Issuu

mijn.thiememeulenhoff.nl

Basiszorg en palliatieve zorg VIG-VP In deze titel leer je hoe je zorgvragers op een deskundige, veilige en respectvolle manier ondersteunt bij basiszorg, voeding, mobiliteit, uitscheiding, rust en slaap. Je leert hygiënisch, ergonomisch en duurzaam werken, vitale functies observeren en eerste hulp verlenen. Ook leer je hoe je zorgvragers verzorgt in de palliatieve en terminale fase, met aandacht voor comfort, communicatie en kwaliteit van leven.

Auteurs H. van den Berg M.B.J. Linssen P.A.M. Mocking R.F.A. Schrijver A. Velthuis

Basiszorg en palliatieve zorg

Deze uitgave is onderdeel van Traject, dé methode voor de mbo zorgen welzijns opleidingen. Traject Zorg sluit volledig aan op het kwalificatie dossier mbo Verzorging en verpleging van 2026 en de opleidingen Verzorgende IG en Mbo-Verpleegkundige.

Redactie ThiemeMeulenhoff B.A. Aman I. Bakker-Strieker M.B. Haak A.J.T. Megens R.F.A. Schrijver

Bewezen didactiek Traject Zorg is samen met ervaren docenten en experts uit het werkveld ontwikkeld. In de modules is een duidelijke verbinding gemaakt tussen theorie en praktijk. Elke module heeft een vaste opbouw: introductie, actuele theorie met praktijkvoorbeelden, verwerkingsvragen, toepassingsopdrachten, evaluatie en reflectie, toetsing.

Verzorgende IG | Mbo-Verpleegkundige

Basiszorg en palliatieve zorg

Digitaal, boeken en blended De boeken geven uitleg over de verschillende onderwerpen, direct gekoppeld aan herken bare praktijkvoorbeelden. De meegeleverde licentie geeft toegang tot alle theorie, verwerkingsvragen, toepassingsopdrachten en zelftoetsen. Hierdoor kun je blended of volledig digitaal met het materiaal werken.

versie 26.1

Omslag BPZ - Basiszorg en palliatieve zorg.indd 1,3

9 789006 039474

Beroepsonderwijs 2/06/2026 09:57

TZ_BPZ_Basiszorg en palliatieve zorg.indb 1

2/06/2026 09:45

Zorg VER ZORGING EN VERPLEGING

VIG

TZ_BPZ_Basiszorg en palliatieve zorg.indb 1

Basiszorg en palliatieve zorg

2/06/2026 09:45

Colofon Auteurs

H. van den Berg M.B.J. Linssen P.A.M. Mocking R.F.A. Schrijver A. Velthuis

Over ThiemeMeulenhoff ThiemeMeulenhoff is een educatieve uitgeverij die zich inzet voor het voortgezet onderwijs en beroepsonderwijs. De mensen van ThiemeMeulenhoff zijn er voor onderwijsprofessionals – met ervaring, expertise en doeltreffende leermiddelen. Ontwikkeld in doorlopende samenwerking met de mensen in het onderwijs om samen het

Redactie

onderwijs nog beter te maken.

ThiemeMeulenhoff

We ontwikkelen lesmethodes die goed te combineren zijn met andere

B.A. Aman

leermiddelen, naar eigen inzicht aan te passen en bewezen effectief

I. Bakker-Strieker

zijn. En natuurlijk worden al onze lesmethodes zo duurzaam mogelijk

M.B. Haak

geproduceerd.

A.J.T. Megens R.F.A. Schrijver

Vormgeving binnenwerk Reclamers, Veghel

Zo bouwen we samen met de mensen in het onderwijs aan een mooie toekomst voor de volgende generatie. Samen leren vernieuwen. www.thiememeulenhoff.nl

Opmaak binnenwerk

ISBN 978 90 06 03947 4

Crius Group, Hulshout

Editie 26, druk 1, oplage 1, 2026

Omslagontwerp

FELT creative agency, Utrecht

Alle rechten voorbehouden. Tekst- en datamining, AI-training en vergelijkbare technologieën niet toegestaan. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieën in het onderwijs zie www.auteursrechtenonderwijs.nl. De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden. Deze uitgave is volledig CO2-neutraal geproduceerd. ClimatePartner certified product

climate-id.com/YI43H3

CO2 measure reduce contribute

TZ_BPZ_Basiszorg en palliatieve zorg.indb 2

2/06/2026 09:45

Voorwoord De methode Traject Zorg sluit volledig aan op het kwalificatiedossier mbo Verzorging en verpleging van 2026 en de opleidingen Verzorgende IG en Mbo-Verpleegkundige. Traject biedt voor dit kwalificatiedossier een effectieve, praktijkgerichte en flexibele leeroplossing. Traject Zorg is samen met ervaren docenten en experts uit het werkveld ontwikkeld. In de modules is een duidelijke verbinding gemaakt tussen theorie en praktijk. Elke module heeft een vaste opbouw in zes fasen van het onderwijsleerproces: Introductie, Theorie, Verwerking, Toepassing, Evaluatie en reflectie, Toetsing. LET OP: Bij dit boek hoort een licentie voor toegang tot de digitale leeromgeving. Hier vind je naast alle theorie ook de verwerkings- en toepassingsopdrachten en toetsen. Traject Zorg bestaat uit de volgende titels: Basisdelen

Vakuitgaven

Branchedelen (alleen online)

• Basiszorg en palliatieve zorg

• Anatomie en fysiologie VIG • Anatomie en fysiologie VP • Pathologie VIG-VP

• Geestelijke gezondheidszorg

• • • • • •

VIG-VP Zorgplan VIG-VP Communicatie en begeleiden VIG-VP Verpleegtechnisch handelen VIG-VP Beroep en organisatie VIG-VP Gezondheid, leefstijl en preventie VIG-VP Dagbesteding en ondersteunen in de leefomgeving VIG-VP

VIG en VP

• Gehandicaptenzorg VIG en VP • Kraamzorg VIG • Verpleeghuis en thuiszorg VIG en VP

• Ziekenhuis VP

Traject Zorg biedt een uitgebreid aanbod aan docentmateriaal, zoals handleidingen, digiboeken, moduletoetsen en koppeldocumenten voor het kwalificatiedossier en voor de mbo-certificaten. Hiervoor bieden wij een docentlicentie. Deze vraag je eenvoudig aan op www.thiememeulenhoff.nl/mbo. We wensen alle studenten en docenten veel plezier en succes met het werken met Traject Zorg. Amersfoort 2026, Ontwikkelteam Traject

TZ_BPZ_Basiszorg en palliatieve zorg.indb 3

2/06/2026 09:45

Inhoud Module 1

Randvoorwaarden bij het verlenen van basiszorg 11

Introductie 12 Hoofdstuk 1

De leefomgeving van de zorgvrager 15 1.1 1.2 1.3

Hoofdstuk 2

Hygiënisch werken tijdens persoonlijke basiszorg 23 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6

Hoofdstuk 3

Waarom hygiënisch werken? 23 Infectieleer 24 Infectieziekten 28 Micro-organismen uitschakelen 32 Besmettingswegen 34 Beschermen en beschermd worden 40

Veilig en ergonomisch verantwoord werken tijdens persoonlijke basiszorg 43 3.1 3.2 3.3

Hoofdstuk 4

Eisen aan de leefomgeving 15 De omgeving van de zorgvrager met een lichamelijke beperking 21 De directe omgeving van de zorgvrager 22

Veiligheid in samenhang met de zorgsituatie 43 Veiligheid en de rol van protocollen, standaarden en richtlijnen 49 Ergonomisch verantwoord werken 49

Duurzaam zorg verlenen 58 4.1 4.2 4.3

Milieu en gezondheid 58 Milieubeleid 59 Zorg en milieu 63

Begrippen 66

Module 2

Verlenen van basiszorg 69

Introductie 70 Hoofdstuk 1

Ondersteunen bij de persoonlijke verzorging 73 1.1 1.2 1.3

Doel van de persoonlijke verzorging 73 Persoonlijke verzorging van de zorgvrager 75 Verzorging van huid, haar en bij transpiratie 78

TZ_BPZ_Basiszorg en palliatieve zorg.indb 4

2/06/2026 09:45

1.4 1.5 1.6 1.7 1.8

Hoofdstuk 2

Oog- en oorverzorging 87 Mondverzorging 91 Voet- en beenverzorging 96 Verzorging van de geslachtsorganen 99 De plaats van de verzorging 101

Ondersteunen bij de lichamelijke verzorging bij complicaties door onvoldoende beweging 104 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5

Decubitus 104 Contracturen 117 Spieratrofie 120 Osteoporose 121 Problemen en complicaties van longen, darmen, bloedvaten en blaas 122

Begrippen 125

Module 3

Ondersteunen bij voeding en vocht 129

Introductie 130 Hoofdstuk 1

Gezonde voeding 133 1.1 1.2 1.3 1.4

Hoofdstuk 2

Zorg en ondersteuning bij eten en drinken 159 2.1 2.2

Hoofdstuk 3

Voedingsrichtlijnen en gezonde eetgewoonten 133 Samenstelling van voedingsmiddelen 141 Diëtiek 147 Voeding en voedingsgewoonten 155

Ondersteunen en begeleiden bij de voeding 159 Hulp bij eten en drinken 165

Zorg bij voeding in specifieke situaties 171 3.1 3.2 3.3 3.4

Ondergewicht en ondervoeding 171 Overgewicht 176 Maag- en darmproblemen 180 Zorg bij voeding in specifieke situaties 186

Begrippen 193

TZ_BPZ_Basiszorg en palliatieve zorg.indb 5

2/06/2026 09:45

Module 4

Ondersteunen bij de uitscheiding 195

Introductie 196 Hoofdstuk 1

De uitscheiding 199 1.1 1.2

Hoofdstuk 2

Urine en feces 208 2.1 2.2

Hoofdstuk 3

Stofwisseling 199 Uitscheidingsorganen en uitscheidingsproducten 201

Urine 208 Feces 225

Overige uitscheidingsproducten 236 3.1 3.2 3.3 3.4

Transpiratievocht 236 Menstruatie 239 Sputum 243 Braaksel 245

Begrippen 248

Module 5

Gezonde slaap en comfortabel en veilig in bed 251

Introductie 252 Hoofdstuk 1

Gezonde slaap 255 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5

Hoofdstuk 2

Slaap en slaapcyclus 255 Slaapstoornissen 260 Slaaphygiëne 262 Goede slaap bevorderen 264 Slaapmiddelen 270

Comfortabel en veilig in bed 271 2.1 2.2 2.3

Het bed van de zorgvrager 271 Hulpmiddelen 278 Houdingen in bed 282

Begrippen 288

TZ_BPZ_Basiszorg en palliatieve zorg.indb 6

2/06/2026 09:45

Module 6

Ondersteunen bij mobiliseren

Introductie Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

292

Mobiliseren van zorgvragers

295

1.1 1.2 1.3 1.4

295 298 301 305

Het belang van mobiliseren voor de zorgvrager Mobiliseren in de praktijk Bewegingsgerichte zorg Bewegingsgerichte activiteiten organiseren

Verplaatsen van een zorgvrager 2.1

Regels en adviezen voor het verplaatsen van een zorgvrager

2.2 2.3 2.4 2.5

Technieken voor het verplaatsen van een zorgvrager Hulpmiddelen bij het verplaatsen van een zorgvrager Ondersteunen bij het lopen Mobiliteit voor rolstoelgebonden zorgvragers

Hoofdstuk 2

306 311 316 324 325 330

3.1 3.2 3.3

330 334 338

Valrisico’s Maatregelen voor valpreventie Multidisciplinaire aanpak

341

Observeren van vitale functies

Introductie Hoofdstuk 1

306

Valpreventie

Begrippen

Module 7

291

343 344

Vitale functies

347

1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6 1.7

347 347 350 352 353 355 361

Wat zijn vitale functies? De vitale functies Overige belangrijke lichaamsfuncties Belang van meten van vitale functies Early Warning Score Observeren, signaleren, rapporteren en overdragen Analyseren van complexe situaties VP

Meten van vitale functies

367

2.1 2.2 2.3 2.4 2.5

367 375 381 387 398

Luchtweg en ademhaling Bloedcirculatie Bewustzijn Temperatuurregulatie Pijnbeleving

Begrippen

404 7

TZ_BPZ_Basiszorg en palliatieve zorg.indb 7

2/06/2026 09:45

Module 8

Verlenen van eerste hulp en reanimeren 407

Introductie 408 Hoofdstuk 1

Eerstehulpverlening 411 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5

Hoofdstuk 2

Eerste hulp bij bedreiging van vitale functies 426 2.1 2.2 2.3 2.4

Hoofdstuk 3

De ABCDE-methode 426 Eerste hulp bij problemen met de ademhaling 427 Eerste hulp bij problemen met de circulatie 437 Eerste hulp bij problemen met het bewustzijn 445

Reanimatie 459 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6

Hoofdstuk 4

De zorgverlener als eerstehulpverlener 411 Zorg voor een veilige omgeving 414 Zorg voor de zorgvrager 417 Let op eigen besmetting 420 Inschakelen van deskundige hulp 422

Reanimatie in een zorgorganisatie 459 Wat is een circulatiestilstand? 461 Herkennen van een reanimatiesituatie 463 Toepassen van borstcompressies en beademingen 467 Gebruik van een aed 471 Reanimatie buiten de zorgorganisatie 474

Eerste hulp bij overig letsel 477 4.1 4.2 4.3

Eerste hulp bij huidbeschadigingen 477 Eerste hulp bij letsel aan oog, neus, oor en mond 485 Letsel aan armen en benen 488

Begrippen 492

Module 9

Sterven en dood 495

Introductie 496 Hoofdstuk 1

De dood 499 1.1 1.2 1.3

Hoofdstuk 2

Wat is de dood? 499 Sterven en dood in onze samenleving 503 Dood en levensbeschouwing 505

Zorg in de palliatieve en terminale fase 512 2.1 2.2

De laatste levensfasen 512 Zorg in de laatste levensfasen 517 8

TZ_BPZ_Basiszorg en palliatieve zorg.indb 8

2/06/2026 09:45

Hoofdstuk 3

Regie rondom het levenseinde

525

3.1 3.2 3.3

525 530 540

Zelfbeschikkingsrecht Zelfbeschikking in de praktijk Omgaan met ethische dilemma’s

Begrippen

Module 10

543

Verzorgen in de palliatieve en terminale fase

Introductie Hoofdstuk 1

Hoofdstuk 2

Hoofdstuk 3

547 548

Verzorgen in de palliatieve en terminale fase

551

1.1 1.2

551

Basiszorg voor palliatieve en terminale zorgvragers Aandachtspunten bij basiszorg in de palliatieve en terminale fase

554

Verplegen in de palliatieve en terminale fase

560

2.1 2.2 2.3 2.4

560 562 582

Het zorgplan in de palliatieve en terminale fase Complicaties in de palliatieve en terminale fase Het stervensproces Coördineren en optimaliseren van palliatieve en terminale zorg VP

585

Begeleiden van zorgvrager en naasten in de palliatieve en terminale fase

592

3.1 3.2 3.3

592 596 603

Begeleiden van palliatieve en terminale zorgvragers Rouw en verliesverwerking Begeleiden van naasten en mantelzorgers

Begrippen

609

613

TZ_BPZ_Basiszorg en palliatieve zorg.indb 9

2/06/2026 09:45

TZ_BPZ_Basiszorg en palliatieve zorg.indb 10

2/06/2026 09:45

MODULE

Randvoorwaarden bij het verlenen van basiszorg

VER ZORGING EN VERPLEGING

VIG

Auteur M.B.J. Linssen Redactie ThiemeMeulenhoff R.F.A. Schrijver

Het verlenen van persoonlijke basiszorg bij zorgvragers is een van de belangrijkste taken van de zorgverlener. Goede basiszorg moet aan bepaalde voorwaarden voldoen. de leefomgeving van de zorgvrager moet bijvoorbeeld in orde zijn. ook hygiënisch en veilig werken zijn belangrijk. dat betekent dat je schoon werkt en dat je de zorgvrager niet blootstelt aan gevaar. Bij het verlenen van basiszorg horen ook jouw eigen werkomstandigheden. Als die niet optimaal zijn, kun je geen goede zorg verlenen. daarnaast heb je als zorgverlener de verantwoordelijkheid om zo duurzaam mogelijk te werken. dat betekent bijvoorbeeld dat je je houdt aan milieuvoorschriften en dat je verspilling voorkomt.

Werkprocessen • •

B1-K1-W3: Voert zorginterventies en/of begeleidingsactiviteiten uit. B1-K3-W3: Draagt bij aan een sociaal en fysiek veilige werkomgeving.

Leerdoel •

TZ_BPZ_Basiszorg en palliatieve zorg.indb 11

Je kunt uitleggen welke randvoorwaarden nodig zijn om basiszorg veilig, hygiënisch, ergonomisch en duurzaam te verlenen.

2/06/2026 09:45

Randvoorwaarden bij het verlenen van basiszorg

Introductie

Mevrouw Strik is in korte tijd twee keer gevallen

Je werkt op afdeling Jasmijn van revalidatiekliniek De Heuvel. Mevrouw Strik (62 jaar) werd enkele maanden geleden op haar ﬁets aangereden door een auto. Ze heeft na het ongeval twee weken in coma gelegen. Mevrouw is in de revalidatiekliniek opgenomen, omdat er in het ziekenhuis nauwelijks meer vooruitgang was. De bedoeling is haar zo zelfstandig te maken dat ze met hulp van haar echtgenoot weer thuis kan wonen. Daar kijkt mevrouw erg naar uit want ze mist haar katten, haar kleurrijke huiskamer en het geluid van zingende vogels in haar ruime tuin. Je kent mevrouw Strik nu twee weken. Tijdens de teambespreking licht je de situatie van mevrouw Strik aan je collega’s toe. ‘Mevrouw Strik is in korte tijd al twee keer bijna gevallen. Op dit moment loopt mevrouw Strik met een rollator.’ Je vertelt dat je mevrouw nog net kon opvangen toen ze voor de eerste keer bijna viel. De tweede keer was er een collega bij om haar op te vangen. Dat opvangen van mevrouw Strik heeft je trouwens wel een pijnlijke rug opgeleverd. Je vertelt verder: ‘Ik merk dat mevrouw erg onzeker is door de angst om te vallen en regelmatig aangeeft dat ze haar thuissituatie mist.’ De volgende dag heb je samen met collegastudent Benthe avonddienst. Het valt Benthe op dat je regelmatig over mevrouw Strik heen buigt. Als jullie de kamer uitgaan, ziet Benthe jouw pijnlijke uitdrukking op je gezicht als je over je rug wrijft.

TZ_BPZ_Basiszorg en palliatieve zorg.indb 12

2/06/2026 09:45

Introductie

Revalidatiekliniek In de praktijksituatie werk je in revalidatiekliniek De Heuvel. Vorm tweetallen. Noteer om de beurt een kenmerk van een revalidatiekliniek zonder van tevoren informatie hierover op te zoeken. Bespreek daarna samen wat voor jullie nog onduidelijk is en zoek aanvullende informatie.

Veiligheid Mevrouw Strik is nu al twee keer in korte tijd bijna gevallen. Dit kan zorgen voor gevaarlijke situaties. Als zorgverlener doe je er alles aan om een veilige leefomgeving voor de zorgvrager te creëren. Wat zou je kunnen doen om ervoor te zorgen dat mevrouw Strik niet meer (bijna) valt?

Ergonomisch verantwoord werken Het valt Benthe op dat je regelmatig over mevrouw Strik heen buigt. Je legt uit dat je dat minder afstandelijk vindt overkomen. Als jullie de kamer uitgaan, ziet Benthe de pijnlijke uitdrukking op je gezicht als je over je rug wrijft. Het is duidelijk dat er meer aandacht moet zijn voor ergonomisch verantwoord werken. Beantwoord de vragen over ergonomie. 1

Wat wordt volgens jou verstaan onder ergonomie en ergonomisch verantwoord werken?

2 Heb jij weleens last gehad van bepaalde lichaamsdelen door niet ergonomisch verantwoord werken? Licht je antwoord toe.

3 Welke (beroeps)situaties kun je bedenken waarbij je extra aandacht moet hebben voor je eigen ergonomie?

Wat wil jij leren? Het leerdoel van deze module is ‘Je kunt uitleggen welke randvoorwaarden nodig zijn om basiszorg veilig, hygiënisch, ergonomisch en duurzaam te verlenen.’ Wat wil jij aan het eind van deze module geleerd hebben, zodat je het leerdoel beheerst?

TZ_BPZ_Basiszorg en palliatieve zorg.indb 13

2/06/2026 09:45

Randvoorwaarden bij het verlenen van basiszorg

Nieuwe woorden Kom je nieuwe woorden tegen in de theorie? Schrijf ze dan hier op. Nieuwe woorden

Betekenis

TZ_BPZ_Basiszorg en palliatieve zorg.indb 14

2/06/2026 09:45

1 De leefomgeving van de zorgvrager

1 De leefomgeving van de zorgvrager De leefomgeving van de zorgvrager heeft invloed op zijn gezondheid. Dit hoofdstuk gaat over deze leefomgeving en de eisen die daaraan gesteld worden. Je krijgt uitleg over het verschil tussen het levende en dode milieu en de invloed die jij daar als professional op kunt uitoefenen. In dit hoofdstuk is ook aandacht voor de leefomgeving van de zorgvrager met een lichamelijke beperking en meer specifiek voor de kamer waarin de zorgvrager verblijft.

1.1

Eisen aan de leefomgeving Leerdoelen •

Je kunt benoemen wat een optimale leefomgeving inhoudt voor verschillende typen

• •

Je kunt uitleggen wat het verschil is tussen het levende en dode milieu.

zorgvragers. Je kunt uitleggen wat jouw rol is bij het bevorderen en bewaken van een optimale leefomgeving.

De omgeving van de zorgvrager wordt ook wel het milieu genoemd. Het milieu wordt onderverdeeld in het levende en het dode milieu. Het milieu van de zorgvrager is van grote invloed op zijn gezondheidstoestand en daar worden eisen aan gesteld. De omgeving van de zorgvrager moet:

• • •

zijn gezondheid bevorderen of in stand houden; zijn zelfzorg en mantelzorg stimuleren of ondersteunen; prettig en veilig zijn.

Als de leefomgeving van de zorgvrager aan deze eisen voldoet en daarmee optimaal is, wordt dit een therapeutisch milieu genoemd. De omstandigheden waarin de zorgvrager verkeert, zijn als het ware helend. Ze helpen de zorgvrager beter te worden. voorbeeld

In deze omgeving is de gezondheid bevorderen of in stand houden lastig Trini verzorgt meneer Novik thuis. Hij woont in een oud huisje op het platteland. Een badkamer heeft hij niet en hij wast zich altijd in de keuken aan het aanrecht. Meneer Novik verzorgen vraagt veel creativiteit van Trini. Het huis van meneer Novik is ook niet schoon. De vloer is vochtig en vies, en het huis is in de winter niet goed warm te krijgen. Trini doet haar best, maar het is geen optimaal therapeutisch milieu. voorbeeld

Geen prettige omgeving voor Derk Derk heeft een psychiatrische stoornis en wordt soms geïsoleerd verpleegd. Op die momenten ervaart hij zijn omgeving als onprettig. Hij heeft een ruimte van enkele vierkante meters, waar de hoogstnoodzakelijke spullen zijn, zoals een bed en een wc. Zijn persoonlijke spullen moesten thuisblijven, waardoor de gehele ruimte er kaal en onprettig uitziet. Derk ervaart in deze perioden geen optimaal therapeutisch milieu.

TZ_BPZ_Basiszorg en palliatieve zorg.indb 15

2/06/2026 09:45

Randvoorwaarden bij het verlenen van basiszorg

voorbeeld

Zelfzorg en mantelzorg stimuleren of ondersteunen Jona heeft lichamelijke beperkingen en woont in een aangepaste woning. Eigenlijk kan ze alle zelfzorgactiviteiten zelfstandig uitvoeren dankzij allerlei aanpassingen. Jona heeft dus niemand nodig voor haar dagelijkse verzorging. Ook haar keuken is zo aangepast dat ze met haar rolstoel overal bij kan en er zelfstandig kan komen. Voor handelingen die Jona echt niet zelfstandig kan uitvoeren, kan ze altijd een beroep doen op de hulp van familie en vrienden. Jona ervaart haar leefomgeving als therapeutisch omdat ze, ondanks haar beperkingen, het leven kan leiden dat ze wil.

Een loopband kan bijdragen aan een therapeutisch milieu voor een zorgvrager die graag beweegt

1.1.1 Het levende milieu Het levende milieu omvat op de eerste plaats alle mensen in de omgeving van de zorgvrager. Dit kunnen familieleden, vrienden, medebewoners of zorgverleners zijn. Het levende milieu omvat ook dieren en planten. Dit milieu kan enorm groot zijn, bijvoorbeeld in een woongemeenschap voor mensen met een beperking. Het levende milieu kan ook heel klein zijn. Bijvoorbeeld als iemand alleen woont en er veel mensen uit zijn omgeving zijn overleden, of als iemand erg op zichzelf is en weinig contact maakt met de mensen uit zijn omgeving. De mensen uit het levende milieu hebben grote invloed op de zorgvrager. Zij kunnen ervoor zorgen dat de leefomgeving therapeutisch is maar ook ziekmakend. voorbeeld

Meneer Fernandes wordt niet gestimuleerd Meneer Fernandes kan zichzelf volledig verzorgen, hoewel hij daar veel moeite voor moet doen. Hij moet wel gestimuleerd worden en is geneigd zich te laten helpen. Zijn familie is erg bezorgd en betuttelt hem graag. Als meneer Fernandes iemand van de familie vraagt om hem te helpen, doet hij of zij dat meestal direct. Daarmee helpt de familie hem niet om zelfstandig te blijven. De familie, het levende milieu, draagt dus niet bij aan een

Meneer Fernandes moet gestimuleerd worden door het levende milieu

optimaal therapeutisch milieu. 16

TZ_BPZ_Basiszorg en palliatieve zorg.indb 16

2/06/2026 09:45

1 De leefomgeving van de zorgvrager

Als zorgverlener is het je taak om voortdurend te zoeken naar de balans tussen de situatie zoals die op dat moment is en zoals die vanuit therapeutisch oogpunt volgens jou zou moeten zijn. Dat vraagt ook om geduld: kleine verbeteringen die je samen met de zorgvrager en zijn naasten bereikt zijn al winst. voorbeeld

Balans zoeken Mevrouw Joosten is erg kortademig. Ze kan zichzelf verzorgen, maar moet daarna uren rusten om daarvan te herstellen. Hailey is zorgverlener en helpt mevrouw toch met de lichamelijke verzorging, ondanks dat ze dit zelf kan. Omdat Hailey haar helpt, heeft mevrouw Joosten na de lichamelijke verzorging nog voldoende energie om goed te kunnen ontbijten en om contact te hebben met anderen.

1.1.2 Het therapeutisch gedrag van de zorgverlener Jouw therapeutisch gedrag is een voorwaarde om goede basiszorg te kunnen verlenen. Je moet je dus altijd bewust zijn van je gedrag richting de zorgvrager. Je beïnvloedt de zorgvrager door de manier waarop je met hem omgaat en door de wijze waarop je bijvoorbeeld technische handelingen bij de zorgvrager verricht. Deze twee aspecten zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden en moeten in evenwicht zijn. Kun je bijvoorbeeld een goede injectietechniek hebben, maar iemand niet op zijn gemak stellen? Dan is je handelen niet optimaal. Wanneer gedraag je je therapeutisch?

• • • • • • • • •

Als je jezelf bent (echtheid). Als je je kunt inleven in de situatie van de zorgvrager (empathie). Als je concreet en duidelijk bent naar de zorgvrager. Als je geen vooroordelen hebt. Als je respect hebt voor de zorgvrager. Als je de tijd neemt om de zorgvrager te begrijpen. Als je adequaat kunt omgaan met kritiek. Als je contacten kunt leggen en onderhouden. Als je geduld hebt. voorbeeld

Als je jezelf bent (echtheid) Toby is van nature erg bescheiden en terughoudend. Op zijn werk vindt hij dat hij op alle vragen van zorgvragers een antwoord moet hebben. Dat is natuurlijk niet mogelijk. Hij heeft het gevoel dat hij zichzelf niet is en dat belemmert de communicatie met zorgvragers. Pas wanneer hij durft te erkennen dat hij niet op alles een antwoord weet, is hij zichzelf weer. voorbeeld

Als je je kunt inleven in de situatie van de zorgvrager (empathie) Renske is een goede luisteraar. Ze krijgt vaak complimenten van zorgvragers. Die geven aan dat ze het gevoel hebben dat Renske hen goed begrijpt. voorbeeld

Als je concreet en duidelijk bent naar de zorgvrager Meneer Van Dalen heeft de ziekte van Alzheimer. Hij is opgenomen in het ziekenhuis en is na enkele dagen volledig de kluts kwijt. Zijn vrouw vertelt dat ze ervaart dat veel zorgverleners niet duidelijk genoeg zijn naar haar man. ‘Ze laten hem maar een beetje aan zijn lot over, terwijl hij juist zoveel behoefte heeft aan structuur en eenduidigheid. Nu hoort hij steeds verschillende dingen die hij niet begrijpt omdat ze moeilijk worden uitgelegd.’ 17

TZ_BPZ_Basiszorg en palliatieve zorg.indb 17

2/06/2026 09:45

Randvoorwaarden bij het verlenen van basiszorg

voorbeeld

Als je geen vooroordelen hebt Marianne heeft het syndroom van Down. Ze is met een longontsteking opgenomen in het ziekenhuis. Haar moeder waarschuwt het team dat ze er niet te snel van uit moeten gaan dat Marianne iets niet begrijpt. ‘Er zijn veel mensen die een vooroordeel hebben: “Marianne zal het wel niet begrijpen.” Haar verstandelijk niveau is veel hoger dan je zou denken.’ voorbeeld

Als je respect hebt voor de zorgvrager Meneer Novik leeft erg eenvoudig in zijn kleine huis zonder goede voorzieningen. De sanitaire voorzieningen zijn verouderd en er is nauwelijks ruimte om te manoeuvreren. Dat maakt het voor Trini bij de verzorging niet makkelijk. Toch respecteert zij de manier waarop hij leeft en de keuzes die hij daarin maakt.

Trini respecteert de manier waarop meneer Novik leeft voorbeeld

Als je de tijd neemt om de zorgvrager te begrijpen Imke is 15 jaar. Ze heeft een achterstand in haar ontwikkeling en woont sinds kort in een woongroep voor zorgvragers met een verstandelijke beperking. Imke kan zich moeilijk uiten; ze kan nauwelijks praten. De zorgverleners op de woongroep doen veel moeite om te begrijpen welke zorgbehoeften Imke heeft. Dat kost veel tijd, maar het lukt op die manier wel om Imke de zorg te geven die ze nodig heeft. voorbeeld

Als je adequaat kunt omgaan met kritiek Meneer Van Boven heeft een klacht ingediend bij de psychiatrische afdeling waar zijn zoon Diederik verblijft. Hij heeft gemerkt dat zijn zoon er regelmatig zeer onverzorgd uitziet en onfris ruikt. Agnes, de leidinggevende van de afdeling, weet dat Diederik zich uit zichzelf nauwelijks verzorgt. Hij accepteert daarbij ook bijna nooit hulp. Ondanks dat neemt Agnes de klacht van de vader serieus en gaat ze het gesprek met hem aan. voorbeeld

Als je contacten kunt leggen en onderhouden Dana werkt in een zorgorganisatie voor zorgvragers met een verstandelijke beperking. Vandaag is Boris er komen wonen. Zijn ouders en broertjes begeleiden hem als hij zich meldt in de leefgroep waar hij zal gaan wonen. Dana voelt het als haar verantwoordelijkheid om niet alleen met Boris een goed contact op te bouwen, maar ook met zijn ouders en andere familieleden die hem vaak zullen bezoeken.

TZ_BPZ_Basiszorg en palliatieve zorg.indb 18

2/06/2026 09:45

1 De leefomgeving van de zorgvrager

voorbeeld

Als je geduld hebt Mevrouw Osepa is opgenomen in het ziekenhuis en heeft sinds kort een stoma. Eva ondersteunt haar bij het leren verzorgen van de stoma. Mevrouw Osepa is erg onzeker. Ze durft het niet zelfstandig te proberen. Eva merkt dit op en besluit haar aanpak aan te passen. Ze blijft rustig, herhaalt geduldig de uitleg en doet de handelingen rustig voor. Het kost Eva heel veel geduld, maar het lukt uiteindelijk toch om mevrouw Osepa haar stoma min of meer zelfstandig te laten verzorgen voordat ze wordt ontslagen uit het ziekenhuis. Als zorgverlener lever je dus een belangrijke bijdrage aan het tot stand komen van het therapeutisch milieu. Noodzakelijk daarbij is het plannen van activiteiten op een logische (methodische) manier. Bij het plannen van de basiszorg doorloop je daarom een aantal stappen. Door antwoord te geven op de volgende vragen kun je samen met de zorgvrager kijken wie welk deel van de zorg op zich neemt.

• • • •

Wat kan de zorgvrager zelfstandig uitvoeren? Welke zorg kan opgevangen worden met hulpmiddelen of technologie? Welke hulp kunnen en willen mensen in de leefomgeving bieden? Welke ondersteuning heeft de zorgvrager dan nog nodig?

Je kunt de basiszorg gaan plannen als duidelijk is welk deel van de zorg jij gaat doen.

1.1.3 Het dode milieu Het dode milieu omvat alle materiële voorzieningen en het klimaat voor de zorgvrager. Wat de optimale condities zijn, verschilt per zorgvrager. Denk daarbij bijvoorbeeld aan:

•

het gebouw waarin de zorgvrager zich

•

de inrichting van dat gebouw met meubels

• •

de looproutes in het gebouw;

het klimaat in het gebouw (temperatuur,

Een lichte ziekenhuiskamer is van invloed op een zorgvrager

vochtigheid, licht).

Locatie van een gebouw Bij het dode milieu hoort ook de locatie van een gebouw. De locatie kan grote invloed hebben op de wijze waarop zo’n gebouw door zorgvragers als therapeutisch wordt ervaren of juist niet. voorbeeld

Voor zorgvragers met een ernstige longaandoening kan een bosrijke omgeving therapeutisch zijn. Voor iemand die afhankelijk is van een rolstoel, is het centrum van de stad, met makkelijk bereikbare winkels, misschien therapeutisch. De overheid draagt ook bij aan het therapeutisch klimaat van zorgvragers. Zo is het wettelijk verboden om in zorgorganisaties te roken, omdat dit niet bijdraagt aan het bevorderen of in stand houden van de gezondheid.

TZ_BPZ_Basiszorg en palliatieve zorg.indb 19

2/06/2026 09:45

Randvoorwaarden bij het verlenen van basiszorg

Indeling van een gebouw De indeling van een gebouw is ook van invloed op het therapeutisch milieu. Zo is bijvoorbeeld voor een rolstoelgebruiker een huis met een benedenverdieping en een bovenverdieping, met een trap zonder lift, niet therapeutisch. Dit huis kan wel therapeutisch zijn voor iemand die graag wat overgewicht wil kwijtraken.

Klimaat in een gebouw Een onderdeel van het dode milieu is ook het klimaat. Met het klimaat worden de temperatuur, de ventilatie en de vochtigheidsgraad bedoeld. Of de temperatuur therapeutisch is, hangt af van het individu. Een zorgvrager met hoge koorts die last heeft van de warmte, heeft behoefte aan een koele omgeving. Je kunt de temperatuur van de kamer verlagen,

bijvoorbeeld door de verwarming lager of uit te zetten, of door de airconditioning aan te zetten.

Voor een zorgvrager met hoge koorts kan de verwarming misschien wel uit

Bij ventilatie zijn de individuele verschillen over het algemeen kleiner dan bij de andere aspecten van het dode milieu. Ieder mens heeft namelijk behoefte aan voldoende zuurstof. Ventileren is dus erg belangrijk. voorbeeld

Vervelend dat de ramen niet open kunnen Jacobien werkt in een zorgorganisatie met klimaatbeheersing. De luchtkwaliteit wordt via een systeem gereguleerd. Een nadeel van klimaatbeheersing kan zijn dat de ramen niet open kunnen, omdat het systeem dan niet optimaal functioneert. Hoewel de temperatuur optimaal geregeld kan worden, vindt Jacobien het een vervelende gedachte dat er geen raam open kan. Over het effect van kou of tocht bestaan veel verschillende meningen. Er is nooit echt bewezen dat je daar ziek van wordt. Het is ook nooit aangetoond dat je er niet ziek van wordt. Wél is het zo dat mensen kou of tocht onprettig vinden. artikel

Van kou of tocht word je niet ziek ‘Het is onzin dat je van kou of tocht op zichzelf ziek wordt’, vertelt Jan Wilschut, viroloog aan de Rijksuniversiteit Groningen. ‘Verkoudheid of griep krijg je door een virus dat je van andere mensen krijgt aangeproest.’ Elles Lalieu / NEMO Kennislink Met betrekking tot de vochtigheidsgraad kunnen er grote individuele verschillen zijn. Iemand met een longaandoening kan meer behoefte hebben aan een hoge luchtvochtigheidsgraad in een ruimte dan iemand zonder longaandoening.

TZ_BPZ_Basiszorg en palliatieve zorg.indb 20

2/06/2026 09:45

1 De leefomgeving van de zorgvrager

1.2 De omgeving van de zorgvrager met een lichamelijke

beperking Leerdoel •

Je kunt uitleggen waar de directe omgeving van een zorgvrager met een lichamelijke beperking aan moet voldoen.

Om de zelfzorg en de mantelzorg in stand te houden of te bevorderen, hebben mensen met een lichamelijke beperking behoefte aan aanpassingen. Enkele aanpassingen in woningen zijn:

• • • •

ingangen zonder drempels, vooral bij gebruik van een looprek of een rolstoel;

• • •

verlichting en stopcontact op aangepaste hoogte;

• • •

hulpmiddelen om in bed te komen;

•

aangepaste keuken, bijvoorbeeld in hoogte verstelbaar als er ook mensen zonder

•

omgevingsbesturing, ook wel domotica genoemd. Dit zijn elektronische hulpmiddelen

speciale opritten voor rolstoelgebruikers die niet te steil zijn; gemakkelijke handgrepen aan de deuren, voor bijvoorbeeld mensen met krachtsverlies; deuren die elektrisch opengaan, bijvoorbeeld voor een rolstoelgebruiker met onvoldoende kracht in de handen; trapliften, voor mensen die niet kunnen traplopen; plafondliften, een liftsysteem aan het plafond bevestigd, waarmee een bewoner zoals in een tillift verplaatst kan worden; verhoogd toilet met toiletsteunen; extra brede deuren, vooral voor rolstoelgebruikers en mensen die hulpmiddelen gebruiken bij het lopen; lichamelijke beperking gebruik van maken; waarmee zorgvragers allerlei zaken in hun omgeving op afstand kunnen regelen, zoals het bedienen van verlichting, deuren en gordijnen, het regelen van de thermostaat, het starten van een oven of wasmachine. Zorgvragers kunnen deze hulpmiddelen ook met hun stem aansturen. Bijvoorbeeld: Hey Google, doe het licht in de slaapkamer aan. voorbeeld

Jonas heeft het gevoel dat hij weer meetelt Jonas heeft zware lichamelijke beperkingen en kan nauwelijks iets zelf omdat hij spasmen heeft. Tot zijn 20e jaar heeft Jonas bij zijn ouders gewoond en het leek lange tijd onmogelijk om zelfstandig te wonen. Een maand geleden is Jonas verhuisd naar een begeleidwonenproject. In een aangepaste woning krijgt hij hulp bij de dagelijkse verzorging. Overdag is hij veel alleen, maar kan hij zich prima redden in zijn kamer met alle technologische snufjes. Zo kan hij bijvoorbeeld de ramen, gordijnen, verwarming en sommige apparaten in de keuken met spraakbediening vanuit zijn rolstoel bedienen. Het is voor Jonas niet altijd gemakkelijk, maar hij vindt het geweldig om op zichzelf te wonen en het gevoel te hebben dat hij niet helemaal afhankelijk is van anderen.

TZ_BPZ_Basiszorg en palliatieve zorg.indb 21

2/06/2026 09:45

Randvoorwaarden bij het verlenen van basiszorg

1.3 De directe omgeving van de zorgvrager Leerdoel •

Je kunt uitleggen waar de directe omgeving van een zorgvrager zonder een lichamelijke beperking aan moet voldoen.

Vaak is de directe omgeving van de zorgvrager zijn kamer. Om therapeutisch te zijn moet die aan bepaalde eisen voldoen. Iedere zorgvrager stelt, in zijn unieke situatie met specifieke wensen en behoeften, weer andere eisen. Ondanks de grote verschillen zijn er enkele algemene eisen die aan de kamer worden gesteld, zoals:

• • •

zo rustig mogelijke ligging in het gebouw;

• •

goed bereikbare verlichting, stopcontact en vloerverlichting;

•

goed bereikbaar toilet en/of badkamer, ook

• •

ordelijk en gezellig;

•

beschikbaarheid van media, zoals telefoon,

weinig stofvorming en gemakkelijk schoon te houden; gemakkelijk te onderhouden vloeren, slipvrij en zonder onregelmatigheden, vooral voor mensen die gebruikmaken van krukken of een looprek; goede ventilatiemogelijkheden, als er geen klimaatbeheersing is; voor jou als je hulp moet bieden; rustgevende kleuren (dit kan per omgeving verschillend zijn); televisie en internet (eventueel tegen betaling);

• • • •

leeslamp en tafeltje bij het bed; goed bereikbare bel of oproepsysteem;

wastafel met mengkraan;

Een toilet met verhoging op de bril kan bijdragen aan een therapeutische omgeving

afvalemmer.

TZ_BPZ_Basiszorg en palliatieve zorg.indb 22

2/06/2026 09:45

2 Hygiënisch werken tijdens persoonlijke basiszorg

2 Hygiënisch werken tijdens persoonlijke basiszorg Een van de belangrijkste redenen dat mensen in deze moderne maatschappij langer en gezonder leven, is dat ze hygiënischer leven dan ooit. De kennis over hygiëne is nog niet zo heel oud. Pas in de 19e eeuw werd bewezen dat het bestrijden van ziektekiemen van grote invloed is op de gezondheid. Het is daarom niet meer dan logisch dat je als zorgverlener zorgt voor optimale hygiënische omstandigheden. Daarmee lever je een belangrijke bijdrage aan de gezondheid en het welzijn van de zorgvrager.

2.1

Waarom hygiënisch werken? Leerdoel •

Je kunt uitleggen wat het belang is van hygiënisch werken.

Waarom is het zo belangrijk dat je als zorgverlener bewust met hygiëne omgaat? In de eerste plaats moet je voorkomen dat zorgvragers onnodige risico’s lopen. Ze kunnen ziek worden als onbedoeld een infectieziekte via ziektekiemen van de ene zorgvrager naar de andere wordt overgebracht. Andersom geldt het natuurlijk ook: je wilt graag voorkomen dat je ziek wordt door een infectiebron van de zorgvrager. Tijdens de zorgverlening moet je beschermende maatregelen nemen. Daarbij is het belangrijk dat je begrip hebt voor de gevoelens en reacties die dergelijke maatregelen bij de zorgvrager kunnen oproepen. Zo kan een zorgvrager denken dat hij vies is, omdat je altijd handschoenen draagt als je hem wast. Of misschien denkt hij wel dat je een ernstige ziekte onder de leden hebt, omdat je een mondneusmasker draagt als je in de buurt bent. voorbeeld

‘Ik voelde me vies’ Meneer Tholen woont in een verpleeghuis. Onlangs is hij besmet geraakt met het norovirus en verbleef hij daarom vijf dagen in isolatie op zijn eigen kamer. Vanwege het risico op besmetting gold er contactisolatie: hij mocht geen bezoek ontvangen en zorgverleners mochten zijn kamer alleen betreden met beschermende kleding. Als de isolatie voorbij is, komt zorgverlener Mia bij meneer Tholen langs om hem te

helpen met douchen. Tijdens hun gesprek

Meneer Tholen had beter geïnformeerd willen worden over de beschermingsmaatregelen

lucht hij zijn hart: ‘Het voelde alsof ik een melaatse was. Iedereen die binnenkwam,

droeg handschoenen, schorten en soms zelfs maskers. Niemand raakte me zonder bescherming aan. En ik bleef daar maar, dag in, dag uit, alleen op mijn kamer. Ik voelde me vies en afgesloten van de rest van de wereld. Ik snap best dat het nodig was om anderen te beschermen, maar het was echt een nare ervaring.’

TZ_BPZ_Basiszorg en palliatieve zorg.indb 23

2/06/2026 09:45

Randvoorwaarden bij het verlenen van basiszorg

Mia luistert aandachtig naar zijn verhaal. Ze zegt dat ze begrijpt hoe ingrijpend dit voor hem moet zijn geweest. Ze vraagt wat hem had kunnen helpen om zich minder eenzaam of ‘vies’ te voelen. ‘Ik denk dat het me had geholpen als iemand me vaker had uitgelegd wat er precies aan de hand was. Waarom alles zo streng was. Ik voelde me vooral als een gevaar voor anderen, niet als iemand die gewoon ziek was en zorg nodig had.’ Als zorgverlener ga je bewust om met hygiënische maatregelen, omdat je begrijpt waarvoor ze dienen. Niet alle zorgvragers gaan ook bewust om met hygiënische maatregelen. Daarom is het belangrijk dat je de zorgvrager goed informeert, bijvoorbeeld over het dragen van handschoenen bij de verzorging van een geïnfecteerde wond of over het dragen van een mondneusmasker bij een besmettelijk virus. In je dagelijkse werk ben je eigenlijk voortdurend bezig met het uitvoeren van maatregelen die met hygiëne te maken hebben. Hygiëne vormt daarmee de basis van goede gezondheidszorg. In de gezondheidszorg moet besmetting door micro-organismen bij de zorgvragers voorkomen worden: de besmettingswegen moeten worden geblokkeerd.

2.2

Infectieleer Leerdoel •

Je kunt voorbeelden noemen van groepen waarin micro-organismen zijn ingedeeld.

Om zo goed mogelijk hygiënisch te werken heb je kennis nodig van de infectieleer. Dat begint bij kennis over zogenoemde micro-organismen. Dit is een verzamelnaam voor de kleinste levende wezens die er bestaan. Je kunt ze met het blote oog meestal niet zien, maar door een microscoop wel. Er zijn plantaardige en dierlijke micro-organismen. Ze zijn overal in de natuur aanwezig, op je handen en lichaam, maar ook in de wc, douche en de keuken. Er zijn verschillende groepen met verschillende kenmerken en eigenschappen. Microorganismen zijn lang niet allemaal ziekmakend. Er zijn ook veel soorten die juist beschermen tegen ziekte.

2.2.1 Groepen micro-organismen Groepen micro-organismen zijn:

• • •

bacteriën, die bijvoorbeeld een voedselvergiftiging veroorzaken; schimmels, die bijvoorbeeld een voetschimmel veroorzaken; parasieten, die bijvoorbeeld malaria veroorzaken.

Virussen en prionen worden ook gerekend tot micro-organismen, omdat met name virussen belangrijke ziekmakers zijn. Ze behoren officieel niet tot de micro-organismen omdat ze zich niet zelfstandig kunnen delen.

Micro-organismen zijn noodzakelijk Micro-organismen kunnen je ziek maken, maar ze kunnen ook en vooral nuttig zijn. Feitelijk is leven op aarde zelfs onmogelijk zonder micro-organismen, omdat die ervoor zorgen dat er op aarde voldoende zuurstof geproduceerd wordt. Micro-organismen zijn ook om andere redenen belangrijk.

•

Micro-organismen beschermen het lichaam tegen ziekten, bijvoorbeeld door een gezonde werking van de darmen. 24

TZ_BPZ_Basiszorg en palliatieve zorg.indb 24

2/06/2026 09:45

2 Hygiënisch werken tijdens persoonlijke basiszorg

• •

Micro-organismen ruimen resten van planten en dieren op.

•

Zonder micro-organismen kunnen diverse voedingsmiddelen niet geproduceerd worden.

•

Micro-organismen worden gebruikt om medicijnen te produceren.

Micro-organismen dienen als voedsel voor grotere organismen en vormen zo een belangrijke schakel in de voedingscyclus. Denk bijvoorbeeld aan brood, zuurkool, bier, yoghurt enzovoort. artikel

Jij en jouw 1,5 kilo micro-organismen Jouw lichaam zit tjokvol micro-organismen, waaronder bacteriën, schimmels en virussen. Het zijn er alles bij elkaar tien keer zo veel als het aantal menselijke cellen in jouw lichaam. Samen zijn ze goed voor een gewicht van 1,5 kilo. Artis-Micropia

Ziekmakende micro-organismen Veel micro-organismen zijn dus onschadelijk of zelfs nuttig. Als zorgverlener word je vaak geconfronteerd met de ziekmakende eigenschappen van sommige micro-organismen.

Bacteriën Bacteriën zijn bekende ziekteverwekkers. Er zijn verschillende soorten:

•

Bacillen hebben de vorm van cilinders. Er zijn diverse bacillen, bijvoorbeeld de

•

Kokken zijn bolvormige bacteriën.

tuberkelbacil en de tetanusbacil. Stafylokokken zijn vooral bekend als veroorzaker van etterende ontstekingen. Andere kokken zijn streptokokken en pneumokokken.

•

Spirocheten (spirila) zijn spiraalvormig; ze hebben de vorm van een kurkentrekker. Ze zijn onder meer de verwekker van de

geslachtsziekte syfilis.

Bacillen, kokken en spirila

Schimmels Schimmels kunnen in de lucht, bodem, in het water en in planten leven. In het lichaam leven enkele schimmels die nuttig zijn, maar er komen ook schimmels voor die schadelijk zijn. Er zijn verschillende soorten schimmels die een infectie kunnen veroorzaken. Bekende schimmelinfecties van de huid zijn de voetschimmel (ook wel zwemmerseczeem genoemd), de kalknagel en schimmel in de liezen. Schimmels worden door veel mensen als schadelijk gezien, maar ze kunnen ook nuttig zijn. Door een bepaalde schimmel in te nemen kan ervoor gezorgd worden dat een bacterie

niet meer groeit en dat een ontsteking stopt. Zo zijn er bijvoorbeeld schimmels die antibiotica kunnen produceren.

In een petrischaaltje kunnen bacteriën en schimmels worden gekweekt en daarmee zichtbaar gemaakt

TZ_BPZ_Basiszorg en palliatieve zorg.indb 25

2/06/2026 09:45

mijn.thiememeulenhoff.nl

Auteurs H. van den Berg M.B.J. Linssen P.A.M. Mocking R.F.A. Schrijver A. Velthuis

Basiszorg en palliatieve zorg

Redactie ThiemeMeulenhoff B.A. Aman I. Bakker-Strieker M.B. Haak A.J.T. Megens R.F.A. Schrijver

Verzorgende IG | Mbo-Verpleegkundige

Basiszorg en palliatieve zorg

versie 26.1

Omslag BPZ - Basiszorg en palliatieve zorg.indd 1,3

9 789006 039474

Beroepsonderwijs 2/06/2026 09:57