Ağıl, Da ğaracı (Kayalu). Çoraık, E·di;k, Alı n Pınarı, Musa Fakih, Çağ· lalu gibli eki nl ikl er Hıi·sar Begfülere aitti. K a r a 1 u:

Bu oymak ş imdiıki Çay ıral an Kazası'nda

yaşamaktadırlar. Kara Kötük

Yassı

Üyüık,

(ıMenık'eşer), Kozak, Hisarı,

Köse oğl u, Ağçaıkışıla, Sarım Beg K ı ş l as ı , Ka·

yapınar, Tunuscuık (Turas ı ), Okcu oğl. u , Kozca Kışla, G ö ynü k

Kışlası (Yolıboğa). Avcı Sevündüık (Bayad), Yünlü Viran, Fak ı hl u (Ağça Vliran), Begd ' i H. Orta Kışla, Kilisecik, Çay ı r Şeyhi (Çayıralan), İ sa Beglü, Ar.barlu, Çay ı r Kışla, Zaki roğ Boranderesi, Mansur Ab<lal, lu, Meşhedi, Çura, �ozlu, Çobaın Hacı , Akvi ır a n gibi o tuzdan fazla eıkıinlik Ka.ralulara

a itti.

Bugür.1kü Yozgat'ın yerlıi hai'!<ı yukarıda belirtilen oy

makların nes:f:i.ndıen g e lm ekte dir. Zaten bu bölgede oymak

adlarını taşıyan bıi rç ok köy ve kasaba hala aynı· isimle aml maıktadıır. Anca:k, bazı

köyl·erln ism inin

yabancı isim olma

sı düşüncesdyle, yani adi.ar verilmi ş , bu arada Türkçe kö

kenH olan 'köy iısimleri de yabancı o lduğu z annıiyl e d e ğiş ·

tirilmiştir (15).

(15)

Sümer,

ıı:Bozok Tarih!ne ait

Araştırmalan

a.g.e., s.

)·' , ._.,;,

Bölge h al·k ı nın tamamı Türk olmakla beraber, XVll. yüzyl'ldan i�ibaren , doğud a n Ermeniler, Yunanistan ile Ege Ada lar ı ndan Rumlar g e l e rek Anadolu'nun şehir ve kaza la rı nda kolon:iler maydana getkmişlerdiır. Bunla r , askerlik yapmadıkları ve azınlık şuı.ıırn taş ııd ı'kla rı için, zamanla ço ğ al m ı ş lar ve bulwıduikları yerin en z engin ve müreffeh ya �ayan insanları olm u ş l ardı r. l1icari hayat ve esnaf teşkilat larının hemen h emen t ama m ı n ı ellerinde bulundurdukları için, yaJbancı a l'a ş hrm ac ı:lann Hık temas etti!kl·eri kiş·ilcr bun far oılıd u ğundan, nüfusun çoğunluğunu meyd a na g1etirdiıkleri intibamı· vermi·şler i se de � erç e1kt e böyle değildir. Hıristiyan vergi Bozok Sanca ğ ı 'nd a 1 557 tarihindeki Merkezi 109. e ç l İ e y ahi l e F , nüfusu şöyl edir : Ç a ndır 81

· , Sarı Abdal (Emlak) 25, Tekmen 1 0, Çepni (Şarıkışla) 48 Gemerek 2 1 9'dur. Bölgedeki toplam Hıristiyan vergi nüfusu ise 49-7'dir {1").

B:ozok, XIV. yü zyı l ı n il. yar ı s ı nda Eratna!ıların idar e s in de aılmıştır. Eratna (Öl: 1 3"52), aslen Uygur Türklerinden Taıycu Bahş'i'n' i n oğludur. Oğ uzla r ın Salur boyund an Kadı Burhaneddin 1 381 'de Ere tna Devleti'ne son vermiş, Kadı Burhaneddin'in 1398'de öldürülmesi üzerine böl·ge, Yıldı rım BayeZıid'in elrine geçımişti1r. Borok, Ankara Savaşı neticesinde kısa bir süre Ti mur'un haık'imlyet sahasına gkmiş , fakat Timur'un Anado

lu'yu teııkettmesiooa.n sonra Bozak ve çevresi Dulka<Hr Be y . liği'nıin sınır'Jaırı içine girımiştıirı . DulıkaıcHr Beyf.iği'nin 1522'de y ı ık ı.lmas ı üz erine bölgeni n h akıimiyeti Osmanlı Devleti'nin eHne geçmiştiır ("). H6J

(37)

!Sümer, a.g.m. s. 318.

Yılmaz Öztuna, Büyük Türkiye Tarihi, il.

223.

ht.

1'133, C

J'.!

ÇAPANOGULLARI TARAFINDAN YOZGAT'IN KU RULUŞU Yozgat, Kızıl Koca Kazası 'na bağlı küçük bi·r köy hüvi

yeti nde'yken, bu köyün şehir ha l i ne g e lm es i nd·a , Çapaıioğul ları'n ı n büyük payı bulunma ıktad ı •r .

Ç apanoğulları ' n ı n b iHn e n ilk şahsiyeti Ömer Ağa'dır.

Ömer A ğ a 'mn m ezar küabes i ndeki •Buzga·lı· tabiri ü zıerin

de duran F. K ı rz ı oğ l u ,

bu 'kel i m e n i n Tifüs ' in

güneybatı

s ı nda, Ahisik·a cJıoılay.ları mla , Borça l ı bölg esi nde; Bozgal/Bo

zu.gal/Bosukal ad ında bir köy b u l unduğu n u , o civarda ya şayan Karapaıpak Tü�kleri'nin bu ismi yÜkaırıda

yazıld ı ğr

ş-alkl'iyle te'laffuz ettikl erini bel' i rtmeıktedi·r. Bu bHgiden an

laş ı ld ı ğ ı na göre, Horasan'dan ıkallk ıp, Eri van , Kars yoluyla

Anadolu'ya gel:ip, G az i ante p ve Maraş dolıaıyla r ı na

.ge l en

Türkmenıl ı e r a ras ı nda ÇapanoğuUar ı ' n ı n da bul unduğu sa n ı lmaktad ı ·r . Fakat bu geliş isti1kameti ih ti laf l ıd ı r (1).

Yozgat'a g · e 1 l ı i p ye·rleşen Çapan (Çapaır) Ömer A ğa'n m

bi lıiııen teık oğlu Ahmet P aşa'd ıır . .Ahmet Paşı a , başta Bozoık

Sancağı Mütesıel l ı i ım ıl i ğ'i olmak ıüızere ·b' i rçok idari g örevle.r

de bulunmuştur. AJımet Paşıa ' n ı n B oz;oık Sancağında g61r:ev

almas ıyl a beraber, Bozok'ta b i rçok cam i, medl"ese gibi yeır(1)

Cengiz Orhonlu, kıln Teşebbüsü,

Osmanlı

İımparatorluğunda

İst. 1963 s. 78- 83.

Aşiretlerı

Jer yapan Çapanoğu. l l arı, hem çevredeki ha, l ıkın

Yozgat'a

gel mes�ni sağlamış, hem de buranın yönetim i n i e l l erind·a tutmuşl ardır. Mmet Paşa 1 7·6 5 senes inde, padişahın em rıiyıle, Sivas Valr i si Zaralı Zade Feyzu l lah Paşa tarafından öldürtülmüışfür.

Ahmet Paşa'nın öl ümünden sonra, Bozo'k'un

idaresi

kaırdeşi Mustafa Sey'ıe geçmiştir. Mustafa B· a y, biHlassa istaobul'un yiyeceık sıbntısırn k,arşı:l adığı için, İstanbul ta

rafmdan taıkdir edtlımrş ve. ağabeyıi, 1gibli o da lbiırçok ida.ri gö revde bul unmuştur. Yoz;gat'ın imarında çok büyü k k,a tkıla rı bulunmuştur. 1182 senesi nde kendini lro l'um ak için ya nında bul undUırouğu muhafızı tarafından katl• e di l miştir (2). Vozgat'ın büyüyüp gel i- ş mes i , Mustafa Bey'den sonra Bozok Mutasamfı olan kardeşi Sül· a yman Bey zamanına rast lamaktadır. Süleyman Bey, Osmanlı orousuna a sıker göndermenin .

yanında, 1 188 Avusturya, Rusya savaş'l arı gibi. bizzat sa

vaşl a.ra da katılmıştır. İştıe kat11Jdığı bu savaşlarda Veniçe rıHerin yetersiZ'l' i ği n i görerek,

111.

Teşki l atını kuıımaık istemes' i ındı e ki

Seil i m 'i i n

Nizam-ı C edi d

selYepleri yakı n en mü

şahade etmiştir. Bunun iç'inde bu teşkilaıtıın Aınadolu'da ku rulması için çıaılışmıştı·r (3). Böyl ece Anadolu'daki Nizam-ı

Oedıid Teşkilatı'nın temel leri i l k olarak Süleyman Bey ta

rafından atılmış olur.

Sül· e yman Bey, Çapanoğlu ailesind•an en çak sözü edi l· e n ve parlak bior geçmiş:i bufonan bir şahs·iyet olarak b i l:inme!ktı edir. Bo zok Musatarrıflığmda otuz yı� kadar bulun

muş , bi:rçok i cra at yaparak, dis· i pl ini ve diğer h izmetleri do-

C2l C3l

1. Hakkı Uzunçarşılı, cÇapanoğullanı Belleten, Ank. C. XXXVIIl, No: 150, s. 218. Tayyip Gök:bilgin,. •Nizı\m-ı Cedidı İ.A. C. X, S; 309 .

1 //4,

laysiyle darb-ı mese-1 olm u ş bir şaıh.s iyıe�ti r . Süleyman Bey' i n 1813 9ene s i nda ölümü üzerine, Bozok'un idaresi artık Çapa. n oğu ı l ları a i l es i nden başka birine verilm e mi ş ve bu ta r i hte n i tibaren İsta11bul'd . a n gönderilen va liıl ıerce idare e di lm i ş ti r (1).

Bozdk, XIX. yüzyılın ortalarında olduıkça büyümü� ve geniş bir bö lgeyi içiITa alm ışt ı r. Bu dönemdıe Bozok Eya l eti'n in; Bowk, Ankara, Kayseri Sancakları bulunmaktadır. B-owk, XX. yüzyılın b a ş ı n da Yozgat Sancağ ı ad ı yl a An

bağlanmış ve üç kazası bulunmaktadır. Kazal arıyla be r aber toplam vergi nüfusu ise, 3.SOS'tir (" ) .

kara Vi'layeti.'ne

C4l

CSl

Salname-i Devlet-i ru-i Osmaniye, İst. 1314 CM. 18981 s 63 !

Salnıime-i Devlet-.: ıil-i Osmaniye, İst. 1317 CM. 19011

s: ·180.

Bİ R iN C İ

B Ö LÜ M

B iR İNCİ DÜNYA SAVAŞI DÖNEMİNDE YOZGAT Bozok, xıx. yüzyı l ı n başları nda büyük bk yerleş i m ye rrnin adıY'kıeın, bi ı l hassa bu yü zyı l1 ı n oonlarına doğru küçül müş , s ı n ı rları daraltılm ı ş ve bir k ıs , ı m yerle-ri komşu vila

yıetle r , a bağlanmıştır. Bu son d urum, Bozok'un bir bölge adı ndan

çok,

Mr vil ayet

ad ı n ı

taşı d · ı ·ğ ı

görü1lmektedir.

1877 - 1878 Osmanl ı - Rus (93 Harbi) savaşı n et i ces i nde

tekrar nüfusunun artt ı ğı görülmektecHr. Bu tarihl·erde Mer

kez Kazası 'rnn toplam n üfusu 96 082, Boğazıl ı yan Kazas ı 'nın toplam

nüfusu

61 856, Maden Kazaıs ı 'rıın

toplam nüfusu

31 370; Devecidağı Kazas ı 'n ı n toplam nüfusu 19 80 7 'd i r

Anadolu'nun

(1).

her köşes i n d e oldu ığu g i bi , Yozgat'ında ;

baş.ta 93 Har.b.i va buna m üteaki p 1912 - 1913 Balkan Harbi

ve aırkasmdıan 1914 - 1918 tari ıh J.er1i arası nda

vuku bu lan

1 . Cihan Haırbi'r.in s ı ık ı ntıfarını çekmi ş , savaşa asker gön d ermi ş ve cephedeki asker i n yiyeceği n i te min etmiştir. Yozgat'ın coğırafi yeri·

iıtiibari yle , Bal ıkaınlar ve Doğu d ü şman isti l a s ı na uğrayan yerl erdeki halk, d üş m a n zul müınden kurtulmak i ç i n göç ·adereık dah a iç k ı s ı m-

Anado!u'ıda (il

Devlet Salnamesi,

ist.

1926, s.

543. 11

lara ge�miş·lerdir ( 2 ) . Yozga t, iş te s ava ş l arı n ç ı ktığı bu bu

nal ı m günleri nd e kendi soydaşılaırının isıJcanını üstlenm:iş dk. Yozgat ve çe:vresıine mı.Jhte·�if yeıılerden geMp ye rl e şen bu i nsa nl ardan biır :k ı sm ı savaş sonrasında geldikleri eskıi yerlerine dönmü şle r bazıları da h iç gitmeye rek b u ra lara yarl eşımiŞil •eırdi r. Yoz·gaıt'ı kesin ikametg·ah olarak se çen bu insanl arın teşeklkül ett:Prdıik ı le.ri müstaki l köyler bu ,

gün de mevcuttur.

Savaş y ı l larında, hem kendi halkı ve hem de ordunun maddi ve maneVt 'ıhtiıyacım karşı layan Yozgat'ın, g eHr s·a

viıyes't de o k ada r yülksek değildi1r.

Ma.nkez Kaza ' n ı n 1922 senesinde toplam g·eliri 185 587

TL. dir. Şah&J ge l i rle ri 299 478 TL. B e l ed i y e ' n i n

g e.ti rl eri

29 247 TL. ol araık tespit ed i ll miştir ( 3 ) . Resm i kay ı tl a ra göre bu geMııin düşuk!lüğü karş ıısında ihracatın o zama n a göre yüksek olduğu 'kabul edilmektedir. Mesela; bu y ı l ı l arda Ak

d ağmad en' i Ka zas ı ' n d an 942 ton muhte.liif zatı'iıra,

1 0 ton

yapağı , 1 2 ton ti ft�k . 2 ton s�hlep, 1,5 ton anason, 500 ki. lo

katran, 1 4 ton zift i hr a ç olunmuıştur. Boğazl ı yan Kazası '

ndan ise, yıılda 300 000 ş i niik ( 4) buğday ve 1 00 000 ş in i k ar

pa ihraç edMmi•şti·r. Deveci Kaz as ı 'nd an da 693 740 kıyye

buğday , 1 180 000 kıyye arp a, 900 kıyye afyon, 57 6-30 k ı yye

tütün

ihraç olunmuştur (5).

B'Öligede, tah ı l ü rü nlerin in yanı sı ra hayvaıncı l ıı k da ya

p ı llmalkt adtr . Faıkat nüfusunun bu t ari lıleırde 1 3 000 kada r ol-

(2)

(3)

(4)

C5l 12

Yılmaz Öztuna, Resimlerle 93 Har'bi, İst. 1969, T.C. Devlet Salnı:lıınesi, 1st. 1926, s.

543 .

35.

.Şinik», bilhassa tahıl ölçümünde kullanılan bir ölçü birimi

olup 8 ıkg. dır. T.C. Devlet Saılnamesi, a.ye.

ması, hayvancrl�ıın ciddi bıir gelir kaynağı olmadığını gös te rm ektıed �r (8). Yozgat. Milli Mücad·ale yıllarında istilaya uğramayan ilı lerimizden biridir. Onun ·için, bi·r Urfa, bi.r Maraş gibi kah ramarıılığını dünyaya duyuramamıştır. Fakat savaşın bütün acılarını ve sıkıntılarını çe1<mişti.r. Cephe gerisinde yapıl ması ıaz�m g elen her fedakarlığı yapmıştır· . Bu fedakarlığın dan dol ayı da Atatür.k'ün güıven methiyesini· kazanmıştır. Bu yıllarıda havacıfı.ğın hayaU önemi �i·ne kuru lan Tayyare Cemiıyati'nin bir şubesinıin de Boğazlıyan İl çesinde açı.lmış olması, hal1kın milli davasına ne kadar sa hip çııktığmı gösterımektedrr. Halık, söz konusu bu Tayyare ve H imaye-i Etfal Ceımiyeti'nin güçlenmesi için bu bölge de açılan (7) şubeler vasıtasıiryl·e haıfıktan çaşiHi yardımlar toplamış:lardır. Bu yardımların bi1r kısmı o zaman neşredil mekte olan mahalli Yozgat Gazetesi tarafından halka açık lanmıştır. Ehemmiyetine binaen bu yardımların bir bölü münü ve.rmeyi (O.zumlu görerek, aynen aşağıya çıkarılmış· tır. .. Maden'de Do nan ma İane·s·I Akdaığırİıa_den i hamiyyetmendan eşrafından Bahri Efen dfnin donanıma ianesi için köy,fe·rde zahi.re dercine delalet ve hıi mm et eyıf,eıdiğini memnuniyetf.e istibşar eyledik. Bah ri Efendi, gayret ve hamiyyetiın e güveni·lir, a�mi kavi bir adem olduğundan teşebbüsünden semerat-ı nafia husule gel·aceğinıi kaviyyen me'mül eder vesfü.r kazafarımızdaki eş rafın da mumi'ley'hin eser-i hamiyyıetine iktifa etmelerini temenni eyle·riz. .. ( ') . (6)

C7l

(8)

Nejat Göyünç,

�Milli

Mücadele'de

Anacloluı

1 00. Yılında Atatürk'e Armağan, İ.ÜJE'.F.Y. s. 6.

T.C.

Devlet Salnamesi, a.g.e. s. 543.

CM.

1910) s. 3. Asl ı için Bak. E'k: 11.

Yozgat

(mahalli gazete)

Doğumunun

24 Ramazan 1328, 15 Eylül

1326

Yine aıynı maha lli gazatenin bir başka sayısında da çok manidar olan bir başka ya rdım Hanı şu şekH de ve rilm e k

tedıi.r .

"Yaşasın Nisvanımız; Sonradan aldığımız m alümata nazaran Mutasarrıf Bey Hazretieri ' nin kerime-i muhteremleri hanımefendi başt3 ola rak bazı hanımefondHer ile beyı.n1 erin de bir heyet-i nis vaniye teşkil edip darü'l"harbde bulunan diılave r a s k a r ka r deşleri ne don, gömlek, kolsuz hır.ka, çorap gibıi hedaya-ı Ş'itfüyye celb ve cem'ine ibtidar etmişlerdir. Diğer rafika-i nisvaniyesine nümüne-i imtisal olma:k üzere, Hanım Meva

tiha yirmi kat çamaşır ihda edeceğ,ini vaad buyurmuştur. Böyle haıss•as, m üşfi'k, vicdanlı hanımefendil-are ne kadar teşeıkkür edi,lse azdır. Cenab-ı Haık m uv affakiyeHe r ihsan buyursun ... (0)•

Yukarıda görülen bu ilandan da anla.şıldığı üzere Türk kadını, tarihteki yerini bu defa yine muhafaza etmiş, Türk

Ordusu'nun zafer kazanması iç�n. onun ihtiyaçlarını karşı lamak üza re yardım kampanyası açmış, bizzat kendi eliyle ya ptığ ı g,iy.im eşyaforını cepheye ulaştl:rmıştır. Diğer ihtiyaç

maddelerinde de buna benz e r ya rd ı mların yapılması için çalışı.lmıştır. Bu ya rd ı mlar için ma;lı olı:ın malından, maaşı olan maaşından ayırdığı bi·r miktarla bu yardım s e ferber

Mğine

katılmı,ştır. Haıl•kın tamamının

gönlünde yatan tek

şey, a ben'im ide ih i ç b k şeyim yok ama, bu çorbada mu hakkak tuzum bulunmalıdır• dryerek. gücü neye yetiyo rs a muktedir okf uğu o şeyi veriyordu. Milletin asaletine ve büyüklüğüne bakınız k!i, kendisi yememiş, glyinmemi·ş fakat cephedeki askerlere yiyaceıt< ve giyecek gön de rm ek te de C9l

Yozgat (mahalli ga.zetel, 16 Zilkade 1330 Bak. Eık: III.

CM. 19111

s. 1.

asla tereddüt etmem i şt i r. Çünkü o, m ii l eti nd e n gelen asil ·

du�g'IJOUn biır 11ıi-şanes� olaraık, ·hiç olmazsa ben savaşamı

yo rs am d a , ve r ec eğ i m b i rıkaç l okmay ı yiyen M ehmatç i k be ı

nim adıma düşmanla savaşsın» fe l sefesi n i

taş ıma·k taıydı .

İşte h i ç bozulmayan, bu duyguyu d u m u ra uğratan akımla·

·rm tesi ııin d e n asta etkilenmeyen, a s a l eti ni muhafaza ede· rek ecd adımn şanına lay ı k ol maya çalışan Yozgat ha lık ı bu fedakarhkların simgesi olmuştur.

Yozgat h a l;k ın ı n aralarında kavurma toplayarak, askerle

re y aptrkları yard ı m ilanı şu şekıildecHr. ·

Asa.k ir- i şah a n e i ç i n ,

kavurma

y a p ı l a raık ashab-ı ha

m tyyet tarafından komi'syonumuza teslim e y l ed i k l e ri

vurman ın miıktarını mübeyyin defterdir. (Okka)

Teneke 1

Kıyye

Esami

Dirhem

B e l ed i ye Re i sıi Ahmet Efandi.

Hacı Kahraman

Efendi Za de

Mustafa Efendi. 1

Tuzıkaya MahaHes i•nden.

Na.il Bey.

Aşağı Nohutlu Ma ha lles ind e n Bekir Oğlu H üıseyi r. Ağa.

360

Yukarı No hu t l u Mahallesinden

Tantış Oğlu ömer Efend i .

250

Aşağı Nohutlu Maha l le si nd en Hoca Zade Abduh ufa k te·

neke. 15

Teneke

(Okka)

Kıyye 2

Dirheıa 75

Esimi Aşağı Nohutlu Mahallesinden Kaymazlı Zade Mustafa Efen

di mahdumunclan. 3

1 75

A. Nohutlu Mah. Hamin Ustadan.

150

Nohutlu. Aşağı Nohutlu Mah. İbrahim Ağa.

Tekaud

300

Tekye Mah. Dellal Kamil Ağa.

100

M:ülazim Nurettin Efendi. TuZ!kaya Maıh. Nalband Ahmet

ve Hacı Ustalar.

1 00

Mutayyab Oğlu Mah. Köşger Seyyid Usta.

350

Çakır Ayşe.

200

Çatak Mah. Mübaşir Mustafa Efandi.

2·::l0

Müstantık Osman Efendi. Nohutl u Mah. Behçet Efendi ve Derviş Bey.

Nohutlu Efendıi

Mah.

Hacı

ve Tevfik

Necip

ve Eytam

Müdürü Muhammed Efendiler.

2 16

Nalbantzade•lerden.

Teneke

(Okka) Kıyye

Esami

Dirhem

Manacı Zade

Mehmet Ağa'

dan.

300

Mimar Şaki r Usta.

300

Taıbur Katibi Ahrnat Efendi.

3 00

Eskipazar Mah.

Berber Ah·

met Usta.

200

Reji Müd ür ü Erendi.

200

Koyunbaşı Oğ:lu Be ki r Ağa.

. 25

Çatak ve MutayyAb Mah. Numen Oğlu,

Ağa.

Neoip Oğlu

Osman

MOtib (Mutaf) Oğ.lu Mah. Hı· zarcı

Nu ri

met.• (1°).

Sarı

Meh·

Halkın durumu ve devletin yanında yeraldığını göster

mek ba'kımından bir bi lgi muıkabliHnde olması münasebe tiyl·a devlet memurlarının da yard ımda bulunduğunu

gör

me'ktey,iz. Yine o günlerde Voııgat'ta çıhn mahalli gazetede me murların yaptığı para yardımını gösterir Mste şöyledir.

(101

Yozgat

Cmahalli gazetel

13e6, CM, 1911)

18 Zilhicce 1330, 14 Teşrin-i Sani

Bak. Ek: ıv.

Bu :kere me'murinin fa.nat-ı harbiye ·için taahhüdatı.

Guruş: Muhterem mütasamfım ı z

öm er

Mümtaz

Beyefendi, harb d evam ettıiıkce mah bemah

bu miktar te·sviıye ecfıeceıkt!i'r. Hakim Ef end i iki takS'itde

te d iye etmek '

üze�e.

istinaf müdde''i umum i s'i Cevdet B eyefendi

i·ki taksme te'dıiye ·atmek

Para:

üzere.

1 500 1 000 600

Muhasebeci Vehbi Be ye feın di iıki taıks itde

600

Tahrirat M üd ür ü Halil Efendi iki taksitde.

300

-(11)\

Tahrirat ketebesinden Mehmet Efendi, Ey

lül-dan i tibaren maMyye el�i ğuruş.

Nüfus memuru Mehmet Efendi bir defaya

mahsus.

Aza Beş�r Efendi Hcıi

200

taksitde.

Aza Seyyid Rü şt ü Efendi !iJkıi taıksitd e. Aza mü laz ı m ı Hiılmi Efendi mahiyye.

206

İstıinaf Başıkatibi' Abdah Bey, Teşrin-i evvel maaşından.

Zabit Ka t i b i Ahmet Efendi şehriye ·aHişer ğuruştan.

Zabit Kati·bi Fatik Efondi· mahiyye yirmiıbe

şeroen. 011

300

Yozgat <mahalli gazete), 9 Zilkade 1330; 10 Teşrin-i Evvel:

1328 CM. 19111, Bak.

500

Ek: V.

Guruş: Zabit Katibi

maaşından.

Avni Efendi,

Para:

Teşrin-i ewel

Zabi1: Kat1ibi Memduh Bey, mahiyye.

Merıkez Mua!Jini• Y·uısıuıf Ziya ·Bey, fıki taiks'Hrle.

500

B•idayet azası Maıhmet Ali Efendi, ha r b devam ettikçe maaşından yüzde iıkisin·i behre20

mah. Bidayet azası Nüzret Efe ndi , harb devam ett'�kçe maaşından yü.zıde M<iis iın i behremah. Biıdayet azaısı Mülazımı Osman Efendi dört taikSıitde. Bidayet Başkatibi AbdLJır.rahman Efendi, Teşrıin-i ·<wve·I maaşı.ndan. Muıkavelat Muharr'if'i Salih Efendi , Teşrin-i

ewel maaşından. Şeriyye Katibi

mahsus.

Şeriyye Katibi

İhsan Ömer

Efendi,

m��s.

206

57 3S

defaya 100

Efendi,

mahsus. Seriyye Katibi

bir

Yusuf Efendıi,

bi·r

defaya 100

bir defaya

1 00

Şerıiyye Mukayyidi Ömer Etandi, bir defaya mahsus.

100

Mahzar Fehmi Efendi, bii·r defaya mahsus.

100

Cl2)

-('")

Yozgat Cmıı.halli gazete), 16 Zilkade 1330-10 Teşrin-i Evvel

1328 CM. 1911), Bak. E!k: VI.

I K I N C 1

BÖLÜM

MİLLİ MÜCADELE DÖNEM İ NDE YOZGAT

Osmanılı Devleti ' ni n güçsüzlüğünden istifade etmek is teyen devletler, öteden beri Osmanlı Devleti üzerinde bes

ledikleri emeıHerine kavuşur gibi olmuşlar ve stratejilerini bu yönde çizmeye başlamı şla rd ır.

Milli Mücadeleyi hazırlayan amillerin başında; Türk

düşmanlığı, birliı k va berabe rliğimizi

bozan çalışmalar ve

kaleyi içten fethetme anlayışı gelmektedir.

Yabancı Devletlerin Emelleri :

Türkler, tar�hteki bütün mücaıdel•alerini tek başına ve

yalnız bir millet olarak s üroü rmüş.tür . Türk Miıl}artri'niın bu y alnızl ı ğının sebebini irki ana noktada toplamak mümkün

dür. Bunl·aroan biriınci·si; Türklerin de dahil olduğu Ural -

Altay kaviml·erti i'Çliınde u�un ömıüırlıü ve güçlü ıbi·r imparator luk haliıne gelen tek miıllet Türkl·erdk. Ayorıca C ıiıhanşumul

bir devlet olma şerefim� sahip olaın baş!k a bir milletin bu

lunmamasıdır. Osmanlı Devl·ati'nin bu gücü, tabiatıiyle d'iğer

biırçc>k devle1ıi n aılıeyhinde gef'işmiş ve o d:evıl•etlerin kin•ini ·

üzerine toplamıştır.

İkinoi husus ise; X. yıüzy rl ın başından itibaren İslam dinini kaobul etmesi sebebiyle, bu dinin bayraktarı olmuş,

İslamm mudMisi ve bekç is i göreıvini üzerıine a l m ı ş t ı r . B u def a da İslamın tems H cisi durumunda bulunan Türkler ile, HırisUyanlığın temsilcisi olan d iğer güçlü devl·atl e r arasın

- H ı risti:yanl ı!k mücadel esi başlam ıştı-r. Bu mü hedef, hep Türıkler olmuştur. fşıta bu ikiı husus i yatten dolayı Tü rkf.er, mi l l etler camiasında hep yalnız ka·l mıştı r. Bu yıalrnz Mi'fılet, y ıılıl a roa bunun s rkınrtısırn çekm i ş , da İslamlık cadel ed e

bütüın dünya milletlerinLn, kend is·iıyle hesabı olduğu bi·r mil

let halini aılmıştı·r. ·

Os ma nlı D evleti dönem ind e en çok a nla şma zl ı ğ a düş

tüğümüz devlet, Rusya'd ı r.

Ru:sya, Ça r 1 . Pertro'daın b-a ri sü rü p g el e n « s ı ca k de

emel ini yerine getkmek i ç in , kendisine ma görmüştür. Çünkü R us ya , denıiz taşıma c : l r ğ ı bakımıında n İst anbul ve Çanakka l e Boğa,zlar ına

nizlere inme » ni

ola rak hep Tü rk i ye ' y i

bağımlı b i r devlettir. Çünkü , Karadeniz dı ş md aık i diğer l i · manian dan'iz taş ı mac ı l ı ğ ı i çin elverişli değ i ld!r.

Rusya ,

Boğaız:ları e·l e geçi rmek ve bu dönemde çok önem ka zanan

O rtadoğu ' ya hakim olarak petrolden yeterince istifade e t

mek i çin, Osmanlı D evleti aleyhinde mümkün o l an he·r ş·ayi

yapma:yıa gayret sarfetmi şti r ( ' ) . Rusya 'nın yukarıda bel i rti !e.n emeHeri yanında İng i l te re'nin de Osmanlı D evleti üzerind e bi rçok h e•s apl a rr bui u n

makta yd ı .

İngiltere, Osmanlı Devleti'nin

son döneml erinde

Ak·

d·ani·z 'e hakim olmu:ş, Cebe l i Ta rıık ve Sürveyş Ka n a l ı 'ndaki

geçiışl•eri kontırolü a ıl t ma a lm ı ştı . Bu durum, İngiltere i ç in H indistan'daı�i sömürgeıleriy.le i rtibat kurmasının en ko l ay ve kısa yoluydu . Ayrıca bu haki miyeti , Müs l üman ArapC1l

Türk

İstiklal Harbi, �İstiklal Harbinde Ayaklanm:=ı!an Ge

nel Kurmay Harp Tarihi Ba5k.

Y. C.

VI. Ank. 1974, s. 6.

ları da kend i

menfaatleri doğrultusunda kullanması için, onlarla olan irtibatını sağlamı'Ş olacaktı. İ ogiltera'nin bu im

tiyazlı durumuna mani olmak isteyen iıkıi gü.ç vardı. Bu güç lerden biri Rusya, diğeri de Osmanlı Devleti'ydi.

Rusya'nın Ortadoğu'ya el atma ve sıcak denizlere inme isteğ:i, İngıiltere i ç i n h er zaman olumsuz hadi'Sele·r in g·aliş m esi ve yanında d�ğer güçl ü b�r devletin nefesinıi hi sset mesi demekti. Diğer taraftan Osma nl ı Devl eti de Müs l ü

man Ara p.la r ila ve dolay ı siy l e O rtadoğu ile hal iyle ilgile

niyo r, bura l a rı n eski·den olduğu gibi şimdi •de tek hakimi ol mak istiyordu.

Hem Osmanl ı Devleti ' n i n ve hem de R usya'n ı n bu i s tek l e rinin gerçe<kl eşmesi demek, İngi'ltere'nin A:kıdeniz'de üstünlüğünü kaybetmesi, Süveyş Kanalı'ndan serbestçe is tifade edememesi dameıktli . İ nıgiılte.re için diğer önemli bir husus da, Hindistan'da-kıi sömü rgelerin i 'kaybetmesi ve Arap Devletl eri üzerindelki menfaatlerinden vazgeçmek mecbu r:iyaNnde ka·lması demeıkti .

Bu durum karşısın da l ngiltere, Rusya'yı Akdeniz'e in·

dirmemeık

içi n İ stanbu;f ve Çanak1<ale Boğazılarına hakim

olmak, her fı rsatta Osmanlı Devleti bünyesi l'1'de'ki azınlıkla

rı, Osmanl ı Devleti'nıin aleyhinde

k ı ş'kı rtm ak

ve neticede

bu davlıeti zaytf düşürerek , kendi menfaatleri karşısında

e�kisiz hale getirmek için çalışmaktad ı r. İ ngiltere bu de ğişm ez siyasetini, dünyadaki bi rçok devt1ete uyguladığı gi

bi, Osmanlı Devle1ii'ne k a rş ı da m ütema diy e n uygu l am ı şt ı r.

Osmanl ı Devl e ti ' ni n çok uzun yıHardan berJ h a s ı nı du

rumda bulunduğu diğer bir devl·at de Vunanista n 'd ı r.

Yu n ani:stan , 1 82 1 'de Osmanl ı Devleti ' n e karşı i s y a n

sahibi olmanın yoll arını aramıştı r. Yunanıistan'ı·

e t

söz bu arayışa

ti k ten sonra , heıp Batı Anadolu ve Boğıaz:l ar bölg e.s i n de

Hen en önemli husL.JıS d a , Avrupa l ı· d evl etle r i·n Yunan ista.n 'ı .a en z i yad e musamaha ve sempatiya ma?!har ülke » olarak .görmeleri ve onların .. ş ımarı ık çocuk muamelesi,, yapmış olmal arıdır. Vuna n·istan 'la aram ıızda'ki hu tarih i husumet du

rumu . Osmanl ı Devl eti 'ni n son zamaflolarında

daha bariz

1ıaıf,e gelmi·ştiır. Bu s ebe pf o Yunanistan , Türk M ille ti için

her kötüılüğıü reva görımekta ve buf!un için ça l ışma·ktadır .

Osma ıııl ı Devıleti 'ni n y ı:k ı�m as ı hal inde, kendis i ne b'i rçok

:menfa.at sağlayacağı nı d üşü n en devl etler a ra s ı nd a ; Fran

·s a . ltalya, Bu lgari'Stan,

Su riye g ibi

dev l etleri de z i k ret·

fTllelk l az ı md ı r.

2 - Ermeni Meselesi ve Yozgat'ta Ermeni Faaliyetleri : Osman�ı Devleti'nin XVl l l . yüzyı"3

kad a r

6rımeni me s e

·i es·i d i ye h e.rh a ng� b i·r p robılem i ydktur. Fakat, b irço'k ü lke

ni n Tü rki ye üzerindek1i çeş�tM em eılıl·er i sebebiıyı le, Erma n i

J er, Osman l ı Devl eti a·leyh inde k uf:lamlmaya ç a l ı şı l m ı şt ı r . Bu malksa.tıla Ermeni·le r

sil a.hl ancl ı n l m ış

bi rçok isyana

-soku1lmuştur. H atta Rusya , 1 . Dünya Savoı ş ı s ı· ras ıncia re

jim

d e ğişikliğ i

sa-b eb iy le

Doğu Anado l u

toprnk larım ız

dan çerk Hdi ğ i vaıkit, yeri ni Ermeni l e·re b ı·raıkım ı ştı . Ef'men i :ıe-r, hiç tereddıüt etme den bu göreV'i k<tbullenm i ş l e rdi . Çün 'kü , R usya ve drğer Avnıpa:lı devl·etl'3r, E rm e n:i:le r e dev l et kurdurma vaad i rırd e b u l un m uş l ar ve on ! arı g e rçek l e şm eye cek b ir rüyanın içine sürü:klem işlerdir. Zaten dah cı sonra-ki ta r ih l e rd e Enmeılileri yalnız bı rıaık rmş l a rd ı r . Osma n l ı Devleti'ni·n çökmesi ,

b u Erm e n i hü lyas ı n ı n

gerçerk'l e ş m e'S i d emekt i . B u seıbep! e El'meni l e r s ifa h'a. baş

vu rarak , Osma n l ı Devleti 'nıin bünyesindeki ba z ı yıkıcı grup larla işbirliği y apıp , devleti i çten çokertmaye ç a i ış m ı ş la rd ı r . 'Bilhassa Do.ğu ve Güneyd o�u A nadol'U ' d a ölma1k üzere , her 23

tarafta teşkilat ku rarak, Türk haı�kını imha etmeık. yı ldırmak ve nüfusun eıkseriyetine sahip olmak için ç e şi1: 1 i yollara başvurmuşlardır.

Yozgat'ta faal iyet gösteran Ermeni ler, H mçak Korn i te51i'n·in d'irıe1ktifle·riyle ha reket ediyorla rıdı. As ı l H ı nçak De·r

neği ise 1886 senesinde mevki maıkaım, ihtirası, şöhret me ,

raıkh.sı Kaiikasyal ı N azar B1ey adında bir tarafından İsviçre' de kurnlmuşt u r Bu kom i ta daha so!lra İ zrn ior, İstanbul ve H al ep'te şubeıler açarak faa fıiıyetleriıni y ürütmeye başla m ı ştı r (2). .

Bi rçoık i htil alc i Ermeni bu derneğe ÜY'e olmuş, fiikir ve

dıirektlflerini de H ınçak Gazatesi adıyla bi·r gazete ç ıkara rak yaymaya baş lamışlardı. Yozgaıt'ta:ki doğ rult usun da

garetenin diırektifleri

Er:meniler de bu

hareket ed iyo rl a rd ı

1892 - 1893 yıl l a rın da cami ve evlerin kapıfarına ilanlar as .

mışlar ; ev , d ü kkan gibi her yare H ınçak armaları ve bildi ri le r ini dağ ı tarak ha.l·ka maiksatlarım duyurmaya çalışmıf-lar dır (3).

Bi lhassa Boğazlıyan İ lçesi ve çevres+nıcfıe « Ermeni As ka.in M oıi non Cemiyeti • n i n ş ubes'ini açarak faaı:i yetılerini daıha da h ı•zlandı·rmış l a rdır. Propag andalarına haık l ı l ı k kazan

d ırmak ve taraftar to plam ak i ç i n , Tü rkler aleyhinde haya l i tehok davası açımı.ş i ardır. B u faa l'iryetleıriıni•, Yozga•t M uta sarrıfı olan L·aon Efendi kanalıyla İ ngil i zlere aıktara rak, İs· tan b ul Hüiküme't'i üz erinde baskı kurmaya çalışmı•şfa.rdır ('). ı

H ı nçak Kornıi tes i n i n Orta An adolu da faaHyet göste ren şubele·rinin merkezi M e·rzifon'du. Merzifon , • Küçük Er· '

C2l

İsmet Parnıaksı.zoğlu, Ermeni Komitelerinin İhti.li.ı.l Hareket

C3J

tt .

C4l

leri ve Besledikleri EmelleT. Ank. 1981, s. 1 6 . Parnıaksızoğlu, a.ye.

!Meşhur Valiler, Haz. H. Orhun

s. 474.

Kasaroğlu, Ank. 1%9,

menistan İ htiılal Kom'ites1i MerkeZ!i • ad ı n ı alm ıştı . Kom ire n�ın 1'e iıs i 1isıa , Mertifon 'daıki Amerukan Koleji 'nde öğretmen l i k yapan Karabet Tomayan ve seıkrete r� d e yin e .ayn ı oku l da öğretmen olan Ohannes Kayayan idıi . B u öğretmenlerin he,r ·ikisıi de P.rotesta:n 6nmen i•ydH er. Söz 1k!onusu bu kiış·iılerle berabe r Protestan vaizi M ard i ros , faal iyete geçmek için , önce Çorum , Burhan iye , Te.nüs . Sıivas , Tokat ve Amasya'yı gererek, Ermeniıl·are telıkiinde bulunmuşlar, vaaz şekl inde kon�eranıs lıar vermi•şıler, g ittlikl·erıl bu yerlerde komiıteni.n şubeleı1i ni açm ı şl'a r, yaptıikıları kıonuşımalarcla, 1 877 - 1 878 Osman l ı - Rus ha.rıb i s ı rasında Enmen i l eri n katledi ldiği n i öne sü·rere\k, mevcut Enmen i l e·rin b i rl eşmesini i·stam i ş le r dii r. Böyıl0ece yaıba nc ı devl etlerin dH�katinıi çe'kmeık i ç i n , çe şitH oıl aylar te�gaılı laımı şılarıd ı•r. Ermenıi'lıe·r, a ra l arında hastane yapmak bahanesiyle halıktan para topl ayara'k s i lah alm ı şlar, hatta Tomaya n , ls viçrel i olan karı s ını Fransa ve İng ,lterıe'ye gönd:erarek, dört buçuk yı'I bura l a rda dolaştı rıp, H ı nçak a d ı n a 3 000 İngıi-l iz liras ı toplattı:rm ı ştır. Bu ça l ı şıma l aır devaım ede rken , Ermenıi halkının da s i -lahlanması i ç i n d i rektifl e.rıde bulun u lmuş, toplan a n parayla fak i r Erımen i l erin s i lahları al ı n m ı ş , zeng i n l erin de, kendıi s i lahl arı n ı kıaınıdi'leıri n iın temi n etmes i hususunda emi r veri l m işti r. Bu hazı ·rl ı!kl ar ya pı ld ıktan sonra fi i li ha rekete geçen Erım e n i l er, Osmancık (Yozgat'ta) postas ı n ıın önünü kese rek, posta sürü•cüsü ve muhafız l•ara saıld ı rm ı ş lar ; Gürünlü Zaropyan , Toros G ü lbenk, Kasbaır, Se ropa adl·a r ı n d aki Er men i çeteh� ri de Yozgat'a gitmekte ol a n başka bi r posta arabas ı n ı n önünü keserek, sü rücüsü ve muh afı z ı n ı öldür müşıl erdi.r. Bu kiş-i ler De rbend Kara.kolu'nu da bas a ra k bu kara1kol:da bul unan muıh afı.zları öldüııınü ş l erd ir. 25

Panos ve Misak adı ndaki diğer bior Ermeni çetesi de, Panos T uzl ası ' n ın postas ı n ı s oymu ş. l a rd ı r . Ayrı ca M aden p ostas ı m n 'Sürücüsü İ smaiıl !i·le , bu postan m muhafızı Necip adındaki şahıslar ölıdürülmıüştfü. Bu ve b u n a benzer olaıylar ol dukça a rtmaya baş.laım ıştı ( '' ) .

Ermen'ile rin yaptııld arı bu soygun hare·ketler i , onJarı n faki r o ldulkl arından dolaıyı deği ldi r. Sadece karışıkl ı k ç ı ka rarak , diiklka tleri üzerleri ne çekmekti r. Çünkü Ermeni l e r , azınl ı k kabul ediıldi ğ i içi n , Osman l ı navh�ti ' nıi n azı n l ı klara t anım ı ş olduğu haklardan fazla.siyi e bunlar da i sti fad e et· mi ş le rd i r: .Aıs!kere a l ınmad ıilda rı içi n kendi leri n i ticarete ver miş l er ve halıkın en zenqin i nıs anları hal·ine ge:lmiş lerd.i r.

Ermenilerin çıkardıkl arı bu o l ayl ar ve eşkııya hareket leri netıice&lnde, Tomayan ve Kayay·an

tevkif ed ilmiş i s e

d e , İ ng i'ltere 'n in a raya girmesi netices i nde bu i1ki şahı·s da serbest bı raikıl mıştı r.

Ermen i l eri n maıJkCır hare'ketl erini bi·raz daha. hızland ı r· ması· ü z eri•n e . Osmanl ı Devleti 1 4 M ayıs 1 9 1 5 tarihinde üç maddeden i baret ol·an şu · Tehcir Kanu nu • nu ç11kıarm ı şl ardı r. Bu kanuna göre; 1 - Savaş vaılctiooe Ordu, Kolordu ve Tüman komu tanl a r ı ve bunıl arın vekıil l er.i ve müstak!i l meV1ki komutanla

rı, aha l i tarafından herhang i b i r su rette hüıkümet emirleri· ne ve yuı�t savunmas ı n a ve asayi ş in koru nmas ına dair i ş l e re ve tertipl e re karş ı muhalefet ve s·iilahla tecavüz ve di·

renme görülürse, hemen asılrer:i kuwatl e ş iddetli· surette te'dipl·er, yağmaya ve tıecavıüz ve m ukavemeti es as ı nd a n yoık etmeye mezun va m ecıb u rdu r la r . (5)

Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni M�selesi,

465, 466.

İst. i 976,

O.r'du ve müstak�I Kolordu ve Tümen komuta n l a

rı , as!kerlıik icaplarından dolayı veya casusluık ve h ıyanet l erini sewilkferi kura ve kesebat aha l i s i nıi tek tek vaya top l u o l arak di-ğer mahaMere s evk ve y�r1leş1li rebHlrler.

3 Bu Kanun çıktığı günden itibaren ( 1 3 Recep 1 333, M. 1 9 1 5) (0) . -

mu.taberdir.

Osman l ı Devletf'nin çıtka rd ı ğ ı bu kanunu da Nazar-ı di'k· kate a lmayan Ermeni ler, 2 Eyl ü l 1 91 5'te Yozgat'ı n Boğazlı yan İ lçesiıne bağl ı Türk Jcöyl erini ateşe vermelert üzerine, du ruma müdahale etmek i ç i n bölgeden jandarma kuvvetleri

gönde11iılmiş, bu defa da jandarmalara aıteşıf'a karş ıl ı k ver mi şl·erdir. Durum , zamanın lçişılerıi Bahol ığı 'na bi ld i ri l miş

ve İçi ş'leri Baıka nl ı ğ ı d a bi1r telg·raf emriy l e , Ermeni leri n 24 s aat i çinde böfıgeden çıka r ı l araık, Su.rrye i sti'kametine sev kadi lmes ini i s temiştir.

Bu olayfar ı n m eydana geldiği s ı rada, Yozgat'ın Boğaz Bey idi . Kemaıl Bey, bu

l ı yan İ lçesı;'nıin Kay:maıkamı Kemaif

e m i r üzeriıne J anılarma Komutanı i l e bi r l i kte verUen emri

yeri ne getirdHer.

Y ı l lardan bari Tür'k Va.ta n ı 'n ı parçal amaya çal ışan ve her çe ş i t har�keti gayeleri içi n meşru saya.n Ermeni ler, Mondros MıQıtarekeıs i 'n:i taki.p edeın günl.erde gadra uğramış i nsanl a r pozunda ortaya atı l ı.rl ar. KendHerini s ürgüne tabi tutan l a r ı n cazal and ı nlımas ı nı isterler. Bu i steklerin i , Mister Brown'u.n telki niyle pa d i ş aıh a da kab u l ettMrler (7). Duru ,

mu n yat ı şt ı rılmas ı i çin s uçlu aran maya baş l anır. Bu suçlu

l ardan b i ri nin de Boğ az l ı yan

K2•ymaka:mı

Bey in olıduğu 'kan aatin e var ı l �r.

M ehmet !<emal

(6)

Selahattin Tansel,

C7J

An'k. 1 977, s. 1 1 6. Tansel, a.g.e. s . 69.

Mondoros't!ın

Muda.nya'ya Kadar, C. I,

mal

Boğ�l ıyan Kaymakamı ve Yozgat M utasarrıf Vek i l i Ke Bey, E rm enıi · tehci•rinde u göreviırıı i kötüye 1kul lanarak,

ölümlare sebep olduğu • iıdd iasıyla idamla ya rg ı l a n ı r.

Mahkem ed e , çoğun l u ğunu Ermeni Komiteci'l erin

t eş

ki l ettiği ve İ ng iliz Yüksek Komiıse·rlıiği 'n in R um - Ermen i

şubesinin tem i n ettiği bir sürü yalancı şahit ortaya çı ka rak ,a<kı'I ve ma nt ı ğ ı n kabul etmedıi9i b i·r sürü suç uyduru larak, Kemaıl B·ay'·in aleyh inde ş·ah itl ik yaıpm ı ş l ar chr .

Mahkemede san ıık sandalyesinde otur an ve avukatlı·ğ ı

n ı Sadett i n Ferit B'8}' ' i n yaptığı Kemal Bey, şu ta rihi sa

vunmayı yapm ı-ştır.

« Düne kadar bi r hakiml e r heyeti haHnd.e olan sizler,

şu daiki1kada bi r ta ri h mahkeme&i sıfatın ı aılm ı ş b u l u n uyor s unu z .

Erman i l e r tarafı ndan ö!dürü:l en

din d aş l a r ı n ı n ve so y

daşl a.rı nın matemi , Müsl ü manların y:ü>rekl e.ri n i s ızlatt ı ğ ı ve her gün gelen kara habel"l·e·rin hal kı tahrik etmekten geri

k almad ı ğ ı malumdu.r. Ermen·i l e r ise, Rus ordularını n kah önüne geçerek, kah ar:kas ı nda kaılarak, ·a·l-Ose·riya mem l eketi n asker kuwetıinden mah rum kalmasına güvene:re-k, fac i a l a r meydana g·et i rım ekten çeki nmiyorla rd ı . İddii a ed i ld'iğ·i g i bi , Yozgat Vilayeti dah i l i nd en sevked i l e n bazı Erm e n i muha ci·r kafi l.e1l e·ri ne, ErmenıHe·ri n M üıs+ümanl a ra reva g·örd üıkleri facia lara ş a hit ol mu9 bazı asker kaçakla rının tecavüzü i h timal dahıil·inded:ir. A nc ak , sa v a ş ta yeniHş im i zin , aleyhi mizde meydana ge

ti rd iğ1i hezeyanı d u rdurmak maıksaıd ıyla, idd i a m akam ı r. ıın da

i steğ i üzeri ne kurbanlar veri l mes i bi·r sıiyaset i c a bı saıı l ı

yo rd u . Bu kurban ben oıl amam . Siz, kurban se ç m ekl e değil, ancaık haık ve adaletle h ü küm vermek v i cdani görevini taşı yan b i r yüıkseık heyats1i n i z . M utlaka ku rban a.ranıyorsa, her-

haltle bütün bu ;şleri n tertipçisi ve idareci·si olarak be n i m

g i b i küçük b i r memur bu1l u n acak değHdir. •

K ema l Bey' i n b u söz lıe·rinde n son ra , yalancı şa hı it l er h i ç o lmam�ş o l ayları g erç ekm i ş

g i b i i fti r a yağ muruna tu

tarlar. Bu ift i ra karş ı1s ı n da , o, şöyle söy l e r

« Hapsi y a l a nd ı r, uydurmad ı r. Reis Paş a , ben ne bunla

rın söyed i kl eri Kel ler Köy ü 'ne g i ttim , n e d e oradan geçti m . B urada vuıku bu l d uğ un u söyled1i'k leri c i naye t l e rd e n d e ha b e r i m yok. Hıeıle paıımaıkt a n çı:kmayan

yüzüğü a lmak için

kol kesmek ; R:ica ede11im , bu vahşeti kim yapar? B u dere

ce şeni b i r i ş i yapacaık bi r insan tasavvur edemiyorum. Esasen b i ri n i i s p at edem ezler. Çfıonkü hepsi i fti ra d an i baret ti-r. Ben i m haıber i m o l m ad an b i rşey olmuş ise b i l me m . Fa kat bu ana kadar bu m evzuda h itÇbiır ş �kayetçi· gelmam iş tir. İ l'k defa burad a , mahkeme huzuıruında bu ş ikayetler !le karş ıla ş ı yorum . . •

M ah'k·eme bu şek i l de devam eder1ke n , İ n g iHz l e r ve Er ma n iıl e r, Ke ma l Bey 'ıi n ası lmas ı i ç i n , mahkeme başkanı Hay

ret Paşa'ya baskı y a p tı1kı l arı nda n , Hayıret Paşa i stifa etm i ş

t i r. H ayret Paş a ' n ı n yerine " Nemrut• l akabı 1i l e a n ı l an M u s tafa Paşa, mahkemenin baŞ!ka n l ı ğma getiıri lmi şti r.

Nemrut Mustafa Paş a , önceden veri lm i ş b iır emri yeri ne geti rmek içi n , bi·r memur tavrı i l·a mahk emey i neti c e l en d i r n rak, 8 N i s a n 1 9 1 9 'd a Kema l B e y ' i idama m aıhküm et mişti r. Önceden haz ı r l an m ı ş

olan bu idam kararı , tastik

edi1l mek üzere saraya gönderi l i r. Pad i ş ah , Sultan Vahi düd

d i n , « Ferit Paşa , M i l l et i l e Padi şan araıs ına s iyah bir perde çekti .. d i yereık bu kararı imzalamaz. .. İş 1 i n t i1k am ve b i l a h a re m LI'ka te l e şekı l i n' i alab'U i r . . . • • yol un ş i mdiden önünü k e s me!k üzere fetva'yı şeri.fa talebine m ecbur oldum • d·a r. Şeyhü l i s l·am Mustafa Sabri 'nin ;

•

Oivan-ı harb-i örfi tarafından idama m a hıküm edj l en .

Kemal ' i n mahk em esi hak ve ad l e m uvaftk b i r s urette icra ed i lm i ş olduğu takti rde , hakkı nda sadır o l a.n h üikm i idam ı n -

d erOn-ı varakada muh arrer fetva ve n ükül-i şer'iyyeye mu vafık o lduğu vareste-i a rzd ı r • bu şeki ld-a verd i ğ i fetva i l e

Ermeni l ere bs a s h akık ı n ı n va ri l m i ş olmas ı gi b i garip bir ad alet ölçüs-ü ifo ve l ngi l izlerin baskısı i le Tü·�k H ükumeti ve İ s lam müfttüsü , b i r Tür:k - İslam vatanseverin i n id a m ka ra r ı n ı tasdıik ett�ler.

infaz edi hırek i ç i n , İstanbul 'a g etir1i lm i ş oılan Mehmet Kema l Be y

B·aki r Ağa Bölüğü'nden a l ı n ara k

infaz edi le

ceği yer ol a n Bayezid Meydanı'na getki l'i r. Kemal Bey ' i n asıılacağ r n ı duyan bütü n İ stanbull u l a r v e bi lhassa vatanse v erler, Bayezid Me yd a n ı nd a toplan ı.rlar. Kemal Bey ' e , idam '

sehpas ı n ı n önünde son sözünün ne olduğu s orulduğu za

man , o, h a lka d öne rek şöyle der; .. sevgi l i Vata n daşl a r ı m !

Ben bk Türk memu ruyu m . Ald ı ğ ım emri y e ri n e g eti r

d�m. Vaz'ifemi ya pt ığı ma vicda n ım e m i nd i r. Sizle·r e yem i n

ederim ki , ben masumum . Son sözüm bugün de bud u r , ya r ı n da budu r. Ecnebi d avle tı lere yaranmak ·

için beni a s ıry orl a r.

Eğer ada l et buna d i yo rlarsa. kah.rol'SLtn ada l et! . Kemal Bey'in bu son söz l er�ne k at ı l a n halk da a y n e n ce

vap vererek, • Kahrol s un böyle ada l et • d i ye

b ağ ı rmay a baş l a m ıış

l ard ı .

· de r ek ; Kema l Bey, b u son söz!le·ri ne devam a · Be n+m sevg i l i kardeş lıerim . Asil Türk M i Meti 'ne ço

cuklarımı am a n et e diyorum. Bu Kahraman Mi l l et, e l bette onlara baıkacaktır. A l l ah , Vatan ve M i l letim i·ze zeval ver mesiın, Amin ! • 30

· Borcum va.r, servetim yok! Ü ç çocuğum u M i l let uğru

yet i m bı rakıyorum . Yaşasın MHlet . . . • Kemaıl

Bey'ıin idam had ises i , l 9Hiz l e ri n

diği b i r ş ek i .ıde büyüık tepk lyl·a

loo rş ı l an ı r .

hiç bekleme

Kemal Bey',i n cenazes i , vasiryeti üz er i ne , Kad ı k öy Kuş

mezarı yan ına g ömülm e s i i ç i n edıi l i r . Kaıclıköy'dıe büyük b i r cenaze tören i yap ı l ır. Tabut, Karaıköy itfaiye karako l u önünden geçer ken , b i r m ang a asker bayra ğ ı yarıya i nd iıreııek sefam du rur (6) . A:l ı ş ı lmı•ş ı n d ı ş ı nd a , tabut e l l er üze1ri nde defned i l e ceği yere kadar g ötü r ü l e rek 1 0 n i san perşembe günü ak di l i Çay ı rı 'ndaki oğ,l unu n a i:lesine tesJ'im

şam üzari toprağa ve ri l i r (0).

K em a l B ey ' i n ü z e r i n tan ç �ka n vasiyeti de şöyledir : c

· M erhum, sevg i l i oğ l u m Ad n a n ' ı n m efd un

bul u ndu ğ u

K ad ıköy K u şd i l i Ç a yı r ı ' nd ak i kabristanda yavf'umun yan ın da gömü:lmem i d Hiyorum . Teyzem ve k a rdeşi m Kad ıköyii ' nıde s akindi r l e r . Teyzem in adres i , M üh ü rdar Cadıcl·as i nde 67 n umaral ı hanedrır. Ad ı İsmet H anı m 'd ı,r . Defi n mas.rafı tey zeme tevdi buıyurnlmal ıdır. l<abk taşım, hamıiyy etl i Türk ve Müslüman ka rıde ş l ,er i m tarafından d iık i lım el i ve üstüne ş öy le yaz ı l mal ıd ı r . .. Mi �let va mem �e!ket uğ.runda şehirt o l an

Boğazlı ıyan Kaymakamı Kem a l ' i n ruhuna FaUha •

Perişan

zevcem H atice 'ye, yavrularım M üz ehh e r ve M ü ş e rre f ' e mua

venet ed i lme sini , yavru l ar ı m ı n tahs i l ve terbiyesine ihti mam buyu ru lmas ı n ı vatandaşlarımdan beklerim. Babam Karamürsel aşar memuru sabıkı Ari.f B·a y'de acizdir. Kardeşim M ün i'r de kimses iızdir. Bunfaıra d a m ua-

(8)

(9)

Tansel, a.g.e. s. 1 19. Tansel, a.;g.e, s. 120.

Türk Mill eti ebediyyen yaşayacak, M üs lümanlık asla zeval bulmayacaıktı r. A l l ah M i l l et ve meml ekete zeval vermes i n . Fertl·ar ölür, M i l l et y aşar . İnşaUaıh Türk Mflı.l etıi el:Yadiyyetıe kadar yaşayacaktır.• 30 M art 1 335 (M. 1 9 1 9) (1 °) venet ol unursa memnun olurum.

Boğazl ıyan Kaymaıkamı Sab ı k ı Kemal

Bu hareke t, Ermen i·l ere verHmiş bi·r primden başka hiç bi1r i ş e y aram am ı ştır. Bu karar bHhassa Osmanl ı Devleti ' n i n son zamanlarda iç'inde b u l undu ğ u durumu açıklaması bak ı m ı ndan da ayrı bi·r ehemmi yet taşımaktad ı r'. ...

3 -

Milli Mücadele Esnasında Çıkan İsyanların Sebepleri :

Mi l l i M ücadel e dönemıi m:le çıkan isyan lar ın ·a n büyük sebeıbi, Osman l ı Deveti 'n'in i ç.inde bu lunduğu çares i zl i ktir. Bu isyanl a r ı n çılkmasın a sebep o l an huısusla .rı ş u ş e k i·l de özetl emek mümküıfldür.

1 - Baş ında D amat Ferit Paşa'n ı n bulunduğu Osman l ı Hükü met i ' n i•n , Kurtu l uş Savaşı 'mn hHafı nda yer aılmas ı , Kuva-yi M i l liye'nin yaptığ ı s av unm a haraketl1erıi n i n kamın lara uygun olmad ığı yol.unda fetvalar ve bi:ldıi ri l e r yay ı n la, m a·s ı (11 ) . 2 - Kuru luşundan itibaren, İ ttihat ve Terakki C em i

yeti ' n e karş ı tav ı r alan ve İ ng i l iz s iyaseti n i benims·ayen , Hürriyet ve İti laf Fı.rkası m ensupl arı bütün m em l ekette o l um-

C10l ( 1 1)

A. Alper Gazigiray, Osmanlılardan Günümüze Kadar Vesi

kalarla Ermeni Terörünün Kaynaklan. İst. 1982, s. 5129 - 535. Takvim·i Vakayi, 1 1 Nisan 1 336 C 1920J , S. 3824, Bak. Ek: VII,

suz propaganda yaparak, bu propaganda n ı n tas'i;ııle·ri rn gös termes i . 3 M i l li b irlik v e beraıberl i.ğ e en çok ihtiyaç d u y u ld u ğu bu zamanda, bazı tecrübesiz Vie bi'lgi,s iz maıkam sah i p l e rini n i·daırede meydana geti rd i!kl·eri boşlukl ar, bu tür ayak· lanma lara s1ebebiyet veriyordu . -

4 Ordusu terh i s ed i lm i ş , si lahları a ılınm ı ş ve b i r· çoık bölge l·eri iısti�la edHm i ş bi r d evıl eti n , gaıl i p durumda o lan güçlü devletlere karş ı koymas ı n ın �mkansız oldu ğ u , böyle bk şeye kalkışman ı n yı k ı m olacağ ı n ı n etrafa yayı l ması . -

Öze lıl'i1kile İ ngM izler başta olmak üz e.re iti laf dev 5 l·etl eri , büyük paralar harcayarak , geniş ölçüde haber a l m a v e p ropaıganda şeb eıka l e ri 1kurara'k, Kuvayi M i l liye ' n i n a l ey Mnda faalıiyet göstermiış:ler, bi lhassa calı iıl ke'Siım üzerinde et�iıl i de olmuşlard ı r. -

Osmanlı Devl eti 'rııi n azınl ıklara tamd ı ğ ı hakları titizi ilkle muhafaza ·atme.s.i , onl arın varl ı·kı !a r ı n ı n devam et mes1ine sebep o lmuş; 1 . D ü nya Savaşı 'nıdan sonra, bitk i n , yorgun düştüğü zaman d a O'nu parçaJ.amaya çalışmış lar dır (12 ) . 16

" Di n ma hvoluyor, İ slam i yefin mahvına yürünü yor. Di n i n yaşatı l ması ve koru nmasına Al laıh tarafı ndan biz ler m emur edM�fiık ,. g'ibi sözler söyl enerek, h i çbiır kötü ni yeti bul unmayan ha l k ı m ı z ın en cam a l ı c ı n o ktasında n hare k1et edare'k, a ldatıılmaya çal ı ş 11lmıştı r. Bu propagandayı ya pan güç ler ,düşman dev l etlere adeta M i l let'in b i r l ik ve be raberliık içinde o l mad ığ ı m i l an eder olımuş.fard ı r. B u du rumd an i stifade etmeık i steyen İ ngi:Jıizl er . Avrupa·l ı d i ğa r devl'0tl e re tavs1iıyedıe bulunarak; • Osmanl ı Devl eti 'nde b i r tik ve beraberl iık y<>ktur, kendi kendi l erin� i1dare edemezl-er. 7

021

Türk İstiklal Harbi, y.a.g.e.

2 - 4.

Bunların baş ı na idare edecek b i r müdür lazımd ı r• gibi tek

Hfle.rde ıb u l unmuş l ard ı r ( 18) .

Yabancı güçl·er, Türık hal.kıının , Saltanat, H ı.fafet, Şe ri ata çok değer verd i ğ iın i ; bu üç inanca tars düşen l eri ke s in l ik l e tasvi p etmeyeceklerini iyi b i l mekteydi l er. Bu yol dan yü rü nmesi hal·inde ,başarının büyük olacağ ı n ı ve kısa zamanda netıiceye varı l acağ ı n ı taıkdi r ed iyorl a rıcl ı . Ha lık, bütün bu propagaında�arın kim i n tarafından ya p ı l d ı ğ ı n a değ i l , k i m in ad ı n a yap ı ld ığ ı n a ön em veriyord u . Bu maksatlıa Haıli fe a1d ı1na ortaya ç ıkan he'r k i ş i başarı l ı olmaık tayd ı (H). Bu iç kanş ıkl ıkların ç ıkmasında İ ng iıl1izıl e r'·i n rol ü n ü n büyük olduğ u mu·ha�kaktır. M ese l a ; Bağdat'taıkii1 İ ng i l iz tem s i lcisin'in 29 Eyl i.i l 1 9 1 9'da, l ngM i z1le·r'in Hindistan İ ç İ ş lerr Bakanlığı 'na gönderd i ğ i 1 1 543 sayı l ı kapaıl ı teld e , Kürt me selesi ve B i nbaş ı Noel 1in faalıiyetl1eri ne işaret ·a derek şöy l e deniyord u . .. Noel ' i n fiıkrine göre , M ustafa Kem a l '•i n sebep olduğu duru m ci dd i yet kesbederse , B·ad i rhanlaırı ve dıi ğ er bazı Kürtleri i yice kul lanabi l i riz. Tür'k Hükumetin i , onları Kürt bölg el er.i ne Val i ve M utasarrıf tayin etmeğe s ıkıştm n ı z . . . ... (15) diyo.rdu. İ ngi l'izl,er, Mı·s ı r'da esi·r bu1l unan 30 000 kadar olduğu söylenen Tür:k l e r'i İ stanbu l 'a geti rarek, para ve çeşitl i vaad l erde bul unarak, bu esi rler'i n ken<l i gayel eri i stiıkaıme.t i nde çalıştı rmak i stem i ş l er, fakat es'i rleri n kabul e1!memesi üze ri ne, bunu gerçeıkleşt'i rememiış l e rd i r (16). C 13) C l 4J ( 1 5)

( 1 6)

a .g . e . s . 3 5 .

C. lll , s . 1 1 3 , 1 1 4. Seliı.hi Sonyel, 1 1 9 1 9 yılı İngiliz ıBelgeleri Işığında Mustafa Kemal ve Milli Mukavemet» T.D.K. Mart 1 970, s. 29, s. ıs. Tansel, a.g.e .

Kazım Kareıbekir, İstiklal Harbimiz, lst. 1 960,

660.

Ü Ç Ü N C Ü

B Ö L Ü M

il - YOZGAT'TA MEYDANA GELEN OLAYLAR

Osmanl ı Devleti , İtti hat ve Terakkii Fı rkas ı 'n ı n b i r yan l ı ş h es ab ı netiıcesinde, büyük üm itle·r i l e 1 . Oihan Harb i 'ne kat ı hr n ş , savaştan yeni k ç ı km ı ş ve A nadol u d ı şı ndak i top rakla r ı n ı n t a ma m ı n ı ka yb e tm i şt i r . Savaş sonunda ise, mağ lup b i r devlet s ıfat i yle masaya oturmuş ve ö lüm fe rma n ı o l a n M ond ros M ütarek'as'i 'ni i mzalamak m ecburiye t i n de kal m ışt ı r . (30 Ek'im 1 9 1 8) M ond ros M ütareıkıes i sonras !nda, a rtık yön etim fon k s i yonunu da kaybed e n O&ma n l ı Devl eti , İti laf Devl·e tlerinin istekleri do ğ rult usun d a hareket etmeye başlam ıştır. Bu m ü ta rek ey i bahane eden İti-laf D ev l e tl eri , Anaıcloılu topraıkları n ı & çok g ö r erek, geri kalan bu topraklanm ı zı d a isti la etme· ye baş l a m ı ş lardır.

M ustafa Kemal Atatürk, bu du rum karş ı s ı nd a , i ç i n d e b u·lundu ğ u m uz ahva l i şöyle izah ecf'iyordu . . . . Osma n l ı Devleti Harb-ı· Umumide mağl up olmuş, Osmanl ı ordusu her ta rafta zedelenm i ş , şeraiti ağır b i r mü tarek e n am e imzalanm ı ş , büyük harbin uzun seneleri zarf ın· •

da Mil let yorg u n ve faıki r bir halde . . . • .

.. ordunun e,!;ioden s i l ahları ve cephanesi al ı n m ı ş ve al ı nmakta. itNaf d evletl eri , mütareke ahkam ı n a riayete l ü zum görmüyorlar. B i re r ves•i l e i l e iti l af donanmaları va as kerleri İstanbuıl "da . Adana VHayeti Fransızlar; Urfa , Maraş, Ayın.tap İ ng i:l izler tarafından işga l ed'Hmıi ş ; Antalya ve Konya'da İtalyan :kı·taat-ı asıkeriyc-s i ; Merzifon ve Samsun' da İng'ilıiz asıke rl e·ri bul unuyor. Her tarafta ecnebi zabit ve mamurl arı ve hususi adam l a rı faal;iy·ette. Bundan başka, memleketin her tarafı nda anas ı.r-ı H ı ri·s1!iyal1'iye hafi , celi, hususi emel ve maıksa:tla rı n ı n tem i nıi i stihsal ine, .devl etin bi ran evvel çökmes1iıne sarf-ı mesai ed'iıyorfa r . » (1).

Aınadolu hal•k ı , devl·at i·d aresinclen mahrum, başı boş bi r hale g elm i ş , savaşıların eziiklıi ğıi içindeydi . İçteki fesat mües sesele:rin'i n düş:manlarca k ı·ş·kı·rtı:lmaıs ı , d ı şal'dan i sti l a ha rek·etl e r i n i n bütü n şiıcldeti ve acımasızl ı ğ ı He devam etme s i , halkı iki ataş a ras ı nda bı ra1k m �ş:t ı . H al'kı bu durumdan ku rtarmak i ç i n , M ustafa Kemal ' i n S a msun ' a çıkmas ı , Erzu rum v e Sivas KıOngre l eriyle iç ve d ı·ş düşm a nlara karşı teşıkMatlanmam ı z say·esincf.e, yeniden topaırlaınmamızı n temel l eri atııl m ıştı r. D üşman l a r An ado l u ' d a k i M i l l i M ücade l e yi yıkmak için bu defa da Kuva-yi M i l li'ye a l eyh i nde çal ışmaya baş lam ı ş l ar, Dü,ıır.izooa Aıbduıl lah Efendi 'nin i mzas ıyla fetval ar çı kar. tıp, Anadıo lu'daı�i bu mücadelen in şe r ' an u ygun o l m adığ ı n ı halka yaymaya baş l amışlard ı r. ,

Dürırizade' n i n verd i ği bu fetva'nın FJ doğru olma d ı ğ ı na dair, bi rçok m üftü ve ü l ema b i r araya gel erek, · M i'lli Müca d el e ' n i n şer'an caiz olduğun u • dair Fetva-i Şerife yay ı n laC1>

C2l

Nutuk, M.ıE J3.Y., Bak., Ek : X.

C. 1, İst.

1973, s. 1 , 2 .

yarak ha lkın bu icom.ıdald teredıd üıtle.riıni gider.m ey·e çal ı ş ·

m ı ş l a rd ı r (3).

İtilaf devletle.ri, Os manlı Devleti.'.n in paylaşı lması için pazarlık y.aparıkıen , ·Ankara'da T:B . M . M . açı lm ı ş , Türk M i l le ti'n·i tem5'FI eden yegan·e nıeoHs olduğunu d ünyaya duyu,r m u ştur. Bu duyu ru , Anadolu toprakl a.rmda he·s ap yapan düşman i ç i n korkulu b i r karar o lmuştur. Bu .de.fa düşmanlarımız planlarını değişti.rerek, yani fi l i ııl enmeık:te oılıan Tünkiye Büyüık M!iıll et M ecl is·i 'nin güç l·enmesin'i örııl emek içi n , içte h uzu rsuzluk çı'.kara rak , daha baş lamadan biNrme'lc ·istemişlerd i r. Bu mecl i s i· yok etmek iste.yeni.er, Türk Mi Mıatfni•n ka rı�kterini b i lmeyenlerd i r. Çünıkü .bu m i l l et, ta.r·iıhi bior çok de vıi rdıe olduğu gib'i, bu defa da her şeye rağmen, vatan ı n ı , miHet i ni kurtaırmak, esaret altına g·innemeık için , kad ı n , ço

cuk, genç ve yaşhs ıyla savıaı;>m ı·şbr. Yokluiklaır onu yı.ı d ı r mamış, güçlü d ü�man karşısında sayı·s ı n ın azhğı n ı asl'a ka bul etm emi'Ştk.

Düşmanla savaşacak k ı rk , k ı rkbeş bin kuvveti mize k ar ş ı ; .6ge Bölgesinde 1 00 OOO'i aşan Yun a n ; büyük kısmı İs tanbul çevre•s i nde olmak üze re 31 000 İ ngi l iz ; İ s ta nb u l ve Güney Anado l u 'da 38 000 F·ra:ns ız; Gün eybatı Ana:dolu'da, Ege ve İstanıbul 'da 5 000 İtaılyan ; Kars dolayılarında 16 000 6rmenıi olmak üzıera, topl am 200 000 kişiyle savaş yapmak durumunda kaıl ı nmıştı ( ' ) . Cepheye , sHah v e mühimmat sevıkıi için köylerdeki kaq ml ard•an i stifade edi leceıkti . Üçyüz kağ n ı bul unaın b i r köyd e , C3J

IMe.lunet K aplan · İnci Enginün, Devrin Yazarlarının K a l e miyle Mi lli Mücıi.dele ve Gazi Mustafa Kemal ,K.B.Y., C. L, ist. 1 96 1 , s. 287.

(4)

Alptekin Müderrisoğlu, Kurtuluş Savaşının Mali n,

İ'st.

1 973,

s_ 187.

Kaynakla 37

deneme yapı·lmaik üzere bi r duyuruda bulunarak k ağn ı l arın haz ı rl anmas ı i ste n i lm i ş t i . Duyurudan 24 saat sonra 250 kağ n ı i stanHen yerde top l an m ı ştı . Toplanan bu k ağn ı lar ı n bazı ları n a , öküzl eri oılmad ı ğ ı i çin , i neklerin koşul d u ğu gö rülmüştü r . .Kağnı l aırı g etiıre nl e ri n bi r kısımı ihtiyar, çoc uk ve çoğun luğu da kadınlard ı . Kağn ı l arımn baş ı nd a bu l unan bu kad ınılaıra, erke kl er i n i n n için gıelmediğ:i n i , k e nd i l e ri n i n bu i şte çok zahmet çekecekl·a-rin i , belıl<'i de bu i ş i başara mayaca!kıları n ı n söyl enmes:i üz e.nine , bu fü rk kadınları şu c evabı ve rmi ş l e rdi : 11 6r1keıı<11e ri1miz a�kerdk. Emr i n i za biz ge l d i k . Böyle b i r günde bu kadarcık bi·r i ş düşmes i n m i ? ,. .demişlerd i r. H a l

bulki bu kad ı n l arın çoğ u , harap o lmuş evl·erinde, küçük ço cukl a rın ı komşulanna bı ra1karak bu raya gelm'iş l erd i ( " ) . Türtk M i l l e t i ' ni n bu has l etleri onu her z a man başarı ya g ö�ürmüşru r . Çünkü gücünü m i Heti nden alm aktayd ı . B u

Mil l et kli, M i l l i M ücadele gibi daha n'ica mücadel eler ver m i.ş. aşı.l m az eng el l eri aşm ı ş , :kan ıdök!müş ama, h i çbir za man e ğ i lm em i ş , uşak o lmam ı ştır. H ü r yaşamak , ş e re f l e ya şamak arzusu on un karakteri hal iıne gelm i ştir. M i l ll Müca cad e l e y ıılı l ar ı nd a .bu m iıllet özel iğini b i r d e f a daha g ö s te r m i şti r.

1 -

Çapanoğlu isyanı : Ç ap a noğ.l u İ s y arn ' n ı n Sebepleri :

M i l l i Mıücad e l e'nin hem e n başında , Orta Anadolu 'da ç ııkan bu ha re1kete ıı Vozgat İsya n ı • demeyip, .. ç a pano ğ l u isyan ı .. ·dememi z i n sebebi ; konunun ak ı ş ı i çinde de gö rü l e b Hece ğıi g'ib i ; olay , Çapanoğ u l l arı d ı ş ı nda baş l am ı ş , b l r anlamda bu aıi l e olay ı n içine ça'k:Hmiştiır. B u geniş a i l e n i n (5)

Şerü Güralp, İstiklal Savaşı'mn İ ç Yüzü,

ist.

1 968 s . ı oo.

sadece bi r k ı sm ı i syana teşebbüs etmi ş , d i·ğeır l er i tama men o l ay ı n d ı� ı nda ka l m ı ştı r. Zaten Yozgat h a lkı da bu ha· di seyi h i ç beni msememi ş , h atta M il l i Mücaıd e l e 'nin başarıya kavuşmas ı için gay:ret sarfetm i şti r. Çapanoğlu İ syar n 'mn liid e rJerıi durumu nda olan Ed i p , C e l a l ve H a l i t Beyler, Çapanoğlu Sü leyman Bey ' i n üçünc ü

göbekten torunıl a rı olan Hacı Osman N uri Bey'1 n oğu l ları dır. Hacı Osman Bey'in dörıdüncü oğlu o l an Sal i h Bey i s e , bu hadi"Senin tamamen d ış ında • kalm ı ştı r. Edip Bey , i l . M eş,l"'Utiyet'in � l an ı n a müteakip m ebus ol muş, faıkat İttıiihat ve Ternkiki Parti s i '111in tutum l arı n ı beğen mediğ-i i ç i n ,her hrsatta onl arı rtenkit e•tmıi·ştir.

K'c� n d i s i

1dadi mazunu olup , Osmancı'k v e ls.kUrip'te bfr müddet kay

makaml ıık yapm ıştı r. İttihat ve Terakıkli l id erl eri , Ed ip Bey ' i n b u tutumunu hoş karşılamad ı k l a:rı i çin , idari mekan i zmayı

.gençleştiırme bah aın-es iyle onu m ebusl uktan i h raç ettikl·ari g i bi , -m utasa.r.rııflıık görev i n i de e1f i nıden a l m ı ş l a rd ı r. Bu du ruma çok

kıızan Edip Bey , İ ttihat ve Teraıkki Partis i 'nden ay

rı l araık, İriılat ve H ürıreyet Partis j.°ne giırer. Artı·k görevi• de

kal mad ı ğ ı i·ç i n , Yozgat'a ge l i p yerl eşi.r. 1Böyl ece , İttihatç ı la ra ka·rş ı mücadel e s i ni Yozıgat'ta s üııdürımeye devam eder. Cel al Bey d e ağabeyi gibi i dadi m€zunu o l up , Tokat

Afyon,

m utasa;rrıflııklarıncla bulunmuş ve uzun y ı l l a.r dev

l et h izmeti nde ç a l ı·ş m ıştı r . Celal Bey de ıİttihat va Terak

ki 'nin z u lmüne uğrad ığ ınd' a n bu partinin a l eyni·ne çal ış mak tayd ı . H aıl it B ey ise , şimd iki Yozgaıt'ııı Arapseyfi Nahiyes i nd e

·oturmakta , buradaki ç iftl i ğ i i l e uğraş makta o l u p , tahs i l yap· mam ıış bi·ri s i yd i . Ha l it Bey ' i n çok iyi ata b i nd i ğ i ve s i lah kul l aın d ığ ı söyl·enmekted i·r (6)

(0) .

A . Yaşar Ocaık, «Milli Mücadele<le Çapanoğlu Jsyanrn Türk 1Kültürü Araştırmaları, T.K.A.E.Y. , Ank. 1970 - 1973, ıs. 89.

Çapanoğ l u İ syan ı 'n ı n .kana�imizoe üç ana s·abebi- var d ır : 1 - Çapanoğ•lu , Celal ve Edip beyıl erin, itti hat ve Te raleki Partis i 'n in kötü muamelelerine maruz kalmaları se· bebiyl e , ;bu di.Jrumun kendN eri ncle i nfial uyand ırmas ı s ebe· beyle, ·Anado lu 'nun kurtuıluşu •için başlatılan Ml l li Kurtuluş. harekatiın i n , bk İttihat ve Terakki hareketi olarak değe.�leo· d i mıe leri d i r. Bu değerlendi·rmen i n sebebi ise, Kuva-yi MM· Hye hare'ketiniın .maksad ı mn halka tam olaraık an latı lma masıd�r {7). Çünıkü M'İ!l li kurtuluş ha.reıketin i:n - başta M ustafa Ke mal olmak ıüz·e·re - H derle·ri du rumunda bu:lıunan kimse l·a· rin İtti:hat ve Te ra;kki mensubu olduıkıların ı zannediyorla rd ı . B u parti ye v e b u parti mensupl arına karş ı duydukl arı kin ve n-efret sebe b i y l e , M ustafa Kema·I ve arkadaş l a rı n ı n çal ı ş malr.:;r:ı vatan ve ım i l h?.tin istiikl al'ine matuf o•lmaktan ziya de, İ tti-hatç ıl a rın bk iıkUdar e lıc:le etıme oyunu o laraık değer· l end i rımrş olmalarıdır (9) . Bli dönemde İ•starıbul hükümeti taraftarı olan basını n ayn ı doğru!tu.:Jaik i yaz ı l arı Çapanoğul ları ' n ı n b u kuşkularım ku:vvetl enıdıiırm i.şti•:- (9).

2 Daha önce, Aneıdol u'd aikıi Ayanfa.r arasında en güçlüsü o l an bu sü la len i n nü.fuzu olduıkça büyüktü . Son· zamanla rda bu nüfuzu nu y itire n 'bu a i'le , teıkra.r aynı g üce ulaşman ı n yoHarıını aram ı ş olmalaırı da i htima·I dah i l i nd•ad i r. Çapa•nıoğuıl ları'nın bu özeıloliğ•i n'i b i l en M ustafa Kemal Paşa, kendi l e1ri ne haber gönıdeıdıere:k, Se.vr Andl aşmasıyle -

(7) CBJ C9J

Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceride51, 3 Temmuz 1 3 3 6 C M 1920 J , 26. içtima,

Oc ak , a.g.m.' Ocak, a.g.m.,

s. 90.

s. 120.

1 63 .

memleketin fel akete maruz kaldı ğ ı n ı ,

Yuna n taal'ruzunun

başlamak üzere olduğunu beHrterek, ıkendis i n e yardım et

meıl·eıriinıi' •lıstema'Ştiır. Bu iısteğ·e cevaben ; •hiız ikim iın ne'S1i ol duğuınu ve ne gayeye lı:izmet etUğ'i nti hi lme d i ğ imiz M ustafa Kema l 'e mi yard ı m edeoeğiz • şeıkl inde kaırş ı:ı ıık vermiş

Hr '(1°).

Çapaınoğuıl l arı ' n ı n ve.rdıiğ•i bu cevaptan da a nl a ş ı l ı yor k i Kuva-yi M i l liıye'nin

maksadım b i lmeyip,

o l araık, Osmanl ı Devıleti 'ni tanıyorıla rd ı .

Yozgat'ta daha .önce leri,

CelaH,

Türk

D evl et i

Baba Zü nnCm,

Babai g'i bi isyanlar olmuştur. Faıkat bu isyanları n hamen

h eps i nin , çeş itl i ıi nançl arın i st,iısıma r ı şeıkHnde o•rtaya ç ı k ın ı ştıır. Bu isyanlarıın bık karakteri de mevc ut ida:reyi ele geçi rm eık istemel erid ir. Çapanoğ1lıu İ syan ı 'n ı da hir an b u şekilde düşüneceık ol uırsalk, bunların Kuva-yi Miılıliye 'yi des ta'kl·eme l eri , gereki rd i . Fakat d urum aks ine tezahür ett i ğ in e göre, b u hadisenin sebebi nin farkl ı olduğu açıkça ortaya ç ıkm ı ş olur. Şöy l e ki ; İ stanbuıl H üıkümeti'ne yaptı rı lan propagand a l a r ve ya y ı nıl a d ığı fetvalaır, halk üzef1i,nde etki yaptığı gihi , Çapanoğu l laırı üze.rinde de te,si rleri olmuıştu r. Bu dedikodu maıhiyeti n deıki söz+eroıan b i ri şöyl eydi : .. Yunanl ı la r paıdiışah tarafı n dan gönıderi l m i ştiır. Yal n ı z Kuva-yi M i l l iıy·e rües asırn .yak a l ayacaıklard ıır, baş:�a.ca kimseye zarar vermeyece•k l e rdi r • . Bu v e buna benze,r sözl er, tesi riıni· cephe l•erde göste rmi;ş ; asılrer ısavaşıp, s a,vaşm am a.kta tereddüt etmi ştiır ( 1 1 ) . Sadrazam Fe,rit Paşa 'mn uyk uıl a rıın ı k aç ı ran , Anado lu 'da ki hareketi örtl,emek i:stey,ereık, bu hareketin a l eyhind e ooı

cııı

O<;a.k, a.g.m., s. 9 1 . Mehmet Arif,

Anadolu İnkılabı İst. 1 340 CM. H ı24l .

52. 41

propaganda ya·p mak üzere gönderdiğ i söyleme l erin i istiyordu :

kişi l ere şu sözleri

• B'ir e l imde Ku r'an , öbür e l i mde forma n , kaıl bimde iman ! . . Padişah ın s·eJam-ı şahanesini get!iırdim. Bundan sonra askeıılik kalıktı , vergi verMmeyecek • dicyerek (12) y ı l larca süren savaşıtan bıkm ı ş halk ın , bu hal·et�i rüh iyetinden ha.rekıat ederek, Mi:l li Mücadele için savaşmamaları n ı ger çel<il•eşti•rmeye çal ı ş m ı şt ı r. Devri n şeyhulisla m ı n ı n fetvas!mn bul unmas ı , yukarı daki propagandaları n yaygınl aşmas ı , tabiatiyl e bu olayın çıikıması nda rolıü olmam ı ştı r dıeneme.z. Öyle k:i ; Cel a l ve Edip beyl er, İng i l izl erin İstaın:bu l'a g e l i ş l erin·i n , padişahın müısaıades,yl·e olduğuna iınaınmaıktad ıırlar (18) . Bu nun içi n , h erhangi b-ir teh l iken i n söz konusu olmad ı ğ ı kanaatin i ta ş ımaıktadı rlar. Zaten , bu tariıhe kaıdar da, Kuva-yi M i l liye al eyhind e he.rhangi bir ol umsuz tutumlaırı olmam ı ştı r. Hat ta, Sivas Konıg.res i ' n e , Bozak'u temsiılen katıolan Bahri Tat l ı·oğ lu 'nun gönıderHmesinde, herh aıngıi b i r muhalefetleri söz konusu değHıdiır {14).

M ustafa Kemal Paşa, Erzu rum ve S ivas kongrelerin i n hemen aıkabinde Ankara 'ya gel erelk, Heyf!'t-1 Tems i l iye'n i n , Kuva-yıi M H liye haıreiketi rıii tam ol arak yürütebHme'k için , mHli kurtuluşa taraftar g ö�üıkımeyan bazı kiş iıleri g örevleri n den almı ştır. Bu kişiler ara s ı nda Afyon M utaıs arrıfı Celal Bey He , Yoııgat Mutasarrıfı N ecip Bey d e bu l unmaıktayd ı . Erdeha'ya göre ; N eci p Bey ' iın görevden al ımş ı , Kuva-yi M i l( 1 2)

İhsan

İlgar,

cMüterakeden

Büyük

Taarruz a Kadar

Türk

!Kurtuluş Savaşn İst. 1 968, s . 23 1 , 232. ( 1 3 ) Türk İstikllı.l Harbi, y.aıg.e., C. VI, s. 141 . ( 1 4) Vehbi Cem Aşkun, Sivas \Kongreısi, SivSB. 1 945, s . 1 38, 1 J9. Bık. Sivas Kongresine katılan iller için, E'k : XI.

liye'rııi n , Al i Rıza Paşa HükUmeti 'ne yapttğ ı baskı sebebiy·

l·edi r, d iye izah edeır (15).

Necıip Bey, Yozgat M utasarrıfl ı ğ ı 'ndan 20 Eki m 1 9 1 9 tarih i nde al ınarak, yeriıfle muhasebeci Arif H ikmet Bey mu· tasarrıf vekiıl i ol arak tayin eclHım,ştir. Görevine son veri· l en Necip Bey, bi raz da k ı zg ın l ığının sebebi�l e , u Al l ah 'tan , padişahtan va on ların kanuın lıarından başka hıi çbir şey tan ı· mad ı ğ ı n ı ,, etrafa yaym ı·şt�r (1°) . H eyet-'i Tems i l iye , Anka ra'da b i r toplantı yaparak, yö· n eti m i daha esash ve sağılam temel l er üzerine otu rtmak i çin , 1 9 M art 1 92'0 tari Mndıe , her tarafa telg raflar göndere· rek, bu iş i ç i n tems i lci seç i l i p göndari lmes i n i i stem i şler· dir. Yozgat'tan gönderi l·ecek olan tems Hcinin seç i lmesi i ç i n , Yozgat M udataa-yi Hukuık Cem iyeti Başkam Başçavu.ş zade Ahmet Efenıdi , üıye M ehmet Hıul u.s·i Efend i ( Müftü), Çapanoğ·lu Celal ve Edip beyl·ar ve d iğer üye ler i le eşraf tan i l erıi ge·l·en -kişHer, bel·ediye binas ı nda topılanm ı ş l a rd ı r. Bu topl antı·da Celal ve Ed ip beyler, · böyl e bir mec l is ve seçim, kanuna ayk ı r ı d ı r. Bu hu ruc-ı a l essu ltand ı r • şekl inde konuşa.rak tams i lc:i seçimi ne engel ol mak isterler. Yozgat Müftüsü Mehmet f:l u l usi Efendi de, u padıişahımız İngif izle rin e l inde esi rdir. Damat Ferit Paşa'mn yaptıklarından ha beri yoktur• (1;) şe·k l inde cevap veriır. Bunun üzıa rine Ça panoğul ları , ıkendıi fi:ki·rl e rine karşı çı kan M ehmet H u lusi Efend i 'y·e heım kız!ffi ı·şfar. hem de toplantı yı terketm işl erdir. Arıkadan oruz i mza ile Ankara Val i l'i ğ'i ' ne bir te.lgraf gönde· ( 15)

JKılınil Erdeha, Milli Mücadelede Vilayetler ve Vali ler. İst.

1 1 6l

Türk İstiklal Harbi, y.a.g.e. s. 140. Türk İstikl81 Harbi, y.a.g.e. s. 141.

( 1 7)

1975, s. 256.

rerek, ·Ankaıra'da bir mecı.is toplanm as ı n ın padişahın is· tekl eri ne ve kanunlara ayıkm olduğunu •

bi ldi·rım i ş l e rdir.

Ankara Vatisi Al i GaHp Bey, bu telgraf

üzerine gereklıi

tedbiıf"l·eri almad ı ğ ı •;9Fn ol aylar büyümüıştür (15) .

Yozgat M udafaa-yi H ukuık Cemiyeti , Çapanoğ u l i a r ı 'mn

bu itkazlarıını di'lckate almadan , temsıHci leri seçmi ş l·ercHr. Bu teıms'rlci ler;

Feyyaz Bey, Süleyman S ı l"rı

Bey, Ahmet

Bey, R ıza ve Bek i r beyler, M üftü M ehmet H u l us1i Bey ve Meoliıs-i Meıbus'dan ayrı l ıp Anadoılu 'ya geçen İsmail Fazı.I

Paşa'ıdı1r (1°).

Hölıgedeiki i l'k hu�ursuzl uık l a r

Yozgat'ı n d ı ş ı,nd a . Yeni

haın' (Yı ld ı z e l i ) da ortaya ç�km�ştı r. Postacı· N azım ve

ra Mıuıstafa adı nda iık·i kişi Yenihaın İ1syan ı 'n ı baş latan ları n

e l ebaşısı d ummuındad ıır. Bunılarıdan Postacı Hüs·ayin Naz ı m , aslen Erzurumlu olup, Yı ldızel·i - Sivas aras ı nda n aık l i yecMik yapan e�ki nahiye müdür:üdür.

Hüseyin Nazı m , bu görevi

yaptığı s ı rada açı'k verm iş ve hakkında dava

açı l m ı ştır.

Hüseyin Naz ı m , haıkıkında açı laın davadan suçlu ç ı kacağı n ı bi.ld iğıi i ç i n , veril ecek olan cezadan kurtu l mak için , Yr.1d ı z e l i civa rmdaıki b i r •köye kaç m ı ştır.

K im l i ğ i n i bu köyde

saıkl aıyara'k, genel durumund a eş·kıya l ı ğa e lveri·şM olmas ı se bebiyle, etrafına ada m toplama baş lar. B u köyde e s k i Mü dafaa-yıi HufkU:k mensuplarından Kara Mustafa ve Kat i l Sa

l i h He b i.rlTkte Y ı l d ız.eli A kd a ğmade n i arasındaki köylerde dıolaşaralk, İ stanbu l Hukümeti l eh i nde propaganda yapmaya

baş ! aım ı ştır. Böyl ece i lk huzursuzl Uık teşkİ'l artını bu bölga· de kurımuştur. Bu tal"i h l1e·rde Y ı l d ı z e l i İ lçesi Kfrem itl i Köyü

Çerkez l e ri n i n nahiye müdürü i l e olan anlaşma.z l ı·ğ ından ya rarl anaraık, Düzce, Bolu iısyamndan ·kıaçı·p g·e l en Ç e rkezl erc ı sı ( 1 9)

ıErdeha, y.a.g.e. s. 94.

Balk. TJB:M.M., I. dönem Meıbusları, Ek : XII.

d e etrafı n a toplayarak, padi şah ı n emi-r ve femıanl ar ı n ı hal· ka d ağ ıtm ı ş , Kuva-yi M i'lliye'yi desteklememe l eri n i telki n etmaye baş l a m ı ş l ardı . Bütün bu ç a l ı ş m a l ar ı yapa11ken, et· raftaık i b i rçok y e rl e ş im yerlerinde yağma ve talan yapmak· tan g e rıid e kalmam ı ş la rd ı . �uııdukl arı te şlk i l ata da 11 HaHfe Ordusu • ad ı n ı verm i ş lerdi

{2°).

Postacı Nazum ve ad am l a r ı m ayıs 1 92� y ı l ı n ı n i lk gün lerinde , Dkekl i Bucağ ı 'nda Hk si lahlı top l antı l a r ı n ı yapa,rlar. Y ı ldı ze l r kaymakamının yetersizl iğ i sabebiyl e, bu topl a ntı l ara za manında müdahale edi lmedi,ğ·i i ç i n , ol ay büyüyerek etrafa yay ı lmaıyıa başlam ı şt ı r. 14 M ay ı s 1 336' ( 1 920) da Yı1ld ızelıi 'ne bağl ı b i r köy olan Kaman'da bi r toplantı yapa rak ,Ankara H ükümeti 'ne karşı isyan etti kl er i n i resmen i lan ederl er ( "1 ) . Bu ola y l ar kar.;ns ında tııiçıMr tedbi·r alamayan Y ı ldızıe l i kaymakam ı görevi nden a l ı narak, yerine Jandarma Kumand a n ı İ hsan vekaleten atanı r.

Yı ld ızel i 'ndeki olayların gün geçti1kçe al evl e n me s i üze

rine, Sivas'tan b i r Kolordu Süıvar.i Bfüüğü gönderi l m i şti r. halk, S ivas'tan gelen ·bu askerl e re se\/lgi göste ri lerinde b u lu nmuş, kasabanın i l eri g e l e n l,eri Kuva-yi M i l liye leh i n· deki hareketl eri n i be lgelercıas ine ve ordu.ya olan sevg i le ri ni isbatl arcas ı n a kaymaıkam ı makam ı nda ziyaret etm iş l erd i r. Halkın bu i y'i n i yeti yanı nda , as i l e r boş durni uyor, halkı müıtemadiyen k end i eme l l eri doğrultusunda, asl ı ol mayan söz:l e rl e z·eh irl·emeye d evam e d iyo rlıard ı . Halka söy l ed ik l eri bu sözl er arasında, Sivas Kong res i kararıyla ko yun vergi s i n i n 45 Kuruşa, Yol Ve rgisi n in 200 Kuruşa yüık se l d i ğ"i n i , tekrar s eferbe r l iık i lan edi l e ceğrni , Harp so rum �ulu ğ unu n kurulacağ ını , halk ı n bu suretle , ma l ı na, can ı na e l ( 20! (21 )

Faıhri Belen, Türk Kurtuluş Savaşı, Ank. 1 973, s . 205, Türk

İstikliLI Harbi, Ocak,

s. 143; Tansel, y .a.g.e. s. 1 31 .

y.a.g.m., s . 96.

konacağını Kuva-yi Mi lHyecil·a rin yaptrkları i şl e r i n h iç b.i rtsinden p&d işahın rızası ve haberi n i n bul unmad ı ğ ı n ı , bun· !arı önlemek için H al ife Ordusu'n u n Samsun'a çıktı ğım ve pek yakında buralara geleceğ i n i , bundan do layı bu ordu nun öncüsü olarak Yıldıze l i 'nden Sivas üzerine yü rün mes i gerektiğin i· (22) va ıd aha bu na benzer sözler söylenmekte di-r. Böyl ece halkın taviz veremeyeceği veya b 11kı p usa n d ı ğ ı hususl arda onıları kan d ı rman ı n yol ları n ı aramışla rdır. Durumun gün geçtıi'kçe kötüye g ittiğ i ni gören, S ivas' tak i 3. Kolordu Komutaın ı , Al bay Hüseyi n Selahatt i n , bir

Piyade Taıburu 'nu Jandarma B inbaşı1sı Kemal komutas ı n da V•ldızel i 'n e ; 10. Alay' ı n 2. Tabu runu Z i l e 'ye ve Tokat'ta bul unan 3. Ta buru da yine Yı ldı zıe l i ' n e gönderir. Y ı l d ı ze l i 'ne g e l mekte o l a n 3 . Tabu ru n Çaml ı bel civarında asiler tara fı ndan 20 k i ş i lıik posta kuvvetini n bozguna uğratıılm as ı üze rine cesaretl erin i n artmas ı n a sebep ol ur. Had ise oldukça büıyü rn(j.ş , bölgen i n tamam ı n ı sarm ı·ı:>. bu isyanların önlenebi lmes i için hayli güçlük çeki l m i ştir. Ayaık lanmalar üzeri ne gönderi·l en düzenVi b i rl ikler, başarı· lı olam ayı nca Sivas M ud afaa-yı H ukuk Üyes i H a l i s Bey, 27 - 28 M ay ıs 1 920'de Y ı ldızeli 'nden Heyet-i Tems·i l i ye'ye b i r te.lg raf göndare rek ; • H er tarafta idare m akaml arı atı l ve ruhsuzdur. Acel e iman l ı ve fedakar .kimseler i dare baş ma geç i r i l med i ğ i tak d kde, dUırum peık tehHkeli b iır şek i l alacaktı0r. • (23) demiş t i r. Ayn ı günl erde Genelkurmay Başıka n ı Albay İs met, An ka ra'dan gönderd iği emirde ; 1221 ( 23 1

İstiklal Harbi, y.a.g.e. Erdeha, y.a.g.e., s. 257.

Türk

1 42 .

· Kaymaıkam i le birli'kte, bölgesel b i r k uvvet teşk i l i ne baş lanmas ı n ı ve bu kuwetiın s i l ahları n ı n Kayseri Asker.lilk Daıiresi Başkanl ığı 'rtdan i stenmesi için .AJl«lağ Askerl ik Şu besi Ba şıkanl ı ğ ı .' na taıl �mat veri l m iıştiır • diyerek, bu bölge n i n huzu runun sağlanması için yi ne o bö l g edek i kuvvetl er den istifade edi lm es i n i istemiştir. Qün:kü bu y ı l l arda , Batı Anado'l u 'da Yunan i l erleyıi,şiyle uğraş ı l d ı ğ ından, askeri gü cüın iç bölgel erde kul'lan ı lmas ı ıistenmemeıkteıydi' (2•). Bu a rada Mustafa Kemal Pa.ş a da, Yı ldıze l i ve Zi le'de b ul uına n bazı kiş i l eri uyarmalk ve olumlu fi'kir· ler aşı lamak içi n , bunl a rı n Hde rleri d uruımunda bulunan , Çelebi Efe n d i ' ni n hareketa geçi ri'lmes ini i1sremiş, b u n u n üze rine Mucur Aske r l ik Şubes i Başıkan ı ' n a ta l imat göndıeri lm i.ştir. T.B.M . M . Üyesi ol'an Beiktaşi Şeyhi Ç el·ebi Efendi , h asta o lduğunu beyan ederek , böyl e bi r yard ı m a katı lm ayacağını söyle· miş.tir (2" ) . Ankara çevresi nde b u lunan kuvveüari n , Düzce isyan bölgesi ne gönderilmes·i , S ivas'ta ki 3 . Kolordunun öne m l i b i r k ısmının da , Pontusçul arı ta,kip etmes i , el deki d i ğ e r Ta burların da ancak şehi rlerin iç emniyetini koruyacak du· rumda olduğu için , isyan bastı rılam am ı ş , Sivas , Tokat g i b i bÜ�ük şehirler teh l i'kıaye düşmüştür. Bunun üzerıi ll'e İsmet Paşa , Kazım Karabek i r'e b i r telg raf göndererek , isya n ı n bastı·rı lmas ı için s üvari biırlıiği isten1iş ise de, Doğ.u daki Ermen'i meseles i yüzünden bu ·biırliık görtderiıl emem işti r (26). Duruma müdah a le ·atmek için bu defa, Antep çevresinde bu.l un an Kı l ı ç Ali Bey 80 kada r adam ıyl a berabe.r 1 Haziran 1 920'de Yozgat'a gönd e ni l mi şti r . Mehmet H u l usi Efe nd i , Yozgat'a gelen Kı l ı ç A l i B ey'e Çapaınoğu lları 'nın tutumlaC24l

Belen, y.a.g .e., s . 205.

C25J

Türk İstiklal Harbi, y.a.g . e.,

(26)

IK.araıbekir, y.a.g .e.

257.

645.

rınıı an lattır. Bunun üzerine Kı l ı ç Al i Bey'de bir tedbi r ol ması için kendis i ne an laıtı lanları Anka ra'ya bi ldi rdi.ğ i g i b . , Cela·I ve Eıdip bey l e ri n evl e rim i n ö n ü n e de bekçi d ikerek, onları göz haps i nde bul undtıruır. Yozgaıfta ol up bitenleri dıryan Halit Bey, oturduğu Arapseyfi Nah iyes i ' nden Yozg at' a geleoeğ iıni h ab e r ver· m i şti r . Halit Bey ' i n Yo� a t'a gelmesiyle işleri n büyüyece ğ inde n endi·ş·a duya n Kı.l ıç Alıi Bey, müfrezeleri.ni alarak , Boğaz! ı;yan 'a ç eık i lmi ştior F'J.

Mustafa Kemal Paş a , Ç a p aın oğu l ları ' nın tutu m l a rı ndan tatsız b i r netice çı·kımaması için , Yozgat M ebusları ile b i r toplantı yapar.ak; M ebus;ları n , Çapaınoğu lları 'na mem l eketin içi nde bul u nduğu durumu anl ataraıJc , bu yanl ı ş tutum ların dan vazgeçmele.r ini istem i şti r. Bunun üze ,,i ne Süleyman Sı.rr ı ve Rı za beyl er Yozgat'a g·e l m i.şle rdıi r F8) . Yozgat me busl a.rı , durumu Çapanoğul ları'na an l atm ı ş l a r ise de, on ları ikna edememişl·erdir. Bu tavır üzerine, o laya karış an Ça paooğu l l arı ' mn tevkif ed i:l·erek Ankara 'y a gön<l e ri lmesi i s· tenir.

Er'kan-ı Ha rb i ye 'yıi Um umi ye Re i:s i A lb ay İs m et ' i n 7 Ha ziıran 1 920 tar i h i nd e Sivas 'taki 3 . Kolordu Kuman d a n ı Al· bay Sa lahattin Bey'e bu te vkif emrinin yerine geti r i l mesi için duyuru d a bulun ur. Albay Sel a h attin B ey d e bu göre vi·n ifa s ı i ç i n , Yozgat M uta s a rrı f Vek i l i Ari.f H i'kmet Bey'e bu emri tevdi ede r. Ari<f HlMamet Bey, ÇapaooğıuUarı 'nın adamı olduğundan

bu h9beri kıend i lel'1ine duyurması üzerine, 8 Hazioran 1 920 tari himde a iıl·el er:iın i· yan l ar ı na a larak bu kıi'Şi-le r Yozg at'ı te rk ed erle r . (271

(281

Ocak, y.a.g.m., s. 98.

Bak. Büyük

Millet

Meclisi

Zabıt Ceridesi, Ek : XIII .

Çapanoğu ll an'n ı n Yozgat'tan ayrı lmas ı ndan sonra İ l 'd e

S�k•yönetim i lan ed i lerek, S ı k ı yön et i m Komuta n l ı ğ ı 'na da Kı l ı ç AH Bey geti ri lir.

YoZıgat'ın dışında bulunan Çapanoğul l arı , artı k isyan etm ey e karar ve re r ek , etrafı na adam toplamaya baş larlar. Tokat ve Z i l e dolaylarıında bulunan Postac ı Nazım ile de i ,rt ib at kurup, onıdan y a rd ım almayı ümit etmeye baş larlar. Çapanoğuf.ları , 1 3 Hazi·ran 1 920'de Sor-gun ( Köıhne) Na h iyes i 'n i basarak, buraya h ak im o l up , 1 4 hazi randa da Yozgat'ı ele geçi·ri rler. Yozgat'a gi ren k i ş i l e r i n e l eba.ş ları aras ı nda, Çapanoğl u C e l a l , Ed ip beyl e r ve Hal it, H ak k ı , Sa· Ji.h , Şe!kip, Mahmut, Ihsan , M u hHs g ibi kıişi-l eor ( �9) buloomak tayd ı . Zaten olayı org a n i z e edenl&r ue oun lard ı . Atatü rk, Çapanoğu ll a r ı 'n ı n İ sy a n hareketi n i T . B . M . M .'de ·şöyle izah etmişti :

.. çapanoğ u l l arı 'ndan C e l a l , Ed ip bey l e r, Aynac ı oğu l ları ve Del i Öm e r g i.bi bi rtak ım eşkıyayı baş l arına top l 3yarak, 1 3 hazi•randa Sorgun , 1 4 haz i-ra nd a Yozgat'ı isti l a ederek, büyük biır m ıırıtıkaya hakim olıdular . . . • ( 3°) . K ı l ı ç A! i B·ay' iın Müfrezes i n i Aıkdağmaden i ' n e götürme

.s i , halk aras ıında, K ı l ı ç Ali Bey'in kenıdi lerinden şüphe duy duğu i ntiıba ı n ı vermişfr. Asi ler, h a l·k ı n bu durumu ndan ya rarlanarak , 23 - 24 ha z i ra nda Bıoğazl ı·yan'a sa l d ı ra rak, Kı l :ç Al i B ey ' iın buradan çek i lme si ryi gıerçek l e şti rd i le r . B u olay , isyan cıfara c esaret ve·rere'k, çevred·an kend i l e ri ne yeni ka tı lmalar olmasını sağ l ad ı . Daha sonra YoZ!gat'a gelerek, ta raftarlanyla beraber, Yozgat'taıki B ü y ük Cami 'ye doğru gide.(29) .{30)

Tansel, y.a.g.e., s. 132 .

Nutuk, C. II, ist. 1 973,

s . 448.

reık , daha önce Çapanoğulları'mn çeşitl i savaş larda ku l l a n

drkları Sancağı {31) çı'ka·rarak hükümet meydanıına geti rdi

l er. Bu •esnada esnaf, halık evlerine kapanmıış , o l ayı pen

cerel e-rinden takip ·etmeye baş l am ı ş l a rd ı . M eydanda Dürri·

zade 'niın fetvas ı okunarak (32) hat:kı.n 'k1md i l erine kat ı lması

nı i stem i ş l erse de, başta Askerl'iık Şu.be Binba.şısı Tevfik

B·ay, olmaık üzere, h iç lci:mse bu i stek lerini yerine geti rme

mıi ştir.

A s i l e rden bir grup, 1 6 haz iran günü Alaca üzerine yü

rüyerek, burasını da ele gıeçi rm e ler:i üzerine, çevre köy ve kas ab a l a rd a halık, end işeye düışmeye başlar. Hatta Trabzon Mebusu R ıza Bey, T.B.M .M. B�kanı'na bi:r telg·raf gönde·· rerek, 0 Çapanoğlu isyanının te'k s ebebiniırı , Ankara Valisi: Yahya G a l i p Bey' i•n olduğunu • beHrtiyordtıı {33) . Ayrıca Yozgat'taki bu m es e l e n i n bir an ö nca halledil

mesi için, Tunalı H i l mi Efendi , konunuın m üzak'ere edilme

sini j,stemiıştl r {34). Olay Meclıis tarafmdan görüşü�erek blr karara varılması hususunda d aha sonreıki günlere bırakıl� m ı·ştı·r.

Çapanoğlu i syan ı , Sivas tarafınd a ; Karaman, Çam l ıbel . Boğazlıyan , Kuzeyd e ; Tokat, Z i l e , Kuzeydoğuda ; Alaca çev resiiıe yayı.ımıştı . Ayaklanma old ukç a ciddi boyutlara bü rünmüş, Ankara 'yı tedirgin etım iştir. tsyan böl g esine gönderi·len, derme çatma ordu kalın tı l arı hiç başarı sağ layamadııkları g ib i , yer yer de dağılm ış la:rd�r. C3 1 )

C32J (33J (34)

Bak. Çapanoğu!lan'na f:ıı:l eha., y .a.g.e.

259.

!Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi,

62 içtima I. celse. Bek. E!k .

ait Sancak, Ek : XIV.

!Bak . Fetva ve Beyann ameleıin aslı için, Ek

VTII .

: VII, X.

9 Eylül 1 336 CM. 1 921>)>

Bu isyanın uzoo sürmes ı n ı n b aşı nd a ,An:kara'mn e l i n·

de m u ntazam b i r gücün bul unmamas ı , isya n eden k i ş i l eri n

bu vatanın evlatları o lmaısı ve boş yere ka!rdeş kardeşin

kan ı n ı akııtmaik istem emes i ve Batıda Yunan l ı l arın her ge

çen gün bir� daha topraklarımıza Herleme teh l iıkesidi r. Ayrıca İngHizl e r'�n yaptı ğ ı , olumsuz propagaındaıla.r sebep olmu:ş olabiHr deni l mekted i·r

(35).

1 9 Haziran 1920'd e Genelku rmay'ın ve rd tğ i bir emir

i l e , isyan bölgesinde topla nm ış asi kuweteri dağıtıp, asa·

ytşi temi n ve idame etmek, isyan ın k ı şk ı rtıc ı lar ı n ı ceza lan

dı rmak için Eth em Bey'in görevlendiri lmesi ne karar veri l i r.

Çerıkez Ethem, kendis i ne tevdi e cHlen bu görevde is· teıks·iz daıvranı r. Çünkü , kuvvetlerini , batıdaıkıi Yunan işga· l i ne karş ı hazı rlamaıktayd ı . Fakat Anka.ra, Çerkez Ethem ' i bu göreve i·srarla davet ·adiyord u . Neticede bu g örevi kabul eden Çerkez Ethem Ankara'ya gel·e rek, mesele n i n görü· şülmes i i ç i n , Ziraat mektebi nde , M ustafa Kemal Paşa, Fev· zi Çakmak ve İ smet Bey He beraber to pl an ı rlar . Konu biraz tartı şmal ı , hatta Çer.kez Ethe m ' i n s i.temka r sözleriyle neti· ceye bağlanarak, Çerkez Ethem kuvvetlerini Al aşeh i r Sa· l thli Oeph e si ' ne gönde.rmektan vazg e ç erek , Ankara'ya g el ·

me lerini b i ldirir.

20 H aziran 1 920'de Ankara'dan hareket eden Ethem, 23 haz i ran sabahı Yozgat'a g e l k. Yozgat'ta öğ�aye kadar ya pıilan çarpışma neticesinde • fülmü sad e me m u vaffa kiyat le • şehi r el e g e ç i riHr {30). Yozgat'ın e l e gaç'i•rHmes1i s ı·ra s ı nd a , Çapanoğu l ları aıtlarına b inere k, şehrt terıkettiklerinde ya kalanamazlar. Şehirdeki çarpışmal ara Ermen i l e r de katı l· C. Il, İst.

(351

.Aydemir, Ş. Süreyya, Tek Adam,

(36}

Harp Tarihi Vesikaları Dergisi , 14 A ralık 1 955, S.

1983, s. 3 1 8. 14, Bel

ge , 377.

ın ış, hatta b i r türlü tesHm olmayan Ermeni ler, ancak evle rin lın yaık ı lmas ı netioesıtnde sükut etm;şferdiır (31) .

Çer.kez Ethem, Yozga.f a tamamen haılcim olduktan son ra , daha önc·eki dönemlerd e yaptığı gib i , ş.iımdıiki Aske rlik Şubesi bi n as ı nd a Hiyall'at-i Vatan iye Kanuınu 'na dayanarak Askeııi M a hıkeme wurarak, isyanda rolü bulunan l arı ceza lan dı·rm ı.ştı r

(38).

Çerkez Ethem , Yozgat'tan kaçan asi·leri n , A l aca'da top landığı ha.beri ni al ı•nca , Yozgat'ta 200 kişi l!iık b i r kuvvıet bı raıka.ra.k ,24 - 25 Haziran 1 920 gecesi Alaca'yı kuşatarak er tesi günü de kazaya hakim olur. Alaca'da tutunamayacağı nı an l ayan asioler, bu defa da savu nmaya daha elve ri ş l i olan Yozgat - Alaca yo l u üzerinde sarp b i r boğazda kurulan Arap seyfi 'de toparlanmaya baş l arlar. Asileri n düşüınoes i , Et hem'in ası l kuwetl erinin Alaca'da bulunması sebebiyle, Alaca'dan Yozgat'a dönerken , bu geçitte onları pusuya dü şürerek yenmeyi pl anlamaıktaıyd ı l ar. Bu durumun fark ı nda ol an Ethem, A l aca'da iıki gün ka l a rak asi,lerin tamamın ın Araps·ayf.j'de toplanması için on lara zaman ka.zand ı rm8'k istemiştiır. Böylece, asil·e ri n heps i n i bertaraf edecekti. N i hayet 27 hazi ran günü Alaca'dan ayrı lan Ethem , önceden küçük b i r kUıweti i l eri sıevkederek, asiılerin mevzi l·and iği yerler.i tesbite çal ı ştı . Du rum Ethem ' i n düşünd üğü gibi ger çeıkleş:ince boğazın etrafım sararak asi leri i'l�i ateş arasın da b ı rakı p d i renişl·arini bertaraf etti . Böylece as i l er i n d i· renme gücü Arapseyfi-'de k ı r ı l m ıış old u . Atatü-rk, Ethem'e b;r telgr:af göndeıreırek onun bu başarıısı.n ı kutladı (3°) . Ata. türk bu tel·grafı.nda şöyle d iyordu ( 37) (38) (39)

IHarp Tarihi Vesikaları Dergisi, a.ye. Ali Fuat Cebe.soy, Çerkez Ethem'in Hatıraları, 54, 55; Aydemir, y .a g.e., s. 320. Cebesoy, a.g.e. s. 7 1 .

ist.

1962,

u . • .

28 H azi ran 1 336, Arapseyfi

vaffakiyet-i kaıh i ren�zd·an

Boğazı 'nda vaki ' m u

dol a.y ı an--samilm-i l-kalb zat-ı a l i

! eri n i v e rüfe'ka-i beşfııl•atinizi tebri k e yl ·e·ri z . . . ..

Çerkez Ethem, Ara pse yfi 'd e as i l e r i n d i re ni ş i nıi 'kı rd ı k tan son ra ,arta kalan l arı da berta raf etmek i ç i n , 24 H az i ra.n 1 920 'de Çola.k İbra.h i m K omut a s ı ndaık i 2 . Kuvve-i Seyyare

kuvvıet l e ri n i n batıdan ; Albay R efat 'kuvvetlerinıi n kuzeyden

gel erek, böJgell'i·n s uku net ini tamamen sağ.lam ı ş l ard ı r (40).

Çerkez Ethem , b ö l ged eki huzuru ta mamen te s i s ettik·

ten soma , başkan l ı ğ ı n ı k arde ş i Tevfiik Bey ' i n yapt ı ğ ı Ha.rp

Diıvan ı 'nda An'ka.ra .\fa l i s i Yahya G al i p B ey d e suçlu görü· ! erek, d u ru m Arnk ara ' ya b i l di.rıi lmiş ve Gal i p Bey ' i n ceza l an

d ırı l ması için Y.ozgat'a gönder i lmes i i stenm i şti r. Bu i stek

üze ri n e ,Anrka ra'dan M ahkeme B a şkanl ığı 'na şu cevabi te l göfl.c-l eri lfr . .. vo z gat ' ta Kuva-yi Ted l ıbiye

Umum K um a nd a.n l ı ğ ı 'na ,

Kuv<l-y i Tedibiye Oivan-ı H arb l n c e , Yozgart'a sav:ki

lü

zumu i sten en Anıka.ra Va lıis i Yahya G a l i p Bey'in i,l:k te lgra

fı n ı z üzeri n e va�i fes i ne son . ve ri l mi şti r. Ancak kendisi yol meş akıket l erin e d aya n am a ya c a k derece·d e hasta olduğu cjok tor raporu i l e an l aış ı ld ığ ı ndan , gönderil·a meyeceıkHr. " Bu olay üzerine , Aınkar.a i,l e Ç e rık ez Ethem aras ıırıdaki

müın as ebet le r g ergi n l e ş mi ş ve bu iki l i husumetin baş l an

gıcı o l mUıştuır .

Yozgat"ta olup b!ten l e ri yeri nde gö rmek için bir k ı s ı m M i J.letveikiHeri Yozgat'a g el e r ek , d u rum değerlendi rmes in taraftarı ofan k i ş i l er, de bu lunmuşl a rd ı r. Çerikez Ethem M ustafa Kemal ' i n i l k fı rsatta, Çe·r1kez Ethem ' i n güç l e r i ni c 40!

Tü rk İstiklal

Harbi, y.a.g.e. s. 154 53

dağıtaca ğ ı n ı söy lüyor.l ard t . M us tafa Kemal ' i n

görü şleri n i

be ni mse y e n le r i s e , Çerkez E tnamıin dönüşte Anıkara'ya ge

l i p, TjB . M . M . önünde sehpa kurup M ustafa Kemal i l e ar kadaşları n ı asac ağ ı n ı söyHi•yorlarıd ı . Bu karı ş ı k durumdan menfaat uman herikes, k atra n kaza nıın ı vargücüy l e kaynatı yordu .

Çerkez Ethem, kardeşj Tevfüik Bey'in da i srar ı üzerine, Al'i Galip Beyıin Yozgaıt'a ge lm es i nde d i reniyorl a rd ı .

Du.rumun kötüye g ittiği n i gören, M ustafa Kem a l , bi l i nen bir çareye baş vurarak, Çer.kez Etheım 'e söz dinl·ate cek olan ,Ethem'in Ağabeyi Reşit Bey'i Burs a 'dan Ankara' ya çağı rttı . Ani<ara'ya gelen Re ş it Bey 'e , durum bütün ay rı ntı l arı y l a a n l atı l d ı ve kard e ş inin bu i·şten vazgeçmasi için arac ı l ık y apması 'i ste ndi . Reş:iıt Bey, Etıhem'i m aıki na baş ı na çağ ı·rtarak, memle

ketın içinde bu l unduğu du rumun d a göz önünde bu.h.mdurul masını, Al i Galıip Bey'in m es e l es i nden vazgeçmesi husu sunda onu itlma ·atti (41). Ç·al"kez Ethem'in bu turumu Nutıık'ta şöyle i zah e d l l

mektedi r.

• Ethem Bey, Aın k.a ra ve Ankara 'dakıi hüıkümet üzerinde dahi nüfuz tecrübesinde bul unmuştur. Güya Yozgat i sya n ı , Yozgat' ı n tabi b u l u nduğu Anka.ra VaHs f slıi id ares i nd en ne şet eıtım i ş , binae n a l ey h , diğer isyan müsebb i pl•a r.i hakkında tatbiık ettiği cezayı ki , o ceza salben idam iıd i . Ankara Va

l:is i haıkkıooa, bizzat mahal.l i vakada taıtbi'k etmeğe karar ver m işti . Yozgat'a izaım ı n ı ta l ep ettiği Ankara Va l i s i teşebbü sat-ı m i l l iyede fevlkalada h.İiZmet ve fedakarıl ı k göste.rm i ş vıe g öste rmekte bu lunan Yahya G al i p Bey idi . Yahya G a l i p (41 )

;Erdeha, y.a;g.e.,

262; 263; Atay,

y .a.g.e., s .

250.

B ey'in b i l hassa b izce h izmeti takti r olunmuş ve vücudıl pek

lürum l u ve nafıi bi r zat olduğu malum idi . İştıe böyl e bi r

zatı , kendi e l ine ildaım seıhpas ı,na verınreğe bizi m ecbur et· ,

meıJcle en büyuk n üfuz v e tes i.r ihraz edebi l eceğ in i düşün

müştü. Bittabi Yahya Gal ip B ey ' i veremezdik ve v e rmed i k . . . •

.. . . . Fakat Yozgat'ta biı l has,sa mabusl ara ,

A nkar a ya '

avdeUmde Büyük MiH et M ec lıisi R e i sini M eclisin önünd e

asacağım

yol l u tefewühatı

m-eısmu

olmuştur. Yoz g at

Mebusu Sül eyman Sırrı Bey d e bu tefevvühatı

(42).

dencltr. •

Çerik ez Et!hıa m , 9 Temmuz

işitenl er

1 920'de Vozgat'tan ayr ı i a

rak, c epheye g it m ek ü�ere , Ankara'ya doğ ru yola çıkm ış

tır. Çerıkez Ethem , Yozgat'tan aynld ılktan sonra , yol üze·

-rinde bu l unan köyl eri de yağma layarak, el·a g eç i rcHğ i g an i

metl eri , Ankara'n ı n Karaoğl an ça rşısında sattırır.

Aydemir'e göre, Ethem ,Anlkara'ya hiç uğramad a n , cep· !heye gittiğ ini ve Arılkara'da tören l e karş ıfanmaıd ı ğ ın ı be l i rt tiğ i gıi bi; g en e lde d e , Ethem'in Ankara'ya geıldiğ.i n i ve Mec l is 't e M i l l etveik!M eri tarafından ayakta

ma·ktadırlar (•3).

'karş ı l an d ığını yarz.·

Milli Mücadele Esnasında, Vozgat'taki Diğer Olaylar :

Yozgat'ta daha önce meydana g e l en bu huzursuzlukia·r ·sı rasında ,suçlu görül en bazı kişiıl erden 'USt'ifade etmeık için ,

.'500 k i ş i l iık • Aikdağımadeni Alayı • adında b i r birHk teşekkül .etti r i l m i şti . B u bi·rlıiğ:in cepheye sevıki i çin, Ankara 'ya gön .U e r i lm ek üzare Yozgat'a g·efüilmişti . Fakat bu ala�dan 49 kişi 5 6 Eyl ü l 1 920 gecesıi Kuva-yi M i lliye emrinde ça l ış· '

(42 )

H3l

Nutuk, C .

II, M.E.B.Y. .

'.Aydemir, y.a.g.e., C. !I,

İst. s.

1 973,

470.

322.

m ayacalklaırıını söyleyerek kaçmış-l a r ve asker kaçağ ı ol a rak yeni· huzursuzlukları n çıikımas�na s·ebep olımuşlaırclıır hırssa Kaıramağara , Alaca ve Mecitözü

(41) .

mevkHerini te hd it

·a-den bu a s i l e r, her geçe!1 gü n b i raz daıl:ıa g üçlenmes i üze

rine ,

bu bölg enin huzurunu sağl amaık i çiın ,

Akdağmadenıi

A!ay ' ı n cepheye gön·de ri.lımes i nd en vazgeç i l erek,

Yozgat

M i l l etveki l i Bahri Bey' i n e m r i n e bu al aydan 80 k i ş i ve ri l erek böl g e n in korun mas ı n a karnr ve.ri.f-m1ıştıi•r. ( '� ) . Bu kadar kıüçük

bi r kuwetle böl ge rriın savun mas ı mümkün olmad ı ğ ı ndan , i l . Kuwe-i Seyyare adını alan İ brah i m Bey m üfrezes:i 1 0' Ey�ül 1 920'de Yozgat' a gefıi r ( 16).

İbrahim B e y Yozgat'a g e ldiğ i zaman Nogaykız ıközü 'nd.e· olayla. haloa devam etm eıkteydk Diğer taraftan YOıgat mi-1letvek rH em rinde ·kurulan Kı rşeMr MHli Müfrezes �nden kaça-n asıi l e r d e , Nogaykızıközü Köyü'nde sak lanııyorfard ı . B u as i l erin bertaraf edi l mes·i için, J andarma Subayı Kem a l' koml.!tasında üzıa rl·e.ri n e kuwet gönde ri·lm i ş ise d e ,

vet

pusuya düşıürül erek es i r ed i l m i·ştıi·r.

bu kuv-

B i nb aş ı İhrahim Bey, 21 Eyl ü l 1 920 günü as i l erin ü ze

rine yürüy·ere'k bunl a r ı n büyuk bir k ı·s m ın ı d ağıtm ı ştır. i l .

Kuwe-i Seyyar·e Müfrezes i 6 Eıkim 1920 tarihine kadar Ak ko i ha.li nde Deveci d ağ ı 'n ı tara

dağmaıd e n i 'nde 'kala :-3'k üç

maya baş l a r. Bu aram a l a r esnasında bi rçdk yerde ya kala nan as·i l e r rop l aınaraik, böl:ged:eıki huzu run temi n ed i l mesi

sağ l arnır (47).

Yozgat'ta meydana g e l e n o layl•a rda n anl aş ı ld ığ ı üzere,. haıl:k h içb i.r ş·e:k i l d e isya n hareketine katı•lmam ıştır. H a l k m isyanlara katı.iması bi r tarafa , M1ılli M ücade l e 'de yer a l mak (44) (45) (461 (47)

Tansel, lürk

Nutuk, Türk

y.a..g.e. s .

İsti.kılıil s.

136.

Harbi, y.a.g.e. s. 157.

20.

İstfalii. l

Harbi, s . 160, 1 6 1 .

i stedikl eri n i bel iırten b i rçolk harekıeıtl eri bu l u nmaktad ı r . Bun

laN;lan bi risi , halıkın Tür'k!iye Büyük MHlet Mecli's i 'ne gön dermi ş olduğu di lekçed i r. Bu dil ıakçede şöyle d eni lmekte dir :

Büyüık Mıiıl let M ec l i s i Riyaseıt-i Cel i l esi n e , Bugün ulema, eşraf, me'rnur, esnaf, ticarat, kad ı n , er kek , Boğazl ıyıa.n , M ad e n , Yozgat Ku:va-yi Milliyesi nden iba ret bütün Yozgat halıkı belıadiye ön ünde bir içbm a aıkd i l e atideki mukarreratı ittrhaz eylıemişti r. 1 İstihlaıs-ı vatan ve İ1stiıkla l-i M i ll·i ka.yguısuyla baş l ad ı ğ ı m ı z mu1kaıddes cihad ı n bütü n safahatı büyük bık asa biyet ve heyecan l·a taikip etmekteyiz. -

2 - Ü çyüz m i l yon eh l-i İs lam ı n i·stinadıka h ı olan haki rniyet ve . h i l1kati mizti kurtanma:k ve düşman taarruzunu k ı ra rak , hayat ve memat cidel iıni muvattaıkiyaıtle yaşaıtab i l mek içıi n cihan ı hay.ran bı raıkacak fedaikarl ıkları izhara .hazırız . 3 - Ecdaod ım ıııın n amus ve isti klal bayrağ ı n ı as ırlar dan beri yere düşü rmeden , gayretl i omuzuında taşımak ka b.iılii yıetinii ispat ed en bugünıkıü fedakar ordumuzdan sevi l en· ! erinin bila perva teodid in i i1steriz ve kend Heri1n i takviye içıi n koşmak üzere topl anmaya büyıüJk sabıırsızlı.kla uğraş maıktaıyız. B izle.r de pek yaıkında ordumuzla aynı vakitte bu lunmak şerefiyıle müıbahi ol acağız. 4 Bu maruza.t ım ızıın ce·phedeki bi l-umum fed aka r eıv·lad-ı vatana iblağ ı n ı Büyük M iHet Macl is·i i l e Garp Ordu su Kuımandanl ı ğ ı 'ndan riıca ed er im . 7/IX/1 33.6 ( 1 9QO) . -

Yozgat M udafa-yı H ukuık Cem iyeti R e is i

Aki-f 57

Az.a

Aza

Hasan

Sab i t

Sad �k

E ş.ra fta n

Müderris inden

Hacı Lütfezade

Hacı Ömer

M a zhar Eşraftan

Umum Ahal.i Nam ına Ga imzade Şliıkrü

Post N iş i nzade Ethem

Hacı H asanzade M ustafa Efendi Hamamcızade Abbas Efe n d i

Bef.adiye Rıei·s Vekiti As ı m Abdi Efendi;mde Sadettin Efenıdi (i')

Türkiya Büyük M iHet M ecl i s i 'ne g önd e ri l en bu d i l ekçe,

tamamen Yozgat halık ım n M i lli Mücadel e karş ıs ındaki ger çeık düşünoesıi n i yans ı>tmaıktad ı r. Çünı!cü , böyle b i r dHakç eyi

M ec llise göndermek için hiçbi r sebep

bukın mamaıktad ır.

Yozgat'ta bazı arzulanmayan hadi'S e+er olmuştur. B u h ad i

seler tamamen Yozg at halık ı n ıırı i n s iyatifi dı·ş ı nda zuhur et

miş, bazı lk i ş i-l e r tn - ki bun l ann s ay ı s ı onu g e ç m e meıkte

d i r - şahsi meselel eri n e bu had i s eyi karıştı rmaları sebe

biyle o l ay büyüılomüş gilbi gösteri lmi·şfü. Zaten hadisel eri n sonunda meselen i n gerçek yönü an �aş l'lm ıışsa d a , h ad iıS'� bir

defa o l up bitm i şti r . Bu dönemde b izzat Kuva-yi M i l l i ye ku mandanımn ıhalıktan

bir k ı s ım kıi ş i l ere verd iği be lg e

i �a

de durum daha vuzuha kavuşmaktachr. Bu be·lgel e rden b i ri şöy l edi r ;

( 48 )

!Büyük

Millet Meclisi Zabıt Ceridesi. 9 Eylül 1 336 C M. 1 920)

612. içtima, 1. celse Bak. E!k

VIII.

G ökç eık ı ş l a Karyes tnden Al �baz Ağa , hükumet ve Ku va-yi M i l liye'ye sadıık ve hadim olup, l üzumunda ibraz et

mek üzere ;�bu ves•ka yedi ne t'ta kJf ı nıcfı (�9).

1 8 Temmuz 36 ( 1 336) ( M . 1 920) Kuva-yi Mil liye Kum anda n l ı ğ ı (Çolak) İbr ah im Bey Emek l i M uhasebe M üdii rü Gaz.i Osman Sayd a m ' ı n ifadesine göre, Mit.fi Mücade l·a günleri nde Yozgat'ı n yedi den yetmrşe c ephede savaşan a·Skerlerin et ihtiyacı n ı te· m i n etımeık içi n , ara l a r ı nd a toplaodııkf arı hayvanl arı b i r sürü ha�ine ge1!iorm�ş ler , bu sürünün cepheye sevkli· s ı ras ınd a sa bahtan aıkşama kadar yol u n bi r tarafı ndan diğer tarafına g eçıHemeyacek ikadar çoık olduğunu beli'f'TtımişJerd:�r (60). Ekı yardım sadece y i yecek a l a n ı nda olmam ı ş , Mi lıis Kuwetle ri 'ni n teşeık!külünde va düzeni+ ordu kurulduğu z a m and a dü zen l i orduya gön ü l lü asıker göndermede de yine ö nde ge len ;.i lerimiz arasında yer a fım nşrtı r.

Ayrıca, s i l ah depol arın ı n ve giz.f i müh imm atın saklan

dığı en e m i n yar olması açıs ı nd an da ay.r ıca önemi� h izmet

leri olduğu bi l.i-nmektedıiır. Dü·şman işgaline uğrayan yerl er deki halkımızın yaraları da y ine Yozg at'te sarı l m ı ştı r. Yoz geldiğ inoi gat'ın bu y ı l la rda adeta aske.r i hastane ha'Viıne söylemElk mümkündür. Bu i nsanların al icenap l ı ğ ı sebeb i y le , yara l arı sanlan vatandaş.l arımızdan b i r kıs m ı bu bölgeyi daha so!lra terketım ey i p Yozgat'a yerleırmi ş l e rd i r . B ugün, Akdağmaden i , Boğazl ıyan , Sarıkaya, Yeırköy v.b. kazalarda va Baba l ı , Ta ş l ı k , Topra kpı nar. Ka rahan l ı , Dom arc a , Yazı< 49J

(50)

!Bak Ek : ıx.

Hakk ı Acun, Yozgat ve Yöresi

Türk

Devri Yapılan,

lar Dergisi, S. Xlll, Cayrı baısım) Ank. 198 1 , s. 637.

Vakıf 59

kışla gtbi köylerde; Kars, Ağrı , Erzu rum , E rzl.nc an çevresin

den gcılerek burada ka lm ı ş a i l el er oldukça faz l ad ı r .

Yozgaıt'tan M iHi M ücade l e 'ye rşfüak ta n es i de Sül eym an S ı r r ı 'd ı r .

e d e nl er d en blr

Sü l eyman S ı rrı , hem Yozgat mebusu, h em de M i l li M ü

cad e l ed e gönü l l ü olarak aktif görev yapan Yo zga t ' ı n yetiş fi.rd i ğ i simalardan sadece bi rid i r. Batıda Yunan b i rlH<le rJni

bozguna uğratan, B a;şık um andan

Mustafa

Kemal Paşa'ya

ç ekti'ğ i bi r telgrafı şu şek i ld edir : u Garp Cephesi Karargah ı ,

11üır1k iy e Büyi.iik

MliHı� Mecl isi İki nci Rei s i

Adnan Beyefenıc:l i 'y e , Başkumandan M uhtarem M u st afa Kemal Paşa

H a zretler.ine , Düşmanın ya ğ mur gib i yağan g üH e l e r i altı nd a , hayatı n ı hiçe s a y an m uzaffer ordunun buıgünlkü Çeki·rdeks iız Köyü ve Dua tepes i , kan l ı , büyük harbi nde göste rd iği cesaret, tari h imize bi r 1 i ftih aır sahifes:i daha i l ave etm i şti r. Bu kıarre Cenabu Haıklk'ıın yard �m ve kumandan l ı ğ ımzın gayreti i l e ka

zan ı l an bu z a.re dden do layı acıiz te·brilkl·ari mi takd im ve yüık sek mecl ise bi ldlri lmeıs:in i arz i l e nü rmetl e.�im i tıayid ·e y lerim. M uhterem Paşa H azretleri . 1 1 /IX/1 337 ( 1 92 1 ) . F�rka 1 . Alay , i l . Gön ü.lılü Efrad ı ndan

Yozgat Mebusu

Sül eyman Sı·rrı ( " 1 )

csıı

Samet Ağa.oğlu, Kuva-yi Milliye Ruhu, An'.k. 1 9 8 1 ,

1 72.

S O N U Ç Bozok Vay l as ı ' n ı n en tipi'k özeH i ğ in i ta� ı ya n Yozgat, XV. as ı rd an itiıbaren Oğuz boyl arırn n gel'iıp yeri eştiğ:i b i r bötgadii,r. B u bölge, XIV. yüzıyı.l ı n iki nci ya rı s ı nda Eretna� ı l ar ı n idares inde kalm ı ş , Kad ı Burhanedıd in '·in 1 398 senesin d e ö l d üırülme&i üzerine bölge, Y ı ld ı rım Bayeziıd tarahndan Osmanl ı top ra�ları oa katı l m ı şt ı r. Kı·sa bir s ü re , Ankara Sa vaşı 'ndaın sonra Timu r'un e Hne geçm i ş ise de, Çelebi M eh mat tarafı ndan ilki·nci defa Osmanl ı toprakl arı na katı l m ı ş , bir daha da e l deği şti rmem.iştior. ,

Yozgat ' ı n ta rihi çok eski olmas ına rağmen , kültüır ka l ıntısı olarak varl ığ ı n ı m uhafaza edemem i şti r. Bun un se bebi ise, böJ.ge hal1k ı n ın d aha önceden konar göçer bir ha yat s·Ü rmesi veya Anado l u 'nun ortasında bu lunması sebe b iy l e d ı şarıya açı:k olmamasıd ı·r. Bu ifad enin te rs i ne , Prof. Dr. F. Süm er Hocan ı n tespit ·ettiği• şekHyl·e ; Yozgat' ı n yol güzergahında bu,ıunımaıs ı sebe biyle kü lrurünün çevreye ya yı lmas ı , bu yay ı l ış ın n etices indıe kendi öz kü ltürünü muha faza edememiştir, d en i lm ekted i r . -

Vozgat'ı n yerleşim yeri ol arak hüviyet kazand ığı tarih ,

XIX. yüzy ı l ın ba:ş.larıd ı r. Zaten bu bölıge, Cumhuf'iyet döne mine· ge l inceıye kadar, hiçbiır z aman i·I statüsünde bul un

m a m ış , rn.r z amanl ar Siıvas Eya l eti 'ıtin , XX. yüzy ı l ı n baş ı nd a d a Anıkara ' n ı n kazası durumunda kalm ıştı r . Yozgat, bi:l h a s.s a 93 ( 1 877 - 1 878) harb i ,

1. ve i l . B a l kan

harpleri ve 1 . Dünya Harbi ·as n as ı nd a ; savaşa aslreır gönı:ler· mesi , ol'dunun iaş e sin i temin etmes i babmından bi rçok fe dekarthklar gösterdiğ i· g iıbi', bu savaş laroa •i<stiıl a edi l en b öl gelerden ç ı k ı p gelen insanları barınd ı rması bak ı m ı ndan da ay:rı blır yere salliptir. Yozgat hal1k ı n ın , daha çok yen i olan

Tayyare ve HPmaye�� Etfal C e miyeti 'n in şubes ini. açma l a rı ve bu cemiyete y a.rd ım toplamalaırı , kad ı n l a.rıo bi r araya gel erek, cephed�ki Tüıık a sk e ri ni n g iyeceğ �ni tem i·n etme s i , halık ı n kendi arasıında kıavu.rm a toplayarak ceph eya gön

derım es i en ulvi bk kadi rşin as l ık olarak he r zaman a n ı l maya değer o l ayl ard ı r . MHli M ü c ade l e dönem inde, iti laf devletlerinin hile ve tertiplerinin resir.i Vozg at'ta d a gö rü lme k ted i r. Bu hile ve tertti pler a•ra s ı nd a Erımeın i Cemıiyetleııi 'nin faal iyetleri ve z·u tmü He, İngil izler taraf ından hal:kı n i nançları n ı n istis ma

rı n ı saymak mümkündür.

Böl·gede bu menfi propagand a l ar ı n

tes i riyle b i r Ça

panoğlu isyan ı husüle g elmiş , bu isyan sabebiyle ha·l k ı n ta mamı isyankar ol aralk tan ıtı lmaya

çahş ı l m ı ştır.

Halbuki

isyan , s öz konusu ai leden sadece üç 'ki ş'i n in işti rakiy l e

ortaya ç ıkm ı ştı r. Ha.� kıın bu i sy an i l e h içbiır i lg i s'i bulunma

maktadı r. E ğe r Kuva-yi

MHliye'.nıin maksad ı , Anado l u ' n u n

he·r tarafına iytoe anl atıilım ış ol u nsayd ı , beH<i d e böy�e b i r is yan zuhur etmeyecelktH . İ syamn iki saat gibi çok k ı sa bir

zamanda bastı·rı lma:sı da bu h are ka ti n ne kadar küçük b i r ha reke t o ld u ğunu g öst e rm ektad i r.

Cunıhu1riıyet dönem ine geçfıld'�kten s o nra Atatürk Yoz ,

g at' ı 1 5 Ekim 1 924 ve 3 Şubat 1 934 yı l larında ziyaret et

miştir. Bu ziyaretleriınde halıka hitaben;

• Ün lü süvari lerin harp meydan�armda kahrama nca dö VÜŞ'a n Türle yiğitlerinin hamıan olduğu diyar Bozok Yay1a

s ı 'nın çocukları va rolun • (1) ş ekli ndeki gerçek yöntinü dille getiml'i.şti r.

:1>

ifades iy le h a l k ı n

Yozgat'm tören alanındaki Ata.tür'k büstünün kaidesindeki

ibare.

SIRA NO : BELGENİN ALINDIGI VER : 1

BELGENİN MAHİYETİ : xıx. yüzyı l ın i lk çeyre

T.C. Devlet Salnamesi i st. 1 926, s. 543/4

ğ i nd e , Yozgat i l i n i n sı mrl arı ve kaza l a r ı n ı gös terir H arita .

Yozgat •(Mahaln Gazete) 24 Ramazan 1 3 28 - 1 5 Ey

Yozga:t'ın M aden r.lçes i n de, donanma ianesi i ç i n

l ü l 1 3Z6 CM . 1 91 0 )

köylerden toplanan yar dım.

Yozgat ( M aha l l i Gazete) 1 6 Zi lkade 1 330 C M . 1 9 1 1 )

Yozgat (Mahal l i Gazete) 1 8 Z i lh i cce 1 330 - 1 4 Teş rin-i s€ın i 1 328 ( M . 1 9 1 1 )

Yozgat'taıki

kad ı n l a r ı n

cepheye göndard i ğ i g i yecek yard ı m ı . Yozgat halk ı n ın Cephe d� askere göndermek üze re aralarında topla d ııkl an, kaıvu rma-yard ı m ı.

Yozgat ( M a ha l l i GaZ'ate) 9 Zi lka'de 1 33 0 - 1 0 Teş rin-i ewel 1 328 (M . 1 9 1 1 )

topladııkl arı para yard ı m ı

Yozgat

Yozgat'taık1

(Maha l l i

9 Zi lkade

G azete)

1 330 - 1 0

Teş

ri n�i ewel 1 328 ( M . 1 9 1 1 ) 7

Taikvrm-i Vekayi ( 1 5 Recep 1 338 - 5 N i san 1 336) 1 1 N i '

san

1 336

No :

3824

Xozgat'taki memurların savaş ıçı n araları nda

b i rçok me

mu.run donanma yaptı{Jı yardım Mehmet

için

Vah idüdd in ' in

Hatt-ı Hümayunu.

(M.

1 920) 67

SIRA NO : BELGENİN ALINDIGI VER : 8

B.M.M. Zabıt Cerides i , 9 Eyl ü l 1 336 ( M . 1 920)

BELGENİN MAHiYETİ

Yozgat e ş raf ı nıcl a n bazı

T . El . M . M .'n•a

'ki ş i l eri n

göndercHkleri d i lekçe . 9

1 8 Temmuz 1 336

Y ı lm az

Göksoy. (M. 1 920)

Yozgat hal k ı n ı n katı lmad ı ğ ı nı

belge

isyana g ö ste ri r

Takviım-i Vekayi ' 21 Recep 1 338 - 1 1 N i san 1 336. No: 3824 (M . 1 92{))

Düniza.de es Seyyid Ab du i l ah Efıend:i 'rı.i n vıerdi ği fetva .

S . Selek, Türk Kurtuluş Sa vaş ı , Anık. 1 970 s. 306.

Sivas Kongresine katı lan üyele�i n , geldiği il l eri gös te rir ş e m a .

T.B.M . M . 25. yı l dönümü Anma Al büm ü . A nk . 1 945.

T.B. M . M . Yozgat'tan ka

tıl an 1. devre mebusl a r ı .

T.B.M . M . Zabıt C eri des i

Yozgat

6 Eylül 1 920

Bey' in T.B . M . M .'ne ver

Yozgat M ü:zes i

Çaparıoğul ları 'na aH sa·ncaık.

Mebusu

R ıza

d i•ğıi d i l ekç e .

EK : Ä±

· M aıd en 'd e Donanma i anes i ,

Aıkd a ğmadeni hamiyyetmendan eşrafı.ndan Bahri Efen· di 'n�n don a nma �anes i için köy.lerde zah i.re dercine delalet va h immet eyledi ğ i ni memnun.iyetıle iıStiıbşar ey l ed i k . Bah ri Efendi , ga�t ve hamiyyetine güvenin r , azm i kavi bir adem o l d uğundan teşebbüsünden semerat-ı nafia husuh� ge l eceğ:i n;j kavıiyyen me'mül edeır vesa i r Kaza larım ı zdaki eşrafın da m umnay hiırı eser-i· hamiyyıetine i ktifa etmelerini temenni eyl eriz •

Cll

Yozgat

(mahalli gazetel

s. 3 CM. 1 9 1 0 l .

(1).

2 4 Ramazan

1 328,

Eylül

1 326

EK :

n \: 1;.:.'

J).h . •. T T A ,j L;.., :..: ı .,.:.

H c.

( l . >�:.L-..1;!.o ..:ı.ı : w··;�� ...; ı _ �:, -;-<:. ..> ... : .',; .a'-. Jr_ JhJı' ( ' · ) �-�-·

..;.ı.. ..f. : J;...- ,_.. �-..:t.. •J'"' J, .... ,J. :;u �,,J.. J:J:

);.ı._ J,r_ı A.;,_ -:ı?•J.1.�·.f•.• �r. ( f • )

•>. F (•

.....

. ,�.�>

�- J a.;__:� �v.;� ..:,>I J j

) r'' . , : i.t. -.,... J<. .;ı;�)W

->-:-' ..,

JhJL_ ( , · ) �....._j

1.1"'��1 lc:'Jl W:.A..

�ı_rı.:ı�� .j.J.u.;I .:ı,t_ı .,..:ı.ı ır:..... .:J::.l.:i .s?_

�'Y. �ı· •.ı:;.;. ••f:.f !l.ol:I ıL-=-:A-1 �-� �.....ı " .. ,J' � J ;,� .ı. ı.;; .s.r .:..>, •

. ,� .;..� $"4,_ :..\· ;..ı�· � ;·:·· .J+o!..ı,ı r•Tı .s,ı .s-v>' •

•

'<' u ••/}\.;.; }.. ,

J-':I J_,.l.· �_,; .:;..,.. ;ı ..:.ı_,�ı..,.. ,. ..:.ı;ırı . ;;._ı .,,.· .;_�, wı •

Yozgat

326 CM.

Cmahalli gazete ! , 24 Ramazan 328

191 O l .

( 1 328 ) ,

ı s Eyiül

EK : lll �"\.)-_j•;.ı_�ı.;,, •.f:..

-}'.r&>.J.ı.:il.!l:...; :,..-ifa.

i$.ı.:i1(�;5)�µ�.)cl:. . "'J._,-(��J�ft'i;C\t __

...; 1 �- ,_.) � J, • J'-"':. ·-

Jl:.l.1.•J.:J.IJb '":"

JJ:,\J:(!j

. ı,j,.ı.�:..p.,,;j..-&. J ''/,) �'J�·�.r:rJ,• a.f ��J�

.;ı;.:..'5�1......)'

15\;,;J _,(,_.> . J.>}!i-_IJl.4� \

Jl,lj\::.. I � ,.ı:·�.;ı,_i

Lı;.:;ı;l.J" J... l,.:;11,.(�• JjJI _

J.i!.a J.Jo:: �

,�Ç-ı:_ll.ı..-1.,,_,!

(�J�J�·IJ"��

·J_,_;i'w�ı .,,GJ..\A:•}_.cil J�ı,;L... ı)i:d ,.

J... ��

�\,.:..\�*l<S) �J ·•J,-

•JJ.�*.""!.I_,!; •""':

Yozgat ( mahalli gazete ) , 16 Zilkade 1330 s. ı iM. 191 1 ) •.

· Yaşasın Nlsvar n �ız! Sonradan a�d ığ ımız maıl umata nazaran , M utasarrıf Bey

H aızretleri' n i n kerime-i muhteremeleri

hanımefend i başta

olaraık bazı han ı mefendi l er i l e beyinh�rinde b i r heyet-i n is

vaniye teŞkiıl edip dar'ül ha.rbde bUıl unan dtlaver asker kar deşleriıne don, gömlek, kolsuz hıınka, çorap giıbi h eda y a ı -

şlita iyye celh ve oem"inıa ·ibtiıdar etmiş Lerdk. Di ğıe r refi'ka-i

nıi·svaniıyesi.ne nıümOne�i imtiısal olmak üzere, H anı m meva

l iha y i rımi ikat çamaş ı r ·i hcla edeceğ'in i vaad buyurmuştur.

Böyıl e hassaıs ,

müşıfıilk,

viodaınl ı hanı mefendi'lere ne kadar

tıeş eldkür edi lse azd ı r. Cenab-ı Hak muvafifaı�iyetler ihsan buyursun

. . .

•

{.� .j�J�-·i �..ı.:;..,��\.tit'\ •

JJ�;".�._..1J•J ... :: 1 ! al:.) L_a "/ . ı>i'•�:·.i)ı.ö .:,1·.. ,. ,li .s,��'

"'�'-'"\.,-;J � ..J.:

i,·:

�.; ' • : :·• ,> . , \�

•

ıS.ı..:i\ ..;ı.- ·•'.i .s...;;ı:,ı. ,;J:'-

.:ı.r.:.-.ı.ı�·i,�

...

�_I�':

ı.ı '1..- .i' ,ı,,c,. }.:ı.r.:.-.ı.� ,_ ; . ı . ,J.sı..:il/ J'-ıl ,p.lU. ;,...: .,ı,:oY� j,1.:."

,. \"'\•

..;1 .1�0•\j�I_,;.. ,:ı....;. ,,..,,_ ;j.. 1;.:. ıS ..ül .;ı... . ..ı; J;�ı .:ı..:-<1."' ,_; ..; , ,.; .;

.J�� JI.:_,!"

.. 'I'

�--J.J. •

J' .:""

lo\>1,,.1 .M � ;_,,:... .),; ,_;_;, : i

\;IJ.(J')ll ,:ı.:. \ # ';(; .s.üı�..ıı,;r;'ıl. ).:.. ,ı �ı.. , ...,., � .:ı..:. ""' �·;,ı. .:...''":'fa..r �� .i ,ı.,ı; ,.

't 'I'

'I'

•

l 'I'·

ıS .(,.....

•

·-

-·

'I' • • 'I • •

..... '

•

-·

'..

'I"•·

•

) ,.s ..... l.

,..

;;;.ıo•J ..ı; �\;;.

• •• w

\Y• ,..

•

�;..ı,..:+o

.-,ıJ�,,ı..s..:ıı�ı <I.""(,,_u. .:.. ,ı ..,ı ,,. J. ,:,...:.,."' .ı } j�,S:.I .s..:aı.s J.....ıS j J ı.ı � ,y.,ı.,:.�.:ı� ' ıoı.:ıı.:.J•,ı._...i i.,•.:ıı.J ··..:..""' ...,\.:rJ.;ı::" J.s}-,,sıiJ: };.;;..:- � j,ı .,.;,,.

·to

,. . . ,.

�ı.� .s...:;ı.;-,:.1;-.;ı....:.� .il::.ı.ı.:ıı;;,ı;. � �.?.Jı•JıS..:.il .:....,. � J•,i ,ı:._ı, �j,,s...:M d �·ı...:ı..:-... ;.,t ;._...:;u.1-

•

u·l-\

&:;

EK :

,. . .

\"• .

•

'\' • • ,. . . ,..

'I'•

- -XP -z---

.;.ı.. J :J;.... f.... : ... � •..,.

Yozgat (mahalli gazete> . 18 Zilhicce 1130, 14 Teşrin-l sini 328 ( 1 328) (M. iti l )

·Asaki r-i şahane içtn , kavurma yapı larak eshab-ı hamiyyet tarafından kom�numuza test im eyılediıkleri kavu rmanın m iktarım mübeyyin defterdfr.

Teneke:

(Okka) Kıyye:

Esimi

Dirhem:

Bel ed iye Reisi Ahmet Efendi.

Hacı Kah raman Efendi Zade Mustafa EfendL

Tuzkaya M ahal lesrnd'e n .

NaH Bey.

Aşağı Nohutlu Mahal lesinden Beki r Oğ l u Hüseyin Ağa . 360

Yukarı Nohutl u Maha l l esinden Taotış Oğl u Ömar Efend i .

250

Aşağı Nohutlu Mahal·l es inden Hoca Zade Abduh ufak teneke

Aşağı Nohudu Mahall esinden Kaymazl ı Zade M ustafa Efendi mahdumundan.

1 75

A. Nohutlu Matı . Ham i n Usta-

dan. 3

1 50

Nohutlu . Aşağı Nohutlu M a h . tekaud rahim Ağa .

1-b-

- 300

Tekye Mah . Del l a l Kam i l Ağa.

1 10

Mülazi m Nurettin Efend i . Tuzkaya M ah . Nalband Ahmet ve Hacı U stal� r.

Teneke:

(Okka) Kıyye:

Dirhem:

1 00

350

200

Esimi M utayyab Oğl u M ah . Köşger Seyyid Usta.

Çakı.r

Ayşıa .

Çatak Mah. M übaş i r Mustafa Efem:M . Müstaotık Osma n Efend i .

Noh utl u M a h . Behçet Efend i ve Derviş Bey.

Nohutlu M ah . Hacı Necip Efend i ve Tevfiık ve Eytam Mü dü rıü Muhammed Efendıi l e r.

N a.lba.ntzad e 1 erden .

Manacı dan .

Zade Mehmet Ağa '

300

M imar Şaki·r Usrta.

300

Tabur KaNbi Ahmat Efend i .

300

Eskipazar Mah . Berber Ahmet Usta .

200

Rej i Müdürü Efend i .

200

Koyunbaş ı Oğlu Be'k i r Ağa .

Çaif:aık ve M utayyab Maıh . N u man Oğ.l.u, Neoib Oğl u Osman Ağa .

M utib ( M utaf) Oğlu M a h . Hı

ııa rc ı N uri ve San Mehmet. • 76

EK :

; \j.:.1 � ı J.:. ·-

( ' · ) ;.'ı .:- ...· , �.'..r l _; pı. }�. ... , . "' ':.� . J ,_� .. --r ..ı..1..:.-'. ,).-,.,; ( , • ) �.L-J,,� : ..1· ,,.� _,ı _ ... ' ..... ,.:...C ""'. .;,,,.>

�·J .•.

J�·) l \ . ) .s � ,,.,� < ; • >J--.;.;..Ç .JF

�)! 7'"

.r.- "

.. ' ' .

. . � .-·

, ..._

<::. .r.:.rn .:X.:.H·i..

jl:l/

•

)

.jı� :,>f. .;,,,; •J!

),-:.. r;"'

t'J.> "':".1• ı..s ...:11

J1JÜ· 1. ·''· .1.

, .. .

�

S:-...:._ı.

J��I �.,.ı

.��S..'-s.üıf r... , . .. . •JjJ\ .:.ıi} <;>�

...>t::: -1 .>;ı .S..:il..:.l: .:... J�

..r':' ,, J�·

.,;Jı.:.ı;._ı�. .a�.-ı.:_;;

•

.s.uı.:.ı:�·J.J:"":-1>-·, • •

.....� ,s:;ı � "'· ... .:,l.1.i 'r• •

�s-.• .s...:>ı J.'l,IJrd� ,;,_...,: � .O.:.� •

Yozgat l nıahalli gazetesi! , 9 Zilkade iM. 1 91 1 1

J.&l:-.:1 ,ı ..ı')l.öı, ::.ı• 'f,,_i

330; 10 Teşrin-i evvel 328

.. , ... _,,ı..,_..:; , .. •

.. . . ...- i;ı ı _,;.; ' '

EK :

S!' -�====��

,..;.

"�' ":'51-- İ.ı�\ ;.,.J;..ı

u-l-\

.;, .;.

ı.>.dl J �.L.... ·-? .:.,\ :. .J

O•

. . ..,.,� .... .;,J. ı.>.Jı ... � .; .ı r \• ..r J•

� 5-_ı

.;..yı

�,...,. ,

y .,

"'!°(J..j

•• •

;;..r, ..,.. ;..."--:" .. ..s.üı...;�14 �-,�

\" •

.:;...:.: ı... JA�r-i ,.-..üıj_,.�·tl'�

•

..s.Ul

•

..:._,!;.i'_..,.t..:...I �\

t.1.. � .ı ./' .../Yj�.

..,-_,...;ı �.w, J. ıS..üı.:.,ı_,_1 �·'( � r 1 • c ..YI.('° • •·

.. "�' ...;.,_..

•

....

Y•

�_;.:,, ).. .s,...:; ı"·.:ı� .,rj'J.. • • • �!.. J,ı ._•_r.; .J.>;;� l.r)I� �·'":.�.!.-.'� ..s�ı

O• •

•

ıt

•

"="l. .!.\: c.,..ı,,-·cı.� ·

��1 .:J:�;_......f .;,ı.... f,/ �ı.:1;.f_.:ı�1...�_ırıJ�":".:,.. ıS....aİ�J vt.:.ı.ı..:....'...ı:

• •

... . '

-:.:.... ..:.. ı

.....J.:-=5-.' ..>..Uıs....:. J "":_l_.\ ...... l. .s.ı:il u-l- ._,.j)l.\.;..ı ;.,..c.ı...J ,1�,_:j .!.I:•'"":"�·�� _;..:�:..I

.:ı�J..,P�lll �:.ı�

Y· ... . ,.

·u \.. \

\. .

Yozgat (mahalli gazete) 16 Zilkade 1330 - 10 Teşrin·i evvel 1328

CM. 1 91 1 J

kere me'm un n in i 'anat-ı harbiye için taahhüdatı . Guru,:

Para:

M uhterem mutasarrıfımız Ömer Mümtaz Be yefend i , harb devam ettlıkce mah bemfilı bu 1 500 miıktar tesviye eclecektk. Hakim Efenrl'i ilki taks itcie üzere.

te'diye etmek 1 000

istinaf müdde' i umumisi Cevdet Beyefendıi i ki taks itta te'diye etmek �re.

600

Muhasebeci Vehbi B eyefend:i i'ki taıks·iıtde

600

Tahrhrat M üdürü H a l i l Efendi H<ıi taksıitde.

300

Tahrrrat ketebes'i ııden M ehmet Efend i , Ey-

l ülden itibaren mahiyye el.li ğuruş.

Nüfus memuru Ma hmet Efend i b i r defaya

mahsus.

200

Aza Beşi.r Efend1i. i:ki ta�s itde

Aza Seyy id R üştü Efendi iki taksitde.

206

Aza mülazımı H i lmi Efendi mah i yye.

istinaf başıkat!ibi Abdah Bey, Teşrin-i evvel maaşından .

Zabit Kat�bi Ahmet Efendi şehriye el lLşe.r ğuru ştan

500

Zabit Kat�b i Fatik Efand i mah iıyye yinn ibeşerden .

300

Yozgat !mahalli gazete l , 9 Zilkade 1330; ıo Teşrin·i evvel

1328, CM. 191 1 1 .

Zabit Katibi Avni Efendi ,

Tıeş.rln·i ewel

maaş ı ndan.

Zabit Katibi M emduh Bey , · maıhiyye.

M er:kez Muavini Yusuf Ziya Bey, i k i taksi1!de

500

BM ayet azaısı Mehmet Ali Efendi , h arb devam ett�kçe maaşı ndan yüzde i1k:is i ni b:ahremah .

Bidayet azas ı Nüzret Efe nd i , haırb devam ettikçe maaşmdıan yü�e iıki:s i ni b eh remah .

B i day et azası: Mülazım Osman Efendi dört taksitde.

206

Bidayet Başıkatiıbi Abdurrahman E�endi , Teş-

riın�i evvel maaşından. Mu>kav�lat M u h arırki Saliih Efendi , Teşriın-i

ewel Maaşından.

Şeriyye Kıatibi

sus. Şeriyye Katib'i

İhs a n Efend i ,

b i r d efaya m ah-

Ömer Efend i ,

1 00

b�r d efaya

mahsus. Şeriyye Kat�bi

1 00 Yusuf Efe ndi ,

bir defaya

mahsus.

1 00

Şeriyye Mukayyidi ömer Efendi , bi r dıafaya. mahsus.

1 00

Mahzar F eh m i Efend i·, b i r d efay a mahsus.

1 00

C2J

Yozgat (mahalli gazete) , 16 Zilkade 1330 1 328. CM. 191·1 J .

-( 2 )

ıo Teşrin-i evvel

i :;

ı: -��- � t�

i -i �· F '-t·

E- c: � "'\ !'I \ :t, �· \: •

....l':

� ,:

�

� r �I · ! [j: 1.. J•· ..[. i '\ (;. �. !: .{ ı. � � l· l f io [. <.· ı. t ) 1 \ · 't't.{. �::: ."'{' �r �- l; · f� •

....

\..-

ı:

•'

•

· f - �. ,(·1 • .ı·ı.:. !: } ·: .. r- � ,t.� -t::. ';' ·l �"\·� . '.t !· � 1 l ""·

•

(

'lc. f. \ . '"\ �

•. .

...: ....

•

..t

'" ' "c.. . .. '\- .'f..: 1 · .ı.:. ·'· ;

l• ..

.J;

" ') • � ·

•

� ·

'\-

.� , � �

.t, :./.t t

i'\ ..

...

r.� f � l��j .l.

� ),, r �

� _ :ı. 't ı.:. � ... L ",... ..- \," • "\ '\- ·\ � " .... \ -.

•

...

" .f

•

..,.. t;·

�

.. e:. �

·�

�

� �

C'_ '."'\ V ""'". .. • " 1 ::

•

.. t·

,I'"

...

' .._

- .. .. .

.•

...

ı.· f

..._ '"

•

�

.. '*

, � ,,,

'- •

• .. .. ...ı-: � " ) \:

•

·�·l t:J it f..t:� � :� � ·� · f.l�· l· .

......

'f'· ·"· . ·�f ·� " 'r-�· ". .(. ·'·tt,. .\.. i:'" !. i 't . �:ii \: ..!!-)· .} \ .� · - -� -t. .f. · . · · . .ı . l �k\.f ... l· \: 'r· � ... ... _\;· f. if· { . r ,. _ç r. � " t � t k' )· t· l � . 1 . L: l" .'ti �f'·}. " . ... ._ t O) f :ı 1 ftf. \.

'"L. &. �

•

t ,:t .... !_ · it '!ı· ·(�· �t ..,. ."� ,.t � fı'I·t:.�: ·.,!'.: ' r. '1-: .t. � t-r� t J \' · r_ . t- <ı, � \ ::: � <.· ·!:. t 'i" 'T "t ;'· .. ·� " � r ' ı 'h:\ ı •!- \.. · ... ., . l ·· ' \ .,. . {. ·� ··� .y " ı. )\ "t �> -:- � 'i. .f. '� .

·t· .

...

� � i· t t ,� ı � l � ,. ? :l �i ��. i �- t -�· � � � i � { ·s- 1:' � r. � t j t i. i F � � � · �··f� 1 tt !.� .'t.. l i· � t 'ft l: t $�:·� l ·� r ·=· t-., \:. 1. l :; l '- r: - '.t 'I. • t ! 't 'ı: r-- 'L t \, l ):� ..: � � � l - .� · � F�'"' ·f. '-t t.:'" .�·r ı: �\. '.·'t'. \. ... !' .· �., ·•. . � :"' ·f- I.' · �t 1 ':\ ·'ı� t �r"" �i f:c� �\ ):� �t '\! \ ! � � ..._ '"' -� � "\.,. t ) 't 1 ' · � 'lf "- L '!\ · � L .. \ ;: : 1 -� ıi I"\ · � ·\ -�';:'"ô \- f �- 'f· \\�· -� t L •! f. '" (- .. \.:. .. -< � : ;\: � � .. 't � . } . ... � � r- .. "- (. ... ·!· r �};·"t:!- t� t i tı tJ} p -., .. -�1 � .t . t. . . \ . . . .. "1.. , " � -• ·t .. r. ...� l•- ..t. ,.._.. ·':.. [ 't � \L � r "- 1. " ! 't 1. ı 'o ·.c.-' t t . ;,Ilı .� c. .{' t �- .. ... �· .:' "."'\ \ . • " . .. • &. .. t � ·� f \., � . · · · · � t � f� � � ,·. :f}r ·r :r- t t � .� � �. i, �� :-ı t ır <� t ·(r1 c· c. 2 t � � -�. J � ., · "' " 1, : -t "" � t ıı ·'!' � � � : \: ' �· t :� � l· ... . ,:· ....'- . r1 ;\,c..· \;. '}. � �. t ·� .," ,(· ın �· l · ·w. . t· f c. ":"" � �r '""'ı;;, -:,."" l·· 'l.' ·�- ·!:.-- � 1· J" . · '\"'" ·t' ı · · --._ "L .._ · - � <- ? �-

.. ..

...

� ... l

c...

...

- ..

.... - ..

...

•

· }-:

.... ..

•

\•

....

•

....

•

�

•

.�

:ı ... - .... ı.:.

·•

i'"'

•

ı.:,

•

.. l'

•

r .t -: ,.

...

•

l.. t' "-

...

•

lı;r.

.....

•

� r 'ı:. - J* • �

• ·• -(

.. c.. 1 ..

- 'r

•

... 'l

•

.._

.... -

ı-: \_ L t

" ·" •

· .._ ... · ,t � 'i-. ';,;, L 'l :-- --,. 1 .,_ ı [

·r

,I> f' -

ı �1

. . ( .f 'ı t � � � � �� rt� � �·.rf �· f 1 ��· � �

_, il •

•

�

ı � ı; · �. · ). '-\ l .,. :. \ io. " ·'l f· l t � � � İ' ıı.• - l· . , . ,. lt- ,.. r, .ı:. t :b· � ;' . � � ..r. ı !;.ı- F � :'I..r t �r. �.1 '� ""'- ['t- fif' l,. .l <;: 'f \', ...ı � : i \. ı.:. rc: � t.. ,;. 't "-· .:-. .�' "r, .:. � , -.," � t- . .t ·�. · =

...

•

1'-· 1'�. .r.? '-t llr· .['!..,.. :�; � �·t }J·r. l;;.,. °t'ç. tf_t'� '.f'.!. ·�- f. '�{ .f.;...t ·t'tC l. · �· 'f · ı· �· f � t :� . �. ·� . �.· l: t t· : rf� >r � � r:-� . r · ·� !· J. !·.. . � 1 t- � � .R-r · . .t r � S.: � · �· . · : .�. · ..r: � ·tf Ef �l :..r- ·').� ı'>[ ı· t z 'f ı \·�., · t-�l .� � r•

� t ? ��. t � J� tf � � · t.;.. .... "' .�

•

..-

�

·�r

� ı.s:ı

ı. �

....

�

HATT-1 HÜMAYUN Vezi.r-i meaıli-semirim Fe·ri:d Paşa Selefini Salih Paşa 'nın vuku u i·stifası cihetiyle mes:. rıed-i sadaıret, der!kar olan ·ahliyet ve rüyetirn ze binaen uh dooiz>e tevcih kı.l ınmış ve meşihat-i is lamiye dahi Dü.rriza de Ahdullah Bey uıhdesiırıe· ihale edilmiştir. Kanun-u esasi n:in yirmi yed.inC'i maddesi mucibince taş;kıil ey.lediğiniz he yet-i cediıcle-i vükela tasdi1kimiz·e iktıiı ran etmiştir. Mütare kenin akd�nden bed'He bettedric nolkta�i salaha teka0rüb ederr vaziyet..i sıiıyaısiyemiıZi· milliıyeıt namı a·lıtınıcla iıka' ediılıan iğti şaş.lıt vahim bi r hale getirmiş buna karşı şimdiye kadar it tihazına çalışılan teda:biır-i musl.ihane faidesiz kalmıştır. Ahi.ren tebaruz eden vakayie göıre bu hal-i isyanı n devamr maazallahi Teala daha vahim ahvala masdar olabiıleç:eğin den iğtişa-şat-ı vakianın malum olan müratti p ve müşevvik leri haklarındıa ahkam-ı kanuniyenin ic.raısı ve fakat muğfel' olarnık bu kıyama Mtihak ve iştirak etmiş olanlar hakkında aff-ı umumi ilanı ve bütün memalilk-i· şahanemizde asayiş; ve inti-zam ı n iade ve te'yidi tedabi·rinin kemal-i sür'at ve· katiyyc:tle ittihaz ve ikmal:i ve bHuımum tebea-i· sadıkamı zm bu su retle de maıkam-ı hilafet ve saltanata muhakkak olan merbutiyet-i tegayyür napezirinin teşyidi ve bu cümle' ile boaraıber ·düvel-i muazzama-i . mü'telife ile gaıyet samimi ra vabıtı itm:i 'nanlka·rane te'sisine ve menafi-i devlet ve millet': 82

haik ve ada let esas ı n a istinaden mudafaasına ihtimam olu narak şerf üt-i sulhiye n i n kesb-i itidal etme'S ine ve s u l hun b i r an ewel a:kd ine sarf-ı m akderet edi lmes.i ve o zamana kadar ll'ar türl ü ted abi r i maHye ve ikti sadiyeye tevessÜıf ed i l erelk muzayaıka�i ammenin mehma emken tehvini kafiy yen matlubu.muzdur. -

Cenab-ı Hak tevfi!k at- ı iıla h iyes i ne mazha r buyursun (1). 15 R ecep 1 338 ; 5 N i san 1 336 Mehmet Vahidüdd in

( 1)

Takvim-i

Vekayi',

Nisan

1 33'6

C 1 920) ,

No: 3824 s. 2

HÜKÜMETIN BEYANNAMESİ Devl·et-i Osman:iye bugün m is l i görü lmemiş bir muha tara iç'i nd ed k. En ha'ki1ki manasiıyl e vatan teh l.iıkeded i r. M i l l et bi lmiyerek, i stem iyerek sürük l end i ğ i o d ehşet l i muha rebede mafon ve canen en büyük fedaikarl ı k l ara .katl and ığı halde n ihayat kat-iyyen rnağ l O b o l maktan k u rtu l a m a m ı ş ve o zamanıki hükumet ta.rafı ndan a kdo l unan mütareke i l e galip devl etl ere arz-ı tes l i miyet edıi l m i ş i d i . Artık b u e l em li netioe·d en ibret al arak bundan soma o i sun akla ve ha l·a uygun b i r se.l amet yo l u tutm a l ı idi . Fakat bu h a:ki'katde la yrkı vech i l e anlaşı lamad ı . Bir takım kesa n ı n yalnı z h ı rs ve menfaat şevk iyle teşk,i l at-ı m i l lıiye unvanı altında meyda na çıkard ı �l arı fitne ve fesa,d b i r taraftan vazi yat-i siyas i yemizi s on deıreoe teh l iıke H bi r ha l e geti rd i . Diğer taraftan muha rebede uğrad ı ğ ımız zay'i.attan ve husus iıyle harp sene lerinde yapıl an tü rlü türlü su iıstimalat ve ciınayatdan dolay ı derin b i r su retde me·cruh olan vataın-ı mukaddesimize yeni· den yen i•ye yara l a r açtı· . Bi·rta:kım ç<irkin had is·a l e rd e , Avrupa v e Ameriıka efkar-ı umumiyıes i nde a l eyhi mlz6) ş iddetl i bi r fiik i r ve cereyan peyda ve şerf üt-i sul h i yen i n bi·r kat dc;ıha ş idıc!·etl e ndi ri l mes i muhataıras ım tevlid etti . Nihayet yin•a bu ahval tesi ratiy l e i.ş ga l-i askeri a ltına a lmaık su retiy l e de tat· biık etti l eır. Bu.na karşı erbab-ı isyan ı n , payitaht i l e Anado l u a ras ı ndaıki muha rebe ve muıv arndeyi kat'a teşebbüs et· meleri iıs e en büyüık b i r hıyanat-i vatan iyed i r. Bu halde a Teşki l at-ı m i l liye • denilen harekat-ı bağıyan e , hem Ana dolu'yu ko�kunç b i r i sti laya u ğ ratmak ve hem de devletin baş ı n ı gövdes inden ayı rmak felaketi n i haz ı r l ı yor. Bugün m i l l et-i Osman iıy e'n i·n en büyü k d üşman l arı , ya lancı mi l l iyet davasıyla şahsi i hti ras la rıına vatan ve mi l leti feda eden:l e r d i r. Bun l a r ı n , öyl e felaketl i b i r atkilbeti hazırl a mak için bul d uklan çare i s·a a ğ ı r bi r s·i·lsiıle-i cinayakl ı r. Kan u n-ı esasi· yi ve kavanin-i devleti ayaklar a ltı na al arak ahal iden ceb84

ren para top l amak , zecren asker a l ma k , para vermeye nl·e re ve böyl e fena bi r m aksatl a askerl i ğ:i kab u l etmiyen h:? re ezi yet etmek, öldü rm eık, köy l e r i bas ı p yağma etmek, köy l eri hatta kasabal arı vurm ak g ib i fezahatla.r müteva l iy e n

ika olu nmaktad ı r. H a lbu1ki bu eta l i n emr-i i l ahiya munati

ve ş e r ' i şerif ııazaırmda merdud old u ğ u , s ureti me rbut fet va-y ı şer.ite i l e de mü eyyedd'i-r. Vatan-ı Osmanin i n düçar o l d uğ u tü.r lü tü.rlü m u s i betle r i n tabi·ri ve nüfüs vıe kuvvet itibariyle uğrad ı ğ ı m ı z zayiatı n ta lafi1s i vücubu ndan d o l ayı hükumet-i h azıra i nd i nde b u g ü n her ferd i n hayatı v e sa'yi her zamandan z i yade k ı ymetdar· d ı r. Bu ci hetle hükumet vas ı l olmak i sted i.ğ·i maksad-ı hayır ve salaha kan döı�meden vusulü hayat ı n ı ve s e l a meti n i

teh l ike i ç i nde b u l u nan

!ku rtarmak i ç i n yo l a g e l meye n l e ri

şer'-i şerif ve kanun-ı m ü n i f m u c i bince ve hatt-ı h ü mayun i l e tebl i ğ o l u oon i rade-i seniyye-i hazret-i h i l afetpenahiye i mtisalen te 'dip •atmekde te reddüt etmeyeceıktir. B i naena l eyh evvela harekat-ı isyan i yerrin

mürettip ve m üşevviki

olanla.rı n ·igfa lat ve tehdıdatına kapı laırak ve yapd ıkla rı n ı n neticesi ne kadar vahim o l acağını düş ü n em iıy:erek o n l ara i ş· ti rak ·eden l·at"den b i r hafta zarfında ı zhar-ı nedamet ve ş ev kıetlü pad i ş a h ı m ı z efendıimiz edenı

ılr.i n

hazretl'e rine

aff-ı a l:iye mazhar olacakları ,

a rz-ı sadakat

saniyen müretti b

v e müşewikl e r i n v e onlarla beraber haırekatde i n a d ede· cek o l an ·as i·le,rin ş er'an ve kanunen te'dıib edH·ece ğ i ve meml eketi n herhang i ciıhatinde o l ur ise o lsun ge·rek aha li-i isl amiıye tarafından su nüf-ı s f ü r�i aha l iye g e re k s·ekene-'i gayr-iı müs l ime tarafında n aıha li-i müs l imeye karşı taa d l iyat ve tecaıvüzat vuıku-u hükumetçe h iç bi·r veoi h i l e tacviz o l u n amayacağı ndan böy l e b i r h a l vuikuunda m ütecas i rl er i n i n v e o husus:da müsamaıha veya müşa r�k·e ti görül e n l erin şah sen ve şediden duçar-ı mücazat ol acaikıla.rı i lan o l u nur (1).

C1 l

Takvim-i

Vekayi', 1 1

Nisan 1 33'6

( 1 920! , No: 3824,

2 85

"-•:'> .:.-� ,..,J� .:,l -y

•

,. ' .. '\

EK :

.:J .ı: ...

VIll

�. .. , Jı;° ...iL ..,I ,,,, :ı. ..jı..,.:ı \. 1.: ;_,}"ı_ ��j,._ .;; ı�-. .:.ı�• .j.•--'�· t,.)I J' ,)l J 1 .., -• ..;'• 1 )c-/ ..ı.:"ı Jı JJt.,, f'._,.; ·1 .J..I � t,ı_"..-; ıJ. •� ('_,ı ,;4 j�

..!......11

-, ,lLL

...'.•: ,_,,.,..;., _ı

.1,-�·:oj• Jll<-'ı

. } ...�.\ . 1

.. ... "'·�_.,..:.;,.� J. �'. 1. .,; ....._ .:,,:._ .::L '-4-:- ...,. ...;.. v\.11J(�l-l�.�-1J-I ;_,J� jj·."; J I _ 1 • j • .A.(� t . .:.. ı :-- �J·"".:' ..,� ;.; ;_;.:.. " ' �-.� ni ı.>..i�.,,)(.. r ..:..S' � �.. <UI J. ..;,: 1 �.��.JJ�·.1 o.!.1,.1;- • .ıl.:..� \l:.:iJ" .jl.ı. .. �\:_, �;u_ı, .,.,.ı .:ı_.,_,• ...,ı " y . j ,..� .,1,�1 .;_);J J(ı.,;, ı.İ·�U.·..ıı. j,.., I .j�..J4""J,,:.J� ·J. .Sı.ı.J �),,...,u. _;.. ı ,,, ., :A _...:1.-: J�.,.... J .).,:.. ,,,} _,.D>..,.,t... ;;.. Ş� ..;,,._ı �l_.. ...... �-� . •J��' J..:. ; ;.,,'f_ r'-' ,•· .;_):··), .,;�ı ..;._..._� ı ,;. · ·�-:·. .!l:. .J)j_ j_• ......:. ı,.,> ... ı �.;-� �J:-. ,;.. � ,ı. J. .. 1 • ;.� -111 JL � .-· r ;.ı� . .. :,;J .., ... ;.;_..., ,. J . .:ı_,_._..,.. �ı "'+J ,,)·Jı .ı'r(ı...t rJ-'�·J·.ı'--- ,!) .ı•.. '· · :' .J.r "' ()•. '

�)

.j.l·.ı.ı,.\.:,_, ..rJ_.JI

"':""·""' .j._� -.._.-ı�

.;..!...

ı..:.... ı ı..;.. ı .,,_-': /..,:"':;,,-.. �ı-,,ı..:. ,.. L.. 1 J .. J.al..t ��· ·•'i(�._·; J'�'r,,,. .>""':-J"'- .,:, ..;l_..:1 .

.�ıj)Jwr.L

'fl.. ,J ..lı_,.:ı . .. ı;..,r,J J.� ı _;.......

y:,.,...;J• 4.

.�ı.i""..ı.:.f'..s�r·"'

.j_.Jı...__ .:..... \ , , .. :.;ı

J ..ı..i l

_,ıj\ . ...ı_ı,� .;.ıli ri'i

,,.ı..

. ..ı.;�ı..-

�·i'"'"� �

�,

•

.:,ı._ .r;; r;._tı :: r - ..:.ı.. ._,J- J.: f

·(.•J.J

ı,-

. ...... ,_,,:ıJı ,;,,!

.fı:... - ;-,

.;,�/·� .:..... \ , .:ııv ,.uı ( ..sJ-•

J.ı.:..

J.:,;. )

iJ.J ..ı.' �

J.:,ı.

-J-'. - .:,ı._� ( .... ,.,... -..J � .ı..' 11: J. �" �·• .A � J r . J..L=-- � ;;-J:.;,1� ,,. . JlJ . ..... ... -.� J,- · Jt:: �' �ı.; ...:J.. ) :.. ı ı ..... . J�,c• \S.:.;ı .• • . .;_._ı_ i d• )ı..ı.. . 1 .:1. ı J-:-. ·�"\_. ..r ! J r-'., -·

Jı.,J'ı,:

•

ı•·i'i

..:4_

u;·Jiıİ .!l�l<...r1!' , ..�. �_;. . ..s�;.ı J ,� u-�i .)'�

ıt Cer idesi, 62. içtim a. Büy ük Mil let Mec lisi Zab ( 1 3361 ( 1 920) s . 37.

1. cels e �

Eyl iil 3 3 6

'Büyük MHlet

Mecl i s i R iyaset•F Ce l i l es i n e ,

Bu.gön ü lema, eş raf, me'mur, esnaf, ti caret, kad ı n , er· kek, Boğ a z l ı y an , M aıden , Yozgat K uva -y i M i l l iyesindan i ba ret biitün Yozgat hal1kı be l.ediye önünde b i r içtima aıkd i le atideıki mukarreratı itti haz eylemişti r. 1 - istiıfılas-ı vataın ve İ·stiıkıl a l -i M iı l l i kaygusuy la bas l adı ğ ıım ız mılJ1kaddes cihaıcl ı n bütün s afahatı büy l".!k bi r asa· biyet ve heyecaınıla tak i p e tmek tay i z . . . ..

- d

Üçyüz mi lyon ehl-i İsl·am ' ı n i s t i n adıkah ı olan ha kimıiyet ve h i lıkatimizi kurtarmak V·e dü ş m an taarruzunu kı rarak, hayat ve memat c iıdal iın i m u vaıffak i y·e t l e yaşatabil· mek jlQin cihan ı hayran bı rakacak fedakar l ı kları i z h a ra ha· z ırız. 2

'Eodad ı mızın namus ve i stik la l bayrağ ı ;ı ı as ı r l a r· d a n beri yere düşürmed·an gayretli omuzunda taş ı mak ka· b i l iıyeti ni isba.t ed en bugünkü fedakar ord umuzdan s-evilerı· lerinin bl·l·a pe.rva tecd id i n i iısteriz v.e kend i l erinıi takviye için koşımak üzere toplaınmaya büıyük sab ıırs ı z l ı k l a uğ.r aş maktayııZ. Bizl eırdıa pek yakında ordumu z l a aynı vakıtte bu· iun ma k şe refiyl·e müıbahi •o l aca ğ ı z . 3

Bu marCızatım ızı n cephedeki bi l-umum fedı:ı kfır ev Mecl i s i il e G a rp Ordusu

l ad- ı vatan a ib la ğ ı n ı Büyük Mi ll et

Kumanda·n l ı ğ ından rica ederi m . 7 /IX/1 336 ( 1 920 ) . Yozgat M udafa 'yı H uıkuık Cem i yeti Re iısi Ak if Aza Hasan

Az.a

Eşraftan

Sabit

Sad ı k

Hacı Lütfezade Mazhar

Hacı Ö mer

Eşraftan

U mum Ahal i Nam ı na G a imzad e Şükrü

Müde rrisind•an

Post N i ş inzade Ethem

Hacı Hasanzade M u stafa Efend i , H am a mcı zade Abbas Efendi

Bel ed i.ye Ha is Vek i l i

Asım Abd:I Efondıizade

Sadettin Efendi

Büyülk

Millet

Meclisi

I. celse. Bak. Elk : VllıI.

Zabıt

Ceridesi, 9

Eylül 1 336, 62.

içtima.

EK :

Gölkçekışla Ka:ryasıi nden Al iıbaz Ağa , h ü kumet ve Ku va-i M Hliyeye sad ı.k ve hadıim ol uıb lüzumunda i b raz e tm e k üzere iş bu vesika yedine i 'ta k ı l �ncl ı .

1 8 Temmuz 3 6 ( 1 336) ( 1 920) Kuva-i M i l liy e Kumandan l ı ğ ı (Ço l aık) İ bra h i m Bey

EK :

•

,..:.v ��

TAT l wi

'"' JJıı.". " ,

..;J,.. .... _,.!.si,.ı

,,� � .;-ı "'"'°l')l...ı. .--, JJ1. ...:..'Yı � �.,;: �-,�,,,_ J14.,._. Ju..•,ı.ı. ,.._ı � ;;'Y,ı 11. ,.ı °""' ,, � f:. ... �ı > _.... .,.,, n.•, ,,.. , •.ı ,,..,_,;, ..ı:;. .... .'"ı.:. :ı.ı:. �- ,,..,ı .;--, .._1 ....;�, �,, .,., c) Jfı.u �·� f.J.ı. ....ı.:- ..-ı ı.'�ı ..Jı,.:t,.: .J.,..,_,,,_:..,.� �· .,_.'r.�·, .:.ı.ı Jf:..•;.,.�.,,.,,ı .t:'-ı.I' .,.., �J..... ·.-1·, ..1;-1 .,ıı; ..,..":" '°"'"" ,,.,.. , .....- .;-1.?ı .,.,., .:ı..�· ,�,, J.iJt.'İ'ı tYJı ,,x-.••h � ��· .J"/1111 .1' ..J..._ .1,_· .�·.: ,:ı..;. 1...- �ı M •.• A:.ı .,.;i .._, ,,, ":.•.,.,, ı1J .i';t

j(.,., .,..,; .i.J.-:' .,.r' ,J;, ·� ,.. .J..fJ-ı -� ' .,.ı. .;,_,,.ı... ...;-ı .,.,.... �Jl'.c-1 "'"='' �·v �.., ,<;. ";-.,., � .;,.ı�' """ ;;v1o ,,,._�, ..i> , � ..,ı,.v, ;,."#';. , �.__.,. .,,;.._,,il# ,;ılJ ·�· �' J ,... •-!- ;J,,., t!> �· � .a::;_ı .:,;ı..ı .:.ı.ı J"- rlO. � ....ı � .i!'h ,r.;;w. �;. .... �,. � fj'fJ. � ' ,u .,ıu;. "'-" ..,,._, ..;� �.:ıı .,.( �ı ....... ı �, -':'r'" ,,.:J j� ,,,,.... �>� �Jı1,� ""'.J""-' "r-4 ...:ı.w, -. Y-,J:.- � ..-ı;,'Y,ı "'- ...- .,;�u. .,.J,ı � J'trı , ;J.,.ı tı� ...,ı.ı.l .1' *'" Jf� � ·.; .; .;.:.;/';.... .,.J,ı .,.,. •• � .,,.µ �}l,..ı ,Jı ..,.. � 'vr.. � • Jı}J. .;Jı .;;;.

- �· .:J""

• •

•

· ıJJ r' .JJ •

TAKVİM-İ VEK.AVi' Numara : 3824 1 1 N i·san 1 33ı6 ( M . 1 920)

2 1 Haceb 1 338

Fetva-yi Şerife Süretidk, Seb eb-i n i·z am-ı alem olan Halife-i iblam-edama'lf ahü teala hıi fafotehu yevmi ' l...f< ı yam-haz.retıl erini.n taht-ı velayetin de bul u na n bilad-ı i:sl·aım iyede bazı ·aşhas-ı şel'1i·re ittifak ve ittihat ve ke rn:I Ü'le.rine rü·esa i ntihaıb ederek tebea-i sadı ka-i şahaneyi hıyel V·e tezvirat i l e iğfal ve i d lfü e va bi laemr-i ali aıh a'fiden asker cem'-i mal sevdasıy,l.e h i laf-ı şer'-i şerJf ve muğayir-i emr-i m üni f b i r takım garamat ve ve rgi ler tam ve tavzi ve e nva-i tazyıiık ve i �kencel·e�le nası n emval ve eşyas ı n ı garsb-u garet ve bu veçhi le ibadul laha zulmü iti yaıd ve tecrime cesaret ve memaınk-i ma hrusen i n bazı kura v·e bıi'l·a·d ına hücum ile tahrib ve h�k i·f e yemsan va tebea-i sad ıikadan n i ce nüfuüs-ı masumeyi kati ve itlaf ve di ma-i m a hlküneyi se�k ve i.raıka etdikleri ve canib-i emiri lmü ' m i nin den mansub bazı me'mürin-i i l miyye va asıkeriyye ve mül ki yyeyıi hod be hod azl ve 'kend i hempafa rı n ı nasb ve mer kezi h il af.et n e memal iık-i maıhrüsen i n muvas al.at ve mü na kalat ve muıhaba ratı n ı kat'i ve tarnf-ı devfetden sad ı r o l an evami rin icras ı n ı men ve m erkezi di·ğer m em a liıkd-a n tecrid i l e �e\/.ket�i hi·lafeti kesr ve tevh in kasd ederelk makam-ı muaMay-ı imi'rmeta i hanet etmekle taat-ı i mamdan huruç 91

ve devl e t- i a l iyyen i n n i·zam ve i n tizam ı n ı ve b i lad ı n asayi ş i nıi ihlal i çü n neşr.ıi eracif ve i·şaa·i ekazib H e nas ı fi tneye

saiik ve sai-i b i lfesad olduıkl arı zah i r ve mütahaıkk ı k o l an rüesay-ı mezb U.rO n He a 'van ve etbar bağ ı.ler o l up dağ ı lma ları hakkında s ad ı r olan emr-i a liden sonra hala i nad ve

fesad l a r ı nda israr ederler i s·a mezburl arı n baıbasetlerinden tarth'i rJi bi lad ve şer ve mazanatf arı ndan tahlis-i ibad vac id olup fekati l O e l.l•ati teb gi hatta tefi'e ila emri l lah nass-ı ke

rimi m u cib i n ce kati ve kıta lleri m eş.ru ve farz o l u rm u , beyan b uyu rul a . 61 cevab : A l l ahO tea la a ' l em olur. Ketebehu el - faki r Dürıriızacle es-Seyy i d Abdu l l ah ata a n hüma

Bıu su.retde mem a lıik-i m ahrüs·a -1 şahanede harb ve d a r ba 'kudretl e ri b ul u.n a n Müıslüman lar, imam-ı ad i l hal i.fem iz Sultan M ehmed Va h idıüdd1i n Han Hazretleri 'nin e tra f ı nda topl an ı p mulkate le i çü n vaki olan dav.et ve emrine icabet ve bug'at-ı mezburün iıle mukata l e etme leri vaci b o l u rm u , be yan b uyu ru l e . El cevaıb : AlılahO teala a ' leım o l ur.

Ketebehu el - faıkk Dül"riızade es-Seyyid Ab du l l a h ata anhüma

Bu suretde halife-i mOşarOni lıeyh hazretle.ri tarafından ıbugat-ı mezbOrOn ile mukatel·a lçün tayin olunan askerler mukateleden imt in a ve fi rar e y l esel er mürtekib.ıi kebire ve asim olup dünyad a ta'zir-i şedide v.e ukıbad a azab-ı elime 92

müstahak olurlarm ı , bıayan buyurul a , El cevab : A l lahü teala a'lem ol u r lar.

Ketebehu el - fakir Dürr i·z ad e es-Seyyid Abd u l lah afa anhüma Bu sCı retde ha l i fenin aısak i ri nden o l ub da bugatı kati e,d en l e.r gazi ve b u:gat ta rafından kati ol unanl ar şeh i d ve m üsab o l u rl aırm ı , beyan buyu ru l a . El cevab : AllahO teföa a'lem olurl ar. Ketebehu el - faki r DG;rıri�ade es-S eyyid A bdu l l a h a fa a n h ü m a Bu su r·ede bugat He muıh arebe hakkında sadr olan emr-i Sultaniye itaat etmeyen müslüman l a r asim ve ta'zir·i şer'iye müstahak oludarım ı , beyan buyuıru l a . El cevap : AllahCı tea l a a ' l eım 1ol u rlar. Ketebeıhu el - faki·r Dürrizade es-S e yy i d Abd u l l ah ata a n hüm a

EK :

·5

i � .. ••

ıi

.j ·!

-� ,.

.ıi

�

·ı

·�

İsmail

Feyyaz Ali B. YOZGAD

Lütfi Efe nd i 'ni n oğlud ur. Sa

bık EIV'kaf memuru. 38 yaşın da.

Şer'iye

Fazıl Pş.

YOZGAD

Muvazenei

Maliye encümenleri ile Rıya set Divanı k atipliklerinde bu

lu nmu şt u r .

İbrahim

Efendi 'nin

oğludur.

Mü tek ai t Erkanı Harbiye ri!, ı . fi4 ya1mda

Nafia veka

ietinde ve Nafia encümen i ri

y a.setinde b u lunmuştur. İstan

bul Mec lisi 'nden gelmişti.

ıs.

1V. 1 337'de vefat etmiştir. Kon

ya mebusu v� Münaka[;;.,t ve kaleti vekili Ali Fu ad Paşa'nın bubas:dır.

Memed Hulüsi Ef.

Rıza B.

YOZGAD

YOZGAD Akd ağ

Ağa'nın

Madeni 'nde

oğludur.

Rüstem

Müstantık,

60 ya.5ı n d a . En son Adliye En

cümeninde aza idi.

Yozgad'da Çeııkes Bekir Ağa' nın oğludur. Müftü. 35 yaşın da. Müftülüğü

terc i han

TII.1 337'de istüa etm i ştir .

14.

Süleyman Sırrı B. YOZGAD

Bahri B. YOZGAD Akdağ· Madeni'nde Hacıhan l ı

z ad e İbrahim Hulüsi Efendi'

n in o •.·:ıudur. P.eji memurı.ı i d ' .

40 yaşında . Samsun

İ s tik l a l

Mahk emesi az al ığında bulun muştur. İstanbu l Mec lisi n de n ge l m i ş ti . '

Ahmed B. YOZGAD Yuz;;ad'da Başçavuşzade

zif Ağa'nın oğludur.

Yozgad' d a Hacı

Memet Efen

di'nin oğludur. Darende Sabık Kaymakamı idi.

İstiklal

vaşında gönüllü ol arak

Sa·

cep

heye i l tihak ve harbe iştirak

etmiş ve Sakarya zaferine k a .. ı l 'd-: dar süv a ri F. 1 . Alay n e fer o l arak bulunmuştur.

Na ·

Be led i ye

Reisi. 49 y aş ı nd a . Layiha ve Kavanini MaHye encümenleri katipliklerinde bulunmuştur.

T.B .M.M.'nin 25. yıldönümünü Anma Albümü, iT.B.M.M. 1. Devre

23 Nisan 1 920 - 1 6 Nisan 1 923 mebusları! Ank. 1 945 s. 72, 73.

EK :

..:.-,�l� .:.. - � .: ı;-lJ:.:.J.,.

.:JJ\>'...i l ...j ')\:;.. ı j'i J I

, J\;.t ı

J. .

..f --� J

.,.. i . .ı:ı .. J ...'..l l .!- .ı;..- I "\) \ �, \

l.l"' J �'L...L- 15- l J I

..)

.; _: r l i

.ıt l

XIII

.!l J:'.

� -·· ;

..,

• •

)• J-!

..ı.. ..ı. .:. .-.\ .... .. - r

..._.;.! _, \ _:.• ! .. d � - >-

c;..L( ı..9"9� �1 "::-.�· \ � ;ı.l 0w� �ı:-- · �t_,�L.),._ �=·"=�:(;,, ;.�)16'İ �X..: LI �;.; J "� •

..._,ı..-!

.ı�L.. ıı.'... J)l.S)�-Jl. � J j._1 , L

j_,� .)1'. j y_

•

._.i� '\1:-•.&:J,;J ,,1.:. JI

.>.Y ,, ı

r }�ı

..'..L l j .

-&:.tG- u}-l ».:.

�)

Büyülk M'iJ.let M eoJ.isi Riyaset"i Oel i lesine, .ihtiılaf-ı e fk ar ı n mazarrat-• tevhid-i ef11dir husul üne muvaffak o lmaık akdem-i uımu.rıdan olımas ı müıse H em atma ve ·her dai1rıe-i inrtiıhabiye ahaliiıs i !<!endi muhiti mebüsunun li S!anmdan a n l ayacağ ı d erıkar:iyetine mebni bu kere me'zü nen g idecek ·rufa:ka'yı k'iıramın i, rşad vazıifes i y l e mülre l le f tu tu l B a 'zı taırafüa mahsus olan

·adıidras i ·izale etti.r'ilımek ve m i hl e'tde

mal arı l üzumuna müsa 'de

buıyuru lmas ı.n ı

teıklıif eylerim .

·Olbabda .

6 Eyılül 336 ( 1 33'6) ( M . 1 920)

Yoogat Mebusu R ıza

Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi, C. iV, 61 . içtima, 8 Eylül 1 920 s. 4.

EK :

Çapanogularl'ha ait Sancak !Yozgat Müzesi.! 99

XIV

BiBLiYOG RAFYA A - OSMANLICA KAYNAKLAR

Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi, 3 Temmuz 1 336. 1 33'6 . ----- , 9 Eylül Harp Tarihi Vesikalan Dergisi, 1 4 Ara.lık 1 955, S. 1 4 , Belge No . 377.

Hakimiyet-i Milliye Gazetesi, 1 5 E'kim 1 924. Salname-i1Imiyye, ist. 1 334. Türkiye Cumhuriyeti D evlet Salnamesi, ist . 1 926 . Tukvim-i Vekayi', 21 Yozgat

Recep 1 338 - 1 1 Nisan 1 336, No: 3824 .

(Mahalli Gazete ) , 24 Ramazan 1 328 - 1 5 Eylül 1 326.

-�---, -----

1 8 Zilhicce 1 33 0 - 1 4 'l'eşıin-i sani 1"328.

, 9 Zi l'kade 133 0 - 10 Teşrin-i

�

evve l

1 328.

, 16 Zil ade 1330 - 1 7 Teşrin-i evvel 1 328.

1"8 Temmuz 1 336 tarihli ıbelge C yayınlarunamış l .

B - YAYINLANMIŞ DİGER KAYNAKLAR ACUN, Hakk ı ,

Yozgat Yöresi Türk Devri Yapıları, Türkiyemiz

s. 26, ist . 1 978.

AGAoGLU , Samet, Kuva-yi Milliye Ruhu, Ank. ,1 981 . Ahmet Refik, Aİıadolu'da Türk Aşiretleri,

AŞKUN, Vehbi Cem, Sivas Kongresi,

İ'st.

1 930.

Sivas 1945.

ATA Y , Falih Rıfkı, Çankaya, İst. 1 980.

AYDEMİR, Şevket Süreyya, Tek Adam, C. II, İst . 1 983. BELEN, Fahri , Türk Kurtuluş Savaşı, Ank. 1 973.

CFJBESOY, Ali Fuat, Çerkez Ethem'in Hatıraları, İst . 1 %2.

DEMİlRII'A.Ş, m,

Faruk, •Osmanlı Devrinde Anadolu'da Oğuz Boyla-

D.T.C.F.JD., C. VI'I, Ank. 1 949.

Kalemi yle

Devrin Yazarlarının

Milli Mücadele ve G az i Musta·

K em al , Haz Mehmet Kaplan, inci Enginün, B irol Emil. . N ecat Birinci, Abdullah Uçman, C. 1, !K.B.Y., lst. 1 98 1 . EıRDEIHA, Kamil, MUli Mücadele'de Vilayetler v e Valiler, İst . 1 975. GAZİGİRA Y, A . Alper, OsmanJılardan Günümüze Kadar Vesika larla Ermeni Terörünün Kayn akl arı , İst. 1 982. GÔKBıİLGİN, Tayyip, cNizam-ı Cedidı İ.A., C. X . fa

GÔYÜNÇ,

GÜR.ALP: 1 00

Nejat,

Doğu m u nunı

•Milli Mücı:\dele'de Anadolu.»

Yılında Atatürk'e Armağan, t.0,E.F.Y. , lst.

1 98 1 .

Şerif, İstikllı.l Savaşı'nın İç Yüzü, İst. 1 968. İLGAR, İhsan, «Mütarekeden Büyük Taarru za !Kadar.) Türk Kur

t u l uş Savaşı, İst. 1 968 . KARAJBEiKıİR, Kazım, İstiklal Harbimiz, KÖPRÜLÜ, Fuat, Osm anlı Devleti'ni n

İst. 1968. Kuruluşu, T.T.K.Y.

Ank.

1 984

---�.

ı Eski

ist. 1 939.

Türk Ün v ıml arı na ait Notlar.» T.H.İ .T.M., C. il.,.

Mehmet Arif, An,ado l u İnkılabı, tst. 1340 CM. 1 92 1 1 .

MERT, Ôzcan, XVIH. ve XIX . yüzyı llarda Çapan.oğulları, K.B.Y., Ank. 1 980.

Meşhur Valiler, 50 Ünlü Vali, İ ç İşleri Bakanlığı Merkez Vali leri Bürosu y ay ı nl an , Ank 1 969.

MÜ'DEMİSOGLU,

Alptekin,

ları, İst . 1 973.

Kurtuluş

Savaşı'nın Mali Kaynak·

Neşri, Cihannüma, Neş r . , Faik Reşit Unat - M. Altay Köymen , .

Anık. 1 957.

NUTlJK, M.E.B.Y., C. 1, iİst. 1 973. OCAK,

Ahmet

Yaşar,

•Milli

Müc&dele'de

Çapanoğlu

Türk Kültürü Araştırmalan Dergisi, Yıl, VII

Ank . 1970 . 1 973.

VIII

İsya.nu , , •

IX - X

··

ORHONLU , Cenıgiz, Osmanlı İmparatorluğunda Aşiretl eri İskan'. Teşebbüsü, İst. 1 963 .

OFllK UN, Hüseyin Nam ı k , Eski Türle Ya zıtları , T.D.K.Y. İ st . 1 940.

ÖZTUINA, Yılmaz, Resimli 93 Harbi 1 977 - 1 97·8 . Türk - Rus S ava-·

şı, ist. 1 969. Büyük Türkiye Tarihi, C. III, ist. 1 983.

----- ,

PARMAKSIZOGLU,

ketleri ve

İsm et ,

SONYEL, Selahi, c 1 919 yılı Kemaıl

1 00

Ermeni Komiteleri'nin .1htnaı

Hare·

Besledikleri Emel ler. An:k. 1 981 .

ve Milli

İngiliz

B eJ.geleri 'nin Işığında Mustafll\

Mukavemet> T.K.D . . S. 89, Ank. 1979,

SÜ'MlEIR, Faruk, cBozok Tarihine yet'in

Dair �tırmalar . »

Cumhuri-

A.0.D.T.C.F.Y.,

50. Yıl Dönümünü Anına Kitabı,

An:k . 1 974. Boy Teşkilatı ., Oğuzlar <Türkmenler) Tarihleri Destanları, fst. 1 980 . ----.- cBozoklu Oğuz Boy lanna Dair.» A . Ü . D.T.C.F.D., C. -

-----

x;ı, Ank.

1953,

TANSEL, Selahattin, Mondros'tan

C. 1

III , Ank. 1978.

Türkiye Büyük Millet Meclisi 1.

Mudanya'ya Kadar,

M.E.B.Y.,

Dönem Albümü, T.B.M.M.'nin

25. yılını Anma Albümü, Ank. 1 945.

Türk İstiklal Harbi; c!stiklal Harbi'nde Ayaklanmalar.» ( 1 9 1 9 192 1 ) Genel Kurmay Harp Tarihi BB!jkanlığı Yayınları, C. VI, Ank. 1 974. Ulus

Gazetesi, 25 Nisan 1 963. URAS &at, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, İst. 1976. UZUNÇARŞUJ, 1. Haikkı ; Osmanlı Tarihi, C. I. II, iV, Ank. 1 947. ., cÇapanoğullarrn Belleten, T.T.K.Y. C. XXXVIII, No:

-----

150, Ank. 1 974.

101