Issuu

DIT BOEK IS VAN:

KLAS:

Auteur Katie Oost Eindredactie Daphne Ariaens

Methodeoverzicht

Colofon

Methodeoverzicht

Colofon

978 90 06 18540 9 978 90 06 18541 6 978 90 06 18542 3

De Geo LRN•line online + 1 vwo lb en wb + Basisboek De Geo LRN•line online + 2 vwo lb en wb De Geo LRN•line online + 3 vwo lb en wb

De Geo leerboek is een onderdeel van de aardrijkskundemethode De Geo Geordend. De grondleggers zijn prof. dr. R. Tamsma, H. Dragt en W.A. Hofland (sinds 1968) en J. Bos en dr. J. Hofker (sinds 1970).

978 90 06 18531 7 978 90 06 18532 4 978 90 06 18533 1

De Geo LRN•line online + 1 havo/vwo lb en wb + Basisboek De Geo LRN•line online + 2 havo lb en wb De Geo LRN•line online + 3 havo lb en wb

978 90 06 18537 9 978 90 06 18538 6

De Geo LRN•line online + 1 vmbo-t/havo lb en wb + Basisboek De Geo LRN•line online + 2 vmbo-t/havo lb en wb

978 90 06 18534 8 978 90 06 18535 5

De Geo LRN•line online + 1 vmbo-kgt lb en wb De Geo LRN•line online + 2 vmbo-kgt lb en wb

978 90 06 18543 0 978 90 06 18544 7

De Geo LRN•line online + 1 vmbo-bk lb en wb De Geo LRN•line online + 2 vmbo-bk lb en wb

978 90 06 18549 2 978 90 06 18547 8

De Geo LRN-line online vmbo-t/havo/vwo basisboek De Geo LRN-line online vmbo-bk/vmbo-kgt

Dit is een eerste versie alleen bestemd voor beoordeling door eindredactie en auteursteam. Een definitieve versie is medio maart 2019 gereed.

Vormgeving en opmaak HollandseWerken / Marc Freriks, Zwolle Visuals Wim Dasselaar, Ruinerwold Cartografisch tekenwerk en grafieken EMK, Deventer Fotoresearch Daliz / Linsie Spaans, Den Haag Bureauredactie Text & Support / Marjon Koolen, Beusichem Taallandschap / Ellen Kremers, Deventer

Over ThiemeMeulenhoff ThiemeMeulenhoff ontwikkelt zich van educatieve uitgeverij tot een learning design company. We brengen content, leerontwerp en technologie samen. Met onze groeiende expertise, ervaring en leeroplossingen zijn we een partner voor scholen bij het vernieuwen en verbeteren van onderwijs. Zo kunnen we samen beter recht doen aan de verschillen tussen lerenden en scholen en ervoor zorgen dat leren steeds persoonlijker, effectiever en efficiënter wordt. Samen leren vernieuwen. www.thiememeulenhoff.nl © ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, 2019 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieën in het onderwijs zie www.auteursrechtenonderwijs.nl.

Deze uitgave is volledig CO2-neutraal geproduceerd. Het voor deze uitgave gebruikte papier is voorzien van het FSC®-keurmerk. Dit betekent dat de bosbouw op een verantwoorde wijze heeft plaatsgevonden.

De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.

Inhoud

Inhoud 1 Australië

Start 6 §1 Sydney 8 §2 Australië: een enorm land 10 §3 Australië in de atlas 12 §4 Bronnen: Australië op de aardbol 14 Anders actief - Fitzroy Island 16 - Keuzemenu 18 Finish 20

2 Steden in Nederland 3 Landschappen van Afrika 4 Verschillen in India 5 Landschappen in Europa 6 Frankrijk en Duitsland in de EU 7 Natuurgeweld in Azië 8 Turkije

Projecten A Voedselverdeling B Landschap in je eigen omgeving C In actie voor het milieu

FIGUUR

Beklimming van de Harbour Bridge.

AustraliĂŤ

Start

AustraliĂŤ

Australië

§1 Sydney

Australië

Sydney vanuit de lucht.

Sydney is met meer dan 4,5 miljoen inwoners de grootste stad van Australië. Hoe ziet deze stad eruit? Waar wonen al die mensen? Je kunt dit onderzoeken met kaarten.

Leren over een gebied  Aardrijkskunde gaat over gebieden. Een gebied is een

stuk van de aarde. Dat kan een klein stuk van de aarde zijn, zoals de buurt waarin je woont, maar ook een heel land of een werelddeel. Of een stad zoals Sydney. Richmond s

Mona Vale

s Blacktown Parramatta

Newtown s

Royal National Park

weg spoorlijn s

rivier

FIGUUR

Groot Sydney.

Blacktown

Manly

Centraal zakencentrum Newtown

Liverpool

SYDNEY

Botany Bay

SYDNEY

10 km

Campbelltown

1 : 850.000

vliegveld

bebouwing

zeehaven

bos of park

treinstation

Chatswood

Parramatta

s Centraal zakencentrum

Botany Bay s Campbelltown

Penrith Manly

r t Jacks on

s Liverpool s

Mona Vale Hornsby

Chatswood s s

Ku-ring-gai Chase National Park

Ta sm anz ee

s Penrith

Richmond

Ku-ring-gai Chase National Park

Hornsby

 Als je een gebied onderzoekt, stel je vragen. Bijvoorbeeld over waar dingen zijn en waarom ze daar zijn: Waar is de haven in Sydney en waarom is die daar? Waar wonen mensen en waarom daar?  Om antwoord te krijgen op je vragen, kun je bijvoorbeeld naar Sydney toe gaan, of foto’s bekijken (figuur 2). Maar je kunt ook kaarten gebruiken. Een kaart is een verkleinde tekening van een gebied. Op sommige kaarten kun je zien waar dingen zijn, zoals straten en havens (figuur 3). Op andere kaarten zie je heel andere dingen, zoals hoeveel mensen er op 1 vierkante kilometer (km2) wonen (figuur 4). Dat is de bevolkingsdichtheid.

Ta sm anz ee

FIGUUR

Royal National Park

10 km 1 : 850.000

aantal inwoners per km2 minder dan 1

50 tot 595

1 tot 50

595 tot 2.150

FIGUUR

meer dan 2.150

Bevolkingsdichtheid Sydney, 2014.

§1

FIGUUR

Sydney

Lekker buiten eten met uitzicht bij het Sydney Opera House

Hoe lees je een kaart? Wonen in Blacktown Dit is Pippa, samen met haar vriendinnen Gabriella en Indie. Pippa en haar vriendinnen wonen in Blacktown, Sydney. ‘Ik zit hier samen met Gabrielle en Indie op school, op het Nagle College. We lopen daar elke dag samen naartoe. Sommige kinderen komen met de schoolbus. Andere vrienden fietsen naar school. Maar dat is niet zo veilig, omdat er weinig fietspaden zijn. Ik woon in een vrijstaand huis met een tuin. In Blacktown is bijna geen hoogbouw. Met de City Rail ben ik in ongeveer vijf kwartier in het centrum van Sydney. Maar in Blacktown kun je ook fijn winkelen! We gaan dan naar een shopping mall in de buurt. Dat is een groot winkelcentrum met veel parkeerplaatsen. Daarom komen veel mensen met de auto daar naartoe.’

FIGUUR

 Om een kaart goed te kunnen begrijpen, moet je kunnen kaartlezen. Daarbij let je in ieder geval op vier onderdelen van de kaart: de titel, de noordpijl, de legenda en de schaal.  Aan de titel van de kaart kun je zien over welk gebied of over welk onderwerp de kaart gaat.  De noordpijl geeft aan waar het noorden is. Als deze pijl niet op de kaart staat, is de bovenkant van de kaart het noorden.  In de legenda staat de betekenis van de kleuren en symbolen (zoals stippen en lijnen) op de kaart.  De schaal van de kaart laat je zien hoeveel het gebied op de kaart is verkleind. Als er bijvoorbeeld staat 1 : 100.000 (100.000 noem je het schaalgetal), dan is 1 cm op de kaart in werkelijkheid 100.000 cm (is 1.000 m, of 1 km). Zo kun je uitrekenen hoe groot afstanden tussen plekken op de kaart in werkelijkheid zijn. Soms staat er (ook) een schaalstok in een kaart.

Australië

§2 Australië: een enorm land

FIGUUR

De Grote Victoriawoestijn.

Sydney is een grote stad, maar het is maar een klein stukje van Australië. Op kaarten kun je zien hoe groot dit land is.

Kaarten van grote gebieden  Als je heel Australië op een kaart wilt zien, en niet alleen Sydney, dan moet je uitzoomen. Je ziet dan een steeds groter gebied afgebeeld op de kaart.  Bij uitzoomen wordt de werkelijkheid steeds meer verkleind. Je ziet dan steeds minder details. Zo zie je Sydney op een kaart van heel Australië terug als een stip (figuur 7).

Darwin 1.68

an ea

ote Gr

2 km

Cairns

2.849 km

aan Oc e

s di In

c eO ch

3.972 km

1.959 km

3.1

AUSTRALIË

2.413 km

3.934 km Perth

3.378 km Indisc

afstand in km

he O cea

Sydney 878 km an

Melbourne

k 09

hemelsbreed over de weg

1.000 km 1 : 45.000.000

FIGUUR

Absolute en relatieve afstand in Australië.

Kaarten van kleine gebieden  Als je op de kaart niet een groot gebied wilt zien, maar

een kleiner gebied, dan moet je inzoomen. Je ziet dan een steeds kleiner gebied afgebeeld op de kaart.  Bij inzoomen wordt de werkelijkheid steeds meer vergroot. Op een kaart van Sydney zie je veel details, zoals wegen en scholen.

Enorme afstanden  Als je uitzoomt naar heel Australië, zie je dat het land ontzettend groot is. Het is ongeveer 185 keer groter dan Nederland. Je bent dan ook wel even onderweg als je van Sydney naar Perth wilt reizen (figuur 8).  De afstand tussen twee plaatsen, gemeten in een rechte lijn, noem je de absolute afstand (figuur 8). Dit noem je ook wel de afstand hemelsbreed. De absolute afstand tussen Sydney en Perth in een rechte lijn gemeten is 3.378 km.  Je kunt de afstand tussen twee plaatsen ook meten in reistijd of in kosten. Dit noem je de relatieve afstand (figuur 8). Als je reist, is het handig te weten hoe lang je over een afstand doet en hoeveel de reis je kost. Met de trein doe je er van Sydney naar Perth drie hele dagen over en een ticket kost ongeveer Australische $ 2.500. Met de auto is de afstand ongeveer 3.934 km. Je doet er zo’n 41 uur over en het kost meer dan Australische $ 500 aan benzine.  De relatieve afstand kan verschillen. Het maakt uit of je met de auto, met de trein of met het vliegtuig reist. Het vliegtuig is sneller. De reis tussen Sydney en Perth duurt dan ongeveer vijf uur. Daarom vliegen mensen in Australië vaak. En als je met de auto gaat, maakt het uit of je over de snelweg rijdt, of over bochtige binnenwegen.

§2

Australië: een enorm land

belangrijke weg

PAPOEA-NIEUW GUINEA

INDONESIË

Solomoneilanden belangrijke spoorweg

e ze or Tim Darwin

Hoogteligging (in m) 0 - 100

Arnhemland

100 - 200

Kor aal ze e

Albany

Adelaide

EyreGrote Victoria Woestijn meer ZuidAustralië Coolgardie Kalgoorlie Broken Hill Swan NieuwPort Augusta Zuid-Wales Esperance

100.000 - 250.000

Queensland

Geraldton

Perth Fremantle

minder dan 100.000 Vanuatu

250.000 - 1 miljoen Nieuw-Caledonië meer dan 1 miljoen

Simpsonwoestijn

Plaatsen (in aantal inwoners)

Alice Springs

Monkey Mia

AUSTRALIË

meer dan 1.000

We s t Australië

Mount Isa ivi d at D Gre

Macdonnel Ranges + Gibsonwoestijn 1.531

Townsville

h w ay

Grote Zandwoestijn

Carnarvon

Cairns

Noordelijk Te r r i t o r i u m

Gre

500 - 1.000 + 936

Stuart Hig

n eaa Oc e ch

200 - 500

ng e

Brisbane Ipswich Gold Coast Grote Oceaan

N wcastle Newcastle

Blue Mountains + M ur Sydney ra y Canb Canberra + Victoria 2.228 Mt. Kosciuszko Geelong Melbourne

Tasmanzee Indische Oce

aan

Ta s m a n i ë Hobart

500 km

NIEUW-ZEELAND

1 : 33.000.000

FIGUUR

Australië.

Landschappen in Australië  In Australië en ook in de rest van de wereld komen twee soorten landschappen voor: natuurlandschap en ingericht landschap.  Een natuurlandschap is een landschap dat niet door mensen is ingericht. Er zijn alleen natuurlijke elementen, zoals bossen, bergen en rivieren. Een voorbeeld is het berggebied bij Sydney, de Blue Mountains (figuur 9). Ook heb je in Australië in het binnenland uitgestrekte woestijngebieden, zoals de Grote Victoriawoestijn (figuur 6).

 Een ingericht landschap is een landschap dat mensen hebben ingericht door er bijvoorbeeld huizen te bouwen en er wegen, akkers en weilanden aan te leggen. Dit noem je inrichtingselementen. Vooral in het oosten, zuidoosten en westen van Australië is veel ingericht landschap. Daar wonen ook de meeste mensen.

FIGUUR 10 Canberra. FIGUUR

De Blue Mountains. VAARDIGHEID

Inzoomen en uitzoomen

Australië

§3 Australië in de atlas

FIGUUR 11 One Central Park: woontorens in het centrum van Sydney.

In een atlas zitten veel kaarten. Welke soorten kaarten zijn er? En hoe kun je met een atlas werken?

Soorten kaarten

 In gebieden buiten de grote steden en in het binnenland van Australië, de outback, wonen maar weinig mensen (figuur 13 en 15). De bevolkingsdichtheid is er vaak minder dan 1 per km2. Het is er dunbevolkt. 1.000 km 1 : 45.000.000

s di In

aan ce

aan Oc e

twee soorten kaarten: overzichtskaarten en thematische kaarten.  Een overzichtskaart geeft je een overzicht van een gebied. Je ziet daarop waar dingen liggen, zoals landen, steden, wegen, spoorlijnen, meren, bergen en woestijnen, bijvoorbeeld figuur 3.  Een thematische kaart gaat over een bepaald onderwerp (thema), zoals het klimaat, talen of de bevolkingsdichtheid, zoals in figuur 4.

eO ch

ote Gr

 Kaarten geven je veel informatie over gebieden. Er zijn

AUSTRALIË

Brisbane

Perth Adelaide

Bevolkingsdichtheid

Sydney Melbourne

Indische Oceaan

 De kaart over de bevolkingsdichtheid van Australië is een

voorbeeld van een thematische kaart (figuur 12). In Australië komen gebieden voor met een hoge en een lage bevolkingsdichtheid.  De grote steden van Australië zijn dichtbevolkt (figuur 14). In het centrum van Sydney wonen mensen in hoge woontorens (figuur 11). Daarom is de bevolkingsdichtheid daar meer dan 1.200 inwoners per km2. In de buitenwijken vlak bij het centrum wonen meer mensen in vrijstaande huizen en rijtjeshuizen. De bevolkingsdichtheid is er dan ook lager, ongeveer 400 inwoners per km2. In de wijken verder bij het centrum vandaan wonen nog minder mensen per km2.

aantal inwoners per km2 minder dan 1

1 - 10

10 - 50

stedelijke agglomeratie met 1 tot 5 miljoen inwoners

FIGUUR 12 Bevolkingsdichtheid van Australië.

§3

Australië in de atlas

Werken met de atlas  Een atlas is een boek met kaarten en afbeeldingen. Bij aardrijkskunde is een atlas erg handig, omdat je er veel informatie over gebieden uit kunt halen. Er staan niet alleen overzichtskaarten en thematische kaarten in, maar ook grafieken. Als je iets wilt opzoeken in een atlas, kun je de bladwijzer, de registers, de inhoudsopgave en de algemene legenda gebruiken.  Bladwijzer: Met de bladwijzer kun je een plaats of gebied zoeken waarvan je ongeveer weet waar het ligt. Een bladwijzer is een kaart met vakken waarin de nummers van de kaartbladen staan. De bladwijzer zit vaak aan de binnenkant van de kaft voor in of achter in de atlas.  Topografisch register: In het register van topografische namen of het topografische register kun je de ligging van een plaats opzoeken als je de naam van de plaats weet. Alle namen staan in dit register op alfabetische volgorde. Erachter staat een verwijzing naar de kaart en het kaartvak waar je de plaats kunt vinden.  Trefwoordenregister: Er is ook een trefwoordenregister. Hierin kun je een kaart zoeken over een bepaald onderwerp, bijvoorbeeld het klimaat.  Inhoud: In de algemene inhoud of de inhoudsopgave staan de titels van alle kaarten in de atlas. Ze staan in volgorde van dichtbij (Nederland) naar veraf (wereld). Als je de titel van een kaart weet, kun je hier zoeken.  Legenda: Bij veel kaarten in de atlas staat een legenda. Als een symbool of naam daar niet wordt uitgelegd, kijk je in de algemene legenda, voor in de atlas.

FIGUUR 14 Perth.

FIGUUR 13 De outback bij Coondambo, ten westen van Woomera, Australië.

FIGUUR 15 De Stuart Highway vlak bij Port Augusta, Australië.

Australië

§4 Bronnen: Australië op de aardbol Je hebt op overzichtskaarten misschien al horizontale en verticale lijnen zien staan met getallen erbij en daarachter °. Dat zijn de graden. Dat zijn in de atlas vaak de grenzen tussen de kaartvakken. Maar waar komen die lijnen nou vandaan en wat kun je ermee?

BRON

Waar wonen de meeste Australiërs? Australiërs wonen vooral in het oosten, zuidoosten en westen van Australië. Daarvoor zijn verschillende redenen. In het oosten, zuidoosten en westen van Australië is het klimaat voldoende of goed: niet te heet of te koud, en niet te droog. Daardoor is landbouw er goed mogelijk. In deze gebieden liggen de meeste steden. In het midden en in grote delen van het zuiden wonen weinig mensen omdat het daar veel droger en heter is. In veel gebieden zijn woestijnen, en landbouw is er vaak niet mogelijk. Veeteelt is alleen mogelijk met heel weinig vee op veel land. De mensen die hier wonen, werken vaak in de mijnbouw. Er zijn daar bijvoorbeeld lood-, goud- en zilvermijnen (bron 5).

Een bijzondere plek langs de Stuart Highway in Australië.

BRON

Super pit goudmijn bij Kalgoorlie(-Boulder).

§4

Breedteligging

Lengteligging De nulmeridiaan loopt vanaf de Noordpool, via Greenwich bij Londen, naar de Zuidpool en verdeelt de aardbol in het oostelijk halfrond en het westelijk halfrond.

De aarde heeft de vorm van een bol en draait om een as. Deze aardas kun je je voorstellen als een denkbeeldige lijn door het middelpunt van de aarde tussen de Noordpool en de Zuidpool. De evenaar ligt precies tussen de twee polen in en verdeelt de aardbol in twee helften of halfronden. Het gebied ten noorden van de evenaar is het noordelijk halfrond. Het gebied ten zuiden van de evenaar is het zuidelijk halfrond. Je meet de afstand van een plaats tot aan de evenaar in graden (°). Dit noem je de breedteligging van die plaats. Bij de evenaar staat 0° en bij de polen 90°. Alle plaatsen ertussen hebben een breedteligging tussen de 0° en de 90°. Op het noordelijk halfrond spreek je over noorderbreedte (N.B.), op het zuidelijk halfrond over zuiderbreedte (Z.B.). Amsterdam ligt bijvoorbeeld op ongeveer 52° N.B. en Sydney op ongeveer 33° Z.B. De evenaar is een breedtecirkel (parallel). Deze lijn verbindt alle punten met elkaar die op 0° liggen. Tussen 0° en 90° lopen alle breedtecirkels evenwijdig (parallel) aan de evenaar. Voorbeelden zijn de Kreeftskeerkring, die alle punten met elkaar verbindt die op 23½ (23,5)° N.B. liggen, en de Steenbokskeerkring die op het zuidelijk halfrond ligt op 23½ (23,5)° Z.B.

Noordpool 90° N.B.

or de

.L. W Greenwich

BRON

L EN

30° W. L.

W ES T E R -

BRON

L. O.

Zuidpool 90° Z.B.

O.L.

ZUIDERBREEDTE

LENGTE

lijk

0° nulmeridiaan

ide zu

lfr o

30° Z.B.

60°

0° evenaar

30° O.L.

st e lfr lijk on d

23½° N.B. Kreeftskeerkring

23½° Z.B. Steenbokskeerkring

OOST ER-

NOORDERBREEDTE

Amsterdam

° 90

Amsterdam

12 0°

.L. O

60 °

30° N.B.

60° N.B.

lij

n ro a lf

De lengteligging is de afstand in graden van een plaats tot de nulmeridiaan. Op het oostelijk halfrond is dit de oosterlengte (O.L.), op het westelijk halfrond de westerlengte (W.L.). Amsterdam ligt bijvoorbeeld op ongeveer 5° O.L. en Sydney op ongeveer 151° O.L. De nulmeridiaan is een lengtecirkel (meridiaan). Deze lijn verbindt alle punten met elkaar die op 0° liggen. De 30° O.L.-meridiaan verbindt bijvoorbeeld alle punten die op 30° O.L. liggen. Je kunt doortellen tot 180° ten oosten en 180° ten westen van de nulmeridiaan. De breedtecirkels en meridianen vormen samen een graadnet op het aardoppervlak. Met dit graadnet weet je altijd precies waar je bent of waar een plaats op een kaart ligt. Elke plaats op aarde ligt namelijk op een uniek snijpunt van een breedtecirkel en een meridiaan. Dit snijpunt noem je de absolute ligging van die plaats. Het snijpunt leg je precies vast met de coördinaten. De coördinaten van Sydney zijn bijvoorbeeld 33° Z.B. 151° O.L.

Bronnen: Australië op de aardbol

nd lfro k ha oostelij

Anders actief

BRON

Fitzroy Island, Great Barrier Reef, Australië.

Australië

Anders actief

Fitzroy Island

Fitzroy Island Het water is er blauw en de stranden zijn wit. De zon schijnt er volop en de temperatuur is heerlijk. Fitzroy Island: een eilandje van het Great Barrier Reef bij AustraliĂŤ. Het is ongeveer 4 km2 groot en bedekt met tropisch regenwoud. Het is deel van het beschermde natuurgebied Great Barrier Reef Marine Park. Je bent er in 45 minuten met de veerboot vanuit Cairns. Het is een schitterend vakantie-eiland. Tenminste, dat moet het worden. Er komen namelijk nog niet zo veel toeristen. Daarom wil het toerismebureau van Fitzroy Island een kaart hebben die laat zien hoe het eiland kan worden ingericht. Jij gaat die kaart maken. Maar let op: slechts 10% van het eiland mag gebruikt worden om er te verblijven. In het tropische regenwoud mag je wel wandelen en in het water om het eiland mag je snorkelen en varen. Het doel is ook om zelf energie op te wekken met zonnepanelen en een windmolen. Er staat al een hotel (resort) op het eiland. Er mag er nog een worden gebouwd. Waar ga jij een hotel, een jachthaven, zonnepanelen, de windmolen, een strand en wandelpaden aanleggen?

Australië

Keuzemenu Rondreis Australië

In dit menu ga je met een klasgenoot een reis plannen door Australië. Van jullie reis maak je een digitale poster. Je plant bijvoorbeeld een bezoek aan prehistorische schilderingen van de inheemse bevolking(bron 7), of aan Alice Springs in het droge midden van het land. Aan jullie de keuze! Jullie maken ook een handige routekaart van jullie reis.

BRON

Aboriginal schilderingen.

AC H

ROKIN

RA K

AL O RB UR GW

DAM

KADE

Je gaat met de trein naar Amsterdam. Daar wil je het Anne Frankhuis bezoeken. Maar hoe kom je daar eigenlijk vanaf het station? Ga je met de bus of de tram? Of is het zo dichtbij dat je ook kunt lopen? En welke route moet je dan lopen? In dit menu gebruik je de kaart uit bron 11.

Oude Kerk

NIEUWMARKT

OU DE Z

IJD SV

Koninklijk Paleis

DA M

SP UI ST RA AT

HE RE

Nieuwe Kerk

SINGEL

HERENGRACHT

NG RA C

GR IZE RS

SE N IN

KRI

KEIZERSGRACHT

PR IN S

Amsterdam C.S. D N

GR A

CH T

Dagje Amsterdam

Anne Frankhuis

PRINSENGRACHT

Rembrandthuis

S I N GE

AMSTEL

250 m 1 : 17.000

Mel Stadsarchief Stads-Het centrum van Amsterdam Amsterdam Foam DeLaMa schouwb bushalte station Лейде Pijpe r nmetrohalte tramhalte

BRON

attractie of bezienswaardigheid Magere Brug

11 Het centrum van Amsterdam.

Mijn route naar school

Hoe ga jij naar school? Met de fiets? Lopend? Of met de trein of bus? Hoe je ook reist, je legt altijd een bepaalde route af. In dit menu maak je een kaart van jouw route naar school.

Pretpark Nederland

Houd jij ook zo van pretparken? In dit menu zoek je uit hoe ver de pretparken in Nederland van jouw huis af liggen.

Anders actief

Keuzemenu

Hoe laat is het in Sydney?

Heb je dat ook weleens gemerkt? Het is op aarde niet overal even laat. Mensen in Australië vieren bijvoorbeeld al oud en nieuw als het bij ons in Nederland nog maar 3 uur ’s middags is op oudejaarsdag. Als je mensen ver weg wilt bellen, moet je er rekening mee houden dat het ergens anders een andere tijd is. In dit menu leer je waardoor dat komt en hoe je berekent hoe laat het is in Sydney.

Tijdverschillen Het verschil in tijd op aarde noem je het tijdverschil. Tussen Nederland en Japan zit bijvoorbeeld acht uur tijdverschil. Als het bij ons 12 uur ’s middags is, is het daar acht uur later. Dat is 8 uur ’s avonds (20.00 uur). Tijdverschillen hebben te maken met de lengteligging. Hoe verder je naar het oosten gaat, hoe later het wordt. Als je naar het westen gaat, wordt het vroeger. BRON

Tijdzones De aarde is ingedeeld in tijdzones. Dat zijn gebieden die dezelfde tijd hebben. Als je naar een andere tijdzone gaat, moet je je horloge verzetten. Want in die andere tijdzone geldt een andere tijd. In grote landen zoals Australië zijn er ook binnen het land zelf verschillende tijdzones!

Waarom zijn er eigenlijk tijdverschillen? De aarde is een bol. De zon kan de aardbol maar van één kant beschijnen. Hierdoor is het altijd op één helft van de aarde dag en op de andere helft nacht. Welk deel van de aarde licht is, wordt bepaald door de draaiing van de aarde. In 24 uur draait de aarde één keer om haar as. Daardoor krijgt (bijna) elke plek op aarde een tijd lang licht, maar niet op hetzelfde moment. In Tokyo, in Japan, komt het licht van de zon eerder dan bij ons in Nederland. Daar begint de dag dus eerder. Als daar de zon opkomt, is het bij ons nog nacht. Als het bij ons licht wordt, is het in Tokyo al aan het eind van de middag. Op hetzelfde moment is het in New York nog nacht. Daar komt het licht namelijk nog later dan bij ons. Tijdverschil op aarde New York 07:00 uur

nach

21 20

Amsterdam

BRON

da S

Tokyo 21:00 uur

6 7

AustraliĂŤ

Finish Welke begrippen moet je kennen? aardas 00 De as waar de aarde om draait; een denkbeeldige lijn van Noordpool naar Zuidpool door het middelpunt van de aarde. absolute afstand 00 De afstand tussen twee plaatsen die je meet langs een rechte lijn, in kilometers. absolute ligging 00 Het snijpunt van een meridiaan en een breedtecirkel, in lengte- en breedtegraden (de coĂśrdinaten). atlas 00 Boek met landkaarten en afbeeldingen. bevolkingsdichtheid 00 Het gemiddelde aantal inwoners per vierkante kilometer (inw/km2). breedtecirkel 00 Denkbeeldige lijn die plaatsen met elkaar verbindt die op dezelfde breedtegraad liggen. Loopt parallel (evenwijdig) aan de evenaar. Heet ook parallel. breedteligging 00 De afstand in graden van een plaats tot de evenaar. coĂśrdinaten 00 Het aantal lengte- en breedtegraden waarop een plaats ligt. Het is het snijpunt van een meridiaan en een breedtecirkel en geeft de absolute ligging aan van een plaats. dichtbevolkt 00 Er wonen veel mensen per vierkante kilometer. dunbevolkt 00 Er wonen weinig mensen per vierkante kilometer. evenaar 00 De lijn die de aardbol in twee helften verdeelt: het noordelijk halfrond en het zuidelijk halfrond. gebied 00 Een klein of groot stuk van het aardoppervlak. graadnet 00 Verdeling van het aardoppervlak in parallellen (breedtecirkels) en meridianen (lengtecirkels). ingericht landschap 00 Een landschap dat door mensen is ingericht met bijvoorbeeld akkers, wegen en huizen. inrichtingselement 00 Element in het landschap dat mensen hebben aangelegd, zoals wegen, akkers en huizen. inzoomen 00 Een gebied van dichterbij bekijken. Je gaat van een groot gebied naar een kleiner gebied. Je ziet dan meer details. kaart 00 Een verkleinde tekening van een gebied.

kaartlezen 00 Begrijpen wat er op een kaart staat. Daarvoor heb je ten minste vier kaartonderdelen nodig: de titel, de legenda, de noordpijl en de schaal. legenda 00 Uitleg van de betekenis van kleuren en symbolen op een kaart. lengtecirkel 00 Denkbeeldige lijn van de Noordpool naar de Zuidpool, die plaatsen met elkaar verbindt die op dezelfde lengtegraad liggen. Heet ook meridiaan. lengteligging 00 De afstand in graden van een plaats tot de nulmeridiaan. meridiaan 00 Zie lengtecirkel. natuurlandschap 00 Een landschap dat niet door mensen is ingericht. Het is puur natuur. natuurlijke element 00 Element in het landschap dat niet door mensen is aangelegd, zoals bergen, rivieren en bomen. noordelijk halfrond 00 De helft van de aardbol ten noorden van de evenaar. noorderbreedte 00 Breedteligging op het noordelijk halfrond. Wordt afgekort als N.B. noordpijl 00 Pijl die aangeeft waar het noorden is. Noordpool 00 De noordelijkste plek op aarde. nulmeridiaan 00 De lijn die de aarde in twee helften deelt: het westelijk en oostelijk halfrond. oostelijk halfrond 00 De helft van de aarde ten oosten van de nulmeridiaan. oosterlengte 00 Lengteligging op het oostelijk halfrond. Wordt afgekort als O.L. overzichtskaart 00 Een kaart die een overzicht geeft van een bepaald gebied, zoals een kaart met topografie. parallel 00 Zie breedtecirkel. relatieve afstand 00 De afstand tussen twee plaatsen gemeten in tijd of kosten. schaal 00 Getal dat laat zien hoeveel het gebied op een kaart verkleind is. thematische kaart 00 Kaart over een onderwerp (thema), zoals de bevolkingsdichtheid of het klimaat.

Finish

titel 00 Tekst die vertelt over welk gebied of onderwerp een atlaskaart gaat. uitzoomen 00 Van grotere afstand naar een gebied kijken. Je gaat van een klein gebied naar een groter gebied. Je ziet dan minder details. westelijk halfrond 00 De helft van de aardbol ten westen van de nulmeridiaan. westerlengte 00 Lengteligging op het westelijk halfrond. Wordt afgekort als W.L.

FIGUUR 16 Bijschrift ... FIGUUR 17 Bijschrift ...

zuidelijk halfrond 00 De helft van de aardbol ten zuiden van de evenaar. zuiderbreedte 00 Breedteligging op het zuidelijk halfrond. Wordt afgekort als Z.B. Zuidpool 00 De zuidelijkste plek op aarde.

Wat moet je kunnen? Vaardigheid die je in dit hoofdstuk hebt geleerd: â€˘ 4 Inzoomen en uitzoomen

Ontdek waar het om draait