IMPACTRAPPORT Wereldkampioenschap gravel 2024
EVENTFLANDERS
INHOUD DEEL 1
Mijlpalen beslissingsproces DEEL 2
Doelstellingen DEEL 3
Evenementinformatie DEEL 4
Ecologische duurzaamheid DEEL 5
Deelnemersprofiel DEEL 6
Bezoekersprofiel en tevredenheid DEEL 7
Het wereldkampioenschap gravel bracht op 5 en 6 oktober 2024 de wereldtop van deze snelgroeiende wielerdiscipline naar Halle en Leuven. Daarmee was het al het derde succesvolle internationale wielerkampioenschap in Vlaanderen in de recente geschiedenis, na het WK wielrennen op de weg in 2021 en het Europees kampioenschap in 2024 in Limburg. Vlaanderen en gaststeden Leuven en Halle zetten zich twee dagen lang op de internationale gravelkaart met topspektakel in een prachtig decor. Het Nationaal Park De Brabantse Wouden vormde het groene hart van dit kampioenschap. Naast topsport op het hoogste niveau kregen meer dan 2.200 recreanten uit 42 landen de kans om zelf te participeren. In aanloop naar het evenement werd samen met verschillende stakeholders een doeltreffend activatietraject uitgerold. Dit evaluatierapport bundelt de belangrijkste leerpunten van dit unieke Vlaamse topevenement. Het analyseert de bredere impact op sportief, maatschappelijk, reputationeel en economisch vlak.
Impact DEEL 8
Conclusie
EVENTFLANDERS
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
2
KERNCIJFERS
2.639 deelnemers 42
155.000 toeschouwers
1.200
vrijwilligers
kijkers op Sporza
€ 9,4 mln
86%
landen
landen met tv-verslaggeving mln
18 54 5,3
internationale tv-omroepen (live)
tv-kijkers wereldwijd
EVENTFLANDERS
6,8 mln
mensen bereikt via social media
832.000
economische impact
(zaterdag en zondag)
van de bezoekers is tevreden
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
3
DEEL 1
Mijlpalen Beslissingsproces 11.06.2019
Vastlegging inhoudelijk kader voor het sportief topevenementenbeleid van Vlaanderen (AC EventFlanders)
12.06.2020
Vastlegging shortlist sportief topevenementenbeleid
21.09.2022
Intentieverklaring ministers Weyts en Demir (UCI)
22.09.2022
Toewijzing WK gravel 2024 door UCI aan Golazo, met start in Halle en aankomst in Leuven
26.10.2022
Ondertekening organisatieovereenkomst UCI – Golazo Sports
15.02.2023
Presentatie haalbaarheidsonderzoek (AC EventFlanders)
22.12.2023
Beslissing Vlaamse Regering tot ondersteuning van Golazo Sports voor het WK gravel 2024 en goedkeuring van de subsidieovereenkomst
09.02.2024
Ondertekening subsidieovereenkomst WK gravel 2024
5-6.10.2024
Wereldkampioenschap gravel 2024
Op advies van EventFlanders kende de Vlaamse Regering op 22 december 2023 een subsidie van maximaal €378.000 toe aan Golazo Sports voor de organisatie van het WK gravel 2024. EventFlanders volgde de voorbereidingen op en waakte erover dat de doelstellingen van de Vlaamse overheid werden gehaald. Het Auditcomité Topevenementen EventFlanders (ATEF) controleerde of de subsidie werd aangewend zoals afgesproken in de subsidieovereenkomst.
EVENTFLANDERS
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
4
DEEL 2
Doelstellingen ECONOMISCH •
De organisatie van het WK gravel trekt nationale en internationale bezoekers en deelnemers aan. Dat zorgt voor een economische return. Er werd gemikt op 2.000 deelnemers, waarvan 70% internationaal. Het aantal toeschouwers werd voorzichtig ingeschat op 20.000, waarvan minstens 10% internationale bezoekers.
REPUTATIONEEL •
Het WK gravel versterkt de internationale reputatie van Vlaanderen als (top)sportregio en als sterk merk (‘Flanders State of the Art’).
•
Het kampioenschap positioneert Vlaanderen en Vlaams-Brabant ook als een aantrekkelijke toeristische wielerbestemming, met nadruk op gravel. Tegelijk zet het Vlaanderen in de kijker als natuurbestemming, met de Brabantse Wouden als decor. Daarnaast versterkt het Vlaanderen als culinaire bestemming, met aandacht voor biercultuur en streekbieren zoals geuze en lambiek.
MAATSCHAPPELIJK •
Het WK gravel promoot gravel als wielerdiscipline en wil de participatie en populariteit verder verhogen.
•
Daarnaast werkt het evenement als katalysator voor de promotie van sportief en recreatief fietsen in Vlaams-Brabant. Het sluit daarbij aan op andere initiatieven, zoals Jong Koersgeweld.
•
Het UCI-wereldkampioenschap gravel 2024 fungeert als hefboom voor duurzame langetermijnprojecten en realisaties. Denk aan investeringen in gravelwegen en infrastructuur, duurzaamheidsprojecten, nieuwe jaarlijkse evenementen en de uitwerking van een permanente route.
EVENTFLANDERS
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
5
DEEL 3
Evenementinformatie Event & randprogramma Het WK gravel is een jong evenement. Het werd voor het eerst in 2022 georganiseerd en vindt sindsdien jaarlijks plaats. De edities van 2022 en 2023 gingen door in het Italiaanse Veneto. Het WK vormt het sluitstuk van de UCI Gravel World Series. Die reeks bestond in 2024 uit 25 internationale wedstrijden. Slechts één wedstrijd vond plaats in België, in Houffalize. De UCI Gravel World Series werd in opdracht van de internationale wielerbond UCI (Union Cycliste Internationale) opgestart door Golazo. De UCI is ook rechtenhouder van het wereldkampioenschap en van alle andere mondiale kampioenschappen. Gravelfietsen is wereldwijd de snelst groeiende fietsdiscipline. De gravelfiets is momenteel het best verkochte fietsmodel. De discipline wint al jaren aan populariteit sinds haar ontstaan rond 2005 in de Verenigde Staten. Gravelrijden is zo populair omdat het zeer toegankelijk is. Je fietst in de natuur. Het is minder technisch dan bijvoorbeeld mountainbike. En de nadruk ligt op plezier en vrijheid. Renners kwalificeren zich voor het WK via één van de UCI Gravel World Series wedstrijden. Per wedstrijd plaatsen de 25% snelste renners zich binnen elke leeftijdsgroep, zowel bij dames als heren. Wereldtitels worden toegekend per leeftijdscategorie van 5 jaar. Dat geldt zowel bij de elite dames als heren. Het concept is uniek. Net zoals in de triatlonsport en het mountainbiken (marathon) nemen zowel profrenners als amateurs deel, verspreid over verschillende leeftijden. Het WK vond plaats op zaterdag 5 en zondag 6 oktober 2024. De start lag in Halle, de aankomst in Leuven. Een groot deel van het parcours liep door de Brabantse Wouden. Deze groene long van Vlaams-Brabant, gevormd door het Hallerbos, het Zoniënwoud en het Meerdaalwoud, werd in 2024 erkend als Nationaal Park.
EVENTFLANDERS
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
6
DEEL 3
Evenementinformatie Event & randprogramma Organisator Golazo werkte samen met de wielerfederaties Belgian Cycling en Cycling Vlaanderen. Ze kregen ook steun van de gaststeden Halle en Leuven en Toerisme Vlaams-Brabant. In totaal namen 2.638 renners uit 42 landen deel, onder wie 436 profrenners en 2.202 recreanten. Dat was dubbel zoveel als in 2023 en vier keer zoveel als in 2022. 155.000 toeschouwers moedigden de renners aan gedurende twee dagen. In Halle, in Leuven en langs het parcours. Leuven alleen al trok 80.000 bezoekers. Een waanzinnige sfeer en prachtig weer maakten het helemaal af. Bij de heren snelde Nederlander Mathieu van der Poel naar zijn 8ste wereldtitel in totaal (behaald in de disciplines weg, veld en nu gravel). De 2de en 3de plek waren voor onze landgenoten Florian Vermeersch en Quinten Hermans. Ook bij de dames ging de wereldtitel naar Nederland. Marianne Vos behaalde haar 14de wereldtitel in totaal (behaald in de disciplines weg, veld, piste en gravel). Lotte Kopecky veroverde het zilver. Lorena Wiebes won brons. Het parcours werd uitgetekend met respect voor de natuurlijke omgeving, de sportieve uitdaging voor de deelnemers en de beleving van de toeschouwers. Het leidde de renners door de Brabantse Wouden, één van de mooiste natuurgebieden van Vlaanderen. Met technische passages én snelle gravelstroken. Kwetsbare natuurzones werden vermeden en er kwamen strategische kijkzones voor het publiek. Dankzij de lokale lus in Leuven zagen toeschouwers de renners meerdere keren passeren. Dat zorgde voor extra spanning en een sterke beleving in de stad.
EVENTFLANDERS
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
7
EVENEMENT & RANDPROGRAMMA
DEEL 3
EVENTFLANDERS
Fan- en kijkzones
Camperzone
Langs het parcours waren er verschillende fan- en kijkzones. Ze zorgden voor een sterke supportersbeleving en beschermden tegelijk kwetsbare natuurzones tegen overlast.
Leuven (Brabanthal – 91 campers) en Halle (51 campers) kregen elk een camperzone.
Hospitality
Gravelexpo
Het hospitalityprogramma omvatte een VIP-café aan de aankomst op zaterdag en zondag, en een VIP-lunch op zondag op het Ladeuzeplein.
Op het Hooverplein in Leuven, naast de fanzone op het Ladeuzeplein, vond een succesvolle gravelexpo plaats met bijna 30 leveranciers en een gevarieerd aanbod aan gravelproducten en -diensten.
Rainbow gravel ride
Gravelplaza
De ‘Rainbow Gravel Ride’ op zondagvoormiddag 6 oktober trok 1.409 recreatieve deelnemers. Zij verkenden een deel van het parcours. Van de deelnemers bestond 85% uit mannen en 15% uit vrouwen. 18% kwam uit het buitenland, met de grootste delegaties uit Nederland, Frankrijk, Duitsland, Tsjechië en het Verenigd Koninkrijk.
In Halle vond een gravelplaza plaats: een driedaags gravelfeest met liveuitzendingen van de wedstrijden en animatie voor kinderen. Sport Vlaanderen bracht er de Sportinnovatiemobiel, met tal van sportieve activaties zoals fietsen op rollen, planking, een VR-bril en een roeiergometer.
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
8
EVENEMENT & RANDPROGRAMMA
DEEL 3
EVENTFLANDERS
Openingsceremonie De openingsceremonie op vrijdag 4 oktober in Halle zorgde voor een feestelijke start van het WK. De stad Halle en lokale scholen werkten hiervoor nauw samen met de organisatie. De geslaagde choreografie in regenboogkleuren leverde bovendien unieke dronebeelden op.
WK Welkom Stad Halle organiseerde in samenwerking met vzw Mondi’alle het WK Welkom, Een initiatief voor minder mobiele mensen en mensen die zich eenzaam voelen. Een fietstaxi bracht hen naar een overdekte tribune, met zicht op het WK vanop de eerste rij. Na een lekkere lunch werd iedereen veilig terug naar huis gebracht met de fietstaxi.
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
9
DEEL 3
Evenementinformatie Activatie Zoals vastgelegd in de subsidieovereenkomsten met de Vlaamse overheid en de gaststeden werkte organisator Golazo een aantrekkelijk voortraject uit in aanloop naar het wereldkampioenschap. Golazo deed dat in nauwe samenwerking met de wielerfederaties, Toerisme Vlaams-Brabant, de gaststeden en andere partners. EventFlanders coördineerde de samenwerking binnen de werkgroep communicatie en activatie. Het voortraject had als doel: •
Gravel als wielerdiscipline promoten en zo de deelname op lange termijn verhogen en de populariteit versterken.
•
De kampioenschappen breed bekendmaken en betrokkenheid creëren bij Vlamingen, met extra aandacht voor inwoners van Vlaams-Brabant.
•
Vlaanderen in binnen- en buitenland sterker positioneren als een aantrekkelijke wielerbestemming, met nadruk op gravel.
EVENTFLANDERS
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
10
DEEL 3
Europees kampioenschap gravel 01.10.2023 In aanloop naar de lancering van het wereldkampioenschap organiseerde Golazo op zondag 1 oktober 2023 het allereerste Europees kampioenschap gravel in Oud-Heverlee. Het EK was tegelijk ook het eerste Belgisch kampioenschap gravel. Heel wat toprenners stonden aan de start. Zo tekenden wegrenners als Jasper Stuyven, Tim Merlier, Florian Vermeersch en Greg Van Avermaet present. Ook de top van het veldrijden was aanwezig met Eli Iserbyt, Laurens Sweeck en Michael Vanthourenhout. Daarnaast namen ook renners deel die beide disciplines combineren, zoals Thibau Nys, Gianni Vermeersch en Timo Kielich.
ACTIVATIE
Jasper Stuyven kroonde zich in eigen streek tot Europees én Belgisch kampioen. Bij de dames was Nederland sterk vertegenwoordigd, met Lorena Wiebes als winnares en Fem van Empel op de tweede plaats. Niet alleen toprenners namen deel. Ook recreanten uit verschillende leeftijdsgroepen stonden aan de start. In totaal waren er 1.667 deelnemers uit 67 landen.
WK gravelroute Brabantse Wouden Toerisme Vlaams-Brabant werkte een mooie route uit in nauwe samenwerking met ANB. Vanaf maart 2024 was die beschikbaar als gpx-bestand via www.toerismevlaamsbrabant.be. Er waren 4 verschillende gpx-routes: • WK gravelroute Brabantse Wouden: 136 km, 1.080 hoogtemeters • Variant 1 – lus uit Halle: 74 km, 670 hoogtemeters • Variant 2 – lus uit Leuven: 80 km, 580 hoogtemeters • Variant 3 – lus uit Oud-Heverlee: 80 km, 580 hoogtemeters De routes werden bewust vroeg gecommuniceerd. Ze weken licht af van het officiële WK-parcours om kwetsbare zones en overmatige recreatieve druk in de Brabantse Wouden te vermijden. In de campagne riepen meerdere partners, waaronder Golazo, Sport Vlaanderen, stad Leuven en Vlaams-Brabant, op tot hoffelijkheid en voorzichtigheid tegenover andere gebruikers. De webpagina telde bijna 100.000 unieke bezoekers. Dat leidde tot een duidelijke stijging van het aantal fietsers in de regio in aanloop naar het WK (zie maatschappelijke impact).
EVENTFLANDERS
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
11
DEEL 3
Evenementinformatie Activatie Stad Leuven Als ervaren aankomststad (cfr. WK 2021) werkte de stad Leuven een indrukwekkend voortraject uit met tal van nieuwe initiatieven waaronder: • Ontwikkeling Frans Claes gravelroute: route van 130 km (1.200 hoogtemeters), in samenwerking met gravel- en MTB-expert Frans Claes • Wielerclub Wattage podcast • Plug Plug Dijleland • Bike & Run • Fietsroute Bouts • G-sport bike parade • Social ride gravel Frans Claes • Activatie tijdens de Brabantse Pijl en Tour of Leuven • Citydressingcampagne in de binnenstad • Tekenwedstrijd voor scholen met als resultaat een uniek ontwerp voor drinkbussen • Gaveloutfit, ontworpen door Elke Bleyaert • Toeristische fietskaart ontwikkeld in samenwerking met wielermagazine Bahamontes Daarnaast werd er bij onderstaande bestaande activiteiten een WK gravel-link gemaakt: • • • • • • • • • • •
Tofsportdag voor vrouwen en Tofsportdag 55+ Autovrije Zondag: King of the Ring Symposium LCSS UCLL gezondheidsmobiel Veldtoertocht Ride2flyagain Cyclotocht de Hel van het Hageland Belgian Cycling gravel cyclo BMX-initiaties Wielerwedstrijden voor jeugd en dames Citytriatlon MTB eliminator
EVENTFLANDERS
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
12
DEEL 3
Evenementinformatie Activatie Stad Halle & Toerisme Vlaams-Brabant Ook startstad Halle werkte een aantrekkelijk voortraject uit met onder meer: • Uitwerking van een ‘familiegravelroute’: een parcours van 20,7 km over offroadpaden om Halle op een andere manier te ontdekken. • Buitenspeeldag in het thema ‘alles op wieltjes’ • Activatie tijdens de Warandedag • Opname van een gravelartikel in ‘Liefhebber – Gravelspecial’ van Bahamontes magazine • Tevens citydressingcampagne doorheen de stad Binnen het project ‘Jong Koersgeweld’ zette de Toerisme Vlaams-Brabant een campagne op in aanloop naar het WK, met Jasper Stuyven en echtgenote Elke Bleyaert. De focus lag op het WK, het unieke parcours, recreatief gravel in de regio en duurzaamheid. Daarnaast organiseerde Toerisme Vlaams-Brabant ook vormingsmomenten voor logies gekoppeld aan een subsidie oproep voor fietsvriendelijke investeringen in logies en reca.
EVENTFLANDERS
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
13
DEEL 3
Evenementinformatie Leerpunten ALGEMEEN: •
Finale draaiboeken tijdig opleveren (logistiek, mobiliteit, veiligheid).
•
Regelmatige en transparante updates naar de betrokken diensten van de gaststeden.
RANDPROGRAMMA: •
Tijdig een duidelijk overzicht voorzien van het cateringaanbod en de inplanting. Striktere afspraken maken met de externe cateraar en sterker samenwerken met lokale handelaars.
•
Het VIP-programma zoveel mogelijk onderbrengen in een bestaande locatie. Door de omvang werd nu een tent geplaatst op het Ladeuzeplein. Het was onvoldoende duidelijk dat VIP-gasten van de lunch geen toegang hadden tot de finishzone (VIP-café).
SPORTTECHNISCH: •
De grote concentratie van supporters in de bevoorradingszones leidde tot onnodige drukte en soms chaotische situaties.
•
•
De startprocedure aanpassen met kleinere groepen, duidelijke startvakken en meer interval tussen de groepen.
De gravelexpo was zeer geslaagd, maar de afvalberg van leveranciers na afloop moet vermeden worden.
•
•
Seingevers tijdig inzetten op de posten en hen vooraf duidelijk briefen over taken en verantwoordelijkheden. Extra begeleiders voorzien voor toezicht, zeker in de Brabantse Wouden.
Langs het parcours volgden toeschouwers het advies rond supporter- en fanzones goed op. Daardoor bleef de druk op kwetsbare natuurzones in de Brabantse Wouden beperkt.
•
Bij het ontwerp van het parcours veiligheid centraal stellen en het aantal zijpaden en risicovolle passages beperken.
LOGISTIEK / HUISVESTING / TOEGANKELIJKHEID: •
Het logiesaanbod in Leuven blijft een aandachtspunt. Het beperkte aantal kamers zorgt voor hogere prijzen.
•
Toegankelijkheid blijft een belangrijk aandachtspunt. Het toegankelijkheidsplan moet ook vroeger klaar zijn.
EVENTFLANDERS
ACTIVATIE: •
De recreatieve WK gravelroute Brabantse Wouden, gebaseerd op het WKparcours maar zonder kwetsbare zones, werkt goed en leidt gebruikers naar de gewenste paden.
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
14
DEEL 3
Evenementinformatie Leerpunten MOBILITEIT: •
Een visueel duidelijk overzicht uitwerken van afsluitingen en bereikbaarheid van de gaststeden, met duidelijke voorkeurroutes voor wagens.
VEILIGHEID: •
De veiligheid van wandelaars, ruiters en fietsers in natuurgebieden staat voorop. Voorzie voldoende maatregelen, zoals nadarafsluitingen, seingevers en duidelijke signalisatie. Stel binnen het LOC een veiligheidscoördinator aan voor de natuurzones.
RETURN: •
Het visibiliteitsplan tijdig aanleveren, met een duidelijk overzicht van de zichtbaarheid per partner en de cameraposities, in verhouding tot de ondersteuning.
EVENTFLANDERS
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
15
DEEL 4
Ecologische duurzaamheid DUURZAAMHEIDSPLAN Net als bij andere topevenementen waar EventFlanders bij betrokken is, vormde (ecologische) duurzaamheid ook op het WK gravel een belangrijk aandachtspunt. Samen met de gaststeden, Bolero, de UCI, de Brabantse Wouden en de werkgroep duurzaamheid – met vertegenwoordigers van onder meer OVAM en Natuur & Bos – werd een duurzaamheidsplan uitgewerkt. Het plan focuste op energie- en waterverbruik, mobiliteit, ruimte, klimaat, materialen en afval, catering, toegankelijkheid en inclusie, veiligheid en gezondheid, fair play en legacy. Een kleine greep uit de initiatieven: • • • • • • • • • • • • • • • • •
Gebruik van stedelijke (groene) stroom en inzet van duurzame alternatieven Uitgebreid mobiliteitsplan i.s.m. Scelta Mobility en promotie van het openbaar vervoer Inzet van elektrische en hybride wagens voor de organisatie Duurzaamheidscharter voor partners, cateraars en standhouders Drinkwaterfonteinen voor crew en bezoekers Optimaal gebruik van bestaande gebouwen (bv. perszaal en briefingrooms) Afgebakende fanzones in de Brabantse Wouden om natuurimpact te minimaliseren Afvalplan en inzet van eco-teams Gebruik van herbruikbare bekers Vegetarisch en vegan cateringaanbod Digitale focus bij de promotie Herbruikbare bewegwijzering, banners, badges Aangepaste zitplaatsen en parkings voor mensen met een beperking Rookvrij evenement Ontharding van bepaalde stukken van het parcours Milieuvriendelijke schoonmaakproducten …
De visual op de volgende pagina bundelt de belangrijkste zaken.
EVENTFLANDERS
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
16
DEEL 4
Ecologische duurzaamheid
Copyright NV Golazo
EVENTFLANDERS
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
17
DEEL 4
SCORES OP DE DUURZAAMHEIDSLADDER VOOR EVENEMENTEN
Ecologische duurzaamheid DUURZAAMHEIDSEVALUATIE Green Events voerde een onafhankelijke duurzaamheidsevaluatie uit. Het rapport beoordeelt het evenement op verschillende thema’s en bevat aanbevelingen om het in de toekomst nog beter te doen. De evaluatie focust op energie, materialen en afval, mobiliteit, water, ruimte, catering en communicatie.
2
2
2
Energie
Materialen en afval
Mobiliteit
Per dimensie kreeg het WK gravel een score van 1 (wettelijk minimum) tot 5 (volledig circulair en klimaatneutraal). Vooral op het thema ruimte scoorde het evenement sterk, dankzij gerichte inspanningen om de impact op het Nationaal Park Brabantse Wouden te beperken, in overleg met het Agentschap Natuur en Bos.
3
Zoals bij veel evenementen is het grootste aandeel van die uitstoot te wijten aan transport (91%). Dat onderstreept hoe belangrijk het is om het aantal vluchten te beperken en het openbaar vervoer actief te stimuleren.
1 Ruimte
Catering
Communicatie
PROCENTUELE VERDELING CO2-UITSTOOT Transport & Reizen Hotels Materialen inkoop Eten & Drinken Energie Materialen end of life Water
EVENTFLANDERS
Water
3
Het volledige duurzaamheidsrapport is beschikbaar op de website van EventFlanders. Op de volgende pagina lichten we de belangrijkste leerpunten toe. Ook de CO₂-uitstoot werd berekend. In totaal bedroeg die 4.037 ton CO₂. Dat komt overeen met de jaarlijkse uitstoot van 133 Belgische huishoudens.
1
91,20% 6,70% 1,30% 0,50% 0,20% 0,10% 0,01%
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
18
DEEL 4
Ecologische duurzaamheid LEERPUNTEN • De hoge energiebehoefte voor live-uitzendingen en tijdelijke infrastructuur blijft een uitdaging voor het vaste stroomnet. Het gebruik van accucapaciteit kan een alternatief bieden voor (bio)dieselgeneratoren. • Afvalzones moeten duidelijker worden aangeduid en sterker onder de aandacht worden gebracht bij deelnemers. Een grondige check en clean-up van het parcours in de natuurzones onmiddellijk na afloop blijft aangewezen. • Heldere afspraken met de lokale horeca over herbruikbare bekers in fanzones (bv. Martelarenplein) en duidelijke communicatie tussen alle partners blijft essentieel. • Elektrische motoren voor live-uitzendingen zouden een sterke aanwinst zijn. Drones kunnen een volwaardig alternatief zijn voor een helikopter. • Internationaal vliegverkeer heeft de grootste klimaatimpact. Het beperken of compenseren daarvan blijft een belangrijke uitdaging. • Parcoursverkenningen tijdens de weken voor het evenement zetten natuurzones onder druk en kunnen leiden tot conflicten met reguliere gebruikers. • Circulair ontwerp (ecodesign) van bv. podia, tenten en apparatuur verdient extra aandacht. • Concrete doelstellingen formuleren bovenop de richtlijnen in een duurzaamheidsplan. • Waterbesparende urinoirs en toiletten breder inzetten. • Er is nog ruimte om het cateringaanbod verder te verduurzamen.
EVENTFLANDERS
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
19
DEEL 5
Deelnemersprofiel • Er namen 2.639 renners deel uit 42 landen. Dat is vier keer zoveel als bij het eerste WK gravel en dubbel zoveel als het jaar voordien.
• Daarnaast namen 1.400 recreanten deel aan de Gravel Rainbow Fun Ride. Zij konden het parcours op eigen tempo verkennen, in het spoor van de WK-renners en -rensters.
TOTAAL AANTAL DEELNEMERS: 2.639
• In totaal stonden 468 vrouwen aan de start. Daarvan reden er 141 in de elitecategorie. Bij de mannen waren er 2.171 deelnemers, waarvan 295 in de elitecategorie.
EVENTFLANDERS
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
20
DEEL 6
Bezoekersprofiel & tevredenheid Het WK gravel trok in totaal 155.000 bezoekers. Dat ligt ruim boven de voorzichtig geraamde 20.000 bezoekers.
TOTAAL AANTAL BEZOEKERS: 155.000
40% van de bezoekers woonde in Leuven of langs de gravelroute. Nog eens 40% kwam uit een ander deel van Vlaanderen en 5% uit Brussel of Wallonië. 15% van de bezoekers kwam uit het buitenland. De grootste groep onder hen was afkomstig uit Nederland. Het aandeel Nederlandse bezoekers lag hoger dan dat van Brussel en Wallonië samen.
1
BELGIË: 85% 1. West-Vlaanderen: 4% 2. Oost-Vlaanderen: 11% 3. Antwerpen 12% 4. Vlaams-Brabant: 64% 5. Limburg: 3% 6. Brussel: 4% 7. Wallonië 2%
2
in Leuven of ergens 40% woont anders langs de route
3 6
15%
5
4
Leuven of ergens anders langs de route
5%
40%
7
Elders in Vlaanderen Brussel of Wallonië Buitenland
40%
Bron: Publieksbevraging i.o.v. EventFlanders: 520 respondenten
EVENTFLANDERS
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
21
DEEL 6
Bezoekersprofiel & tevredenheid 57%
4
jonger dan 35 jaar 3% 10%
23%
hoofdredenen om te komen: Genieten van de sfeer
58%
Interesse in wielrennen
56%
18-24
14%
35-44
0%
55-64
34%
65+
50%
Tijd spenderen met vrienden en familie
45-54
16%
48%
Vermaak
25-34
86%
10% 20% 30% 40% 50% 60% 70%
is tevreden over hun WK gravel beleving 52%
Zeer tevreden
34%
Eerder tevreden
29%
van de bezoekers bleef overnachten
5%
Noch tevreden, noch ontevreden
2%
Eerder ontevreden
7%
Zeer ontevreden 0%
10% 20% 30% 40% 50% 60%
Bron: Publieksbevraging i.o.v. EventFlanders: 520 respondenten
EVENTFLANDERS
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
22
DEEL 7
IMPACT
Economische impact
DOELSTELLING:
De organisatie van het WK gravel trekt nationale en internationale bezoekers en deelnemers aan. Dat zorgt voor een economische return. Er werd gemikt op 2.000 deelnemers, waarvan 70% internationaal. Het aantal toeschouwers werd voorzichtig ingeschat op 20.000, waarvan minstens 10% internationale bezoekers.
EVENTFLANDERS
De reële cijfers lagen aanzienlijk hoger: 2.638 deelnemers, van wie 75,9% internationaal. Het evenement trok 155.000 bezoekers (93.700 unieke bezoekers), waarvan 15% uit het buitenland. EventFlanders brengt voor elk evenement de directe en totale economische impact in kaart, los van de uitgaven door de organisatie zelf. De directe impact omvat de uitgaven van bezoekers en deelnemers naar aanleiding van het evenement. De totale impact houdt ook rekening met de bijkomende economische activiteit die daaruit voortvloeit. Om een overschatting tegen te gaan wordt er enkel rekening gehouden met de uitgaven van de buitenlandse bezoekers en deelnemers. Berekeningen met de Event Impact Calculator van Oxford Economics wijzen op een directe economische impact van 6,9 miljoen euro en een totale impact van 9,7 miljoen euro voor Vlaanderen.
€6,9 miljoen
€9,7 miljoen
DIRECTE ECONOMISCHE IMPACT
TOTALE ECONOMISCHE IMPACT IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
23
DEEL 7
Economische impact
IMPACT
Een UCI-studie uitgevoerd door Ernst & Young (EY) spreekt zelfs van een totale economische impact van 24 miljoen euro voor de regio Vlaams-Brabant.
Het verschil met de berekening van EventFlanders hangt samen met een andere scope (in de EY-studie worden de uitgaven van alle mensen buiten VlaamsBrabant meegenomen, in de EventFlanders-studie enkel die van mensen uit het buitenland) en met de gehanteerde aannames. EventFlanders baseert zich op een representatieve steekproef van 520 respondenten en komt daarbij uit op een lager aandeel internationale bezoekers dan in de studie van EY.
EventFlanders kiest bewust voor een voorzichtige, realistische inschatting. Daarom wordt uitgegaan van een totale economische impact van 9,7 miljoen euro voor Vlaanderen.
EVENTFLANDERS
Afbeelding copyright EY
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
24
DEEL 7
IMPACT
Reputationele impact
DOELSTELLING:
• Het WK gravel versterkt de internationale reputatie van Vlaanderen als (top)sportregio en als sterk merk (‘Flanders State of the Art’).
• Het kampioenschap positioneert Vlaanderen en Vlaams-Brabant ook als een aantrekkelijke toeristische wielerbestemming, met nadruk op gravel. Tegelijk zet het Vlaanderen in de kijker als natuurbestemming, met de Brabantse Wouden als decor. Daarnaast versterkt het Vlaanderen als culinaire bestemming, met aandacht voor biercultuur en streekbieren zoals geuze en lambiek.
EVENTFLANDERS
Een wielerevenement in Vlaanderen, de bakermat van de koers, trekt traditioneel een breed internationaal publiek aan en zorgt voor heel wat media-aandacht. De geïntegreerde communicatie- en mediastrategie stond onder regie van organisator Golazo en werd uitgewerkt in nauwe samenwerking met Leuven en Halle, Toerisme Vlaams-Brabant, Toerisme Vlaanderen, Sport Vlaanderen en de wielerfederaties. Die strategie zorgde voor heel wat zichtbaarheid via uiteenlopende media- en communicatiekanalen. De schaalgrootte van het WK gravel in Vlaanderen was quasi vergelijkbaar met eerdere internationale WK’s op de weg. Dat onderstreept het potentieel van deze groeiende discipline, zowel qua publieksbereik als mediawaarde.
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
25
DEEL 7 TELEVISIE NATIONAAL
IMPACT
Sporza zette all-in op dit WK met live-uitzendingen en uitgebreide aandacht op al haar kanalen. Er werd een marktaandeel van 64 à 65% gehaald, zowel op zaterdag bij de vrouwen als op zondag bij de mannen. In totaal keken 832.000 mensen.
INTERNATIONAAL
Internationaal keken 2,1 miljoen mensen live naar het WK dankzij uitzendingen op onder meer RAI (Italië), CT Sport (Tjechië), TV2 Sport (Denemarken), NOS (Nederland), TV Slovenia (Slovenië) en Eurosport 1 & 2 (pan-Europees). In totaal waren beelden van het WK Gravel in 54 landen wereldwijd te zien, goed voor een totaal bereik van 5,34 miljoen.
SOCIALE MEDIA
EVENTFLANDERS
²²²²²²²²²²²
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
26
DEEL 7
Perceptie bezoekers
IMPACT
Gravel heeft een duidelijke troef: de discipline brengt natuurgebieden sterk in beeld. Het kersverse Nationaal Park Brabantse Wouden kreeg zo internationale zichtbaarheid. Die kans is beperkter bij wegwielrennen of veldrijden. Voor mountainbike op het hoogste niveau biedt Vlaanderen bovendien minder potentieel.
Een maatschappelijk impactonderzoek bij 520 respondenten (zie Deel 5), uitgevoerd door BOP Consulting (VK), de Vrije Universiteit Brussel (SASO en SPLISS) en Sheffield Hallam University (VK), peilde ook naar de perceptie van Leuven, Vlaams-Brabant en de Brabantse Wouden. Ongeveer 60% geeft aan zowel de stad Leuven als de Brabantse Wouden opnieuw te willen bezoeken. Tussen 34% en 39% zou een bezoek aanraden aan vrienden en familie. Uit het onderzoek blijkt dat de bevraagden vooral op het wielrennen hebben gefocust, eerder dan op het bezoeken van de (natuurlijke) omgeving. De perceptie van de Brabantse Wouden verbeterde bij de helft van de respondenten. Voor 49% bleef het gelijk. Slechts 1% werd negatiever. Het bezoek aan het WK had in het algemeen een positieve impact op de perceptie van de bevraagden over Vlaams-Brabant als wielerregio. 55% kijkt sindsdien positiever naar Vlaams-Brabant als wielerregio, terwijl 44,4% aangeeft dat hun beeld ongewijzigd bleef. Dat ligt iets hoger dan hun algemene perceptie van de regio, waarbij 43% er positiever naar kijkt, terwijl 56% aangeeft dat hun beeld ongewijzigd bleef. De graveldiscipline zelf wint eveneens aan waardering. 56% van de respondenten kijkt er positiever naar, 44% behoudt dezelfde mening. Dat is niet verrassend, aangezien het merendeel van de bezoekers al wielerliefhebber is. De perceptie over Vlaanderen als wielerbestemming is dus sterker verbeterd, wanneer we dit vergelijken met de perceptie van Vlaanderen als toeristische en natuurbestemming.
EVENTFLANDERS
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
27
DEEL 7 60%
Perceptie bezoekers
IMPACT
8%
39% 35% 47%
0%
56%
2% 1%
Veel minder waarschijnlijk
2% 1% 0%
20%
Brabantse Wouden
30%
40%
50%
Vlaams-Brabant
13%
Veel positiever
42% 44%
Positiever Hetzelfde
1% 0%
Veel negatiever 0%
EVENTFLANDERS
20%
20%
30%
40%
50%
40%
50%
Leuven
heeft na het bijwonen van het WK gravel een positievere perceptie van wielrennen 11%
Veel positiever Positiever
45%
Hetzelfde
44%
Negatiever
1%
Veel negatiever
0% 0%
10%
30%
60%
56%
Van de bezoekers kijkt positiever naar Vlaams-Brabant als wielerregio
Negatiever
10%
Brabantse Wouden 10%
34% 39% 39%
Iets minder waarschijnlijk
1% 1% 0% 0%
Veel negatiever
25%
35%
Ongewijzigd
Hetzelfde
55%
Iets waarschijnlijker
13%
Positiever
Negatiever
23%
Veel waarschijnlijker
De perceptie van bezoekers over Vlaams-Brabant (43%) en de Brabantse Wouden (52%) werd positiever Veel positiever
geeft aan dat ze Leuven waarschijnlijk opnieuw zullen bezoeken. Voor de Brabantse Wouden bedraagt dat 57%
10%
20%
30%
40%
50%
Bron: Publieksbevraging i.o.v. EventFlanders: 520 respondenten
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
28
DEEL 7
IMPACT
Maatschappelijke impact
DOELSTELLING:
Het WK gravel promoot gravel als wielerdiscipline en wil de participatie en populariteit verder verhogen.
Daarnaast werkt het evenement als katalysator voor de promotie van sportief en recreatief fietsen in Vlaams-Brabant. Het sluit daarbij aan op andere initiatieven, zoals Jong Koersgeweld. Het UCI-wereldkampioenschap gravel 2024 fungeert als hefboom voor duurzame langetermijnprojecten en realisaties. Denk aan investeringen in gravelwegen en infrastructuur, duurzaamheidsprojecten, nieuwe jaarlijkse evenementen en de uitwerking van een permanente route.
EVENTFLANDERS
Het WK gravel 2024 en het voorbereidende EK in 2023 gaven het gravelrijden in Vlaanderen een duidelijke boost. De promotie, activatie en duurzame acties voor, tijdens en na het evenement versterkten dat effect. Sportief ligt de grote meerwaarde in de combinatie van topsport en breedtesport, met een sterke internationale aantrekkingskracht. De mediaaandacht en hoge publieksaantallen zijn grotendeels te verklaren door de deelname van toprenners en rensters zoals Mathieu van der Poel, Jasper Stuyven, Wout van Aert (die door blessure niet kon starten), Florian Vermeersch, Lotte Kopecky, Marianne Vos, Lorena Wiebes en Pauline Ferrand-Prévot. Voor hen is gravel vaak een leuke afwisseling tussen het weg- en veldritseizoen. Voor voormalige profrenners zoals Greg Van Avermaet, Jan Bakelants, Niki Terpstra en Peter Sagan biedt gravel een uithoudingsdiscipline waarin ze sportief actief kunnen blijven. De charme van gravel zit in de unieke combinatie van profrenners en recreanten die samen aan de start staan, elk met hun eigen ambitie en uitdaging. Dat participatieve karakter is bijzonder waardevol voor Sport Vlaanderen en tegelijk strategisch interessant voor EventFlanders bij het aantrekken van topsportevenementen. Hetzelfde participatiemodel bleek ook een sterke troef bij het EK Running in april 2025, met Leuven als gaststad.
Golazo ziet de groeiende populariteit duidelijk in de deelnamecijfers van de UCI Gravel World Serieswedstrijden, die vaak 1.500 tot 2.000 deelnemers aantrekken. Dezelfde trend is zichtbaar bij andere organisaties, zoals Heathland van Flanders Classics, PlugPlug en nieuwe spelers als Monumental Gravel. Ook Belgian Cycling en Cycling Vlaanderen zien een duidelijke groei in het competitieve gravel. Die trend was al ingezet vóór het wereldkampioenschap. In 2025 telde de Belgische kalender vijf nationale en internationale wedstrijden. Het aantal deelnemers ligt doorgaans (heel) hoog. Vaak wordt een maximum aantal inschrijvingen gehanteerd om de organisatie werkbaar en veilig te houden. Volgens Belgian Cycling zit het wedstrijdaanbod, zeker bij massa-evenementen, bijna aan zijn limiet. Gravel is bovendien een specifieke discipline die niet overal in Vlaanderen kan worden georganiseerd. Kleinere wedstrijden met een beperkter deelnemersveld bieden nog ruimte om te groeien. Een groot deel van de deelnemers beschikt niet over een jaarvergunning en neemt deel via een dagverzekering. Hier ligt duidelijk potentieel voor de federaties.
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
29
DEEL 7
Maatschappelijke impact
IMPACT
Cycling Vlaanderen ziet een duidelijke groei in het aantal recreatieve gravelevenementen én in het aantal deelnemers.
Die stijgende populariteit blijkt ook uit de cijfers van de Cycloo-app van Cycling Vlaanderen, met 22.000 gebruikers. In de top drie van meest gedownloade fietsroutes staan twee gravelroutes: Ghent Gravel Escape en Countryside Gravel Grind. Ook de verkoop van gravelbikes zit in de lift. In 2024 werden 21.419 gravelbikes verkocht, een stijging van 8% vergeleken met het jaar ervoor (bron: Traxio). De verhuur van gravelfietsen volgt dezelfde positieve trend. Toerisme Vlaams-Brabant monitort het aantal fietsers op enkele gravelstroken van het WK-parcours via Strava Metrics. Sinds 2019 is er duidelijk een stijgende trend, waarbij je duidelijke pieken ziet tijdens de coronacrisis (voorjaar 2020 en 2021) en het EK gravel in oktober 2023. Ook voor en na het WK gravel 2024 is er een duidelijke piek te zien. De cijfers van 2025 bevestigen deze opwaartse trend met een piek in oktober rond het Flanders Legacy Gravel-evenement.
Het WK gravel was een katalysator voor sportief en recreatief fietsen in de provincie Vlaams-Brabant. Toerisme Vlaams-Brabant bouwt hier bewust op verder en blijft inzetten op de ontwikkeling van gravel in de provincie. Ook in 2025 kreeg gravel een prominente plaats in de campagne van Jong Koersgeweld.
EVENTFLANDERS
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
30
DEEL 7 Daarnaast was het een expliciete doelstelling om het WK gravel te benutten als katalysator voor duurzame langetermijnprojecten. Een aantal initiatieven werd al gerealiseerd, andere staan op de planning:
• Ontharding Meerdaalwoud (Weertse Dreef) en Hallerbos (Dreef van
IMPACT
Eigenbrakel en Veertigbunders) – met 60% financiering door ANB en 40% cofinanciering door Stad Halle.
• Permanente WK Gravelroute Brabantse Wouden op initiatief van Toerisme Vlaams-Brabant in nauwe samenwerking met ANB.
• Creatie van het Gravelnetwerk Noorderkempen. • Jaarlijkse UCI Gravel World Series-wedstrijden in Turnhout en Leuven/Heverlee.
• Uitbreiding van de campagne ‘Hoffelijkheid gespot’. Deze campagne werd in 2023 gelanceerd en nu verder uitgewerkt met extra beelden en boodschappen specifiek voor gravel (rij op het juiste pad, matig je snelheid, laat geen afval achter, groeten is toegestaan). De komende jaren wordt hier nog verder op ingezet (timing te bepalen door Sport Vlaanderen).
• Integratie van gravel in de offroadstrategie van Sport Vlaanderen. Met
ondersteuning voor lokale besturen en duidelijke richtlijnen voor het creëren van kwaliteitsvolle gravelroutes. Naast een startbord worden de gravelroutes digitaal aangeboden via gpx.
EVENTFLANDERS
• Gravelengagement bepalen voor de sector samen met ANB, Sport
Vlaanderen, de wielerfederaties en de (grotere) organisatoren. Het doel? Het vrije karakter van de wielerdiscipline behouden, organisatoren toekomstperspectief bieden en tegelijk de impact op de (kwetsbare) natuuren bosgebieden minimaliseren. ANB benadrukt de nood aan een helder afsprakenkader voor toekomstige wedstrijden. Verdere afstemming tussen Sport Vlaanderen, ANB, Cycling Vlaanderen, Belgian Cycling en organisatoren is aangewezen.
• Sporza Graaf en Onverhard-platform:
Om offroadfietsen en de vele offroadroutes in Vlaanderen — van mountainbikeroutes en gravelroutes tot veldritparcours en technische mountainbikezones — beter bekend te maken bij een breed publiek, bundelt Sport Vlaanderen de krachten met Sporza via twee nieuwe initiatieven:
> De 12-delige gravelreeks Graaf op VRT MAX, waarin Bavo Mortier en Bert De
Backer worden gevolgd in hun voorbereiding op het WK Gravel in Valkenburg.
> Sporza Onverhard, een inspirerend platform voor iedereen die houdt van gravel, mountainbike en andere offroad fietsdisciplines.
• Naast communityvorming en inspiratie via verhalen, routes, tips en ervaringen, krijgen ook thema’s als hoffelijkheid, beleving en toegankelijkheid extra aandacht.
• Uitwerking van een digitale gravelkaart met een overzicht van de meest
aantrekkelijke en toegankelijke gravelroutes in Vlaanderen. Dit gebeurt in samenwerking tussen Sport Vlaanderen, ANB en RouteYou (planning: najaar 2026).
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
31
DEEL 8
CONCLUSIE 1. Combinatie van topsport en participatie
4. Natuurpromotie
Net zoals bij marathons en triatlons schuilt de kracht van het WK gravel in de unieke combinatie van topsport en breedtesport, met een sterke internationale aantrekkingskracht.
Het WK gravel bracht het kersverse Nationaal Park Brabantse Wouden internationaal in beeld, via sterke tv- en onlinebeelden. Gravel is bij uitstek geschikt om natuurgebieden te promoten. Maar slechts een beperkt aantal plekken in Vlaanderen voldoet aan de vereisten voor een competitie op topniveau.
Toprenners trekken publiek en media. Recreanten rijden mee op hetzelfde parcours. Die combinatie is een bewezen succesformule.
2. Innovatieve wielerregio Met het WK gravel bewijst Vlaanderen dat het als bakermat van de koers niet alleen traditie ademt, maar ook nieuwe wielerdisciplines omarmt. De derde editie versterkt zo het internationale profiel van Vlaanderen als innovatieve wielerregio.
3. Boost voor gravelontwikkeling Gravel blijft groeien als discipline. Dat blijkt uit het toenemende aantal recreanten, hogere deelnamecijfers op wedstrijden en evenementen en een stijgende fietsverkoop. Het wereldkampioenschap zorgde samen met het voorbereidende Europees kampioenschap voor een extra impuls.
EVENTFLANDERS
5. Aanzet tot gedragsverandering Samen met alle partners gaf het WK een duidelijke impuls aan hoffelijker gedrag binnen de wieler- en gravelgemeenschap. Meer respect voor andere gebruikers van natuurgebieden en meer zorg voor de natuur stonden daarbij voorop.
6. Tastbare legacy Het WK gravel laat een tastbare legacy na. Ontharde routes, een permanente WK-route, een gravelstrategie en jaarlijkse kwalificatiewedstrijden verankeren de impact. Ook investeringen zoals bike wash-installaties in Leuven, de ontwikkeling van een gravelkader en digitale gravelkaart bouwen verder aan die duurzame erfenis.
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
32
DEEL 8
7. Tijdige planning en doordachte spreiding Gravelwedstrijden in natuurzones vragen een doordachte aanpak. Binnen ANBdomeinen is het aantal evenementen per jaar logischerwijs beperkt om de draagkracht van de natuur te bewaken. Wedstrijden in lijn, zoals het WK, hebben bovendien een aanzienlijke impact op mobiliteit en veiligheid. Dat vraagt om duidelijke afspraken binnen het bestaande regelgevend kader voor wielerwedstrijden. Een strategische planning en een evenwichtige spreiding van gravelkampioenschappen (EK en WK) zijn daarom essentieel.
8. Veiligheid van reguliere gebruikers De veiligheid van andere gebruikers van natuurzones moet bij elk evenement gegarandeerd blijven, ook wanneer minder subsidiëring mogelijk is. Het opnemen van duidelijke veiligheidsvoorwaarden in de vergunning — zoals de inzet van seingevers en heldere signalisatie — verdient daarom een vaste plaats in het organisatiemodel.
EVENTFLANDERS
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
33
Organisator Federaties
Institutionele partners
EVENTFLANDERS
IMPACTRAPPORT WK GRAVEL 2024
34
Verantwoordelijke Uitgever (V.U.) Leen Gysen, Toerisme Vlaanderen, Grasmarkt 61, 1000 Brussel Wettelijk depot D/2026/5635/2 Copyrights Babeth Albert, Kramon, David Pintens, David Debelle Meer informatie www.toerismevlaanderen.be Alle rechten voorbehouden. Behoudens de uitdrukkelijk bij wet bepaalde uitzonderingen mag niets uit deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand of openbaar gemaakt, op welk wijze ook, zonder de voorafgaande en schriftelijke toestemming van de uitgever.
EVENTFLANDERS