Issuu

WERKBOEK NIVEAU 3&4

Communicatie MZ

Deze uitgave Communicatie MZ maakt deel uit van de serie Traject Welzijn. De theorie van deze uitgave sluit volledig aan bij onderstaande kerntaak uit het kwalificatiedossier Maatschappelijke zorg. B1-K1 Bieden van ondersteunende, activerende begeleiding en zorg

m a at s c h a p p e l i j k e zorg

De leermiddelen uit de serie Traject Welzijn zijn bestemd voor de opleidingen Pedagogisch werk, Maatschappelijke zorg en Sociaal werk. Door de thematische opbouw is Traject Welzijn geschikt voor alle onderwijsvormen en alle leerwegen, past daarnaast in verkorte trajecten en sluit aan bij elke leerstijl. De leerstof is opgebouwd uit: theorie, praktijksituaties en beroepsvaardigheden. Je kunt starten vanuit de theorie of vanuit een (gesimuleerde) praktijksituatie. Wat voor jou het beste werkt.

MZ Communicatie MZ WERKBOEK

De theorie bevat alle basiskennis en achtergrondinformatie bij het betreffende werkproces en bevat veel voorbeelden uit de beroepspraktijk. De verwerkingsopdrachten sluiten aan bij de leerstof in de theorie. De praktijksituaties zijn realistische beschrijvingen van situaties uit de beroepspraktijk, inclusief opdrachten gekoppeld aan houdingsaspecten, vaardigheden en kenniselementen. De beroepsvaardigheden bevatten opdrachten voor het stapsgewijs aanleren van sociaalagogische, communicatieve, verzorgende en creatieve vaardigheden. Het complete aanbod van Traject Welzijn bestaat uit: - theorieboeken met een heldere en gestructureerde uitleg over de benodigde vakkennis, verduidelijkt met veel praktijkvoorbeelden; - werkboeken met verwerkingsopdrachten, toepassingsopdrachten en evaluatie- / reflectieopdrachten; - digitale omgeving met ondersteunend materiaal voor zowel student als docent. Wil je weten welke materialen er nog meer beschikbaar zijn bij Traject Welzijn? Kijk dan op www.thiememeulenhoff .nl/trajectwelzijn.

Herz

ien

Auteur: A.C. Verhoef Onder redactie van: M.H.A.J. Gloudemans R.F.M. van Midde

9 789006 978483

MBO_WB_Welzijn_communicatie_MZ_210x297mm.indd All Pages

13/02/18 15:26

Communicatie MZ Niveau 3 & 4

A.C. Verhoef

Colofon Colofon Auteur A.C. Verhoef

Redactie M.H.A.J. Gloudemans R.F.M. van Midde

ThiemeMeulenhoff ontwikkelt zich van educatieve uitgeverij tot een Over ThiemeMeulenhoff learning design company. Wezich brengen content, leerontwerp ThiemeMeulenhoff ontwikkelt van educatieve uitgeverij tot en een learning technologie samen. onzecontent, groeiende expertise,enervaring en samen. design company. WeMet brengen leerontwerp technologie leeroplossingen zijn expertise, we een partner voor bij het vernieuwen en Met onze groeiende ervaring en scholen leeroplossingen zijn we een partner verbeteren Zo kunnen we samen recht Zo doen aan we de voor scholenvan bij onderwijs. het vernieuwen en verbeteren vanbeter onderwijs. kunnen verschillen tussen entussen ervoorlerenden zorgen dat leren steeds samen beter recht lerenden doen aan en de scholen verschillen en scholen en persoonlijker, en efﬁciënter wordt. ervoor zorgen effectiever dat leren steeds persoonlijker, effectiever en efficiënter wordt. Samen leren vernieuwen. vernieuwen.

Taalkundige redactie Tekst 2000, Utrecht

www.thiememeulenhoff.nl

Vormgeving en omslag

ISBN 978 90 90 06 069 784833 97848 Tweede druk, druk, eerste eersteoplage, oplage,2018 2018

Studio Fraaj, Rotterdam © ThiemeMeulenhoff, ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, Amersfoort, 2018 2018

Fotograﬁe omslag Mathilde Karrèr Photography, Rotterdam

Opmaak Imago Mediabuilders, Amersfoort

Illustraties Roel Seidell, Nijmegen Tiekstra Media, Groningen

Foto’s Karin Ligthart Fotograﬁe © blz. 268o, Mirador Media (Anke Gielen, Koen Bakx, Maria van der Heijden) © blz. 267 Shutterstock © blz. 237

Alle rechten rechten voorbehouden. voorbehouden. Niets Nietsuit uitdeze dezeuitgave uitgavemag magworden worden verveelvoudigd, opgeslagen in in een een geautomatiseerd geautomatiseerdgegevensbestand, gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in in enige vorm of openbaar gemaakt, enige vormofofop openige enigewijze, wijze,hetzij hetzij elektronisch, elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, fotokopieën, opnamen, opnamen, of ofenig enigandere anderemanier, manier,zonder zonder voorafgaande schriftelijke toestemming toestemming van van de deuitgever. uitgever. Voor zover zoverhet hetmaken makenvan vankopieën kopieën deze uitgave is toegestaan op uituit deze uitgave is toegestaan op grond grond van 16B artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 231985, augustus van artikel Auteurswet 1912 j° het Besluit van 23 augustus Stbl. 1985, 471 Stbl. 471 17 en Auteurswet artikel 17 Auteurswet dient men de daarvoor wettelijk en artikel 1912, dient 1912, men de daarvoor wettelijk verschuldigde verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatieen Reproductierechten Reproductierechten Organisatie (PRO), 3060, 2130 KB Hoofddorp Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KBPostbus Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen gedeelte(n) uit deze uitgave Voor het overnemen van gedeelte(n) uit dezevan uitgave in bloemlezingen, in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 zich tot readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men Auteurswet) men Voor zich meer tot deinformatie uitgever over te wenden. Voorvan meer de uitgever tedient wenden. het gebruik muziek, film informatie over het gebruik van onderwijs muziek, ﬁlm en het maken van kopieën in en het maken van kopieën in het zie www.auteursrechtenonderwijs.nl. het onderwijs zie www.auteursrechtenonderwijs.nl. De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de De uitgever heeft ernaar gestreefd auteursrechten regelen volgens wettelijke bepalingen. Degenen die de desondanks menentezekere rechten te de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden. te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden. Deze uitgave is volledig CO2-neutraal geproduceerd. Deze uitgave is volledig -neutraal papier geproduceerd. Het voor deze uitgaveCO gebruikte is voorzien van het FSC®-keurmerk. 2 ® Het voor deze uitgave gebruikte papier is voorzien van het FSC Dit betekent dat de bosbouw op een verantwoorde wijze-keurmerk. heeft Dit betekent dat de bosbouw op een verantwoorde wijze heeft plaatsgevonden. plaatsgevonden.

Rondleiding door dit werkboek Het werkboek is verdeeld in thema’s. Een thema in het werkboek sluit precies aan bij een thema in de theorie. Thema 1 Oriëntatie op het werkveld PW

Themaopening Je leest waar het thema over gaat en welke hoofdstukken en onderwerpen aan de orde komen.

Dit thema gaat over welzijnswerk. Welzijnswerk noem je ook wel sociaal-agogisch werk. Welzijn heeft te maken met het welbevinden van mensen, met zich ‘gelukkig’ voelen. In het sociaal-agogisch werk houd je je dus bezig met het welzijn van mensen. Je probeert het gedrag van mensen zo te veranderen dat ze zich gelukkig(er) voelen. Het welzijnswerk heeft drie werkvelden: PW, MZ en SW. Elk werkveld heeft zijn eigen doelgroep en aandachtspunten. • Jij hebt gekozen voor PW. Dat staat voor pedagogisch werk. Je houdt je daar bezig met de opvoeding (pedagogiek) en opvang van kinderen en jongeren tot 23 jaar. Er zijn drie opleidingen op niveau 3 en 4. • Bij MZ (maatschappelijke zorg) draait het om het geven van ondersteuning en zorg aan mensen die dat nodig hebben. Binnen MZ zijn er zes opleidingen op niveau 3 en 4. • De afkorting SW betekent sociaal werk. In dit werkveld word je opgeleid om cliënten actief mee te laten doen in de samenleving en hun maatschappelijke positie te verbeteren. SW heeft twee opleidingen, beide op niveau 4. Dit thema bevat verwerkingsopdrachten, praktijksituaties, vaardigheden, themaopdrachten, studiehulp, evaluatie en reﬂectie over de volgende onderwerpen. Hoofdstuk 1: Sociaal-agogisch werk • sociaal-agogisch werk = welzijnswerk • beroepen in de welzijnssector - kiezen voor sociaal-agogisch werk • beroepshouding Hoofdstuk 2: Pedagogisch werk • een baan als pedagogisch medewerker • werkvelden

Verwerking Verwerkingsopdrachten

1 Sociaal-agogisch werk 1 1

Bij sociaal-agogisch werk gaat het om het welzijn van mens en samenleving. a Geef een ander woord voor sociaal-agogisch werk.

In dit werkboek staan verschillende soorten opdrachten. Deze helpen je om je de benodigde vakkennis en beroepsvaardigheden eigen te maken.

Wat is het doel van sociaal-agogisch werk?

Geef een voorbeeld van PW waarmee je dit doel laat zien.

Maak een mindmap met als titel: sociaal-agogisch werk. Een mindmap is een woordweb, waarbij je onderwerpen rondom een thema (in dit geval: sociaalagogisch werk) noteert. Je kunt een mindmap gewoon op papier maken, maar het kan ook op een leuke manier digitaal, via ‘Coggle’. Je kunt inloggen in op www.coggle.it met een Google-account. Coggle is gratis. Het werkt eenvoudig, maar er zijn op YouTube ook instructieﬁlmpjes te vinden.

De welzijnssector bevat verschillende beroepsgroepen. a Welke drie hoofdgroepen kun je onderscheiden?

Verwerking Verwerkingsopdrachten helpen je de theorie te leren en te begrijpen. Ze zijn geordend per hoofdstuk.

1 9

THEMA 1 Oriëntatie op het werkveld PW

Toepassing Praktijksituaties hiermee pas je de theorie toe in realistische praktijkbeschrijvingen.

Toepassing Praktijksituaties Veiligheid en uitdaging De leerlingen van basisschool De Kring hebben hun jaarlijkse sportdag. De kinderen zijn door hun leerkrachten in teams verdeeld. In elk team zit van elke jaargroep een kind. De leeftijdsverschillen zijn dus groot. Dat is bewust gedaan. Kinderen kunnen elkaar zo niet alleen helpen, er ontstaat ook een goede band tussen de verschillende groepen. Naast de activiteiten op de sportdag die elk jaar terugkomen, zijn er ook elk jaar nieuwe activiteiten. Dat maakt de dag voor alle kinderen spannend en uitdagend. Nikki is onderwijsassistent op De Kring. Ze heeft een belangrijk aandeel gehad in de voorbereiding van de jaarlijkse sportdag. Ze zat in de onderzoekscommissie. Een van haar taken was het bedenken van een nieuwe activiteit en de begeleiding ervan op de dag zelf. De leerlingen en hun begeleiders hebben geluk: het is prachtig weer en het belooft een fantastische dag te worden. Nikki begeleidt het spel ‘schat veroveren’. Ze heeft het spel zelf bedacht. Ze legt uit wat de bedoeling is: In het midden van het speelveld staat een kist. Daarin ligt een schat. Aan beide kanten van het veld staat een team achter een lijn, de jongste kinderen vooraan. Op haar ﬂuitsignaal rent het eerste kind van beide teams naar de kist en pakt er een goudstaaf uit. De kinderen rennen terug naar hun team en tikken het volgende kind aan. Pas dan mag die teamgenoot in actie komen om een volgende goudstaaf te veroveren. Als de kist leeg is, is het spel afgelopen en worden de goudstaven geteld. Het team dat het meeste goud heeft veroverd, heeft gewonnen. ‘Duidelijk? Zijn er nog vragen?’ Die zijn er niet, het spel kan beginnen. Als het ﬂuitsignaal klinkt, sprinten de eerste twee kinderen naar het midden van het veld, duiken tegelijkertijd in de kist om een goudstaaf te pakken en knallen met hun koppen tegen elkaar. De EHBO’er kan meteen aan het begin van de dag in actie komen en voor beide kinderen is het voor die dag over en uit. Met een buil op hun hoofd en waarschijnlijk een lichte hersenschudding worden ze vroegtijdig opgehaald door hun ouders. Nikki voelt zich schuldig. Had ze dit kunnen voorkomen?

Vaardigheden om de benodigde beroepsvaardigheden aan te leren. Themaopdrachten grotere opdrachten waarmee je met de kennis en vaardigheden aan de slag gaat. Je werkt dan ook aan belangrijke algemene vaardigheden als samenwerken, informatie zoeken, presenteren, kritisch denken, plannen en problemen oplossen.

Je maakt de opdracht in een groep van vier studenten. Jullie maken een analyse van de beschreven situatie en jullie bedenken een oplossing waarmee het spel veiliger wordt.

Werkwijze Maak deze analyse aan de hand van de volgende punten en zet je uitkomsten op papier: a Bij deze sportdag is het belangrijk om een goede balans te vinden tussen uitdaging en veiligheid. Geef in je analyse aan waarom die balans belangrijk is.

1 18

THEMA 1 Oriëntatie op het werkveld PW

Evaluatie Studiehulp

1 Sociaal-agogisch werk 1

Stelling 1 Een ander woord voor welzijnswerk is sociaal-agogisch werk. 2 Pedagogiek is de wetenschap die zich bezighoudt met het veranderen van het gedrag van mensen. 3 Welzijn is de mate van welbevinden. 4 MZ is de afkorting voor maatschappelijke zorg. 5 MZ bestaat uit zes opleidingen. 6 PW is de afkorting van professioneel werk. 7 Een PW’er kan werken in de kinderopvang. 8 De opleiding tot onderwijsassistent valt ook onder PW. 9 SW is de afkorting van sociaal werk. 10 De opleiding tot agogisch werker GGZ is een van de opleidingen bij SW. 11 De cliënten waar je werk op is gericht, noem je de doelgroep. 12 Een goede beroepshouding bestaat uit: echtheid, waardering en empathie. 13 Een ander woord voor empathie is inlevingsvermogen. 14 Integer zijn wil zeggen dat je kunt opkomen voor jezelf. 15 Assertief zijn betekent dat je je kunt inleven in de cliënt.

Juist Onjuist

◯ ◯

◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯ ◯

Evaluatie Studiehulp een zelftoets waarmee je controleert of je de theorie kent. Antwoorden zijn op te vragen bij je docent.

Hoeveel vragen heb je goed beantwoord?

1 Pedagogisch werk 2

Stelling 1 Bij PW werk je in de kinderopvang of in het onderwijs. 2 De opleiding tot onderwijsassistent valt ook onder PW. 3 Onder het bijzonder onderwijs vallen scholen die uitgaan van een bepaalde levensovertuiging. 4 In een kinderdagverblijf komen kinderen van twee tot zes jaar. 5 Peuterspeelzalen zijn er voor kinderen tussen de nul en twee jaar. 6 Een gastouder mag slechts een beperkt aantal kinderen opvangen. 7 Een BSO-plus heeft een thema (zoals sport, kunst of drama) als extra. 8 Een tienercentrum is een vervolg op de buitenschoolse opvang. Er komen jongeren tussen de elf en vijftien jaar. 9 Dagopvang noem je ook wel semiresidentiële of semimurale hulpverlening. 10 24-uursopvang noem je ook wel thuisopvang of ambulante hulpverlening. 11 Een Boddaertcentrum is bedoeld voor kinderen met een meervoudige beperking.

1 28

Juist Onjuist

◯ ◯ ◯

◯ ◯ ◯ ◯ ◯

◯ ◯ ◯

Evaluatie evalueren en reflecteren zijn belangrijke vaardigheden voor jouw toekomstige beroep: zet na elk thema op een rij wat je goed beheerst en wat je actiepunten zijn.

THEMA 1 Oriëntatie op het werkveld PW

Vaardigheden Een vaardigheid heeft een vaste opbouw: Oefenen Toepassen Transfer Oriënteren

Vaardigheden De juiste beroepshouding tonen Oriënteren

1 1

1 2 3

Bestudeer de theorie over kiezen voor sociaal-agogisch werk en beroepshouding. Zoek drie personeelsadvertenties uit jouw toekomstige werkveld. Geef aan hoe je daarin de beroepshouding terugziet.

Zoek op het internet naar het kwalificatiedossier Pedagogisch werk (https://www.s-bb. nl/onderwijs/kwalificeren-en-examineren/kwalificatiedossiers) en bekijk dit. Wat zegt dat dossier over een goede beroepshouding?

Oefenen 6 7

Bekijk het reﬂectieschema hierna. Vul op de lijnen nu zelf een hulpvraag in.

Observatielijsten

Observatielijsten Bij sommige vaardigheden horen observatielijsten. Die vind je direct achter in dit werkboek. De observatielijsten zijn geordend per thema. Bovenaan staat bij welke vaardigheid de observatielijst hoort. Een observatielijst kun je gemakkelijk uit je werkboek halen. Zo kun je ze in de klas of in je BPV laten invullen.

Thema 1 Lichamelijke verzorging

277

Zorgvrager wassen op bed 277 Zorgvrager wassen op bed met wasdoekjes 281 Zorgvrager wassen aan de wastafel, onder de douche of in bad 285 Haren wassen op bed 289 Zorgvrager die zich op bed bevindt, scheren met een elektrisch scheerapparaat 291 Zorgvrager die zich op bed bevindt, scheren met scheermes en scheerzeep 293 Tandenpoetsen van een zorgvrager die zich op bed bevindt 295 Gebitsprothese verzorgen van een zorgvrager die zich op bed bevindt 297 Mondholte reinigen van een zorgvrager die zich op bed bevindt 299 Therapeutische elastische kousen met een open teenstuk aantrekken 301 Therapeutische elastische kousen met een gesloten teenstuk aantrekken 303 Therapeutische elastische kousen uittrekken 305 Hygiënische verzorging van een baby 307

Thema 2 Hulp bieden bij de opname van voeding en vocht Hulp bieden aan een zorgvrager die zelf niet kan eten en drinken Flesvoeding geven 311

Thema 3 Hulp bieden bij de uitscheiding

309

1 22

309

313

Hulp bij het gebruik van een po op bed 313 Hulp bij het gebruik van een urinaal op bed 317 Verwisselen van een incontinentiemat 319 Externe katheter of condoomkatheter verwisselen 321 Katheterzak verwisselen 325 Verzorgen van een blaaskatheter 327 Laxerende zetpil toedienen 329 Microklysma (microlax) of fosfaatklysma toedienen 331 Hulp bieden bij het manueel verwijderen van ontlasting 333 Hulp bieden bij het opgeven van sputum 335 Hulp bieden bij braken 337 Hulp bieden bij het inbrengen van een tampon bij menstruatie

339

Thema 4 Hygiënisch en ergonomisch verantwoord werken

341

Handen wassen met (vloeibare) zeep 341 Handen desinfecteren met handalcohol 343 Aan- en uittrekken van steriele handschoenen 345 Creëren van een schoon of steriel werkveld 347

1 275

Iconen helpen je op weg In de kantlijn staan icoontjes. Die geven aan wat je in de opdracht kunt verwachten.

1 1 1 1 1 1 1

geeft aan dat je een deel van de theorie (nog een keer) leest om de vraag te kunnen beantwoorden. bij deze opdracht werk je samen met anderen. bij deze opdracht heb je een computer met internet nodig om informatie op te zoeken. bij deze opdracht werk je aan je schrijfvaardigheden, bijvoorbeeld met het schrijven van een uitgebreid antwoord, verslag of rapport. bij deze opdracht laat je de uitkomsten zien in een mondelinge presentatie. geeft aan dat het gaat om een creatieve opdracht. geeft aan dat deze opdracht op niveau 4 is.

Werken met dit werkboek Vind je het prettig om eerst de theorie te lezen en dan te kijken of je het weet en begrepen hebt? Lees dan eerst de theorie en maak daarna de verwerkingsvragen. Ben je meer iemand die het liefst de theorie doorneemt aan de hand van vragen? Start dan met de verwerkingsvragen en leg je theorieboek ernaast. Werk je het liefst vanuit de praktijk? Begin dan met een praktijksituatie of een themaopdracht en kijk of je de vragen kunt beantwoorden met de informatie uit de theorie.

Inhoudsopgave Thema 1 Communicatie

Verwerking 12 Verwerkingsopdrachten 12 Hoofdstuk 1 De aspecten van communicatie 12 Hoofdstuk 2 Communicatieproblemen 24 Hoofdstuk 3 Interculturele communicatie 32 Toepassing 37 Praktijksituaties 37 Misverstanden in de communicatie 37 Een chaotisch begin van de bijscholing 40 De Russische Aleksandra begint met haar BPV 42 Vaardigheden 44 Adequaat non-verbaal communiceren 44 Omgaan met cliënten die de Nederlandse taal niet zo goed beheersen Themaopdrachten 49 Evaluatie 51 Studiehulp 51 Hoofdstuk 1 Communicatie 51 Hoofdstuk 2 Communicatieproblemen 51 Hoofdstuk 3 Interculturele communicatie 52 Evaluatie en reﬂectie 53

Thema 2 Luisteren

Verwerking 56 Verwerkingsopdrachten 56 Hoofdstuk 4 Luisteren en luisterhouding 56 Hoofdstuk 5 Alledaagse gesprekken voeren 60 Hoofdstuk 6 Actief luisteren 66 Toepassing 69 Praktijksituaties 69 Korte gesprekken in de ouderenzorg 69 Actief luisteren naar een cliënt met een verstandelijke beperking Vaardigheden 74 Contact leggen en onderhouden met de cliënt 74 Actief luisteren 78 Themaopdrachten 83

Evaluatie 87 Studiehulp 87 Hoofdstuk 4 Luisteren en luisterhouding 87 Hoofdstuk 5 Alledaagse gesprekken voeren 87 Hoofdstuk 6 Actief luisteren 88 Evaluatie en reﬂectie 89

Thema 3 Gesprekstechnieken

Verwerking 92 Verwerkingsopdrachten 92 Hoofdstuk 7 Tweegesprekken 92 Hoofdstuk 8 Groepsgesprekken 99 Toepassing 107 Praktijksituaties 107 Lena is bang dat Jason een ander heeft 107 De voorbereiding en de start van het overleg over Vera Vaardigheden 111 Het voeren van een helpend gesprek 111 Voeren van een slechtnieuwsgesprek 115 Omgaan met weerstand 119 Efﬁciënt overleg voeren 123 Themaopdrachten 128 Evaluatie 131 Studiehulp 131 Hoofdstuk 7 Tweegesprekken 131 Hoofdstuk 8 Groepsgesprekken 131 Evaluatie en reﬂectie 133

Thema 4 Feedback geven en krijgen

135

Verwerking 136 Verwerkingsopdrachten 136 Hoofdstuk 9 Feedback geven en krijgen Toepassing 143 Praktijksituatie 143 Ramona krijgt feedback 143 Vaardigheden 145 Feedback geven en ontvangen Themaopdrachten 149

136

145

Evaluatie 152 Studiehulp 152 Hoofdstuk 9 Feedback geven en ontvangen Evaluatie en reﬂectie 153

152

109

Thema 5 Beroepshouding

155

Verwerking 156 Verwerkingsopdrachten 156 Hoofdstuk 10 Beroepscode 156 Hoofdstuk 11 De aspecten van de beroepshouding Toepassing 169 Praktijksituaties 169 De beroepshouding van Omar 169 Hella zorgt niet goed voor zichzelf 171 Tessa is gewend om veel voor anderen te doen Marinka heeft een burn-out 175 Vaardigheden 177 Inzicht in je beroepshouding 177 Echtheid tonen 182 Inlevingsvermogen vergroten 185 Themaopdrachten 190

159

173

Evaluatie 194 Studiehulp 194 Hoofdstuk 10 Beroepscode en grondhouding 194 Hoofdstuk 11 Aspecten van de beroepshouding 194 Evaluatie en reﬂectie 196

Thema 6 Assertiviteit

198

Verwerking 199 Verwerkingsopdrachten 199 Hoofdstuk 12 Opkomen voor jezelf 199 Hoofdstuk 13 Intimiteit en ongewenste intimiteit

203

Toepassing 207 Praktijksituaties 207 Elise ziet op tegen haar eindgesprek 207 René maakt seksistische opmerkingen 210 Ongewenste intimiteiten als Gerard naar bed gaat 213 Vaardigheden 216 Je assertief opstellen als beroepskracht MZ 216 Op assertieve wijze je eigen mening en wensen naar voren brengen Themaopdrachten 223 Evaluatie 225 Studiehulp 225 Hoofdstuk 12 Opkomen voor jezelf 225 Hoofdstuk 13 Intimiteit en ongewenste intimiteit Evaluatie en reﬂectie 227

225

220

Thema 7

Zelfbeeld en reﬂectie

229

Verwerking 230 Verwerkingsopdrachten 230 Hoofdstuk 14 Ieder mens is uniek 230 Hoofdstuk 15 Zelfreflectie 238 Hoofdstuk 16 De richtlijnen voor je gedrag: waarden en normen Toepassing 247 Praktijksituaties 247 De verschillende gezichten van Sandra 247 Mascha denkt na over zichzelf 250 Vaardigheden 252 Persoonlijkheid en zelfbeeld beschrijven 252 Themaopdrachten 259 Evaluatie 262 Studiehulp 262 Hoofdstuk 14 Ieder mens is uniek 262 Hoofdstuk 15 Zelfreflectie 262 Hoofdstuk 16 Richtlijnen voor gedrag: waarden en normen Evaluatie en reflectie 264

Thema 8 Groepsprocessen

266

Verwerking 267 Verwerkingsopdrachten 267 Hoofdstuk 17 Groepen en groepskenmerken 267 Hoofdstuk 18 Cliënten in groepen begeleiden 274 Toepassing 280 Praktijksituaties 280 Jezelf aanpassen in een team 280 Een collegiaal team 283 Rick verhuist naar een woonbegeleidingscentrum Vaardigheden 289 Samenwerken met anderen 289 Zorgen voor een goede sfeer 298 Themaopdrachten 300

286

Evaluatie 303 Studiehulp 303 Hoofdstuk 17 Groepen en groepskenmerken 303 Hoofdstuk 18 Cliënten in groepen begeleiden 303 Evaluatie en reﬂectie 305

263

244

Thema 9 Reageren op onvoorziene en crisissituaties

307

Verwerking 308 Verwerkingsopdrachten 308 Hoofdstuk 19 Crisissituaties 308 Hoofdstuk 20 Begeleiden bij reacties op crises 314 Hoofdstuk 21 Agressief gedrag 321 Hoofdstuk 22 Conflictsituaties en conflicthantering 326 Toepassing 332 Praktijksituaties 332 Jaimy is weggelopen 332 Wessel wordt agressief 334 Incontinentiematje of sputumbakje? 337 Vaardigheden 339 Omgaan met minder ernstige vormen van agressief gedrag 339 Zorgvuldig handelen in conflictsituaties 342 Themaopdrachten 346 Evaluatie 352 Studiehulp 352 Hoofdstuk 19 Crisissituaties 352 Hoofdstuk 20 Begeleiden bij reacties op een crisis 352 Hoofdstuk 21 Agressief gedrag 353 Hoofdstuk 22 Conflictsituaties en conflicthantering 354 Evaluatie en reflectie 355

Observatielijsten

357

Thema 1 Communicatie

Als beroepskracht MZ communiceer je de hele dag door met cliënten, hun familie, collega’s, leidinggevenden en anderen die betrokken zijn bij de cliëntgroep. Met elk gedrag dat je vertoont breng je informatie over. Je communiceert bewust en onbewust. Wat straal jij uit? Hoe kom jij over? Soms denk je daar zelf heel anders over dan de mensen om je heen. Deze leereenheid gaat over alles wat te maken heeft met communicatie. Dit thema bevat verwerkingsopdrachten, praktijksituaties, vaardigheden, themaopdrachten, studiehulp, evaluatie en reﬂectie over de volgende onderwerpen. Hoofdstuk 1: Aspecten van communicatie • communicatie en interactie • verschillende vormen van communicatie • eenzijdige versus tweezijdige communicatie • verbale versus non-verbale communicatie • vormen van non-verbale communicatie, zoals eerste indruk, lichaamstaal, gezichtsuitdrukkingen, oogcontact en stemklank • het belang van de context bij communicatie • communicatiestijlen en -patronen Hoofdstuk 2: Communicatieproblemen • communicatieschema’s • effectief en helder communiceren • verbale en non-verbale communicatie op elkaar afstemmen • problemen bij de zender van de boodschap • problemen bij het begrijpen van de boodschap • problemen door verschillen in achtergrond, gewoonten en cultuur • communicatiestoornissen • externe en interne ruis • tegenstrijdige communicatie Hoofdstuk 3: Interculturele communicatie • culturele diversiteit • beeldvorming bij autochtonen en allochtonen • anderstaligheid • verschillen in religie/levensbeschouwing • verschillen in normen en waarden • westerse cultuur en niet-westerse cultuur • hulpmiddelen: visueel, gebruik van een tolk • individu versus groep • de driestappenmethode van Pinto

1 11

THEMA 1 Communicatie

Verwerking Verwerkingsopdrachten

1 De aspecten van communicatie 1

Mensen communiceren wat af. De hele dag door staan ze in contact met anderen. a Wat is communicatie? Kies het juiste antwoord a Betekenis toekennen aan wat je waarneemt. b Het overbrengen van informatie van de een naar de ander. c Juist gebruik van taal om met woorden een boodschap duidelijk te laten overkomen. d Omzetten van de ontvangen boodschap in een eigen betekenis. e Wisselwerking, wederzijdse beïnvloeding. b Bij communicatie gaat het altijd om drie dingen: een zender, een ontvanger en een boodschap. Kies de juiste woorden. Lotte schrijft een overdracht voor haar collega Marieke. In dit geval is Lotte de boodschap / ontvanger / zender, Marieke is de boodschap / ontvanger / zender en dat wat Lotte schrijft is de boodschap / ontvanger / zender. Tineke, cliënt in de MZ, praat tegen het konijn dat ze in haar armen houdt en aait. In dit geval is het konijn de boodschap / ontvanger / zender, Tina is de boodschap / ontvanger / zender en het aaien en in de armen houden van het konijn is de boodschap / ontvanger / zender. c Kies de juiste woorden. Beroepskracht MZ Birol zegt tegen cliënt Suzy, die haar wenkbrauwen fronst: ‘Volgens mij begrijp je het niet.’ In dit geval is:

Birol

Boodschap / Ontvanger / Zender

Het fronsen van de wenkbrauwen

Boodschap / Ontvanger / Zender

De woorden die Birol spreekt (en alle nonverbale communicatie die ze uitzendt)

Boodschap / Ontvanger / Zender

Suzy

Boodschap / Ontvanger / Zender

1 12

Verwerkingsopdrachten

1 De aspecten van communicatie

Bij interactie reageert de een op de ander en gaan boodschappen heen en weer. Er is sprake van wederzijdse beïnvloeding. a Lees het onderstaande praktijkvoorbeeld en beantwoord daarna de vragen.

Nina is beroepskracht MZ. Ze zit achter de computer. Ze tuurt naar het scherm, waarop een elektronisch begeleidingsplan openstaat. Ze zucht en wrijft met haar vingers in haar ogen. Aan haar collega Beja vraagt ze geërgerd: ‘Kun je me even helpen? Ik begrijp echt niet wat ik nu weer verkeerd heb gedaan.’ Beja antwoordt: ‘Ik kom eraan, even dit afmaken.’

d e 3

Wie geeft informatie aan wie? Kies het juiste antwoord. a Nina geeft alleen informatie aan Beja. b Beja geeft alleen informatie aan Nina c Nina geeft informatie aan Beja en Beja geeft informatie aan Nina. d Nina en Beja geven geen informatie aan elkaar. Nina en Beja wisselen informatie met elkaar uit. Is de uitspraak juist of onjuist? Kies het juiste antwoord.

Nina laat aan Beja zien dat ze moe is door met haar vingers in haar ogen te wrijven.

Juist / Onjuist

Nina zegt tegen Beja dat ze iets verkeerds heeft gedaan, maar niet weet wat. Ook vraagt ze Beja of die haar kan helpen

Juist / Onjuist

Beja wil Nina eigenlijk niet helpen.

Juist / Onjuist

Beja zegt tegen Nina dat ze wel wil helpen maar dat Nina even geduld moet hebben. Ze maakt eerst iets anders af.

Juist / Onjuist

Kies het juiste woord. In dit praktijkvoorbeeld is niet / wel sprake van interactie. Op welke manier beïnvloedt Beja Nina?

Communicatie kan direct plaatsvinden tussen twee mensen, maar ook indirect, bijvoorbeeld via een medium. Dit is een informatiedrager die zorgt voor de overdracht van de boodschap. a Welke is geen medium? Kies het juiste antwoord. a Brochure b E-mail c Film d Gesprek e Krant f Tv g Vlog h Whatsapp

1 13

THEMA 1 Communicatie

Is de uitspraak juist of onjuist?

Een nadeel van communiceren via een medium is dat je als zender niet ziet hoe de ander jouw boodschap ontvangt.

Juist / Onjuist

Via een medium geef je een terugkoppeling van informatie.

Juist / Onjuist

Feedback betekent letterlijk: terugkoppeling.

Juist / Onjuist

Alleen bij rechtstreekse communicatie is directe feedback mogelijk.

Juist / Onjuist

Via een brief breng je een boodschap over aan de ontvanger.

Juist / Onjuist

Bij feedback wordt duidelijk gemaakt hoe de boodschap of het gedrag van de een op de ander overkomt.

Juist / Onjuist

Bij gebruik van een medium is rechtstreekse feedback altijd mogelijk.

Juist / Onjuist

Mensen kunnen op verschillende manieren met elkaar communiceren. Dit kan bijvoorbeeld via eenzijdige, tweezijdige en meerzijdige communicatie. a Zet de term naast de juiste omschrijving.

Vorm van communicatie waarbij de ontvanger direct kan reageren. Vorm van communicatie waarbij direct reageren niet mogelijk is. Bij deze vorm is de zender nooit op hetzelfde moment ook de ontvanger. Vorm van communicatie waarbij er meerdere ontvangers zijn die direct kunnen reageren.

Welke soorten communicatie zijn van toepassing op de situatie? Kies de juiste woorden. Let op: er kunnen meerdere soorten communicatie van toepassing zijn. 1 Sander leest in de krant over verandering in de zorg: verbaal / non-verbaal / eenzijdig / tweezijdig / meerzijdig / medium. 2 Pim, beroepskracht MZ, praat met zijn collega’s Jeanet en Rachel: verbaal / non-verbaal / eenzijdig / tweezijdig / meerzijdig / medium. 3 Een beroepskracht MZ interviewt een cliënt: verbaal / non-verbaal / eenzijdig / tweezijdig / meerzijdig / medium. 4 Moeder geeft haar baby borstvoeding: verbaal / non-verbaal / eenzijdig / tweezijdig / meerzijdig / medium. 5 Birol schrijft een overdracht voor zijn collega Marieke: verbaal / non-verbaal / eenzijdig / tweezijdig / meerzijdig / medium. 6 Tineke, cliënt in de MZ, praat tegen het konijn dat ze in haar armen houdt en aait: verbaal / non-verbaal / eenzijdig / tweezijdig / meerzijdig / medium.

1 14

Verwerkingsopdrachten

1 De aspecten van communicatie

Marije, cliĂŤnt in de MZ, loopt tijdens het avondeten met de groep van tafel weg en slaat de deur keihard dicht: verbaal / non-verbaal / eenzijdig / tweezijdig / meerzijdig / medium. Paul, cliĂŤnt in de MZ, bijt medebewoner Tom: verbaal / non-verbaal / eenzijdig / tweezijdig / meerzijdig / medium.

Communicatie kan misgaan als de ontvanger de woorden anders of verkeerd interpreteert. a Kies het juiste antwoord. Interpreteren houdt in dat je: a betekenis toekent aan wat je waarneemt. b de ontvangen boodschap omzet in een eigen betekenis. c gestoord wordt in de communicatie doordat er ruis optreedt. d taal juist gebruikt om met woorden een boodschap duidelijk te laten overkomen. b Woorden zijn symbolen met een bepaalde betekenis. Leg deze zin uit met een eigen voorbeeld.

Waarom is het belangrijk je te realiseren dat woorden symbolen zijn? Maak gebruik van het woord interpretatiefouten.

Als je woorden gebruikt die een ander niet kent, neemt de kans op interpretatiefouten toe. Geef hier een eigen voorbeeld van. Bijvoorbeeld dat jij een woord gebruikte dat je gesprekspartner niet kende of dat je gesprekspartner een woord gebruikte dat jij niet kende.

Leg uit waarom woorden die emoties uitdrukken makkelijk tot interpretatiefouten kunnen leiden.

Ook met non-verbale communicatie breng je veel informatie over. a Wat zijn vormen van non-verbale communicatie? Kies de juiste antwoorden. a Woorden die je uitspreekt of opschrijft. b Whatsappje met een emoticon die je aan een vriend stuurt. c De kleding die je draagt. d Een stripverhaal van Asterix & Obelix. e De kleur van je gezicht. b Non-verbale signalen hebben een veel groter effect dan verbale communicatie. Geef een voorbeeld waaruit dat duidelijk naar voren komt.

1 15

THEMA 1 Communicatie

Bekijk de volgende vijf afbeeldingen. Welke betekenis geef jij aan de gebaren en houdingen in de afbeeldingen?

1 2 3 4 5

Ga in groepen van vier studenten bij elkaar zitten en bespreek de volgende vragen met elkaar. 1 Welke betekenis hebben jullie aan de lichaamstaal op de afbeelding gegeven? 2 Welke verschillen zie je daarin? Leg de anderen uit waarop jij vooral let. 3 Wat kunnen de gevolgen zijn van het feit dat mensen aan lichaamstaal verschillende betekenissen geven?

Lichaamstaal is belangrijk in de maatschappelijke zorg. Is er sprake van een interpretatiefout als mensen verschillende betekenissen geven aan lichaamstaal? Licht je antwoord toe.

1 16

Verwerkingsopdrachten

1 De aspecten van communicatie

Er zijn allerlei vormen van non-verbale communicatie. a Zet de juiste vorm van non-verbale communicatie naast de beschrijving. Kies uit: algemeen voorkomen – aanrakings- en nabijheidsgedrag – gebaren – gezichtsuitdrukking – oogcontact – stemklank en toonhoogte Aan je uiterlijk en aan hoe je je kleedt, kunnen anderen zien wat je wilt uitstralen of hoe je je voelt. De afstand die er is tijdens het contact met de ander, ‘vertelt’ hoe je tegenover de ander staat. Deze kunnen onderstrepen wat je zegt, ze kunnen vervangen wat je zegt, maar ze kunnen ook tegenspreken wat je zegt. Dit zegt iets over de manier waarop je in het leven staat. Het gaat om een erg belangrijke vorm van non-verbale communicatie, je kunt er veel aan aﬂezen. Teken van aandacht geven aan de ander. Kan uitdrukken dat je je zeker voelt of dat je interesse hebt en is daarom erg belangrijk bij het eerste contact. Heel persoonlijke vorm van non-verbale communicatie. Zegt iets over hoe je je voelt, je kunt er emoties mee uitdrukken. In je latere beroep is het nodig bewust gebruik te maken van deze vorm van non-verbale communicatie.

Wat vind jij de belangrijkste vormen van non-verbale communicatie? Geef je persoonlijke top drie.

Bespreek in groepjes van vier welke persoonlijke top drie van vormen van noverbale communicatie jullie hebben. Zijn er verschillen in hoe jullie hierover denken? En wat zijn de verschillen in de top drie’s?

1 17

THEMA 1 Communicatie

In het contact tussen mensen neemt oogcontact een belangrijke plaats in. a Oogcontact is heel belangrijk, zeker in de maatschappelijke zorg. Is de uitspraak juist of niet juist? Kies het juiste antwoord.

Als je bij de kennismaking langer dan gemiddeld naar elkaar kijkt, dan is de kans groot dat je elkaar niet graag mag.

Juist / Onjuist

Het wel of niet hebben van oogcontact, is cultuurgebonden.

Juist / Onjuist

Kijk je iemand bij de kennismaking lang aan en de ander vindt dat ongewenst, dan ervaart hij jouw aankijken als brutaal en opdringerig.

Juist / Onjuist

Oogcontact maken is een teken van aandacht geven aan de ander.

Juist / Onjuist

Mensen hebben meestal wel controle over de taal van hun ogen. Ze kunnen er gemakkelijk mee liegen.

Juist / Onjuist

Kies de juiste woorden. Intonatie / Stemklank is de zinsmelodie, het verloop van de toonhoogte bij het spreken. Intonatie / Stemklank is het geluid van de stem, dat het resultaat is van de stembandtrillingen in het strottenhoofd. Stemklank en intonatie maken deel uit van de non-verbale communicatie. Emoties zijn te horen in de stemklank. Zet de juiste soort emotie naast de uiting van die emotie. Kies uit: angst – boosheid – opluchting – plezier – trots – verdriet Een piepende stem Een schelle stem Een opgewekt stemgeluid Een toegeknepen stem Een hoog/jubelend stemgeluid Een lage, niet toegeknepen stem

1 18

Verwerkingsopdrachten

1 De aspecten van communicatie

Non-verbale communicatie heeft verschillende betekenissen in het contact. Zet het juiste voorbeeld van non-verbale communicatie naast de betekenis in het contact. Kies uit: de hand schudden bij een kennismaking – huilen omdat je verdrietig bent – lachen om de mop die een ander vertelt – met een handgebaar aangeven dat iemand rustig moet doen – oogcontact maken Informatie overbrengen

Contact leggen

Belangstelling tonen

Feedback geven

Gevoelens uiten

Vorm groepen van vier studenten en bespreek samen de volgende vragen: 1 Hoe vind jij het om iemand je gevoelens te laten zien door lichamelijk contact? 2 Vind je dit moeilijk of makkelijk? Waarom? Bij wie? 3 Hoe vind je het als anderen jou aanraken om bepaalde gevoelens uit te drukken of te onderstrepen? 4 Zijn er bepaalde vormen van lichamelijk contact waar jij moeite mee hebt? Welke? Waarom? 5 Welke vormen van lichamelijk contact spreken je meer aan? Waarom? 6 Wat kan in de zorgverlening de betekenis zijn van communicatie door aanraking? 7 Bij welke categorieën cliënten speelt communicatie door aanraking een zeer grote rol?

Bij non-verbale communicatie gaat het voor een groot deel om lichaamstaal. Welke uitspraken over lichaamstaal zijn juist? Kies de juiste antwoorden. a Non-verbale communicatie is hetzelfde als lichaamstaal. b Mensen gebruiken altijd lichaamstaal. c Mensen uiten vooral hun gevoelens via lichaamstaal. d In lichaamstaal komen vooral bewuste gevoelens tot uiting. e Als mensen het met elkaar eens zijn, kopiëren ze onbewust elkaars lichaamstaal. f De lichaamstaal die je gebruikt, heeft ook invloed op jezelf.

1 19

THEMA 1 Communicatie

Aan communicatie zitten altijd twee kanten: het inhoudelijke aspect en het relationele aspect. a Kies de juiste woorden. Het inhoudsaspect / relatieaspect van de communicatie verwijst naar datgene wat de zender en ontvanger zeggen. Het inhoudsaspect / relatieaspect van de communicatie verwijst naar de verhouding die er bestaat tussen de mensen die met elkaar communiceren. Dit komt tot uiting in de wijze waarop ze de dingen zeggen/verwoorden. Bij het inhoudsaspect gaat het om het dus om het wat / hoe van de communicatie, bij het relatieaspect om het wat / hoe. b Lees onderstaande dialoog en beantwoord daarna de vraag.

Johan: ‘Hé, hoe is het gisteren afgelopen met meneer Van der Sluis?’ Feyza: ‘Goed; achteraf bleek er natuurlijk weer niets aan de hand te zijn.’

Wat is hier het inhoudsaspect van het gesprek?

Maak de volgende zin zo af, dat duidelijk wordt dat het inhoudsaspect van invloed is op het verloop van het gesprek. Het feit dat Johan deze vraag stelt, heeft tot gevolg dat Feyza ...

Waarin komt het relatieaspect van het gesprek tot uiting? Kies de juiste antwoorden. a In de inhoud van het gesprek tussen Johan en Feyza. b In de manier waarop Johan en Feyza met elkaar praten. c In de vriendelijke en serieuze wijze waarop Johan en Feyza met elkaar omgaan. d In de duur van het gesprek.

In hoeverre mensen naar elkaar luisteren, heeft ook met de relatie tussen hen te maken. a Hoe zou jij elk van de volgende personen vragen of ze bij je willen komen? 1 Studiegenoot 2 Cliënt 3 Jonger broertje of zusje (of neefje/nichtje)

Er is een verschil tussen de manier waarop je verschillende personen vraagt of ze bij je willen komen. Noem de oorzaak/oorzaken.

1 20

Verwerkingsopdrachten

1 De aspecten van communicatie

Communicatie heeft altijd een context en die heeft een grote invloed op de communicatie. Zet de gespreksopening naast de juiste situatie (context). Kies uit: Anouk, misschien kun je zelf als eerste vertellen hoe jij vindt dat het gaat – goedemorgen mevrouw, waarmee kan ik u van dienst zijn? – hoi, hoe gaat het nu met je? – hoi, hoi, hoe isie? – MLS, HGHEM? Lfs, xxx – zo, Anouk, vertel het eens. Wat is er aan de hand? Whatsapp Huisartsenpraktijk Schoolplein E-mail Functioneringsgesprek Winkel

1 1

Alle mensen hebben een eigen manier van communiceren. Voer de volgende stappen uit: 1 Maak drie communicatietesten. Zoek op internet naar communicatietesten of kies uit deze suggesties: Test communicatiestijl (tests.psychologiemagazine.nl), Test je kennis van lichaamstaal (www.lichaamstaal.nl), Doe de ogentest (www.lichaamstaal. nl), Wat zeg je met je lichaamshouding (www.lichaamstaal.nl), Test taal van je stem (mens-en-samenleving.infonu.nl) 2 Noteer op een apart vel papier of op een apart bestand op de computer de uitkomsten. 3 Waren de uitkomsten van de communicatietests die je hebt gemaakt zoals je verwachtte? Vielen ze mee of tegen? Licht je antwoord toe.

Alle vormen van communicatie doen uiteindelijk hetzelfde: informatie overbrengen van de een naar de ander. Ga naar You Tube en zoek de video ‘Communicatie – best belangrijk’. (www.youtube. com/watch?v=Mr7BcihX6sM). Bekijk deze video Wat herken je in de video van de theorie uit dit hoofdstuk? Denk aan: verbale communicatie, non-verbale communicatie en lichaamstaal. Zet waar nodig de video stil en/of bekijk delen opnieuw.

1 21

THEMA 1 Communicatie

Lichaamstaal is er altijd. a Ga naar You Tube en zoek de video’s ‘Gedrag spiegelen’ (www.youtube.com/ watch?v=nNf5O60WIVs) en ‘Lachende baby’s’ (www.youtube.com/watch? v=Ib8TT97783U). Bekijk deze video’s Wat herken je in de video’s van de theorie in dit hoofdstuk over non-verbale communicatie en lichaamstaal?

Vind jij wat in de video’s Gedrag spiegelen en Lachende baby’s naar voren komt van belang voor je latere beroepspraktijk? Waarom wel of niet? Licht je antwoord toe.

Verschillen in communicatie kun je het beste zelf ervaren. Emotie en mimiek Doe de volgende oefening in tweetallen. 1 Noteer samen zo veel mogelijk emoties die je kunt laten zien via je lichaamstaal. Noteer ze op kaartjes. Op ieder kaartje schrijf je één emotie. 2 Ga daarna tegenover elkaar staan. Leg de stapel kaartjes met de tekst naar onder, in de buurt. 3 Student A pakt een kaartje van de stapel en past zijn mimiek aan, aan de emotie op het kaartje. Student B neemt deze mimiek zo precies mogelijk over. 4 Laat student B allereerst raden om welke emotie het gaat. 5 Bespreek vervolgens deze vragen: - Wat is het kenmerkende aan de mimiek bij deze emotie? - Is het moeilijk of makkelijk deze emotie in je mimiek uit te drukken? - Lukte het de emotie van de ander over te nemen? 6 Laat nu student B een kaartje pakken en doe de oefening opnieuw. Wissel dus telkens van rol en bespreek iedere ronde na. 7 Noteer jullie belangrijkste conclusies op een apart vel papier.

Communicatie hangt ook samen met de afstand die je tot elkaar bewaart. a Wat zijn de vier zones waarin mensen contact zoeken? Noem ze in de volgorde van veraf naar dichtbij.

1 22

Verwerkingsopdrachten

1 1 1

1 De aspecten van communicatie

Welk voorbeeld vindt plaats in de intieme zone? Kies het juiste antwoord. a Een cliënt helpen bij het aankleden. b Een druk kind tot stilte manen door het even aan te raken (hand op de schouder). c Elkaar aankijken tijdens overleg met collega's. d Samen aan een kleine tafel zitten tijdens scholingsbijeenkomsten. Welk voorbeeld vindt plaats in de persoonlijke zone? Kies het juiste antwoord. a De persoonlijke verzorging van baby’s en peuters. b Een oudere die om steun vraagt een schouderklopje geven. c Cliënten de hand schudden bij binnenkomst of vertrek. Welk voorbeeld vindt plaats in de sociale zone? Kies het juiste antwoord. a Even de hand van een cliënt vastpakken. b Een druk kind tot stilte manen door het even aan te raken (hand op de schouder). c Elkaar aankijken tijdens overleg met collega's. d De persoonlijke verzorging van cliënten. Welk voorbeeld vindt plaats in de publieke zone? Kies het juiste antwoord. a Een scholingsbijeenkomst. b Een druk kind tot stilte manen door het even aan te raken (hand op de schouder). c Iemand die troost nodig heeft een schouderklopje geven. d De persoonlijke verzorging van cliënten.

Aan de lichaamshouding van cliënten kun je vaak veel aflezen. Voer de volgende opdrachten uit: 1 Zoek op internet twee foto’s waarop jij duidelijk iets afleest aan de lichaamshouding van een persoon. Beschrijf op een apart vel papier de lichaamshouding en schrijf erbij wat jij daaraan afleest. 2 Zoek op internet ook twee foto’s op van gebaren. Beschrijf op een apart vel papier de gebaren die je op de foto’s ziet. Wat betekenen ze volgens jou? 3 Vorm groepjes van vier personen. Laat de foto’s met lichaamshoudingen aan je klasgenoten zien. Wat zien zij aan de lichaamshouding? Welke overeenkomsten zien jullie in je uitleg? En op welk vlak verschillen jullie in je uitleg? 4 Bespreek hoe het komt dat jullie bij sommige foto’s een verschillende uitleg hebben gegeven over de lichaamshouding. 5 Laat de foto’s met de gebaren aan je klasgenoten zien. Welke gebaren zien jouw klasgenoten? Welke overeenkomsten zien jullie in je uitleg? En op welk vlak verschillen jullie in je uitleg?

1 23

THEMA 1 Communicatie

1 Communicatieproblemen 2

In de communicatie kunnen allerlei soorten problemen optreden. a Zet het probleem naast de juiste beschrijving. Kies uit: communicatieprobleem – communicatiestoornis – ruis – tegenstrijdige communicatie – troebel communiceren

Als je in de communicatie onduidelijk bent in wat je écht wilt, vindt of voelt. Alle factoren bij zender, ontvanger of omgeving die de communicatie bemoeilijken of verstoren. Onvermogen om adequaat informatie te geven en/of te begrijpen als gevolg van een orgaan- of lichaamsfunctie die ontbreekt, afwijkingen vertoont of beschadigd is. Als de verbale communicatie niet overeenkomt met de non-verbale communicatie. Situatie waarin het de zender niet lukt de boodschap goed over te dragen en/of de ontvanger niet lukt de boodschap te begrijpen zoals de zender hem bedoeld heeft.

Zet het probleem naast het juiste voorbeeld. Kies uit: communicatieprobleem – communicatiestoornis – ruis – tegenstrijdige communicatie – troebel communiceren

De een zegt iets serieus, de ander vat het op als grapje. Door spasticiteit niet goed kunnen communiceren. Hoofdpijn bij ontvanger. Ja-knikken en tegelijkertijd de wenkbrauwen fronsen. Zeggen: ‘Ik kan niet zo veel met wat je zegt.’

1 24

Verwerkingsopdrachten

2 Communicatieproblemen

Vaak ben je als zender vooral bezig met jezelf, met het onder woorden brengen van wat je denkt, vindt of wilt. Je let dus eigenlijk te weinig op hoe je boodschap bij de ander overkomt. Kies de juiste woorden. 1 Effectief / Empatisch / Helder communiceren is communiceren op een begripvolle manier, waarbij iemand zichzelf en de ander in zijn waarde laat. Je geeft dus geen oordeel of kritiek. 2 Bij effectief / empatisch / helder communiceren gaat het om communicatie waarbij de ontvanger actief betrokken is en de boodschap overkomt zoals de zender bedoelt. 3 Bij effectief / empatisch / helder communiceren gaat het om uitnodigend en duidelijk communiceren. Je bent er niet op uit om gelijk te krijgen of om te winnen. Je beledigt de ander niet en veroordeelt de ander evenmin. Je zet niet de aanval in en maakt de ander geen verwijten.

Verschillen in referentiekader zijn nogal eens de oorzaak van communicatieproblemen. a Wat is een referentiekader? Kies het juiste antwoord. a Een vaste, voorspelbare manier waarop mensen op elkaar reageren als ze elkaar al langere tijd kennen. b Geheel van denkbeelden, overtuigingen, gewoonten, waarden en normen die iemand heeft opgebouwd in zijn leven en van waaruit hij de wereld om zich heen interpreteert en beoordeelt. c Informatiedrager, die zorgt voor de overdracht van de boodschap. d Overnemen van de houding en de manier van doen van de persoon met wie iemand het eens is. b Leg uit hoe verschillen in referentiekader tot communicatieproblemen kunnen leiden.

Door een verschil in referentiekader kan het ook op relatieniveau misgaan. Leg dit uit.

Welke woorden in de volgende zinnen kan een ontvanger anders horen dan de zender bedoelt, doordat ze een verschil in referentiekader hebben? Kies de juiste woorden. 1 Zij mag zich best wat ďŹ‚exibeler opstellen.

Ik heb weinig tijd, kun je een beetje opschieten?

Er zijn behoorlijk wat kinderen in groep vijf die ďŹ‚ink achterlopen met lezen.

1 25

WERKBOEK NIVEAU 3&4

Communicatie MZ

m a at s c h a p p e l i j k e zorg

MZ Communicatie MZ WERKBOEK

Herz

ien

Auteur: A.C. Verhoef Onder redactie van: M.H.A.J. Gloudemans R.F.M. van Midde

9 789006 978483

MBO_WB_Welzijn_communicatie_MZ_210x297mm.indd All Pages

13/02/18 15:26