www.examenbundel.nl examenbundels Duits Engels Frans Nederlands biologie natuurkunde scheikunde wiskunde A wiskunde B wiskunde C aardrijkskunde economie geschiedenis m&o maatschappijwetenschappen
978-90-06-08077-3 978-90-06-08078-0 978-90-06-08076-6 978-90-06-08075-9 978-90-06-08079-7 978-90-06-08083-4 978-90-06-08082-7 978-90-06-08080-3 978-90-06-08081-0 978-90-06-08084-1 978-90-06-08085-8 978-90-06-08087-2 978-90-06-08086-5 978-90-06-08088-9 978-90-06-08089-6
Meer kans van slagen met de Examenbundel!
met uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens het oefenen.
De bundel is speciaal samengesteld voor dit schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof.
Test je kennis met de OriĂŤntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.
vwo
samengevat
2014|2015 vwo
Meer kans van slagen met Samengevat! Samengevat biedt je een helder en beknopt overzicht van alle examenstof. Engels/Duits/Frans in de praktijk zijn theorieboekjes die geworteld zijn in de praktijk. Met een compacte uitleg van grammatica en vele voorbeeldzinnen.
2014|2015
vwo biologie 978-90-06-07377-5 vwo natuurkunde 978-90-06-07380-5 vwo scheikunde 978-90-06-07381-2 vwo wiskunde A 978-90-06-07382-9 vwo wiskunde B 978-90-06-07383-6 vwo wiskunde C 978-90-06-07384-3 vwo aardrijkskunde 978-90-06-08045-2 vwo geschiedenis 978-90-06-08047-6 vwo economie 978-90-06-07875-6 vwo m&o 978-90-06-07379-9 h/v Nederlands 3F/4F 978-90-06-07999-9 h/v rekenen 3F 978-90-06-07447-5 Engels in de praktijk 978-90-06-07397-3 Duits in de praktijk 978-90-06-07396-6 Frans in de praktijk 978-90-06-07398-0
ÂŽ
De Examenbundel bevat oefenexamens
examenbundel
vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo
vwo economie
Bundels voor al je vakken bestel je op
drs. J.P.M. Blaas
economie
Jouw beste voorbereiding op je examen in 2015
Al onze uitgaven zijn verkrijgbaar via de erkende boekhandel.
9006080872_omslag.indd Alle pagina's
05-05-14 16:26
vwo economie
Voorwoord Met deze examenbundel kun je je goed voorbereiden op het schoolexamen en het centraal examen voor het vak economie op vwo-niveau. De examenbundel bevat de volgende onderdelen: Deel 1: Hier vind je per examenonderwerp een aantal (bewerkte) examen opgaven met uitwerkingen. In de uitwerkingen staan de antwoorden en de daarbij horende toelichtingen. De oriëntatietoets: Deze bestaat uit vragen over alle onderwerpen die in 2014 centraal geëxamineerd worden. Zo kun je nagaan of je de kern van de examenonderwerpen beheerst. De antwoorden vind je op www.examenbundel.nl. Na het invullen van je scores krijg je een studieadvies. Deel 2a: In dit deel staan drie complete examens met uitwerkingen. In de uitwerkingen vind je uitleg en toelichting bij de antwoorden. Deel 2b: Hierin vind je het integrale examen van 2013 eerste tijdvak. Deze kun je gebruiken als oefenexamens. De antwoorden vind je op www.examenbundel.nl. Op deze site kun je nog veel meer gratis oefenexamens downloaden. Bijlagen: Achterin deze bundel vind je tabellen om je ‘cijfer’ te bepalen na het maken van de oefenexamens en een onderwerpregister. Op www.examenbundel.nl staat een Quickscan, een digitale toets waarmee je snel je kennis test en waarbij je een goed studieadvies krijgt voor verdere examentraining met de examenbundel . Met deze examenbundel kun je oefenen voor het examen in je eigen tijd en in eigen tempo. Oefenen houdt in dat je probeert een opgave eerst zelf te maken. Daarna controleer je jouw antwoorden met de uitwerkingen. Je kunt je vaardigheid om examenopgaven te maken vergroten door het boek samengevat te gebruiken. In dat boek wordt de examenstof per onderwerp overzichtelijk gemaakt en uitgelegd. Het centraal examen economie vwo 2015 wordt afgenomen op dinsdag 19 mei tussen 13.30 en 16.30 uur. De makers van de examenbundel en samengevat wensen je daarbij alvast heel veel succes! Voor reacties, zowel van leerlingen als van docenten, houden wij ons graag aanbevolen. Mail naar vo@thiememeulenhoff.nl Amersfoort, mei 2014
Opmerkingen De overheid stelt regels op die betrekking hebben op de specifieke examenonderwerpen, de hulpmiddelen die je tijdens je examen mag gebruiken, duur en datum van je examen, etc. Hoewel deze examenbundel met de grootst mogelijke zorgvuldigheid is samengesteld, kunnen auteur en uitgever geen aansprakelijkheid aanvaarden voor de aanwijzingen die betrekking hebben op publicaties van de overheid. Het is altijd raadzaam je docent of onze website www.examenbundel.nl te raadplegen voor actuele informatie die voor jouw examen van belang kan zijn.
© ThiemeMeulenhoff
Boek 9789006080872.indb 3
3
20-03-14 08:24
vwo economie
Inhoud
3 voorwoord
deel 1
oriëntatietoets nagaan wat je weet
oefenen op onderwerp
1 domein D concept markt 9 oefenvragen 47 uitwerkingen
deel 2a
2 domein E concept ruilen over de tijd 67 oefenvragen 81 uitwerkingen 3 domein F concept samenwerken en onderhandelen 88 oefenvragen 96 uitwerkingen 4 domein G concept risico en informatie 99 oefenvragen 114 uitwerkingen
191 opgaven
examens met uitwerkingen Examen 2012-I (pilot) 199 opgaven 208 uitwerkingen Examen 2012-II (pilot) 212 opgaven 221 uitwerkingen Examen 2013-I (pilot) 226 opgaven 236 uitwerkingen
deel 2b
examen zonder uitwerkingen 5 domein H concept welvaart en groei 121 oefenvragen 140 uitwerkingen 6 domein I concept goede tijden, slechte tijden 150 oefenvragen 176 uitwerkingen
© ThiemeMeulenhoff
Boek 9789006080872.indb 5
Examen 2014-I 243 opgaven
bijlagen
cijferbepaling onderwerpregister
5
20-03-14 08:24
Opgave 1
Examen vwo economie 2013-I (pilot)
Medicijnen voor iedereen De actiegroep Opgave 1 Recht op Medicijnen (ROM) heeft van zich laten horen: “Twee miljard mensen kunnen geen gebruik maken van goede medicijnen. Voor veel mensen in arme landen zijn medicijnen te duur. Dat kost vele Medicijnen voor iedereen De actiegroep Recht Medicijnen van zichvoor latenmeer horen:mensen mensenlevens. Wijop eisen dat er (ROM) goede heeft medicijnen “Twee miljard mensen beschikbaar komen.”kunnen geen gebruik maken van goede medicijnen. Voor veel mensen in arme landen zijn van medicijnen te duur. Dat kost vele prijs voor Tot nu toe hanteren producenten medicijnen veelal dezelfde mensenlevens. Wij eisen dat er goede medicijnen voor meer mensen rijke en voor arme landen. Deze prijs is te hoog voor veel inwoners van beschikbaar komen.” arme landen. ROM verzoekt de producenten van medicijnen om op de Tot nu toe hanteren producenten van medicijnen veelal dezelfde prijs voor markt medicijnen de arme prijs vast rijke en voor voor arme landen.inDeze prijs islanden te hoogeen voorlagere veel inwoners vante stellen dan in de rijke landen. arme landen. ROM verzoekt de producenten van medicijnen om op de markt voor medicijnen in de arme landen een lagere prijs vast te stellen dan de rijke Eeninvan dezelanden. producenten heeft het alleenrecht op de productie van
Xolyt, een medicijn tegen een wereldwijd verspreide ziekte. De constante
Een van van dezede producenten het alleenrecht vande variabele kosten productie heeft van Xolyt bedragenop€ de 1,1productie miljard en Xolyt, een medicijn tegen een wereldwijd verspreide ziekte. De constante kosten bedragen € 50 per dosis. Bij de constante kosten gaat het vooral kosten van de productie van Xolyt bedragen € 1,1 miljard en de variabele om ontwikkelingskosten van Xolyt. kosten bedragen € 50 per dosis. Bij de constante kosten gaat het vooral Xolyt wordt zowel in de rijke als in de arme landen verkocht. om ontwikkelingskosten van Xolyt. Xolyt wordt zowel in de rijke als in de arme landen verkocht.
In de rijke landen geldt:
In rijke landen geldt: pr de 20q pr prijs per dosis Xolyt in de rijke landen (in euro’s) r 370 pr = −20qr + 370 pqr = prijs per dosis Xolyt landen (in euro’s) hoeveelheid Xolytinindederijke rijke landen (in miljoenen qrr = hoeveelheid Xolyt in de rijke landen (in miljoenen doses) doses)
Inde dearme armelanden landen geldt: In geldt: vraaglijn Xolyt in arme landen vraaglijnvan van Xolyt in arme landen prijs per 240 dosis 220 (€) 200 180 160 140 120 100 80 60 40 20 0
VW-1022-f-13-1-o
0
1
2
3
2 / 13
4 5 6 hoeveelheid (in mln doses)
lees verder ►►►
226
Boek 9789006080872.indb 226
20-03-14 08:24
vwo economie
Examen vwo economie 2013-I
UITWERKING
Opgave 3 10 Berekening: All you can eat (ayce) heeft voor de introductie van LLB 40% van de marktomzet. Zijn TO is zodoende: = 0,4 × 7.000 = € 2.800. Door introductie van LLB zal de totale omzet met € 100 mln. stijgen. De LLB producent ziet zijn omzet echter met € 500 mln. stijgen, dus de omzet van ayce zal met 500 − 100 = € 400 dalen. Zijn nieuwe TO wordt: € 2.800 − € 400 = € 2.400 mln. Zijn TK is dan: TK = TVK + TCK = 0,2 × 2.400 + 750 = € 1.230 mln. TW = TO − TK = € 2.400 − € 1.230 = € 1.170 miljoen 11 Een van de volgende antwoorden. • Meal for You kan zijn winst van € 2.548 uitsluitend vergroten naar € 2.660 indien All You Can Eat kiest voor ‘niet’ en: All You Can Eat kan zijn winst uitsluitend vergroten van € 1.332 naar € 1.540 indien Meal for You kiest voor ‘niet’. • Beide bedrijven hebben een dominante strategie, waarbij het in beide gevallen gaat om het ‘wel’ op de markt brengen van LLB. NB. Een Nash-evenwicht is het resultaat van reageren op elkaar als men inschat wat de actie is van de ander. Men zal zijn eigen actie dan ook afstemmen op het veronderstelde gedrag van de ander. Dit leidt niet altijd tot een optimaal resultaat voor de deelnemers. 12 Door de belastingheffing wordt de totale omvang van de som van het consumenten- en het producentensurplus op de markt voor fastfood kleiner. De overheid ontvangt nu namelijk een deel van het surplus in de vorm van belastingopbrengst. Deze welvaartsafname wordt overtroffen door de welvaartstoename die het gevolg is van de afname van de waarde van de negatieve externe effecten. De gezondheidsschade zal afnemen door het beperken van de consumptie van LLB, zodat er uiteindelijk sprake is van een welvaartstoename. (79 woorden) NB. Je moet beide aspecten in je antwoord meenemen en afwegen. NB. De examenkandidaten kregen altijd het volle aantal punten voor deze vraag omdat de belastingopbrengst door de overheid kan worden uitgegeven. Als dat het geval is, dan mag dit niet als aftrekpost op de welvaart genomen worden. 13
All You can eat niet Meal for you
wel
Niet
2.610 ; 1.490
2.290 ; 1.489
wel
2.609 ; 1.170
2.497 ; 1.281
Er zijn twee evenwichten te vinden zijn ‘wel’ ; ‘wel’ en ‘niet’ ; ‘niet’. Als dus het ene bedrijf besluit om niet LLB aan te bieden, dan zal het andere het ook niet doen. Echter als het ene bedrijf besluit wel aan te bieden, dan zal het andere bedrijf dit ook doen. Voor beide bedrijven is het winstgevender om niet aan te bieden.
Opgave 4 14 De pijler 1 (staatspensioen) is gebaseerd op het omslagstelstel. Verklaring: De huidige uitkeringen van het staatspensioen worden gefinancierd met huidige inkomsten en dit is per definitie het omslagstelsel.
© ThiemeMeulenhoff
Boek 9789006080872.indb 237
237
20-03-14 08:24
www.examenbundel.nl examenbundels Duits Engels Frans Nederlands biologie natuurkunde scheikunde wiskunde A wiskunde B wiskunde C aardrijkskunde economie geschiedenis m&o maatschappijwetenschappen
978-90-06-08077-3 978-90-06-08078-0 978-90-06-08076-6 978-90-06-08075-9 978-90-06-08079-7 978-90-06-08083-4 978-90-06-08082-7 978-90-06-08080-3 978-90-06-08081-0 978-90-06-08084-1 978-90-06-08085-8 978-90-06-08087-2 978-90-06-08086-5 978-90-06-08088-9 978-90-06-08089-6
Meer kans van slagen met de Examenbundel!
met uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens het oefenen.
De bundel is speciaal samengesteld voor dit schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof.
Test je kennis met de OriĂŤntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.
vwo
samengevat
2014|2015 vwo
Meer kans van slagen met Samengevat! Samengevat biedt je een helder en beknopt overzicht van alle examenstof. Engels/Duits/Frans in de praktijk zijn theorieboekjes die geworteld zijn in de praktijk. Met een compacte uitleg van grammatica en vele voorbeeldzinnen.
2014|2015
vwo biologie 978-90-06-07377-5 vwo natuurkunde 978-90-06-07380-5 vwo scheikunde 978-90-06-07381-2 vwo wiskunde A 978-90-06-07382-9 vwo wiskunde B 978-90-06-07383-6 vwo wiskunde C 978-90-06-07384-3 vwo aardrijkskunde 978-90-06-08045-2 vwo geschiedenis 978-90-06-08047-6 vwo economie 978-90-06-07875-6 vwo m&o 978-90-06-07379-9 h/v Nederlands 3F/4F 978-90-06-07999-9 h/v rekenen 3F 978-90-06-07447-5 Engels in de praktijk 978-90-06-07397-3 Duits in de praktijk 978-90-06-07396-6 Frans in de praktijk 978-90-06-07398-0
ÂŽ
De Examenbundel bevat oefenexamens
examenbundel
vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo vwo
vwo economie
Bundels voor al je vakken bestel je op
drs. J.P.M. Blaas
economie
Jouw beste voorbereiding op je examen in 2015
Al onze uitgaven zijn verkrijgbaar via de erkende boekhandel.
9006080872_omslag.indd Alle pagina's
05-05-14 16:26