Issuu

WWW.OPNIVEAU-ONLINE.NL

bovenbouw | vmbo gt

Minke van Dam Geertje Plug Jante Rittersma Saskia Tromp-Lantman Stephan VerhoeďŹ€

Op niveau onderbouw/bovenbouw 2e editie: dĂŠ lesmethode voor Nederlands in het voortgezet onderwijs de methode is zowel lineair (per blok) als modulair (per vaardigheid) te doorlopen; alle toetsen en opgaven zijn gelabeld volgens de principes van OBIT en RTTI; de leesspecialist: Op niveau besteedt veel aandacht aan lezen, o.a. door de

bovenbouw | vmbo gt Leerwerkboek

Eindredactie Geertje Plug Ezra van Wilgenburg

leerwerkboek

samenwerking met de Jonge Jury; bij elke paragraaf een overzicht van leerdoelen met Meijerink-niveau; uitgebreid digitaal lesmateriaal op www.opniveau-online.nl.

NEDERLANDS WT Cover ON vmbo 4gt.indd 1

4 14/12/17 14:42

ONO2_4GT_COMPLEET_BOEK.indb 1

12/06/18 08:40

Nederlands Leerwerkboek Minke van Dam Geertje Plug Jante Rittersma Saskia Tromp-Lantman Stephan Verhoeff Eindredactie Geertje Plug Ezra van Wilgenburg

Op niveau onderbouw/bovenbouw 2e editie Leerjaar 4 vmbo-gt

ONO2_4GT_COMPLEET_BOEK.indb 1

12/06/18 08:40

Vormgeving

Methodeoverzicht

Omslag en blokopeningen:

Op niveau onderbouw/bovenbouw 2e editie is op de volgende manier opgebouwd:

Sproud, Sanneke Prins Binnenwerk: DATBureau,

leerjaar 4 4b

4gt

Amsterdam

leerjaar 3 3b

3gt

leerjaar 2 2bk

2(k)gt

2(t)h

2hv

leerjaar 1 1bk

1kgt

1th

1hv

Opmaak Imago Mediabuilders, Amersfoort

Dyslexie In de opmaak hebben we zo veel mogelijk rekening gehouden met dyslectische

Bureauredactie

leerlingen.

Bureau Sproet, Arnhem

Over ThiemeMeulenhoff ThiemeMeulenhoff ontwikkelt zich van educatieve uitgeverij tot een learning design company. We brengen content, leerontwerp en technologie samen. Met onze groeiende expertise, ervaring en leeroplossingen zijn we een partner voor scholen bij het vernieuwen en verbeteren van onderwijs. Zo kunnen we samen beter recht doen aan de verschillen tussen lerenden en scholen en ervoor zorgen dat leren steeds persoonlijker, effectiever en efficiënter wordt. Samen leren vernieuwen. www.thiememeulenhoff.nl ISBN 978 90 06 92169 4 Tweede druk, tweede oplage, 2018 © ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, 2018 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurs wet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieën in het onderwijs zie www.auteursrechtenonderwijs.nl. De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.

Deze uitgave is volledig CO2-neutraal geproduceerd. Het voor deze uitgave gebruikte papier is voorzien van het FSC®-keurmerk. Dit betekent dat de bosbouw op een verantwoorde wijze heeft plaatsgevonden.

ONO2_4GT_COMPLEET_BOEK.indb 2

12/06/18 08:40

Inhoud

Introductie

Leerstofoverzicht

Blok 1

Blok 2

Blok 3

108

Blok 4

149

Blok 5

172

211

Rubrics Schrijven

214

Rubrics Spreken

217

Rubrics Gesprekken

220

Verantwoording

222

Overzicht Theorie

223

ONO2_4GT_COMPLEET_BOEK.indb 3

12/06/18 08:40

Introductie

Over Op niveau onderbouw/bovenbouw 2e editie Op niveau is een methode taalvaardigheid. Je kunt de opdrachten op verschillende manieren doorwerken. Je kunt ze ook combineren; per blok (lineair) of per vaardigheid (modulair). De ondersteunende vaardigheden (Over taal, Grammatica en Spelling) in blok 5 kunnen ingezet worden wanneer dat maar nodig is.

Modulair 4 vmbo-gt

Fictie

Lezen

Schrijven

Spreken, kijken luisteren

Blok 1

Verhaal • De beslissing (Ursula Poznanski, Layers) Poëzie • Linda Vogelesang, Ha huis • Erik van Os, Thuis Over lezen • fictie kiezen, leesvoorkeur • poëzie: kenmerken • meer of minder realistisch • leeservaring beschrijven • genres • personages: hoofdpersoon en bijfiguren • personages: beschrijving en karakterontwikkeling • vertelperspectief

• actief lezen • leesplan • stappenplan moeilijke woorden • tekstdoelen • opbouw van een tekst • inleiding en slot • onderwerp en hoofdgedachte, titel, deelonderwerp, tussenkop • examenteksten lezen

• afspraken en regels schrijven • onderwerp verkennen: woordweb / overzicht / 5W+1H-vragen • schrijfplan • informatie zoeken op internet • informatie selecteren • instructie schrijven • nieuwsbericht schrijven • artikel schrijven

Kijken en luisteren • spreekdoel, luistermanier • verbale en non-verbale communicatie • aantekeningen maken Spreken • presenteren • spreekplan maken • beeldgebruik • presentatie geven

Blok 2

Verhaal • Het is oorlog (Esther Sprikkelman, Bijenvader) Poëzie • Stef Bos, Ik loop • Wim Hofman, De vogels gaan Over lezen • setting en sfeer • vertelvolgorde en verteltempo • spanning

• feiten en meningen • argumenten en tegenargumenten • publiek • signaalwoorden en tekstverbanden • tekst en beeld • examenvragen: soorten vragen • examenvragen: hoofdgedachte van een tekst

• reclametekst • woorden met een gevoelswaarde • uitnodiging schrijven • overtuigende tekst schrijven • zakelijke brief schrijven • curriculum vitae • formeel taalgebruik

Kijken en luisteren • hoofdzaken samenvatten Spreken • presentatie geven Gesprekken • interview • sollicitatiegesprek

Verhaal • Liften (Jowi Schmitz, Weg) Poëzie Johanna Kruit, Meisje aan zee Hans Hagen, maar mama Hans Hagen, mis mij Over lezen • poëzie: rijm • poëzie: verbanden tussen strofen • stijl en stijlfiguren • beeldspraak • opbouwschema van verhalen • verhaalbegin en verhaaleinde • thema en moraal • recensies

• kernzinnen en hoofdzaken • examenvragen: samenvatting maken

• informatie verzamelen (onderzoek, aantekeningen) • persoonlijk en zakelijk verslag schrijven • zakelijke e-mail schrijven • ingezonden stuk schrijven

Kijken en luisteren • hoofdzaken en bijzaken • samenvatten Spreken • overtuigende presentatie Gesprekken • discussie • vergadering • agenda • notulen

• waar sta je nu? (examenopdrachten leesvaardigheid) • analyse van gemaakte examenopdrachten leesvaardigheid • oefenen per onderdeel (keuzeopdrachten) • proefexamen

• waar sta je nu? (examenopdrachten schrijfvaardigheid) • analyse van gemaakte examenopdrachten schrijfvaardigheid • oefenen per onderdeel (keuzeopdrachten) • proefexamen

Over taal

Grammatica

Spelling

Woordenschat • examenwoorden • woordenboek Kijk naar taal • homoniem, homofoon, synoniem Taalfouten • overbodige woorden • dubbele ontkenning en contaminatie • verkeerde woorden en uitdrukkingen

Zinsontleding • de basiszin • zinsdelen: pv, wwg, ond, lv, mv, bwb, bvb Woordsoortbenoeming • ww, lw, znw, bnw, vz, pers vnw, bez vnw, wederkerend vnw, wederkerig vnw, vr vnv, aanw vnw, betr vnw nevensch vw, ondersch vw Soorten zinnen • enkelvoudige zin, samengestelde zin • hoofdzin en bijzin • pv’s in samengestelde zin

• werkwoordspelling • bijvoeglijke naamwoorden • meervoudsvormen • tussenletters in samenstellingen • meervouds-n bij verwijzing • leestekens

Blok 3

Blok 4 Examentraining

Blok 5 Taalverzorging

Lineair

Hoofdvaardigheden Fictie Je leest verhalen en gedichten, je leert zien hoe ze in elkaar zitten en vormt daar je mening over. Lezen Je leert hoe teksten in elkaar zitten, zodat je ze beter kunt begrijpen. Schrijven Je leert hoe je goede teksten kunt schrijven. Spreken, kijken en luisteren Je leert beter spreken, kijken en luisteren.

Ondersteunende vaardigheden Over taal Je leert de betekenis van examenwoorden en oefent met taal. Grammatica Je maakt een zelftoets en oefent onderdelen die je nog niet goed beheerst. Spelling Je maakt een zelftoets en oefent onderdelen die je nog niet goed beheerst.

Digitaal beschikbaar Voorbereiding sectorwerkstuk Bij het maken van een sectorwerkstuk heb je vaardigheden nodig die je bij Nederlands leert. In deze module kun je daarmee oefenen. Extra oefenmateriaal In deze module bieden wij extra opdrachten om te oefenen bij de ondersteunende vaardigheden. Werkwijzer grammatica De belangrijkste grammaticaregels op een rij.

ONO2_4GT_COMPLEET_BOEK.indb 4

12/06/18 08:40

Introductie

Digitaal materiaal Op niveau online leerling

Op niveau online docent

Alle theorie

Alle onderdelen van de leerling

Alle opdrachten (Beoordelings)formulieren Schooltasbestand van de complete theorie

Antwoorden

Extra oefenmateriaal Woordenlijsten

Toetsen

Rubrics Schrijven

Lesbrieven Alles over taal

Rubrics Spreken en gesprekken Ingesproken leesteksten

Schooltas (pdf ) van het boek

Kijk- en luisterfragmenten

Schooltas (pdf ) van de complete theorie

Module sectorwerkstuk

Docentenhandleiding algemeen

Werkwijzer Grammatica

Docentenhandleiding per blok/module

Onderdelen paragraaf Jouw leerdoelen Een overzicht van wat je gaat leren in deze paragraaf + referentieniveau. Theorie De theorie die aan bod komt in deze module: nummer + naam. Opdrachten De opdrachten die je stap voor stap meenemen naar het niveau dat je nodig hebt voor het eindexamen. De theorienummers die je nodig hebt, staan in de balk erbij. Eindopdrachten Dit zijn opdrachten op het gewenste eindniveau. Bij Spreken, kijken en luisteren is de eindopdracht ook direct de eindtoets. Online voor jou/Toetsen Overzicht van het digitale materiaal bij deze module.

Verwijzingen [1] Een verwijzing naar de theorie die je nodig hebt bij de opdracht. De theorie vind je achter de paragrafen van elk blok. Voor deze opdracht heb je een computer met internetverbinding nodig. Bij deze opdracht hoort een formulier. Bij deze opdracht hoort een kijk- of luisterfragment. Deze opdracht kun je bewaren in je fictiedossier.

Voor deze opdracht heb je een beoordelingsmodel nodig. Deze staan achter in het leerwerkboek en online.

2F Een verwijzing naar het referentiekader taal. O B I T Een verwijzing naar OBIT.

â€˘

R T T I Een verwijzing naar RTTI. Bij deze opdracht gebruik je woorden en strategieĂŤn van Woordenschat. Deze opdracht doe je met een medeleerling. Een groepsopdracht.

ONO2_4GT_COMPLEET_BOEK.indb 5

12/06/18 08:40

Leerstofoverzicht

4 vmbo-gt

Fictie

Lezen

Blok 1

Blok 2

Verhaal • Het is oorlog (Esther Sprikkelman, Bijenvader) Poëzie • Stef Bos, Ik loop • Wim Hofman, De vogels gaan Over lezen • setting en sfeer • vertelvolgorde en verteltempo • spanning

Blok 3

• kernzinnen en hoofdzaken • examenvragen: samenvatting maken

Blok 4 Examentraining

Blok 5 Taalverzorging

ONO2_4GT_COMPLEET_BOEK.indb 6

• waar sta je nu? (examenopdrachten leesvaardigheid) • analyse van gemaakte examenopdrachten leesvaardigheid • oefenen per onderdeel (keuzeopdrachten) • proefexamen Over taal

Grammatica

12/06/18 08:40

Schrijven

Spreken, kijken luisteren

Kijken en luisteren • spreekdoel, luistermanier • verbale en non-verbale communicatie • aantekeningen maken Spreken • presenteren • spreekplan maken • beeldgebruik • presentatie geven

• reclametekst • woorden met een gevoelswaarde • uitnodiging schrijven • overtuigende tekst schrijven • zakelijke brief schrijven • curriculum vitae • formeel taalgebruik

Kijken en luisteren • hoofdzaken samenvatten Spreken • presentatie geven Gesprekken • interview • sollicitatiegesprek

• informatie verzamelen (onderzoek, aantekeningen) • persoonlijk en zakelijk verslag schrijven • zakelijke e-mail schrijven • ingezonden stuk schrijven

Kijken en luisteren • hoofdzaken en bijzaken • samenvatten Spreken • overtuigende presentatie Gesprekken • discussie • vergadering • agenda • notulen

Leerstofoverzicht

• waar sta je nu? (examenopdrachten schrijfvaardigheid) • analyse van gemaakte examenopdrachten schrijfvaardigheid • oefenen per onderdeel (keuzeopdrachten) • proefexamen Spelling • werkwoordspelling • bijvoeglijke naamwoorden • meervoudsvormen • tussenletters in samenstellingen • meervouds-n bij verwijzing • leestekens

ONO2_4GT_COMPLEET_BOEK.indb 7

12/06/18 08:40

1 Opdrachten

Fictie 1.1 Lekker lezen 1.2 Over lezen 1.3 Fictiedossier

9 9 16 17

Lezen 1.4 Actief teksten lezen 1.5 Tekst met vragen

19 19 25

Schrijven 1.6 Taalverzorging 1.7 Instructie 1.8 Nieuwsbericht 1.9 Artikel

29 29 30 31 32

35 35 37

Spreken, kijken en luisteren 1.10 Kijken en luisteren 1.11 Spreken

Theorie Fictie Lezen Schrijven Spreken, kijken en luisteren

ONO2_4GT_COMPLEET_BOEK.indb 8

39 44 48 57

12/06/18 08:40

Fictie

Jouw leerdoelen • Beschrijven en presenteren van je leesvoorkeur. • De rol en het karakter van personages beschrijven. • Het genre en het vertelperspectief van een verhaal herkennen.

Theorie [1] Fictie kiezen [2] Poëzie – Kenmerken [3] Meer of minder realistisch [4] Genres [5] Leeservaring beschrijven [6] Personages – Hoofdpersoon en bijfiguren [7] Personages – Beschrijving en karakterontwikkeling [8] Vertelperspectief

De woorden van Woordenschat passen bij de inhoud van dit blok. Bij enkele vragen van de andere vaardigheden oefen je ook met woordraadstrategieën. Deze vragen herken je aan een blauw bolletje.

•

1.1 Lekker lezen De beslissing Dorian leeft sinds kort op straat om te ontkomen aan de dronken buien van zijn vader. Hij eet supermarktafval en moet zich soms medezwervers van het lijf slaan. Gisternacht nog probeerde Emil hem in het metrostation zijn spullen afhandig te maken. Daarom heeft Dorian vannacht een plekje gezocht dicht bij de uitgang van het station.

Dorian had niet gemerkt dat hij in slaap viel, maar hij was zich er scherp van bewust dat iets hem wekte. Hoofdpijn, die van zijn ene slaap naar de andere trok. Maar er zat ook iets aan zijn kin. Nee, dat was het niet. De vloer werd nat. Was het toch nog gaan regenen? Slaperig voelde hij aan zijn gezicht. Hij wilde het water afvegen – alleen was het geen water. Te warm. Te kleverig. En die geur … Zijn ogen gingen langzaam open, alsof het tegen zijn zin was. In het flauwe licht van de buizen aan het plafond zag hij iets roods op zich af komen. Dorians lichaam reageerde nog voor hij zelf echt doorhad dat het bloed was. Hij schoof in een reflex naar achteren, waardoor de hoofdpijn dubbel zo erg werd, en ging met bonkend hart rechtop zitten. Een plas bloed. En daarachter een gedaante, een lichaam dat nog geen twee meter bij Dorian vandaan op de grond lag. Emil? Was dat Emil?

ONO2_4GT_COMPLEET_BOEK.indb 9

12/06/18 08:40

Fictie

Het was in elk geval zijn lelijke gebreide vest, en het was zijn halflange bruingrijze haar waar de wind mee speelde. Koortsachtig, paniekerig bijna, veegde Dorian met zijn mouw over de wang die … nat was geworden. Alles in hem schreeuwde dat hij weg moest wezen, het op een lopen moest zetten, snel, maar hij stond nog niet rechtop of hij werd zo duizelig dat hij zich aan een pilaar moest vasthouden. Degene die Emil dit had aangedaan, was misschien nog in de buurt. Misschien vlak om de hoek, bij de roltrap. De vloer golfde, en door het ruisen in Dorians oren kwam iets wat op een stem leek, maar het drong amper tot hem door, want hij had iets ontdekt wat al zijn aandacht in beslag nam. Het lag daar midden in die rode plas, en het kwam hem akelig bekend voor. Zijn zakmes, opengeklapt en wel. Maar … dat sloeg nergens op! Dorian probeerde de steeds erger wordende misselijkheid weg te ademen. Hij kon met geen mogelijkheid bedenken wat er gebeurd was. Hij had rustig en diep liggen slapen. Ja, met het mes in je hand. Langzaam en zonder het echt te willen liep hij naar Emil toe, die op zijn buik voor hem lag. Misschien ademde hij nog. Dan moest Dorian hulp halen, zo snel als hij kon. Zodra hij kon. De pijn in zijn hoofd bonkte op het ritme van zijn jagende hart. Het bloed leek uit een wond in Emils hals te komen, maar om dat met zekerheid te kunnen zeggen zou Dorian hem op zijn rug moeten draaien. En toen viel er een langgerekte schaduw over Emil en de bloedplas. Eindelijk reageerde Dorians lichaam weer. Hij keek om, verwachtte de dader te zien staan, of iemand van de politie. Je had ze er veel en veel beter zelf bij kunnen halen, dacht hij, in plaats van je te laten betrappen … Maar achter hem stond geen agent, maar een jonge man met donker haar, die zijn handen voor zijn mond had geslagen en met grote ogen op Emil neerkeek. ‘Het was zelfverdediging.’ De stem van de man trilde, maar niet heel erg. ‘Ik zag dat hij je aanviel en rende weg om hulp te halen, maar er was niemand en ik had mijn telefoon in de auto laten liggen …’ Dorian deed drie stappen achteruit. Hij ging er nu vandoor, al knalde zijn kop uit elkaar, maar door de manier waarop de ander zijn hand opstak aarzelde hij toch weer. ‘Wacht’, zei de man zacht. ‘Weet je, misschien kan ik je helpen. Het is namelijk geen toeval dat ik hier ben, ik werk voor een organisatie die dakloze jongeren van straat haalt, en …’ Alles werd wazig voor Dorians ogen, zijn knieën knikten en meteen voelde hij handen onder zijn oksels. ‘Ik denk dat hij je een klap op je hoofd heeft gegeven, zou dat kunnen? Ben je misselijk? Dan heb je waarschijnlijk een hersenschudding.’ ‘U wilt me helpen?’ bracht hij moeizaam uit. ‘Me dekken? Mag ik eerst weten hoe u heet?’ Nu lachte de man zo hartelijk dat er rimpeltjes in zijn ooghoeken verschenen. ‘Natuurlijk. Mijn naam is Nicolas Korte, maar in de villa van Bornheim noemen ze me Nico.’ Nico brengt Dorian naar een villa, waar zo’n veertig dakloze jongeren worden opgevangen door een rijke weldoener, Raoul Bornheim. Dorian krijgt er eten en kleding en onderwijs. Soms moet hij ‘werken’: flyers uitdelen in de stad, met als instructie zijn plek niet te verlaten. Dorian maakt kennis met Stella en wordt verliefd op haar. Na een tijd krijgt hij ander werk. Hij moet af en toe een klein pakketje bezorgen. Dorian mag daarbij maar één zin zeggen: ‘Dit is de tweede levering.’ Onder geen enkele voorwaarde mag hij het pakketje openmaken en het mag nooit in verkeerde handen vallen. Is zijn opdracht geslaagd, dan wacht chauffeur Bertold hem op een afgesproken plaats op.

ONO2_4GT_COMPLEET_BOEK.indb 10

12/06/18 08:40

100

105

Fictie

‘Hij heet Philipp Regener, en hij ziet er zo uit.’ Dorian nam de foto aan. Een donkerharige man van halverwege de dertig, met een smal gezicht en ogen die dicht bij elkaar stonden. ‘Je gaat precies zo te werk als de vorige keren. Misschien nog een beetje omzichtiger – hij is niet heel makkelijk in de omgang.’ Bertold gaf Dorian weer zo’n doosje aan. ‘We zien elkaar in de parkeergarage van dat winkelcentrum daar. Wacht op het eerste dek bij de betaalautomaat, oké?’ ‘Goed.’ Dorian stelde tevreden vast dat zijn antwoord er minder stug uit kwam dan hij had gevreesd. Deze bezorgklusjes waren zwaar en elke keer op een andere manier gênant, en hoe langer hij erover nadacht, hoe meer hij het met Nico eens was: het zou allemaal een stuk makkelijker zijn als hij wist wat hij precies afleverde. Aan de andere kant had ook Stella gelijk: het was wel heel brutaal om eisen te stellen als je bedacht wat een zorgeloos leven hij sinds een aantal weken leidde. En alles bij elkaar was het heel onschuldig wat hij deed. Er stond vandaag veel wind en Dorian hield zijn rode jack dicht over zijn colbert terwijl hij de straat overstak naar waar hij zijn moest. Het was opnieuw een groot kantoorgebouw, de hoofdvestiging van een telecomprovider. Dorian liep met grote stappen naar binnen en beende langs de portier in de verwachting dat die hem zou tegenhouden. Ooit moest het gebeuren. Maar de man hing aan de telefoon en keek niet op of om. Alsof het lot het hem vandaag extra makkelijk wilde maken hing er naast de lift zelfs een bord waarop stond wat er op de verschillende etages te vinden was. De directiekantoren waren bijvoorbeeld op de twaalfde verdieping. Tot nu toe had hij nog nooit aan ondergeschikten hoeven leveren; altijd waren het leidinggevenden geweest, mensen op hoge posities. De twaalfde verdieping leek hem dus precies goed. Wachtend op de lift keek Dorian om zich heen. Hij bedacht wat een geluk hij had dat de ingang niet strenger in de gaten werd gehouden. Ze hadden hier alleen die telefonerende portier. Alsof hij met deze gedachte een einde had gemaakt aan zijn geluk, stuitte Dorian prompt op een onverwacht obstakel: de lift kwam alleen in beweging als je een personeelspasje voor de lezer hield. Hij dacht na. Twaalf verdiepingen was veel, maar het was te doen. Voor hij hier te lang rondhing en toch nog de aandacht trok, moest hij het maar te voet proberen. Op de achtste verlangde Dorian al naar een pauze; aan de andere kant wilde hij dit zo snel mogelijk achter de rug hebben. Hij verdrong de gedachte dat hij voor niets dat hele eind klom als Regener bijvoorbeeld een afspraak buiten de deur had. Nee. Het ging lukken. Tot nu toe was het altijd gelukt. Op de twaalfde verdieping bleef hij even staan om op adem te komen. Toen trok hij de zware deur van het trappenhuis open en sloeg links af de gang in. Hij liep door tot aan het einde en sloeg rechtsaf, las onderweg de naambordjes op de deuren. De systematische aanpak was tot nu toe de beste gebleken. Iemand kwam hem tegemoet. Dat gebeurde wel vaker, maar nu stelde het Dorian voor een onverwacht probleem. De man die met grote, gehaaste stappen op hem afkwam was niemand minder dan Philipp Regener. Kon niet missen. Dorian kreeg niet veel tijd om na te denken. Hij kon de man ontwijken óf hem de weg versperren. Voor zijn opdracht kwam maar één van beide mogelijkheden in aanmerking en dat was de vervelendste van de twee. Jammer dan. Des te sneller was het achter de rug. Hij bleef midden in de gang staan en stak het doosje naar voren. ‘Dit is de tweede levering.’

ONO2_4GT_COMPLEET_BOEK.indb 11

12/06/18 08:40

Fictie

110

115

120

125

130

135

140

Regeners reactie was even opzienbarend als angstaanjagend. Hij bleef abrupt staan en deed toen een paar stappen naar achteren. Keek om zich heen alsof hij bang was dat iemand hen samen zag. Toen begon hij zacht en opgewonden te praten. ‘Ik doe hier niet aan mee. Ik wil dit niet, snap je dat?’ Hij verschoof zijn bril en staarde naar Dorian alsof hij hem nu pas echt zag. ‘Ik heb genoeg aan de eerste en die mogen jullie van mijn part ook terug hebben. Maar ik doe niet wat jullie willen. Dat kan me de kop kosten.’ Dit had Dorian niet zien aankomen. Niet nadat het eerdere keren van een leien dakje was gegaan. Hij haalde al adem om iets kalmerends tegen Regener te zeggen toen de aanwijzing hem te binnen schoot: alleen die ene zin uitspreken. Hij zei dus niets, maar zocht in stilte wanhopig naar een manier om de lont uit het kruitvat te halen. ‘Je weet hier helemaal niets van, hè?’ De man kwam weer wat dichterbij, waardoor Dorian bijna automatisch terugdeinsde. ‘Wat heb je eigenlijk uitgespookt, dat ze je zoiets proberen te flikken? Als ik jou was zou ik ervandoor gaan. Heel snel. Je hebt geen idee wat …’ Hij bedacht zich. Schudde zijn hoofd. Wendde zich af. Dorian had het doosje nog in beide handen. Hij had Regeners reactie totaal niet verwacht en wilde ontstellend graag vragen waar de man het in godsnaam over had. Maar dat mocht niet. ‘Ik kap ermee, nu meteen, ik heb me tot niets verplicht. Ik zal blij zijn als hij uitgaat, en dat kan nu toch niet lang meer duren, of wel?’ Regener begon te lachen. ‘Je mag me wel dankbaar zijn, knul.’ Met knipperende ogen keek hij hem aan. ‘Dorian. Zeg bedankt en ren hard weg, zo snel als je benen je dragen kunnen. Vlucht. Verstop je.’ Hij wist hoe hij heette. Hoe? Nu was het Dorian die achteruitweek; het doosje hield hij inmiddels dicht tegen zijn borst. Wat was hier in hemelsnaam aan de hand? ‘Vertel wie je heeft gestuurd.’ Regener kreeg zichzelf weer een beetje in de hand. ‘Noem een naam en ik probeer ons allebei te helpen, maar vlug.’ Hij stond op nog geen armlengte van Dorian, die inderdaad op het punt stond om hard weg te rennen, precies zoals Regener hem had aangeraden. ‘Een naam!’ schreeuwde de man. ‘Ze willen je vermoorden, snap je dat?’ Hij was gek, dat stond als een paal boven water, maar toch werd Dorian ijskoud vanbinnen. Wie wilde hem vermoorden? Bornheim en zijn mensen? Nee zeg, wat een enorme onzin … ‘Ik had er nooit aan moeten beginnen.’ Regener pakte Dorian zo stevig bij zijn arm dat het pijn deed. ‘Ik bel de politie, misschien doe je dan je mond open. We leggen de kaarten op tafel, en dan zullen we eens zien.’ Het woord politie wekte Dorian uit zijn verstarring. Hij rukte zich los, draaide zich om en rende terug naar het trappenhuis. Na uren wachten komt Dorian tot de conclusie dat Bertold niet komt opdagen, omdat het pakketje niet is afgeleverd. Als ook een tweede poging niet lukt, besluit hij te overnachten op een overdekt plekje bij de rivier.

145

Het licht van de kantoortorens viel op het inktzwarte water. Stap voor stap liep Dorian de trap af naar de kade. Voor het eerst in uren knapte zijn humeur een beetje op. Het plekje waarop hij had gehoopt was vrij en er was niemand in de buurt om het hem moeilijk te maken. Nog niet, in elk geval. Hij ging op de grond zitten en trok zijn jack dichter om zich heen. Het zou wel gaan. Hij zou vast niet al te best slapen, maar hij zou de nacht wel doorkomen en als het meezat misschien niet eens ziek worden.

ONO2_4GT_COMPLEET_BOEK.indb 12

12/06/18 08:40

150

155

160

165

170

175

180

Fictie

Het doosje in zijn hand voelde intussen ook koud aan, en het glansde bijna als de rivier. Afgezien van zijn kleren was het alles wat Dorian op het moment bezat. Regener had ernaar gekeken alsof al het kwaad van de wereld erin besloten lag. Stel dat er toch iets illegaals in zat? Iets ranzigs? Iets angstaanjagends? Dorians vingers speelden met de kunststof strip. Niet voor het eerst vandaag, maar ze frunnikten wel voor het eerst aan het lipje van de sluiting. ‘Ik vind dat je het recht hebt om te weten waar je precies mee bezig bent. Wat er achter je taak zit’, had Nico gezegd. Misschien kon de inhoud van het doosje Dorian helpen om uit dit lastige parket te komen. Oké, Bertold had hem onder alle omstandigheden verboden het open te maken, maar Nico zou begrip hebben voor Dorians beslissing, en die was tenslotte Bornheims opvolger. Bertold was alleen maar de chauffeur. Aan de andere kant stond hij misschien op het punt een grote fout te maken. Het openen van het doosje was een onomkeerbare stap, en als Bornheim die echt niet goedkeurde, kwam Dorian de villa misschien nooit meer in. Maar wellicht werkte het precies andersom en was het zijn redding. Misschien kreeg Bertold een signaal zodra de verzegeling werd verbroken … Dorian had geen idee of en hoe dat kon, maar als het waar was had hij tenminste een kans. Hij zou het doosje openmaken en teruggaan naar het winkelcentrum, al was de parkeergarage natuurlijk allang dicht. Als Bertold meteen wegreed, zouden ze ongeveer tegelijk aankomen. En als het anders liep … werd het een lange, koude nacht. Hij keerde het doosje om. Daar zat het lipje waarmee je de sluitstrip lostrok. De strip liep helemaal rondom door het harde plastic, ongeveer zoals bij een pakje Stimorol. Als het doosje eenmaal open was, was het open, onherroepelijk. Dorian keek naar de rivier, toen weer naar het voorwerp in zijn handen. Met nadenken kwam hij niet verder. En zolang hij niet wist wat hij precies bij zich had, deed hij toch geen oog dicht. Hij haakte zijn wijsvinger achter het lipje. Trok. Centimeter voor centimeter, met veel moeite kreeg hij de sluitstrip los. Wie het doosje openmaakte, deed dat met opzet, niet per ongeluk of uit onhandigheid. Het kostte Dorian bijna een minuut. Daarna legde hij de strip naast zich op de grond en zat hij een paar seconden naar het doosje te kijken. Toen maakte hij het open. Uit: Ursula Poznanski, Layers.

ONO2_4GT_COMPLEET_BOEK.indb 13

12/06/18 08:40

Fictie

HA HUIS,

THUIS

Ik denk nooit na over wat er altijd is, mis jouw muren niet omdat ze mij dag en nacht omarmen, ben dagelijks bij jou onderdak zonder ooit een dankjewel.

Ik was eens onderweg naar het einde van de wereld. Ik wilde weten hoe het was heel ver van huis. Maar toen ik eenmaal aankwam aan het einde van de wereld was daar niemand thuis.

Alleen als we na twee, drie weken weg de laatste kilometers nemen ben jij in mijn hoofd huizenhoog aanwezig en vrees ik voor je leven door een aardbeving of brand. Snel is dan echt niet vlug genoeg: het laatste dorp, de laatste straat, nog één bocht en één blok, dan zie ik dat je nog bestaat. Niet veel later aaien mijn voeten zacht je mat en roep ik blij: ‘Daar ben ik weer! Fijn dat je altijd op mij wacht.’ Linda Vogelesang

Ik draaide me om en begon terug te lopen tot ik me bedacht en bleef waar ik was. Op deze groene plek lag alles voor me open: de wereld in de lucht en de hemel in het gras. Van bomen die er stonden, van dingen die ik droomde, van alles wat ik vond bouwde ik een huis. Er was groente en die groeide, er was water en dat stroomde, en de zon die scheen te zeggen: Welkom thuis. Erik van Os

Denken en praten over fictie  Opdracht 1

[1, 2]

Bespreek het verhaal en de gedichten met klasgenoten. Je docent vertelt je hoe je deze opdracht gaat doen. Je kunt eerst je eigen antwoorden op de vragen geven. 1 Dorian is dakloos. Bespreek deze stelling: ‘Als je in een welvarend land als Nederland dakloos bent, is dat je eigen keuze.’ 2 Dorian neemt op meerdere momenten in het verhaal een beslissing. a Voor welke beslissing heb jij het meest begrip? b Voor welke beslissing heb jij het minst begrip? 3 Er bestaan verschillende manieren om bij een moeilijke beslissing een knoop door te hakken. a Welke manieren ken jij? b Welke manier gebruikt Dorian volgens jou? c Welke manier zou jij in deze situaties gebruiken? d Welke manier vind jij de beste? Gebruik je die zelf ook het vaakst?

ONO2_4GT_COMPLEET_BOEK.indb 14

12/06/18 08:40

B I

4 5 6 7

Fictie

Wat denk je dat er in het pakketje zit? Welk gedicht voldoet het best aan de kenmerken van poëzie? Welk gedicht vind jij het meest waardevol? Onderbouw je mening met argumenten. Welk gedicht vind jij het meest van toepassing op Dorian uit het verhaal? Leg uit welke verbanden jij ziet.

Leestips Andere boeken over onverwachte avonturen:

Vermist – Helen Vreeswijk Een groep jongeren gaat op stage naar de Filipijnen, maar ze komen nooit aan op hun stageplek. Een man smokkelt hen de jungle in, waar mensenhandelaren hen opwachten. De jongeren moeten zien te ontsnappen. Een gevaarlijke onderneming, want de wildernis is vol gevaren. Overstroomd – Eva Moraal Nederland is getroffen door grote overstromingen. Nina is een Droge, als dochter van de Gouverneur leeft ze in een droog en veilig gebied. Maar nu moet ze naar een nieuwe school. Daar leert ze Max kennen, een Natte: een inwoner van het arme, onveilige deel van het land. Hun werelden zijn totaal verschillend, maar ze hebben hetzelfde doel. Ik – Margaretha van Andel Daniël kreeg als vijftienjarige een auto-ongeluk nadat hij de autosleutels van zijn vader had gepakt. Daardoor zit hij nu al drie jaar in een rolstoel. Wat zou er gebeurd zijn als hij een andere beslissing had genomen? Als hij hoort over een experiment met parallelle werelden, krijgt hij de kans om dat te ontdekken. Doelwit – Chris Bradford Toen Charley tien jaar was, werd haar beste vriendin voor haar ogen ontvoerd. Charley deed niets. Nu ze zeventien is, wordt ze gevraagd om bodyguard te worden. Ze heeft talent, en als meisje kan ze onopvallend te werk gaan als ze het beroemde tieneridool Ash Wild moet beschermen tijdens zijn tournee door Amerika. Maar is ze wel opgewassen tegen hordes doorgeslagen fans en opdringerige paparazzi?

ONO2_4GT_COMPLEET_BOEK.indb 15

12/06/18 08:40

Fictie

Over Ursula Poznanski De Oostenrijkse schrijfster Ursula Poznanski begon met het schrijven van kinderboeken, maar brak in 2010 internationaal door met haar jeugdthriller Erebos. Het verhaal gaat over een verslavend computerspel, dat steeds verder doordringt in de werkelijkheid. Poznanski’s verhalen zijn een combinatie van thriller en avonturenverhaal, waarin digitale vernieuwingen een rol spelen. Dezelfde elementen verwerkt ze ook in thrillers voor volwassenen, zoals in Vijf, een verhaal over geocaching (gps-speurtochten).

1.2 Over lezen Leesvoorkeur en leeservaring  Opdracht 2

[1, 3, 4, 5]

1 Presenteer jouw leesvoorkeur. Verwerk in je ‘presentatie’ belangrijke begrippen uit de theorie bij deze opdracht. Reageer daarbij ook op het verhaal De beslissing, laat je leeservaring bij dit verhaal zien en verwerk in elk geval drie voorbeelden uit het verhaal. Kies een van de volgende presentatievormen: A Een moodboard – maak een presentatie in beelden en korte teksten op minimaal A2-formaat. B Een film – maak filmbeelden waarin je zelf sprekend voorkomt en uitleg geeft, aangevuld met andere beelden, zoals omslagen van boeken. De film duurt minimaal vijf minuten. C Een weblog – schrijf een tekst met afbeeldingen die geplaatst zou kunnen worden in jouw persoonlijke weblog. De tekst telt minimaal 600 woorden. 2 Bekijk en/of lees de presentaties van je groepsgenoten. Schrijf bij elke presentatie: a een cijfer tussen 1 en 10 voor het verwerken van de begrippen uit de theorie; b een cijfer tussen 1 en 10 voor creativiteit; c een cijfer tussen 1 en 10 voor netheid en (taal)verzorging. 3 Bespreek samen welke presentaties jullie de beste vinden en waarom.

Personages en perspectief  Opdracht 3  I

[6, 7, 8]

1 Maak een beschrijving van Dorian in de vorm van een mindmap. Gebruik daarbij alle belangrijke begrippen uit de theorie over personen. Voeg aan de mindmap minimaal vier passende afbeeldingen toe. 2 Schrijf een vervolg op het verhaal De beslissing van minimaal 700 woorden. Maak gebruik van het ik-vertelperspectief. De verteller mag Dorian zijn, maar ook een ander personage uit het verhaal of een nieuw personage dat je zelf verzint.

ONO2_4GT_COMPLEET_BOEK.indb 16

12/06/18 08:40

Fictie

3 Bekijk en lees de mindmaps van minimaal drie klasgenoten. Bespreek daarna in de groep deze vraag: Stel je voor dat jongerenkrant 7Days de beste mindmap zou willen publiceren. Voor welke mindmap zou de krant dan kiezen? 4 Lees de verhalen van minimaal drie klasgenoten. Bespreek daarna in de groep deze vraag: Stel je voor dat deze verhalen ingestuurd worden voor een schrijfwedstrijd voor jongeren. Welk verhaal zou de beste kans maken om te winnen?

1.3 Fictiedossier Dit schooljaar maak je verschillende opdrachten bij fictie. Deze opdrachten verzamel je in een fictiedossier. Je fictiedossier kan een onderdeel zijn van je Programma van Toetsing en Afsluiting. Dan telt het cijfer mee voor je eindexamen. Je docent vertelt je hoe het fictiedossier eruit komt te zien, welke opdrachten en toetsen je maakt en hoe deze worden . beoordeeld. Je herkent de opdrachten voor het fictiedossier aan dit icoon:

Opdracht 4  T2

Maak een leesautobiografie, een beschrijving van de rol van lezen in jouw leven. Heb je deze opdracht in leerjaar 3 al gemaakt, vul dan vraag 5 aan en maak daarna alleen vraag 6 en 7. Vraag 1 tot en met 4 hoef je niet opnieuw te maken. 1 Beschrijf de periode waarin je zelf nog niet kon lezen. Werd je voorgelezen? Welke boeken herinner je je? Hoe belangrijk vinden jouw ouders lezen en voorlezen? 2 Beschrijf de periode waarin je leerde lezen. Hoe ging dat? Hoe vond je het? Welke boeken herinner je je? 3 Beschrijf de periode waarin je verder leerde lezen, van groep 4 tot en met 6. Wat betekende lezen voor jou? Welke boeken las je? Wat waren jouw favorieten? Ging je naar de bibliotheek? 4 Beschrijf de periode van groep 7 en 8. Welke boeken las je? Had je al een bepaalde leesvoorkeur? Werd er nog voorgelezen? Ging je naar de bibliotheek? Las je boeken die voor oudere kinderen bedoeld waren? Maakte je verschil tussen ‘jongensboeken’ en ‘meisjesboeken’? Welke verhalen zijn je bijgebleven? 5 Beschrijf de periode van de middelbare school. Ging je meer of minder lezen? Welke boeken las je? Hoe veranderde je leesvoorkeur?

ONO2_4GT_COMPLEET_BOEK.indb 17

12/06/18 08:40

Fictie

6 Maak een plan voor dit schooljaar. Welke genres wil je proberen? Hoe ga je boeken vinden? Welke boeken heb je nu al op het oog? Wat is je planning? 7 Maak alvast een lijstje van minimaal vier boeken die je zou willen lezen. Schrijf de titel en de auteur op en zet er ook bij hoe je aan deze titels bent gekomen. Maak van de punten hierboven een samenhangende tekst van ongeveer twee pagina’s A4. Verdeel de tekst goed in alinea’s en geef hem de titel ‘Mijn leven en boeken’. Voeg omslagen toe van boeken die je noemt. Bewaar de leesautobiografie in je fictiedossier.  Toets   Opdracht 5

T1 T2

[14]

1 Kies een boek. Om de opdracht goed te kunnen maken is het belangrijk dat je een boek kiest dat je echt aanspreekt en dat je daardoor helemaal uit zult lezen. Je kunt bij twijfel de eerste pagina’s lezen, maar lees het hele boek pas nadat je vraag 2 en 3 hebt gemaakt! 2 Schrijf alle gegevens van het boek op: auteur, titel, jaar van uitgave, uitgever, aantal pagina’s, genre(s). 3 Maak een ‘keuzepagina’ (één pagina A4). De pagina bevat de volgende onderdelen: a Drie genres waar je van houdt met bij elk genre twee belangrijke punten waardoor dit genre je aanspreekt. Voeg ook (in woord en/of beeld) een korte uitleg toe wat elk genre inhoudt. b Een tekening die of een schema dat laat zien of het boek dat je nu gekozen hebt binnen één van deze genres valt of bij een genre hoort dat je nog niet zo goed kent of dat niet je eerste voorkeur heeft. c Een uitleg in ongeveer drie zinnen waarin je vertelt hoe je het gekozen boek hebt gevonden en waarom je het hebt uitgezocht. d Een uitleg in ongeveer drie zinnen waarin je vertelt wat je verwacht van het boek. 4 Lees nu het hele boek. 5 a Kies een van de bijfiguren uit het verhaal. b Vat in ongeveer 300 woorden samen welke rol deze bijfiguur heeft, wat zijn of haar relatie is met de hoofdpersoon en wat de belangrijkste gebeurtenissen zijn waarbij hij of zij een rol speelt. 6 Maak een cv van de gekozen bijfiguur. Wat je niet uit het verhaal kunt opmaken, bedenk je zelf. Vul niet alleen de gebruikelijke punten in (zie theorie [40]), maar ook deze punten: – uiterlijke kenmerken; – belangrijkste eigenschappen; – een probleem om op te lossen of een doel om te bereiken. 7 Schrijf een scène van minimaal 800 woorden waarin de bijfiguur hoofdpersoon is geworden. Schrijf vanuit het ik-vertelperspectief of het hij-/zij-vertelperspectief. De scène mag gaan over een gebeurtenis die in het boek voorkomt, maar je mag ook zelf iets nieuws bedenken. De loop van het verhaal mag hetzelfde blijven als in het boek, maar je mag het verhaal ook een heel andere richting op laten gaan. 8 Leg in ongeveer 200 woorden uit hoe jouw leeservaring was bij het lezen van het boek (en het maken van de opdrachten) en of je verwachtingen van het boek zijn uitgekomen. 9 Maak van alle opdrachten een geheel en bewaar het in je fictiedossier. Let op: houd je bij alle opdrachten aan alle Afspraken en regels Schrijven.

ONO2_4GT_COMPLEET_BOEK.indb 18

12/06/18 08:40

Lezen

Jouw leerdoelen • Begrippen herhalen uit leerjaar 3. • Actief lezen toepassen op een aantal teksten. • Een examentekst met vragen lezen.

Theorie [9] Actief lezen, Leesplan, Stappenplan moeilijke woorden [10] Tekstdoelen [11] Opbouw van een tekst, inleiding, slot [12] Onderwerp en hoofdgedachte, titel, deelonderwerp, tussenkop [13] Examenteksten lezen

1.4 Actief teksten lezen  Opdracht 1

[9]

Werk in een groep. Gebruik een ‘placemat’ (een vel papier verdeeld in vijf vakken: in het midden een groepsvak, daar omheen voor elk groepslid een eigen vak).

1 Schrijf de antwoorden op deze vragen in je eigen vak. a Hoeveel mensen wonen er (ongeveer) in de straat waarin jij woont? b Wat is er allemaal in jouw straat? Schrijf op hoeveel huizen er (ongeveer) zijn en welke andere gebouwen, zoals winkels, restaurants, kantoren enzovoort. c Stel je voor: je mag een jaar lang de straat waar je woont niet verlaten. Schrijf in jouw vak van de placemat op wat je dan niet meer zou kunnen doen. Schrijf ook op wat je nog wel zou kunnen doen. Denk na over hoe mogelijk of onmogelijk het zou zijn om een jaar lang in je straat te blijven. Schrijf één van die twee woorden erbij. 2 Bespreek de antwoorden met elkaar en schrijf de uitkomst in het groepsvak. a Wat zouden de vier grootste problemen zijn als je een jaar lang je straat niet uit zou mogen? b Hoe zou je elk probleem kunnen oplossen? c Is het mogelijk of onmogelijk om een jaar in je eigen straat te blijven?

ONO2_4GT_COMPLEET_BOEK.indb 19

12/06/18 08:41

Lezen

Opdracht 2  T1

[9]

Lees het interview in tekst 1 grondig. Werk alleen. 1 Let tijdens het lezen op waar je deze woorden tegenkomt: je verhouden tot, zieltogend, diversiteit, comfortzone, je blik verruimen, subsidie. 2 Markeer alle zinnen of delen van zinnen uit de tekst die iets te maken hebben met een probleem of iets negatiefs met rood. 3 Markeer alle zinnen of delen van zinnen uit de tekst die iets te maken hebben met een oplossing of iets positiefs met groen. T2 4 Schrijf in je eigen woorden op wat Marnix bedoelt als hij zegt: ‘Al zit ik nog wel met een gaatje.’ (regel 109-110)

Tekst 1 FILMPROJECT AMSTERDAM-OOST

Verruim je blik, leer je buren kennen INTERVIEW Een jaar lang geen stap buiten je eigen straat zetten. Filmmaker Marnix Haak doet het en leert mensen kennen die hij anders nooit was tegengekomen. Hanne Obbink REDACTIE BINNENLAND

Op dag één moest hij nog wennen aan zijn eigen plan. Hij wilde even geld pinnen en sloeg gedachteloos de hoek om, op weg naar de automaat. En dat was niet de bedoeling, want Marnix Haak had zich voorgenomen een jaar lang geen stap buiten de Javastraat te zetten, een kleurige straat in Amsterdam-Oost. Net over de helft is hij nu. ‘Ik heb heel veel mensen leren kennen met wie ik weinig gemeen heb, die ik anders nooit had leren kennen’, zegt hij. ‘En ik heb gemerkt: als je je de hele tijd moet verhouden tot mensen

die anders zijn dan jij, dan ga je ze begrijpen. Mijn vertrouwen in mensen is gegroeid.’ Dat had hij van tevoren niet voorzien. Als filmmaker was Haak (29) al langer op zoek naar verhalen van gewone mensen. Hij werkte in Hilversum, maakte lange dagen. ’s Avonds zocht hij z’n vrienden op, mensen zoals hij. Intussen zag hij in zijn straat van alles gebeuren, daar was het druk met mensen die hij eigenlijk nóóit sprak. Dat wekte zijn nieuwsgierigheid en zo ontstond het idee: de straat niet verlaten en bijna dagelijks een filmpje maken over wat hij meemaakt. ‘Een experiment. Ik dacht: eens kijken wat het oplevert. Nog niet zo lang geleden was de

ONO2_4GT_COMPLEET_BOEK.indb 20

12/06/18 08:41

Javastraat een zieltogende winkelstraat, met veel zaakjes die het nauwelijks redden, met drugsoverlast en criminaliteit. Maar de straat en de buurt eromheen zijn populair geworden bij jonge, hoogopgeleide Amsterdammers. Vlak bij Istanbul Mode zit nu een hip café en naast Konya Market zit een tentje waar je veganistisch kunt ontbijten en lunchen. ‘Ik hoor mensen zeggen: “Prachtig, die diversiteit, ik heb net brood gekocht bij de Turkse bakker”’, zegt Haak. ‘Maar het contact blijft meestal oppervlakkig, de verschillende bevolkingsgroepen leven langs elkaar heen.’ Zelf komt Haak dankzij zijn project uit z’n ‘comfortzone’, zegt hij, op zoek naar dieper contact. Hij trekt op met de mensen van de reinigingsdienst die dagelijks de straat schoonvegen. Hij leert een jonge vrouw kennen die terminaal ziek is, maakt van dichtbij mee hoe zij een chemokuur ondergaat en nadenkt over haar uitvaart. Hij spreekt de eigenaar van een cosmeticazaak die de verkoop van producten voor donker haar ziet inzakken nu veel van zijn gekleurde klandizie is verhuisd. En hij filmt die man die iedereen wel kent, met z’n kleurige kleren en z’n oranje versierde fiets, die vaak zingend door de straat gaat. ‘Wahid, ja. Dat filmpje ging door het dak, zo vaak is het bekeken.’ De man van Marokkaanse komaf is 53 en al jaren ziek; hij blijkt getrouwd geweest te zijn en heeft drie kinderen. Maar sinds zijn scheiding is hij ‘alles kwijt’, zegt hij in het

100

105

110

115

Lezen

filmpje, ook het contact met zijn familie. ‘Moeilijk’, zegt hij, om meteen daarna weer oprecht vrolijk te glimlachen. ‘Bijna niemand wist dit van hem’, zegt Haak. ‘Toffe gast, hoor ik mensen nu zeggen.’ Voor hij met z’n jaar Javastraat begon, dacht Haak nog: misschien wordt het wel heel erg saai. Nu weet hij: dit verruimt je blik meer dan een jaar backpacken in Thailand had kunnen doen. ‘Wat voor mij vanzelfsprekend was, blijkt dat niet te zijn, niet voor veel anderen althans’, zegt hij. ‘Al was het maar zoiets simpels als de prijs die ik voor deze kop thee kan betalen.’ Na die thee – in een nieuw tentje – loopt hij de straat op. Links en rechts groet hij mensen. ‘Dat is Jolanda, uit mijn vlog van gisteren. Kijk, Ben, die loopt hier heel vaak rond.’ Dankzij het project hebben ook sommige buurtbewoners elkaar leren kennen, via de bingo die Haak organiseert of via de maandelijkse soepavond (5 euro voor twee koppen, plus brood en hummus). Hij krijgt subsidie van de gemeente voor dit soort activiteiten en verder komt hij rond van wat crowdfunding heeft opgeleverd. ‘Al zit ik nog wel met een gaatje.’ Plannen voor het tweede halve jaar heeft hij te over. En daarna, ná 1 september? ‘Ik wil mijn straat uit fietsen, zoals ik in mijn eerste vlog de straat in fietste.’ Verdwijnt dan alles wat hij in een jaar heeft opgebouwd? ‘Ik hoop oprecht van niet. Ik wil hier nooit meer weg.’

Naar: Hanne Obbink, Verruim je blik, leer je buren kennen. In: Trouw.

Deze tekst heb je ook nodig bij Spreken, kijken en luisteren opdracht 2.

ONO2_4GT_COMPLEET_BOEK.indb 21

12/06/18 08:41

Lezen

Opdracht 3  T2

[10]

Werk in een groep. 1 Schrijf de betekenis op van de zes woorden uit vraag 1 van opdracht 2. 2 Bereid een kort enthousiasmerend praatje voor. Je doet alsof jij Marnix Haak bent en probeert de burgemeester van jouw woonplaats over te halen om jou nog wat extra subsidie te geven voor je filmproject ‘Een jaar in eigen straat’. Gebruik in je ‘pitch’ de zes woorden uit vraag 1 van opdracht 2. 3 Een van de groepsleden houdt de pitch voor de klas.

[9, 10, 11, 12]  Opdracht 4

T2 T1

Lees tekst 2 oriënterend. 1 Wat is een doorzonwoning? 2 Wat is het onderwerp van de tekst? 3 Schrijf twee belangrijke vragen op waarop je in de tekst waarschijnlijk antwoord zult krijgen.

[9, 10, 11, 12]  Opdracht 5

Lees tekst 2 nu grondig. T1 B 1 Wat is het tekstdoel van deze tekst? 2 Welke manier(en) om een tekst in te leiden gebruikt de schrijver? T2 3 Geef bij de volgende woorden of uitdrukkingen (a t/m e) aan op welke manier je de betekenis ervan kunt achterhalen (A t/m E). a passé (regel 79) b een discussie op gang brengen (regel 27-28) c de woningmarkt trekt aan (regel 36) d maquette (regel 43) e poché (regel 45) A Er staat een omschrijving van het woord in de tekst. B Door de afbeeldingen bij de tekst kun je de betekenis afleiden. C Er staat een woord in de tekst dat het tegengestelde betekent. D In het woord/de uitdrukking staan delen of woorden die je al kent. E Door de tekst eromheen kun je de betekenis raden. T1 4 a Wie heeft het idee van het ‘rijtjeskasteel’ bedacht? b Wie gaf daar de opdracht voor? c Hoe kwamen de bedenkers aan hun ideeën? T2 5 De tekst heeft geen tussenkopjes. In welke volgorde en boven welke regel passen deze tussenkopjes? Veel privacy Met een slotgracht Geen standaardindeling T1 6 Welke manier om een tekst af te sluiten gebruikt de schrijver?

ONO2_4GT_COMPLEET_BOEK.indb 22

12/06/18 08:41

Lezen

7 Welke zin geeft het best de hoofdgedachte van de tekst weer? A Bij het bouwen van woningen moet veel meer aandacht worden besteed aan het gebruik van duurzame materialen. B Het bouwen van rijtjeskastelen zou een goede manier kunnen zijn om te voldoen aan de woonwensen van veel mensen. C Projectontwikkelaars en bouwers van woningen moeten meer rekening houden met de woonbehoeftes van Nederlanders. D Woningzoekers willen vooral een woning zonder traditionele indeling, met veel ruimte en veel privacy.

Tekst 2

Zolderkamer Torenkamer

De doorzonwoning is passé. Het is nu tijd voor een ‘rijtjeskasteel’ WOONWENSEN Projectontwikkelaars houden te weinig rekening met wensen van kopers. In opdracht van Funda ontwierpen twee architecten het ideale huis. 5

We dromen ervan om in een kasteel of villa te wonen. Of tenminste in een vrijstaand huis. Maar de realiteit is dat 60 procent van de Nederlanders in een rijtjeshuis woont. Hoe breng je droom en werkelijkheid dichter bij elkaar? Nou, met een ‘rijtjeskasteel’.

Het klinkt als een grap, maar het ontwerp ligt er al voor dit nieuwe type rijtjeshuis. Het heeft net als een kasteel dikke muren en ook een torenkamer, met hemelbed. De architecten Jeroen Atteveld en Dingeman Deijs ontwierpen dit

Lees verder op de volgende pagina.

ONO2_4GT_COMPLEET_BOEK.indb 23

12/06/18 08:41

Lezen

duurzame ‘kasteelhuis’, waarin de traditionele indeling is losgelaten. Daardoor voelt het ruimer en biedt het meer privacy. De architecten maakten het ontwerp in opdracht van Funda. Ze baseerden zich daarbij op de woonwensen van de 800.000 mensen die serieus op zoek zijn naar een koophuis op funda.nl. Ze willen een discussie op gang brengen met projectontwikkelaars en bouwers, die naar hun mening te weinig oog hebben voor de woonbehoeftes van Nederlanders. Atteveld en Deijs: ‘Terwijl de Nederlandse samenleving verandert, hebben rijtjeshuizen nog altijd dezelfde indeling.’ Zeker nu de woningmarkt aantrekt en huizen toch wel worden verkocht, dreigt ook de kwaliteit (zoals duurzame materialen) erbij in te schieten, vrezen ze. Dat het ook anders kan zonder er meteen een futuristisch huis van te maken, laten ze zien aan de hand van een maquette en afbeeldingen. Net als bij een echt kasteel heeft hun ‘rijtjeskasteel’ een poché, een schil in de vorm van dikke bakstenen muren. Daarin zijn alle kasten en andere ruimtevretende functies als keukenapparatuur verstopt. Daardoor ontstaat er beneden een grote en hoge leefruimte. De architecten hebben ook op de bovenverdieping gebroken met de standaardindeling van eengezins woningen. De drie slaapkamers,

waaronder een torenkamer met hemelbed, zijn compact, want daar hoeft toch alleen maar een bed in. Daardoor winnen ze ruimte voor een royale ‘inloopbadkamer’, die je ook helemaal vol kunt laten lopen met water. Dankzij de ‘doorzonzolder’ valt er ook van bovenaf royaal licht in de woning. Het huis is duurzaam, met zonnecollectoren en een pelletkachel die de hele woning kan verwarmen. De vraagprijs zou volgens de architecten rond de twee ton kunnen liggen. Het interieur oogt ruim en licht en dat verwacht je niet als je de voorgevel ziet. Die heeft wel iets van een bunker, doordat op de begane grond ramen ontbreken. Wel zorgen kleine openingen in het metselwerk ervoor dat de bewoner zicht heeft op straat, zonder zelf bekeken te worden. Volgens de architecten is het fenomeen doorzonwoning passé. Mensen willen privacy en doen ’s avonds de lamellen of gordijnen dicht. Het gebrek aan ramen aan de straatkant wordt aan de achterkant royaal gecompenseerd met grote openslaande glasdeuren naar de tuin. Daar hebben de ontwerpers ook een vijver in geplaatst. Deijs en Atteveld: ‘Een slotgracht, voor het ultieme kasteelgevoel.’ De architecten hopen dat er naar aanleiding van hun bevindingen een modelwoning wordt gebouwd.

Uit: Henny de Lange, De doorzonwoning is passé. Het is nu tijd voor een ‘rijtjeskasteel’. In: Trouw.

Deze tekst heb je ook nodig bij Schrijven opdracht 6.

ONO2_4GT_COMPLEET_BOEK.indb 24

12/06/18 08:41

Lezen

1.5 Tekst met vragen Eindopdracht

Opdracht 6  [9, 11, 13, 62] T1

Lees tekst 3 oriënterend. 1 Welke manier om een tekst in te leiden gebruikt de schrijver in alinea 1? A De aanleiding noemen voor het schrijven van de tekst. B Een anekdote vertellen. C Een belangrijke vraag over het onderwerp stellen. D Een probleem noemen. Lees de tekst zoekend om de volgende vraag te beantwoorden. 2 Wat zijn de grootste hindernissen voor mensen om op Mars te gaan wonen? Lees de tekst grondig. 3 Wat was de aanleiding voor het schrijven van deze tekst? A Binnenkort zal het vervoerssysteem klaar zijn waarmee Elon Musk naar Mars denkt te gaan. B Journalist Stephen L. Petranek schreef het boekje Hoe we zullen leven op Mars. C Meer dan 165.000 mensen hebben zich aangemeld bij Mars One om in 2025 naar Mars te gaan. D Mensen zijn bang voor de totale vernietiging van de aarde en zullen deze daarom binnenkort willen verlaten. T2 4 a Markeer in de tekst de vier woorden die jij het moeilijkst vindt. b Ga na van welke woorden je de betekenis nodig hebt om de tekst te begrijpen. c Heb je de betekenis nodig? Probeer dan eerst de betekenis zo goed mogelijk af te leiden uit de tekst. d Kun je de betekenis niet afleiden? Zoek deze op in een papieren woordenboek. Schrijf op hoeveel tijd je nodig had om de betekenis op te zoeken. Schrijf daarna de gevonden betekenis achter de woorden bij vraag a. T1 5 Wat is volgens Petranek de belangrijkste reden voor mensen om de aarde te verlaten? 6 Op welke twee manieren kunnen de hindernissen voor het wonen op Mars worden overwonnen? 7 a Wat is het allergrootste struikelblok voor het starten van een kolonie op Mars? b Waarom denkt Elon Musk dat hij dit struikelblok toch kan overwinnen? c Welk feit wordt in de tekst genoemd als een bewijs voor zijn vermoeden? 8 Markeer de zin in de laatste alinea waarin het duidelijkst antwoord wordt gegeven op de vraag in de inleiding.

ONO2_4GT_COMPLEET_BOEK.indb 25

12/06/18 08:41

WWW.OPNIVEAU-ONLINE.NL

bovenbouw | vmbo gt

Minke van Dam Geertje Plug Jante Rittersma Saskia Tromp-Lantman Stephan VerhoeďŹ€

bovenbouw | vmbo gt Leerwerkboek

Eindredactie Geertje Plug Ezra van Wilgenburg

leerwerkboek

samenwerking met de Jonge Jury; bij elke paragraaf een overzicht van leerdoelen met Meijerink-niveau; uitgebreid digitaal lesmateriaal op www.opniveau-online.nl.

NEDERLANDS WT Cover ON vmbo 4gt.indd 1

4 14/12/17 14:42