Perspectief 3/4 vmbo

G o d s d ie ns t /

e bovenbouw d r o o v g in w u le v e ns b e s c ho

leer-opdrachtenboek

vmbo

Perspectief godsdienst/levensbeschouwing voor de bovenbouw

vmbo bovenbouw

leer-opdrachtenboek deel

DĂŠsirĂŠ Brokerhof Hilde van Halm Mattijs Bron Inge Brokerhof Maxine Herinx Met tekeningen van Margreet de Heer

Colofon Perspectief Godsdienst/levensbeschouwing voor het voortgezet onderwijs

Methode-overzicht

Désiré Brokerhof, Hilde van Halm, Mattijs Bron, Inge Brokerhof en Maxine Herinx, onder verantwoordelijkheid van Oase Media b.v. Hoevelaken.

vmbo Lesboek 1 Leergids 1 Lesboek 2 Leergids 2 Leer-opdrachtenboek 3/4

Aan dit deel werkten verder mee

vmbo-t/havo/vwo

Zehra Bal, Bill Banning, Greet Brokerhof-van der Waa, Naomi Bronkhorst, Karin Leeuwenhoek, Halima Özen-el Hajoui, Jochem Quartel, Rawie Sewnath, Anne Stael, Bas van der Sijde, Anne Claudine Tuller, François Weststrate.

Leer-opdrachtenboek 1 Leer-opdrachtenboek 2

Redactie- en auteursgroep

978-9006-48480-9 978-9006-48481-6 978-9006-48483-0 978-9006-48484-7 978-9006-48486-1

978-9006-48488-5 978-9006-48489-2

havo/vwo Leer-opdrachtenboek 3

Ontwikkeling, samenstelling, fotoresearch en opmaak

havo

Oase Media b.v., Hoevelaken

Leer-opdrachtenboek 4/5

Vormgeving: Ontwerpbureau Neo, Velp Fotografie omslag: Inge Hondebrink, Nijmegen

vwo Leer-opdrachtenboek 4/5/6

Locatie omslagfoto: Amadeus Lyceum, Vleuten Tekeningen Mees & Mus: Margreet de Heer

digibordbij

ISBN 978 90 06 48486 1 Derde druk, eerste oplage, 2015 © ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, 2015

1 vmhv 2 vmhv 3/4 vmh 4/5 h 4/5/6 v

978-9006-48490-8

978-9006-64575-0

978-9006-64576-7

978-9006-48494-6 978-9006-48495-3 978-9006-48496-0 978-9006-64577-4 978-9006-64578-1

Over ThiemeMeulenhoff ThiemeMeulenhoff is dé educatieve mediaspecialist en levert educatieve oplossingen voor het Primair Onderwijs, Voortgezet Onderwijs, Middelbaar Beroepsonderwijs en Hoger Onderwijs. Deze oplossingen worden ontwikkeld in nauwe samenwerking met de onderwijsmarkt en dragen bij aan verbeterde leeropbrengsten en individuele talentontwikkeling. ThiemeMeulenhoff haalt het beste uit élke leerling. Meer informatie over ThiemeMeulenhoff en een overzicht van onze educatieve oplossingen: www.thiememeulenhoff.nl of via de Klantenservice 088 800 20 15 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieën in het onderwijs zie www.auteursrechtenonderwijs.nl. De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden. Deze uitgave is volledig CO2-neutraal geproduceerd. Het voor deze uitgave gebruikte papier is voorzien van het FSC®-keurmerk. Dit betekent dat de bosbouw op een verantwoorde wijze heeft plaatsgevonden.

Inhoudsopgave Hoor eens!

4

Intro op acht levensbeschouwingen.

9 Je lijf, je leven

13

Over lichaamscultuur en lichaamstaal, mooi en lelijk, gezond en ziek, ziel en geest, jong en oud.

10 Relaties

39

Over familie en vrienden, verliefd zijn en seks, liefde en trouw, hufterigheid, respect en tolerantie.

11 Agressie

65

Over sterk en zwak, verdedigen of aanvallen, van kwaad tot erger, godsdienstige conflicten en terreur.

12 Dood gewoon

89

Over het grootste taboe, sterven, begraven, afscheid en rouw, euthanasie en zelfdoding.

13 Toekomst

Legenda In dit boek kom je de volgende soorten vragen en opdrachten tegen: Bij de gele strepen staan denkvragen voor jezelf en discussievragen om te bespreken in de klas. Bij de blauwe strepen staan opdrachten om alleen of met een groepje klasgenoten uit te voeren. Bij de groene strepen staan opdrachten om een eigen portfolio aan te leggen. Over de bedoeling daarvan lees je alles op blz. 10 en 11.

In de tekst staan woorden in kleur afgedrukt. Dit zijn belangrijke begrippen en personen, waarvan je de betekenis moet kennen. Maak zelf een begrippenlijst. In elk thema vind je informatie over verschillende levensbeschouwelijke stromingen. De opdracht die daarbij hoort, heet:

Stromingen-opdracht Elke stroming heeft zijn eigen symbool.

123

Over morgen en later, dromen en doen, vrije keuze, utopieĂŤn en eindtijd.

PROJECTEN:

Informatief deel

150

Werken Duurzaamheid Vrede Doorgeven

36 62 86 120

De opdrachten waarbij je internet nodig hebt, vind je op:

WWW. nline perspectief-o .nl

38

10

relaties

39

10·1

Familie

In deze les gaan we na welke invloed je familie heeft op je leven en hoe je over de relatie met je familie denkt.

De mensen met wie je het eerst en het meest samenleeft, zijn je familie. Je ouders hebben je genen bepaald en voeden je op. Zo hebben ze een grote invloed op je leven. Je broers en zussen – als je die hebt – zijn de eerste leeftijdgenoten die je tegenkomt. En je grootouders, ooms, tantes, neefjes en nichtjes zijn en blijven familie, of ze nou aardig zijn of niet.

1 Wat betekent je familie voor jou? 2 Welke familieleden horen allemaal bij jou? Zijn zij ook ‘echt’ familie?

Familieband ‘Je vrienden kies je, je familie niet.’ Een bekende uitspraak, die maar al te waar is. Veel mensen zijn erg blij met hun familie. (Zie bron 1.) Maar het kan ook flink mis­ lopen. Je hebt niet zelf uitgekozen waar je geboren werd. Wie je ouders zijn en welke broers of zussen je hebt, daar had je geen inspraak in. Toch heeft die familie waar je zo toevallig in beland bent een enorme invloed op je ontwikkeling. Het is het eerste sociale verband dat een mens leert kennen. Het is bepalend voor wie je bent en wie je wordt. De band die mensen met hun familie hebben, is anders dan alle andere relaties. Het is een ‘bloedband’. De band van het bloed betekent dat je

sommige eigenschappen met elkaar gemeen hebt. Dan zeggen ze: ‘Het zit in de familie’. Een grote neus, blond haar… of een erfelijke ziekte. Het kan van alles zijn wat je met familieleden deelt. Zo’n bloedband kan warm en stevig zijn: je voelt je sterk verbonden met elkaar. Je gaat voor elkaar door het vuur. Andere families lijken wel als los zand aan elkaar te hangen. Ze zien elkaar weinig en zijn maar amper in elkaar geïnteresseerd. Toch hebben ook zij veel invloed op elkaar. De moeder uit wie je geboren bent, de oudere zus die de baas speelt, de jongere broer die alles beter kan – het zijn de eerste belangrijke relaties in je leven. Ze blijven je leven lang van invloed. In die zin kun je ook nooit met familieleden ‘breken’. Je draagt ze met je mee. In je ervaringen en in je genen. 3 Hoe is jullie familieband? 4 Met welke familieleden heb jij regelmatig contact? Waarom? En met welke familieleden helemaal niet? Waarom? Lees bron 1. 5 Welke uitspraak spreekt je aan? Waarom? 6 Citaat Zoek zelf op internet een citaat over familie, dat je aanspreekt en schrijf je commentaar erbij. 7 Portfolio Bekijk de foto hiernaast. Maak een omtrek van je handen met w zo veel vingers als je nodig hebt. Maak met denk- en praatwolkjes duidelijk hoe jouw band met je verschillende familieleden is. Wie je tot jouw familie rekent, mag je zelf bepalen.

40

bron 1

bron 2

Drie citaten ‘Zonder familie is een mens alleen op de wereld, bibberend van de kou.’

Een Dobbelmans wiebelt niet! Zojuist is Anita Dobbelmans geboren, in een grote, purperrode roos. Zij strijkt haar vleugeltjes glad en zegt: ‘Ziezo, daar ben ik! Wat een heerlijk uitzicht heb ik hier! Heerlijk, heerlijk!’ ‘Je moet niet zo schreeuwen, kind,’ zegt mevrouw Dobbelmans, ‘en ook niet zo wiebelen. Een Dobbelmans schreeuwt niet en een Dobbelmans wiebelt niet. Dat is het juist wat ons van de buren onderscheidt.’ De volgende dag zal ze trouwen met Jan Rinkelaar. ‘Maar ik wil niet trouwen met Jan Rinkelaar!’ roept de kleine Anita opgewonden, ‘ik wil trouwen met een aardige, mooie jongen, met gouden vleugels en zilveren dekbladen en rode voelhorens. We gaan wonen in een paarse papaver en we gaan de hele dag wiebelen en springen in de zon en schreeuwen gaan we ook en…’ ‘Anita Dobbelmans moet verstandig zijn,’ zegt mevrouw Dobbelmans, haar wenkbrauwen optrekkend, ‘en geen mallepraat verkopen. Anita Dobbelmans heeft een stand op te houden en dat gespring in de zon dient nergens toe. Denk je dat je vader lid van de Raad is geworden door in de zon te springen?’ En inderdaad. Als Anita een dikke, glanzende meikever geworden is, trouwt ze met Jan Rinkelaar, commies bij het gouvernement. Ze huren een leegstaande paardebloem met centrale verwarming. Vervolgens wordt Anita Rinkelaar geboren, die wil wiebelen en schreeuwen – maar ja… Een Rinkelaar schreeuwt niet en een Rinkelaar wiebelt niet…

André Maurois Frans schrijver; 1885-1967

‘Je kunt mijn leven samenvatten in drie momenten: de dood van mijn vader, de ontmoeting met mijn man en de geboorte van mijn dochter. Al het andere doet er weinig toe.’ Gwyneth Paltrow Amerikaans actrice; *1972

Een familie is een riskant avontuur, want hoe groter de liefde, hoe erger het verlies. Maar dat neem ik op de koop toe. Brad Pitt Amerikaans acteur; *1963 Bron: www.brainyquote.com

Identiteit Identiteit gaat over hoe je jezelf ziet en hoe anderen jou zien. Daar zitten twee kanten aan. Enerzijds heb je een bepaalde aanleg (nature). Anderzijds is er de invloed van je omgeving (nurture): het gezin waarin je wordt geboren, de plek waar je woont, het land waarin je opgroeit, de school waarop je zit. ‘Nature’ is alles wat ‘van nature’ in je zit. ‘Nurture’ is alles wat van buitenaf invloed op je heeft. Nu is het de vraag welke het sterkst is: ‘nature’ of ‘nurture’. Wij gaan ons hier niet bezighouden met die vraag. Voor ons is het belangrijk dat in beide gevallen de familie de hoofdrol speelt. Je genen krijg je immers van je familie mee. En ook in je opvoeding spelen familieleden de hoofdrol. Een groot deel van wie je bent, komt dus van je familie. Kleine kinderen doen na wat ze hun opvoeders zien doen. Die imitatie zie je op allerlei manieren terug: hoe je ruzie maakt, of dat je juist altijd lief en aardig bent. Of je je verdriet laat zien en hoe dan. Hoe je je

Uit: ‘Anita’ in: Godfried Bomans, Groot sprookjesboek, Amsterdam, 1975.

verjaardag viert en wanneer je je schoenen uitdoet. Eigenlijk wordt er vanaf het allereerste begin van een mensenleven door de familie ingeprent hoe het hoort en wat normaal is. (Zie bron 2.)

10·1 Familie

41

bron 3 Eens onhandig… Hilde vertelt: ‘Als kind was ik erg onhandig. Ik had altijd gaten in mijn maillot, omdat ik zo vaak struikelde. Ik liet kopjes uit mijn handen vallen of ik stootte een vaas met bloemen om, dat soort dingen. Nu ben ik inmiddels dik veertig, maar als ik bij mijn ouders thuis met een blad vol kopjes naar de kamer wil lopen, zegt mijn moeder nog altijd: “Doe je wel voorzichtig?” Ze zien mij nog steeds als dat onhandige kind, terwijl dat allang niet meer klopt. Ik laat eigenlijk nooit meer iets vallen!’

De identiteit van een mens ontwikkelt zich en verandert steeds. Een kind van 6 denkt en voelt anders dan een jongere van 16 of een volwassene van 26. Elk mens verandert voortdurend, zowel van buiten als van binnen. Maar er blijft ook veel hetzelfde: al ben je anders dan vier jaar geleden, toch ben je nog steeds dezelfde persoon. Gelukkig maar! En de veranderingen gaan geleidelijk. Mensen die jou elke dag meemaken, merken die veranderingen nauwelijks op. Soms is dat vervelend. Zo zijn er ouders die hun kind altijd als ‘kind’ blijven zien, ook al is het allang volwassen. (Zie bron 3.) 8 Wat is volgens jou doorslaggevend voor wie je bent en hoe je doet: je aanleg of je omgeving? Leg je antwoord uit. 9 Ook in je familie en vriendenkring kun je de invloed van aanleg en omgeving zien. Noem van allebei drie voorbeelden. Lees bron 2. 10 Welke ‘nature-’ en ‘nurture-’ elementen komen in het verhaal voor? 11 Welke dingen van ‘thuis’ zou je graag willen overnemen en doorgeven? En wat helemaal niet?

42

Lees bron 3. 12 Heb jij een bepaald ‘imago’ bij je familie of niet? Leg je antwoord uit. 13 Stellingen Lees onderstaande stellingen en geef in tweetallen aan hoe daar bij jou thuis over gedacht wordt. Met een + als het helemaal klopt; met een – als het helemaal niet klopt en met een ± als het een beetje klopt. Bespreek welke overeenkomsten en w verschillen er zijn. Stellingen: 1 Als er visite komt, gaat bij ons de televisie vanzelfsprekend uit. 2 School is heel belangrijk. Zonder diploma kom je nergens. 3 Wij vieren alles wat er te vieren valt, het liefst met de hele familie bij elkaar. 4 Ruzie maken lost niks op. Je kunt maar beter de harmonie bewaren. 5 Het helpt als je praat over wat je dwarszit; met elkaar is er altijd een oplossing te vinden. 6 Natuurlijk gaan we regelmatig op bezoek bij mijn grootouders. 7 Op je familie kun je altijd rekenen, wat er ook gebeurt.

Afstand nemen en trouw blijven Als je in de puberteit zit, ga je op zoek naar je eigen identiteit. Je wilt niet langer alles net zo doen zoals je ouders. Die zoektocht kan stormachtig verlopen. Je wordt heen en weer geslingerd tussen twee gevoelens. Aan de ene kant moet je volwassen worden en wil je afstand nemen van je familie. Aan de andere kant wil je trouw blijven aan je familie en je ouders niet teleurstellen. Ook al ben je weleens boos op ze. Er wordt vaak gezegd dat ouders onvoorwaardelijk van hun kinderen houden. Het is de vraag of dat klopt. Ouders stellen immers voorwaarden: ‘Je moet lief zijn, want anders…’ En veel ouders hebben hoge verwachtingen van hun kinderen. Zelfs als je volwassen bent, wil je het graag goed doen in de ogen van je ouders. (Zie bron 4.) Kinderen zijn wel onvoorwaardelijk in hun liefde voor hun ouders. Ze blijven trouw, wat er ook gebeurt. Kinderen die thuis slecht behandeld worden, zullen daarover niet snel met anderen praten. De band met je ouders is van levensbelang. (Zie bron 5.)

bron 4 Net als mijn moeder Beau van Erven Dorens: ‘Ik ben blij en trots dat zij nu trots op mij zijn. Al vinden ze sommige dingen die ik op televisie doe echt vreselijk. Vooral mijn moeder heeft daar soms moeite mee. Zij is een intellectuele vrouw. Ik geloof dat ze inmiddels wel begrijpt dat het een spel is; dat het niets te maken heeft met intelligentie of het gebrek daaraan. Ja, ik wil ook wel een keer iets anders doen, iets maken met meer inhoud. Maar dat zeg ik niet omdat ik mijn moeder een plezier wil doen. Het heeft gewoon te maken met een behoefte om te groeien. Ik ben nu een soort wandelende entertainmentencyclopedie. Ik weet alles van Jennifer Lopez en Ben Affleck. Ik kan je uren vermaken met de meest idiote details en feitjes. Allemaal onzin. Op een dag wil ik net als mijn moeder verder, wijzer worden, mezelf verrijken.’ Bron: Dagblad Trouw, 2004.

14 V ind je loyaliteit aan je ouders belangrijk? 15 Welke verwachtingen hebben je ouders van jou? Vind je dat moeilijk? Leg je antwoord uit. Lees bron 4. 16 Waaruit blijkt de loyaliteit van Beau aan zijn ouders? 17 Welke verwachtingen hadden de ouders van Beau, blijkbaar? Bijbel Eén van de ‘Tien Geboden’ gaat over familie, over respect voor je afkomst. Waarom moet een volgende generatie de vorige generaties in ere houden?

Lees bron 5. 18 Waaruit blijkt de loyaliteit van zo’n tienermoeder? 19 Denk jij dat kinderen trouwer zijn aan hun ouders dan andersom? Leg je antwoord uit.

Het belang van familie In de wereldgodsdiensten hecht men grote waarde aan de familieband. Deels komt dit door de tijd waarin ze zijn ontstaan: een mens alleen kon in die tijd niet overleven.

bron 5 Trouw blijven Familie-therapeut Else-Marie van den Eerenbeemt: ‘Aan het begin van mijn carrière werkte ik met tienermoe­ders. Die wilden vaak niks met hun ouders te maken hebben, nadat ze vanwege hun zwanger­schap uit huis waren gezet. Dan vroeg ik na de bevalling: hoe heet je baby? En dan zei ze: Nel, net als mijn moeder. Kinderen zijn trouwer aan hun ouders dan andersom. Ik denk weleens: hoe bestaat het! Dat een 16-jarige nog steeds zo kan verlangen naar een weggelopen vader. Ieder kind wil zijn ouders gelukkig maken. Hoe slechter de ouders, hoe trouwer het kind. Daar kan ik je duizenden voorbeelden van geven.’

10·1 Familie

43

En iedereen had kinderen nodig om later verzorgd te worden. Toch zit er niet alleen een praktische kant aan. Het is belangrijk om als kind te weten waar je vandaan komt en respect te hebben voor de kennis en wijsheid van degenen die je voorgingen.

Trouw aan je familie is een van de kernwaarden in de islam.

Familie blijft De centrale vraag binnen de islam is: hoe kun je God op de beste manier eren? Het belangrijkste antwoord is: sticht een gezin, zorg goed voor je

Aan het einde van het feest wordt een maaltijd bereid voor de voorouders.

Pitri Paksh Bij hindoes zijn niet alleen de nu levende familieleden belangrijk. Ook de voorouders die inmiddels overleden zijn, worden geëerd. De herinne-

44 44

Stromingen-opdracht Lees de informatie hieronder. 20 Maak in één zin duidelijk waarom familie zo belangrijk is voor deze twee verschillende godsdiensten.

kinderen, zorg goed voor je ouders, wees trouw aan je familie. Als de familiebanden goed zijn, zal de hele maatschappij hecht en verbonden zijn. Dat komt iedereen ten goede. In de Koran staat: ‘En jullie Heer heeft bepaald dat jullie niets dan Hem alleen aanbidden, en goedheid betrachten tegenover de ouders. Als een van de twee of beiden de ouderdom bereiken in jouw aanwezigheid, zeg dan nooit ‘foei’ tegen hen, snauw hen niet af en spreek tot hen een vriendelijk woord. En wees zachtmoedig voor beiden, en nederig en liefdevol, en zeg: ‘O, mijn Heer, schenk hun Genade, zoals zij mij op­ voedden toen ik klein was.’ (Koran, soera 17:23-24.)

ring aan hen wordt levend gehouden, want ze zijn van grote betekenis voor de mensen die nu leven. Hindoes gaan ervan uit dat je als nageslacht bepaalde verplichtingen hebt tegenover je voorouders: zonder hen zou jij er tenslotte ook niet zijn! Er is een speciaal feest, waarop de voorouders worden herdacht. Dit is het Pitri Paksh feest, dat twee weken duurt en in Nederland in de vroege herfst wordt gevierd. Tijdens het feest wordt er dagelijks voedsel geofferd. Eerst aan de goden en vervolgens aan de voorouders. Al het eten is daardoor geheiligd en dat brengt de familie geluk en voorspoed. Men bidt het volgende gebed: ‘O voorouders, in welke vorm jullie ook bestaan en waar jullie ook zijn, we gedenken jullie en bidden voor jullie vrede en voorspoed.’