Fenkis onderbouw 2 havo werkboek

www.thiememeulenhoff.nl/feniks

WERKBOEK 2 HAVO

Geschiedenis voor de onderbouw van havo en vwo

Werkboek 2 HAVO Naam

Beeld op het omslag

Klas In het maritiem museum in Greenwich, GrootBrittannië, wordt dit bijzondere instrument uit 1569 zorgvuldig bewaard. Het is een astronomisch compendium, gemaakt door Humfrey Cole, die in zijn tijd – de 16e eeuw – een van de beste makers van wetenschappelijke instrumenten in Engeland was. Dit compendium kun je vergelijken met een computertje of een Zwitsers zakmes. Het is van alles in één: een kompas, een kalender en een geometrisch vierkant, waarmee je van alles kon berekenen, zoals eb en vloed, maanstanden en de hoogte van een gebouw. Zonder dit soort slimme uitvindingen waren de grote zeereizen uit de Tijd van ontdekkers en hervormers misschien wel nooit zo goed ‘gelukt’. Er wordt beweerd dat de wijzerplaat van het compendium van de legendarische Sir Francis Drake was. Ontdek meer over Sir Francis Drake:

Ontdek het verleden, begrijp het heden.

9 789006 860139

3677_TM_FENIKS_Werkboek_omslagen_DRUK.indd 1,3

26/02/20 12:48

FEN_e3_2HV_WB.indb 1

25/02/20 15:28

Geschiedenis voor de onderbouw Werkboek 2 havo

Auteurs

Frouke Schrijver Frank Tang

Idzard van Manen Anjo Roos

Cor van der Heijden Jos Venner

Eindredactie

Edith van Gameren

FEN_e3_2HV_WB.indb 1

25/02/20 15:28

Over ThiemeMeulenhoff ThiemeMeulenhoff ontwikkelt zich van educatieve uitgeverij tot een learning design company. We brengen content, leerontwerp en technologie samen. Met onze groeiende expertise, ervaring en leeroplossingen zijn we een partner voor scholen bij het vernieuwen en verbeteren van onderwijs. Zo kunnen we samen beter recht doen aan de verschillen tussen lerenden en scholen en ervoor zorgen dat leren steeds persoonlijker, effectiever en efficienter wordt.

Inhoud TIJD VAN ONTDEKKERS EN HERVORMERS

Samen leren vernieuwen.

1 Varen voorbij de horizon  4

www.thiememeulenhoff.nl ISBN 978 90 06 86013 9 3e druk, 1e oplage, 2020 © ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, 2020 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieen, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieen uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieen in het onderwijs zie www.auteursrechtenonderwijs.nl. De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.

Deze uitgave is volledig CO2-neutraal geproduceerd. Het voor deze uitgave gebruikte papier is voorzien van het FSC®-keurmerk. Dit betekent dat de bosbouw op een verantwoorde wijze heeft plaatsgevonden.

3000 v. Chr.

FEN_e3_2HV_WB.indb 2

1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6 1.7 1.8 1.9

Oriëntatie Een nieuwe wereld gaat open  4 Op ontdekkingsreis  7 Het Portugese handelsrijk  12 Spanje verovert Amerika  15 De Nieuwe Wereld  20 Europa en de wereld   26 De expedities van Zheng He  30 Afsluiting  35 Met Magellaes de wereld rond  38 TIJD VAN ONTDEKKERS EN HERVORMERS

2 De Opstand  42 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7 2.8 2.9

Oriëntatie Tachtig jaar oorlog  42 Onrust in de Kerk  44 Onrust in de Nederlanden  48 De Opstand breekt uit  51 De breuk wordt definitief  56 De Republiek ontstaat  60 Het Osmaanse Rijk van Süleyman de Grote  63 Afsluiting  66 Keuzestof  69

voor Christus

1

na Christus

25/02/20 15:28

TIJD VAN REGENTEN EN VORSTEN

3 De Republiek in de Gouden Eeuw  74 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7 3.8 3.9

TIJD VAN BURGERS EN STOOMMACHINES

5 Fabrikanten en arbeiders  160

Oriëntatie Een tijd van voorspoed  74 Amsterdam stapelmarkt van de wereld  77 De Oost en de VOC  84 De WIC en Suriname  90 Geloof, tolerantie en onderzoek  96 Het goed hebben en goed doen  100 Blanke slaven in Barbarije  105 Afsluiting  108 Keuzestof  112

5.1 Oriëntatie Ellen Hootton en haar treurig lot  160 5.2 Grote veranderingen in Engeland  165 5.3 De fabriek met stoomkracht  171 5.4 Voor een handvol stuivers  178 5.5 Fabrikanten en politici zoeken het buiten Europa   185 5.6 De machtsstrijd tussen fabrikanten en arbeiders  191 5.7 Australië, een strafkolonie  200 5.8 Afsluiting 207 5.9 Keuzestof 211

TIJD VAN REGENTEN EN VORSTEN TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES

TIJD VAN REGENTEN EN VORSTEN

4 Verlichting en Revolutie  116 4.1 Oriëntatie Burgers in Opstand  116 4.2 Lodewijk XIV, een absoluut heerser  119 4.3 Kritiek en idealen: De Verlichting  124 4.4 Het oude regime  128 4.5 De Franse Revolutie  134 4.6 Een buitenstaander grijpt de macht: Keizer Napoleon  142 4.7 Op zoek naar de vrijheid in Zuid-Amerika: Simón Bolívar  147 4.8 Afsluiting  152 4.9 Keuzestof 156

TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES TIJD VAN BURGERS EN STOOMMACHINES

6 Land of Hope and Despair  218 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6 6.7 6.8 6.9

Oriëntatie Een maaltijd uit dankbaarheid  218 Kolonisten vertrekken naar Amerika  223 Indianen en kolonisten  227 Onafhankelijkheid  232 Burgeroorlog  236 Economische grootmacht  240 Japan wordt imperialistisch  247 Afsluiting  251 Keuzestof   255

Werkblad  260

500

FEN_e3_2HV_WB.indb 3

1000

Illustratieverantwoording  261

1500

1600

1700

1800

1900

2000

25/02/20 15:28

1 Varen voorbij de horizon – 1.1 Oriëntatie

1 Varen voorbij de horizon 1.1 Oriëntatie Een nieuwe wereld gaat open • Hoe veranderde de Europese maatschappij door de ontdekking van Amerika en de vestiging van een handelsrijk in Azië?

Wat weet je al? 1

Met welke werelddelen had Europa contact rond 1450? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2

Amerika was onbekend voor de Europanen. Leg uit hoe dat volgens jou kwam. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Op reis over zee Gebruik bron 1. Lees: Fernão gaat op wereldreis. 3

Hier zie je bron 1 nog een keer. Geef de volgende personen, plaatsen en voorwerpen weer op de afbeelding: de wapenmeester – een anker – Fernão – 7 tonnen scheepsbeschuit – Lissabon – kanonnen

4

FEN_e3_2HV_WB.indb 4

25/02/20 15:28

1 Varen voorbij de horizon – 1.1 Oriëntatie

Lees: Portugees handelsrijk in Azië. Lees: Ontdekking van een Nieuwe Wereld. 4

Dit hoofdstuk gaat over de expansie van Europa door de Spaanse en Portugese ontdekkingsreizigers en veroveraars. De manieren waarop de Spanjaarden en de Portugezen te werk gingen verschilde. Maak een woordspin rond het begrip Spaanse expansie en een rond het begrip Portugese expansie. Vergelijk jouw woordspinnen met die van je buurman of buurvrouw. Welke verschillen merken jullie op? Vul je woordspin aan als je ziet dat je iets belangrijks gemist hebt.

Portugese expansie

Spaanse expansie

Lees: Ontdekking van een Nieuwe Wereld. 5

Streep door wat niet juist is. 1 Columbus dacht dat wanneer hij naar het westen zou varen hij in Amerika terecht zou komen / hij in Indië terecht zou komen. 2 Columbus noemde de plaatselijke bevolking indianen / Azteken. 3 Columbus ontdekte Amerika voor Spanje / Italië. 4 Volgens Columbus ontbrak het de plaatselijke bevolking aan een eigen godsdienst / bestuur. 5 Columbus liet de plaatselijke bevolking voor het eerst kennis maken met zilver / zwaarden.

Ontmoeting met indianen Lees: Ontdekking van een Nieuwe Wereld. Gebruik Bron W1. 6

Noteer welk stukje tekst uit Ontdekking van een Nieuwe Wereld past bij bron W1. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bron W1

Columbus over indianen Ik had de indruk dat het mensen waren die het aan alles ontbrak. Allemaal liepen ze naakt. Allen die ik zag waren jong; ze waren heel goed gebouwd. Hun haren, stug als paardenstaarten, vallen kort naar voren tot over de wenkbrauwen. De rest van het haar valt naar achteren en dat laten ze lang. Ze verven hun huid. Ze dragen geen wapens en kennen die ook niet. Toen ik ze zwaarden liet zien, pakten ze die beet bij het scherp zodat zich bezeerden. Ik denk dat ze makkelijk christenen zullen worden, want ze leken me geen eigen godsdienst te hebben.’ Naar: Columbus’ Scheepsjournaal, 1492-1493.

5

FEN_e3_2HV_WB.indb 5

25/02/20 15:28

1 Varen voorbij de horizon – 1.1 Oriëntatie

Lees: Spaans Amerika. 7

Wat gebeurde er in Zuid-Amerika en wat in Spanje? Zet elke verandering in de juiste kolom. Spaanse overheersing – toestroom van goud en zilver – oorlog met het Osmaanse rijk – mensen worden christen – verwoesting van Azteken-hoofdstad – oorlog met de Republiek Zuid-Amerika

8

Europa

Bron W2 vertelt hoe de filosoof Michel de Montaigne dacht over de indianen. Wat is volgens hem de reden dat het de indianen aan niets ontbreekt? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bron W2

Michel de Montaigne over indianen Wij kunnen hen dus wel barbaren noemen, maar niet als we hen met onszelf vergelijken. Wij overtreffen hen tenslotte in iedere vorm van barbaarsheid. Hun manier van oorlog voeren is in alle opzichten edel en grootmoedig, en heeft zoveel schoonheid en rechtvaardigheid als maar mogelijk is: bij hen is het enige motief om oorlog te voeren dat ze elkaar willen overtreffen in dapperheid. Zij strijden niet om nieuwe gebieden te veroveren, want ze hebben nog het genot van een overvloedige natuur. De natuur geeft hen, zonder arbeid en moeite, alles wat ze nodig hebben, en wel zo royaal, dat ze geen reden hebben hun grondgebied uit te breiden. Naar: Michel de Montaigne, Essays, 1580.

Ontdekkingsreizen toen en nu Bekijk bron 2. 9

Waaruit blijkt dat de tekenaar van bron 2 de Nieuwe Wereld zo precies mogelijk heeft weergegeven? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bekijk bron 2 en 3.

10 Vergelijk bron 2 en 3. Noem twee elementen die overeenkomen en twee elementen die verschillen. Overeenkomsten: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Verschillen: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

6

FEN_e3_2HV_WB.indb 6

25/02/20 15:28

1 Varen voorbij de horizon – 1.2 Op ontdekkingsreis

Lees: Het belang van Europese expansie. 11

Hier zie je drie begrippen. Leg uit hoe het ene leidt tot het andere. ontdekkingsreis

à

.................................................................................

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .................................................................................................... kolonie

à

à

.....................................................................................

.................................................................................................... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .à wereldhandel.

Bekijk de tijdbalk. 12 Kleur het tijdvak waarover dit hoofdstuk gaat blauw. Vergelijk het tijdvak met de vorige tijdvakken. Wat valt je op? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3000 v. Chr.

voor Christus

1

na Christus

500

1000

1500

2000

Onthouden: 1, 5 Begrijpen: 2, 6, 12 Toepassen: 3, 8, 9 Analyseren: 4, 7, 11 Evalueren: 10

1.2 Op ontdekkingsreis • Waarom zochten Europeanen nieuwe handelsroutes overzee?

Wat weet je al? 13 Maak de zinnen af. 1 Door de kruistochten nam het contact tussen Europa en de . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . wereld toe. 2 Het doel van de kruistocht was om de stad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . te heroveren op de moslims. 3 Deze stad was volgens het middeleeuwse denken het middelpunt van de . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 4 In het jaar 1095 riep de . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . op tot een kruistocht. 5 Na de eerste kruistocht stichtten sommige kruisvaarders . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . in het Midden-Oosten. 6 Europeanen maakten kennis met nieuwe producten en kennis, zoals . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . en ............................................................. 14 Zet nu de zinnen in de juiste volgorde (noteer alleen de nummers): . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

7

FEN_e3_2HV_WB.indb 7

25/02/20 15:28

1 Varen voorbij de horizon – 1.2 Op ontdekkingsreis

Bron W3

Een islamitische handelaar proeft vers geoogste peper in Zuid-India. Miniatuur uit het Livre des Merveilles du Monde, de Franse vertaling van het reisverslag van Marco Polo, rond 1410-12.

Handel in peper Lees: Peperdure handel. Gebruik bron W3. 15 Wie verkochten specerijen als peper, kaneel en nootmuskaat aan de Europeanen? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 Beschrijf het uiterlijk van de IndiĂŤrs en de handelaar van bron W3. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 Waaraan kun je zien dat de handelaar van bron W3 uit het Midden-Oosten of NoordAfrika afkomstig was? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lees: Peperdure handel. 18 Voorbeelden van specerijen zijn peper en nootmuskaat. Waarvoor gebruikt men deze specerijen? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gebruik bron 5 en 6. 19 Welke toepassing van specerijen wordt beschreven in bron 5? En welke toepassing zie je in bron 6? Bron 5: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bron 6: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

8

FEN_e3_2HV_WB.indb 8

25/02/20 15:28

1 Varen voorbij de horizon – 1.2 Op ontdekkingsreis

Ingrediënten Lees: Bron 5. 20 Zoek online uit wat de producten uit het recept (bron 5) zijn en waar ze vandaan komen. Vul de antwoorden in in de tabel. Product

Wat is het?

Herkomst

agarhout amber mirre olibanum kamfer storax rozenblaadjes sandelhout eucalyptus­bladeren rozenwater van Damascus

21 Bekijk je tabel. Hoeveel van de producten uit bron 5 moesten uit gebieden buiten Europa gehaald worden? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22 Verklaar waarom dit recept (bron 5) bedoeld was voor ‘welgestelde heren’. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lees: Karavanen uit het Oosten. 23 Als de prijs van een product hoog is, komt dat door het aanbod, het vervoer en de tussenhandel en door de vraag naar het product. Verklaar hiermee waarom de prijs van specerijen hoog was in Europa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Karavaan Gebruik bron 4. 24 Hoe werden producten in een karavaan vervoerd? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gebruik bron 7. 25 Waardoor was de stad Bagdad een bloeiende stad in de late Middeleeuwen? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

9

FEN_e3_2HV_WB.indb 9

25/02/20 15:28

1 Varen voorbij de horizon – 1.2 Op ontdekkingsreis

Gebruik bron W4. Gebruik ook een atlas. 26 Stel, we volgen de tocht 0 1.000 2.000 km van een luxeproduct als peper. Arabische handelaren kochten dit product in bijvoorbeeld Kerala. Vervolgens werd het verscheept naar Bagdad, vanwaar het met karavanen verder werd vervoerd naar Libanon. Vanuit Libanon ging het bijvoorbeeld naar Venetië. Teken de route van peper op de kaart en teken de Bron W4 vervoermiddelen erbij. Schrijf ook de volgende namen op de juiste plaats: Arabië, Bagdad, Kerala, Libanon, India, Indische Oceaan. Lees: Marco Polo. 27 Bedenk twee redenen waarom Europeanen de reisverhalen van Marco Polo niet geloofwaardig vonden. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Werk in bron W5. 28 Zoek informatie op over Marco Polo en ontwerp een paspoort voor hem, dat hij in het jaar 1277 gebruikt zou kunnen hebben. Hier moet in elk geval op staan: leeftijd, geboorteplaats, nationaliteit, beroep, voor wie hij werkte, getekend portret (zoek op internet), missie.

Bron W5

10

FEN_e3_2HV_WB.indb 10

25/02/20 15:28

1 Varen voorbij de horizon – 1.2 Op ontdekkingsreis

Lees: Rond de Middellandse Zee. 29 Wat waren de gevolgen van de vestiging van het Osmaanse Rijk voor de specerijenhandel met Europa? Noem een positief en een negatief gevolg voor de Europese handelaren. Positief: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Negatief: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Varen op de Indische Oceaan Lees: Op zoek naar Indië. Bekijk bron 8. 30 Welk plan bedacht men in Europa om goedkoper aan de specerijen te komen? En welke twee problemen kwamen ze hierbij tegen? Plan: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Problemen: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 Bij vraag 30 heb je twee problemen benoemd. Welke oplossing laat bron 8 zien? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Vat samen 32 Los de puzzel op . Welk woord lees je van boven naar beneden? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 Ten oosten van de Middellandse Zee was in de late Middeleeuwen het … Rijk opgekomen, dat door Turkse sultans werd geregeerd. 2 Kaneel en nootmuskaat werden in de Middeleeuwen gebruikt als smaakmaker, maar ook om medicijnen en … mee te maken. 1 3 Een beroemde route waarmee luxegoederen uit het oosten werden aangevoerd was de … 2 4 De Italiaanse reisschrijver … Polo had als een van de 3 weinige middeleeuwse Europeanen door Azië gereisd. 4 5 Doordat veel tussenhandelaren luxeproducten opkochten en verkochten voordat ze hun 5 bestemming bereikten, stegen de … 6 6 Luxegoederen werden door middel van … over 7 land naar Europa gevoerd. 8 7 … was de belangrijkste havenstad in de Middellandse Zee. 8 Luxegoederen als specerijen, … en suiker werden 9 in Europa voor veel geld verkocht. 10 9 Europeanen wilden graag Indië bereiken, het gebied ver ten … en zuidoosten van Europa. 10 Op zoek naar een zeeroute gebruikten Onthouden: 13, 14, 15, 18, 24, 32 Europeanen de kraak, een slagvaardig schip, Begrijpen: 23, 25, 29, 30 dat geschikt was voor het … over lange afstanden. Toepassen: 16, 19, 20, 26, 31 Analyseren: 17, 21, 22, Evalueren: 27 Creëren: 28

11

FEN_e3_2HV_WB.indb 11

25/02/20 15:28

1 Varen voorbij de horizon – 1.3 Het Portugese handelsrijk

1.3 Het Portugese handelsrijk • Hoe stichtten de Portugezen een winstgevend handelsrijk?

Wat weet je al? 33 Welk land begon met de ontdekkingsreizen? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 Noem twee gevaren die de eerste Europese ontdekkingsreizigers zouden kunnen tegenkomen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 Welk product wilden de Europeanen graag goedkoop verkrijgen in Indië? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Hendrik de Zeevaarder Lees: Hendrik de Zeevaarder. 36 Welke twee doelen had Hendrik de Zeevaarder bij het financieren van de eerste ontdekkingsreizen? 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 Waarom wilden de Portugezen Pape Jan vinden? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 Beschrijf de tactiek die de Portugezen gebruikten bij hun eerste ontdekkingen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gebruik bron 9. 39 Er zijn verschillende ontdekkingsreizen gemaakt. In bron 9 zie je de belangrijkste. Wat hebben Magellaes en Cabral ontdekt? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Aankomst in Calicut Gebruik bron 10. 40 Waarom denk je dat Vasco da Gama een veroordeelde crimineel met de inheemse bevolking mee naar Calicut stuurde? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 Noem twee redenen waarom de Portugezen blij zijn met het nieuws dat hun gebracht wordt. 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

12

FEN_e3_2HV_WB.indb 12

25/02/20 15:28

1 Varen voorbij de horizon – 1.3 Het Portugese handelsrijk

Lees: Bron 10. Lees: Portugezen in India. 42 De vloot van Vasco da Gama is aangekomen in India en heeft specerijen ingeslagen. Nu staan ze op het punt te vertrekken. Schrijf een brief over Vasco da Gama’s komst naar India vanuit het standpunt van de handelaar uit Tunis. De brief richt je aan je collega’s in Tunis. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lees: bron 10. Bekijk bron 11. 43 Van welke zin uit bron 10 is bron 11 een goede illustratie? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lees: Portugezen in India. 44 Noem vier redenen waarom de handelsreis van Vasco Da Gama geen succes was. Geef ook twee redenen waarom de handelsreis van Vasco da Gama wel een succes was. Geen succes: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wel een succes: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gebruik bron W6. 45 Zet de nummers van de volgende onderdelen op de plek waar ze thuishoren: 1 voorkasteel 2 achterkasteel 3 boegspriet 4 kanonnen 5 ankers 6 ruim 7 kraaien­nest 8 fokkemast 9 grote mast 10 kruismast 11 zeilen 12 vlag En kleur de tekening in.

Bron W6 Tekening van de beroemde kraak Flor de la Mar. Dit schip is in 1512 met een grote buit aan 13 vlak bij Malakka. boord vergaan

FEN_e3_2HV_WB.indb 13

25/02/20 15:28

1 Varen voorbij de horizon – 1.3 Het Portugese handelsrijk

Kapitaal Lees: Kapitaal. Gebruik bron 12. 46 Maak de juiste combinaties. Venetië • Osmaanse Rijk • Koning van Portugal •

• Handelspartner van de belangrijkste handelsstad van Europa. • De koning van het geld. • De belangrijkste Europese handelsstad.

47 In bron W7 zie je een tekening van de factorij El Mina, ‘de mijn’. Dit handelsfort lag aan de Afrikaanse westkust. Hiervandaan handelden de Portugezen in goud. Zet de juiste namen bij de juiste nummers. Kies uit de volgende woorden: verdedigingsmuur – verdedigingstorens – kerk – Portugese vlag – handelshuis / pakhuis – huisjes van plaatselijke bevolking – zee – binnenland 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Bron W7

Tekening van factorij El Mina.

14

FEN_e3_2HV_WB.indb 14

25/02/20 15:28

1 Varen voorbij de horizon – 1.4 Spanje verovert Amerika

Lees paragraaf 1.3 en vat samen. 48 Waarom ging Portugal op ontdekkingstocht? Noem twee redenen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 Welke rol speelde Hendrik de Zeevaarder in de geschiedenis van de ontdekkingsreizen? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50 Noem de belangrijkste ontdekkingen van de Portugezen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 Hoe stichtten de Portugezen een winstgevend handelsrijk? Geef antwoord in je eigen woorden. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Onthouden: 33, 34, 35, 39, 46, 48, 50 Begrijpen: 36, 37, 38, 40, 41, 44, 49 Toepassen: 43, 45, 47 Analyseren: 51 Creëren: 42

1.4 Spanje verovert Amerika • Hoe nam Spanje Amerika in bezit?

Weet je het al? 52 Met welke twee doelen vertrokken de eerste Portugese ontdekkingsreizigers naar Indië? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53 Welk doel bereikten de Portugese ontdekkingsreizigers? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Spanje volgt Portugal Lees: Spanje volgt Portugal. 54 De Spaanse koning en zijn vrouw steunden Columbus´ plan om een westwaartse route te vinden. Waarom, denk je, kozen zij voor Columbus´ plan? Noteer drie redenen. 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

15

FEN_e3_2HV_WB.indb 15

25/02/20 15:28

1 Varen voorbij de horizon – 1.4 Spanje verovert Amerika

55 Als je Columbus’ reis vergelijkt met de Portugese reizen, dan zie je dat Columbus meer risico nam. Welk risico was dat? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gebruik bron 13. 56 Welke twee redenen geeft Toscanelli om een ontdekkingsreis te beginnen? 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Columbus gaat aan land Lees: Columbus’ succes. Gebruik bron 14 en 15. 57 Leg uit waarom Columbus het land waar hij aankwam San Salvador noemde. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 In bron 14 lees je hoe Columbus aan land gaat en het land in bezit neemt. De tekenaar van bron 15 heeft dit moment uitgebeeld. Vind je bron 15 een goede weergave van wat in bron 14 wordt verteld? Leg je antwoord uit. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59 Columbus legt een officiële verklaring af als hij het land voor de koning in bezit neemt. Schrijf die tekst in circa 50 woorden. Gebruik deftige en officiële woorden. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lees: Columbus’ succes. Gebruik bron 16. 60 De koning is tevreden over de reis van Columbus. Noem een reden waarom de koning tevreden is. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Columbus’ reizen Bekijk bron 9. 61 Columbus is nog een aantal keer naar Amerika gereisd. Als je de reizen van Columbus met elkaar vergelijkt kun je overeenkomsten ontdekken. Welke overeenkomsten zie je in de heenweg en in de terugweg van de vier reizen? Heenweg: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Terugweg: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

16

FEN_e3_2HV_WB.indb 16

25/02/20 15:28

1 Varen voorbij de horizon – 1.4 Spanje verovert Amerika

62 Geef een verklaring voor de gevolgde route op de heenweg. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Conquistadores Lees: Conquistadores. 63 Uitspraak: ‘Een Conquistador was ook een ontdekkingsreiziger’. Leg uit of je het eens bent met deze uitspraak. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64 De Conquistadores wisten de indianen snel te verslaan. Geef drie redenen waarom de Conquistadores sterker waren. 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65 Bedenk twee punten waarop de Conquistadores in het nadeel waren in de strijd. 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lees: Conquistadores. Gebruik bron W8. 66 ‘Verder sloten de Conquistadores bondgenootschappen met sommige indiaanse volkeren om weer andere indianen te overwinnen.’ Wat vind jij, wordt deze bewering uit het leerboek ondersteund door bron W8? Licht je antwoord toe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Bron W8 Totanac-indianen dragen goederen voor de Conquistadores. Miniatuur uit de 16e eeuw.

17

FEN_e3_2HV_WB.indb 17

25/02/20 15:29

1 Varen voorbij de horizon – 1.4 Spanje verovert Amerika

Gebruik bron 18. 67 Bron 18 vertelt wat de Azteken opviel toen zij de Spanjaarden hadden bespioneerd. Welke twee zaken vielen de Azteken op? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Bron W9 Kaart van de stad Tenochtitlan. Illustratie bij Praeclara Ferdinandi Cortesii de Nova maris Oceani Hyspania Narratio van Hernán Cortés, 1524.

Azteken Lees: Azteken. Gebruik bron 17 en bron W9. 68 Uitspraak: ‘De Azteken stonden op het hoogtepunt van hun beschaving toen de Spanjaarden kwamen.’ Welke drie voorbeelden kun je daarvan noemen? 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 Welke persoonlijk voordeel had Cortés bij zijn overwinning op de Azteken? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 De overwinning van Cortés is een voorbeeld van hoe wreed de Spanjaarden optraden. Leg dit uit met het voorbeeld van de Azteken. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

18

FEN_e3_2HV_WB.indb 18

25/02/20 15:29

1 Varen voorbij de horizon – 1.4 Spanje verovert Amerika

Bron W10 Hernán Cortés ontmoet Montezuma, de leider van de Azteken. Miniatuur uit de 16e eeuw.

Spanjaarden en Azteken Lees: Azteken. Bekijk en vergelijk bron 19 en bron W10. 71 Bron W10 beeldt de eerste ontmoeting af tussen Cortés en Montezuma. Hoe laat de maker zien dat Cortés door Montezuma met eerbied werd ontvangen? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 Bron W10 verbeeldt de vreedzame eerste ontmoeting tussen de leider van de Spanjaarden en die van de Azteken. Deze ontmoeting vond plaats in 1519. Bron 19 toont een latere ‘ontmoeting’. Bekijk beide bronnen goed en lees ook de bijschriften. Vertel vervolgens wat volgens jou tussen de gebeurtenis van bron 19 en de gebeurtenis van bron W10 moet zijn voorgevallen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Inca’s Lees: Inca’s. 73 Leg uit dat geloof en bestuur bij de Inca’s veel met elkaar te maken hadden. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lees: Azteken. Lees: Inca’s. Bekijk bron W9 en bron 20. 74 Noem twee overeenkomsten tussen de Azteken en de Inca’s. Betrek ook bron W9 en bron 20 in je antwoord. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lees: Pizarro overwint het Incarijk. 75 Waarom was het gemakkelijk voor Pizarro om het Incarijk te veroveren? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

19

FEN_e3_2HV_WB.indb 19

25/02/20 15:29

1 Varen voorbij de horizon – 1.5 De Nieuwe Wereld

Vat samen Bekijk de tijdbalk. 76 Zet de volgende begrippen op de juiste plaats in de tijdbalk: Cortés verslaat de Azteken – einde Reconquista – Columbus ontdekt Amerika – Pizarro verslaat de Inca’s

1492

1490

1521

1500

1510

1520

1532

1530

Onthouden: 52, 53, 76 Begrijpen: 57, 60, 64, 65, 70, 73, 75 Toepassen: 56, 66, 67, 68, 69, 71 Analyseren: 54, 61, 62, 74 Evalueren: 55, 58, 63 Creëren: 59, 72

1.5 De Nieuwe Wereld • Hoe veranderde Spanje de maatschappij in Amerika?

Wat weet je al? 77 Welke rijkdom was er te vinden in Amerika? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 In welk deel van het Amerikaans continent vestigden zich de Spanjaarden zich vooral? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79 Bedenk welk probleem de Spanjaarden in het bestuur van Amerika zouden tegenkomen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lees: Kolonisatie. 80 In de tekst wordt een aantal Spaanse woorden gebruikt. Schrijf deze over en noteer de betekenis in eigen woorden. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

20

FEN_e3_2HV_WB.indb 20

25/02/20 15:29

1 Varen voorbij de horizon – 1.5 De Nieuwe Wereld

Potosí Lees: Kolonisatie. 81 De zilvermijn van Potosí wordt weleens de hoofdprijs van de Nieuwe Wereld genoemd. Leg uit wat hiermee bedoeld wordt. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82 Potosí ligt in Peru, Zuid-Amerika. Welk vervoersprobleem leverde dit voor de Spanjaarden op? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 Welke twee voordelen hadden Spanjaarden bij de winning van de zilvererts? 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lees: Kolonisatie. Bekijk bron W11. 84 Van welke zin in Kolonisatie is bron W11 een illustratie? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bron W11 De zilvermijn Potosí. Gravure van Theodoor de Bry, 1590.

Gevolgen voor de indianen

Lees: De behandeling van indianen. Gebruik bron 21 en bron 22. 85 Waarom werden de indianen niet goed behandeld door de Spaanse landeigenaren volgens de schrijver van bron 22? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86 De Europeanen brachten ziektes mee naar Amerika. Waardoor waren de indianen daartegen niet opgewassen? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 Noem naast ziektes nog drie oorzaken van de massale sterfte onder indianen die te maken hebben met de komst van de Europeanen. Bekijk hiervoor ook bron 21 goed. 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 Tot welk besluit leidde de slechte behandeling van de indianen en hun massale sterfte in 1542? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

21

FEN_e3_2HV_WB.indb 21

25/02/20 15:29

1 Varen voorbij de horizon – 1.5 De Nieuwe Wereld

Jaartal

Midden-Amerika

Jaartal

Andesregio

1519-1521

pokken

1524-1528

pokken

1531-1534

mazelen

1531-1533

mazelen

1545

tyfus, builenpest

1546

tyfus, builenpest

1550

bof

1559-1563

mazelen, griep, bof, difterie

1557-1562

mazelen, griep, pokken

1576-1580

tyfus, pokken, mazelen, bof

1585-1591

tyfus, pokken, mazelen

1595

mazelen

1597

mazelen

Bron W12 Epidemieën in Amerika tussen 1519 en 1600.

200

aantal dopen / begrafenissen

190

gedoopten

180

begrafenissen

60 50 40 30 20 10 0 1575 1580 1585 1590 1595 1600 1605 1610 1615 1620 1625 jaar

Bron W13 Geboorte / doop en sterfte / begrafenissen in Aymaya tussen 1575 en 1625.

Ziektes Bekijk bron W12 en bron W13. 89 Bekijk bron W12. Welke ziektes waren de meest voorkomende epidemieën in MiddenAmerika en het Andesgebergte na de komst van de Spanjaarden? Maak een top 3 voor beide gebieden. Midden-Amerika: 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Andesgebied: 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90 Rond welk jaar werd de Aymaya-gemeenschap in het Andesgebergte getroffen door een epidemie (bron W13)? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

22

FEN_e3_2HV_WB.indb 22

25/02/20 15:29

1 Varen voorbij de horizon – 1.5 De Nieuwe Wereld

91 Combineer bron W12 met bron W13. Aan welke ziektes zullen de Aymaya’s vooral overleden zijn? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 Tegenwoordig wordt de wereld soms ook opgeschrikt door zeer dodelijke epidemieën die zich snel verspreiden. Kun je een recente epidemie noemen? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lees: De behandeling van indianen. Bekijk bron 23. 93 Stelling: ‘Het ontstaan van de Atlantische driehoekshandel was een gevolg van de sterfte van de indianen in Amerika.’ Leg deze stelling uit. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lees: Staatsinrichting: Nieuw bestuur. 94 Vul het bestuursschema in. Gebruik de volgende termen: kerk – leger – bestuur – rechtspraak – Raad van Indië – onderkoning (2×) – Peru – Nieuw Spanje – Spaanse koning

geeft leiding aan

Lees: Continuïteit en verandering. 95 Zijn deze zinnen een verandering of een continuïteit in de geschiedenis van de indianen? 1 Spanjaarden dwingen indianen voor zich te werken. continuïteit / verandering 2 Indianen vereren natuurgoden. continuïteit / verandering 3 Indianen sterven aan ziektes als de mazelen. continuïteit / verandering 4 Spanjaarden folteren de indianen. continuïteit / verandering 5 Indianen vermengen zich met Afrikanen. continuïteit / verandering

23

FEN_e3_2HV_WB.indb 23

25/02/20 15:29

1 Varen voorbij de horizon – 1.5 De Nieuwe Wereld

Veranderingen voor indianen Lees: Maatschappelijke veranderingen. Lees: Continuïteit en verandering. 96 Maak een overzicht van de veranderingen die de indianen moesten ondergaan. Vul het schema in. Verandering

Eerst was het

Later werd het

Bestuur Economie Geloof Samenstelling bevolking

97 Welke van de veranderingen uit de vorige vraag is ook een continuïteit? Leg je antwoord uit. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 In het geloof proberen de Spanjaarden soms onderdelen van de indiaanse godsdienst over te nemen. Waarom zouden ze dit gedaan hebben? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Mestiezering Lees: Maatschappelijke veranderingen. Gebruik bron W14. 99 Omdat mensen met verschillende achtergronden met elkaar trouwden en kinderen kregen, ontstonden er veel verschillende menggroepen. De bevolking werd hierop ingedeeld op basis van etnische afkomst. Hiervan werden in de 18e eeuw schilderijen gemaakt (bron W14). Vul aan. Op het zesde plaatje zie je een morisco man, die een vermenging is van een Spaanse vrouw en een . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . (plaatje 5). Het kind van een morisco man en een Spaanse vrouw heet een . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 De benaming salta atras (plaatje 7 en 8) betekent ‘springt terug’. Wat zou daarmee bedoeld worden? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 Zoek op wat de volgende benamingen in het Spaans betekenen: Mulato: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  Lobo: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Cochino: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102 Op plaatje 14 zie je menggroep tente en el aire (‘hangt in de lucht’) en bij plaatje 15 de menggroep no te entiendo (‘ik begrijp je niet’). Leg uit wat deze benamingen betekenen voor de plaats in de samenleving van deze mensen. Neem in je antwoord ook de benamingen mulato, lobo en cochino mee (zie vraag 101). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

24

FEN_e3_2HV_WB.indb 24

25/02/20 15:29

1 Varen voorbij de horizon – 1.5 De Nieuwe Wereld

Bron W14 Het kastensysteem in Spaans Amerika, schilderij uit Mexico, 18e eeuw.

25

FEN_e3_2HV_WB.indb 25

25/02/20 15:29

1 Varen voorbij de horizon – 1.6 Europa en de wereld

Vat samen Los de puzzel op. 103 Welk woord lees je van boven naar beneden? Geef ook de betekenis. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1 De Atlantische ......... was het systeem waarmee goederen en slaven tussen Europa, Afrika en Amerika werden vervoerd. 2 Leen van de Spaanse koning in Zuid-Amerika, bestaande uit een gebied met indianen. 3 Begrip om aan te geven dat iets hetzelfde blijft in de geschiedenis. 4 Bestuurlijke gebieden in Zuid-Amerika, opgericht rond 1550 en bestuurd door onderkoningen. 5 Vermenging van culturen in Zuid-Amerika. 6 In 1542 werd in de Nieuwe ......... bepaald dat indianen ook onderdanen waren van de Spaanse koning en niet mishandeld mochten worden. 7 Leenman van de Spaanse koning in Zuid-Amerika. 8 Het rond 1550 opgerichte bestuurlijk gebied dat Mexico, Noord-Amerika, het Caraïbisch gebied en de Filipijnen besloeg heette Nieuw-......... 1 2 3 4 5 6 7 8

Onthouden: 77, 78, 86, 88, 103 Begrijpen: 79, 81, 81, 82, 83, 95, 97, 98, 101 Toepassen: 84, 85, 87, 89, 90, 92, 99 Analyseren: 91, 93, 94, 96, 100, 102

1.6 Europa en de wereld • Welke gevolgen hadden de ontdekking van Amerika en de handelscontacten in Azië voor Europa en het wereldbeeld van de Europeanen?

Wat weet je al? 104 Wat hoort bij elkaar? Verbind de vraag met het antwoord. Waarom wilde de Spaanse koning Columbus op weg sturen om een kortere weg naar Indië te vinden?

Edelmetaal als zilver, goud, en ook land geschikt voor plantages (katoen, rietsuiker etc.).

Wat voor rijkdommen vonden Columbus en zijn opvolgers de Conquistadores in Amerika?

Handel, luxegoederen vinden, zoals specerijen, verspreiden van geloof, vergroten van macht.

Hoe kon Spanje zonder veel extra moeite rijkdommen uit Amerika verwerven?

Door goedkope arbeid te eisen van indianen en Afrikaanse slaven.

26

FEN_e3_2HV_WB.indb 26

25/02/20 15:29

1 Varen voorbij de horizon – 1.6 Europa en de wereld

Karel V Lees: Het wereldrijk van Karel V. 105 Hoe kon een 16e-eeuwse vorst zijn gebied uitbreiden? Bedenk drie manieren. 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 Welk van de manieren uit je antwoord van vraag 105 is het meest kostbaar? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107 Op welke manier probeerde Spanje de uitbreiding van het grondgebied te bekostigen? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 Waardoor bleef de zilverproductie in de Spaanse kolonies op peil? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 Men zegt dat Karel V over een rijk regeerde ‘waarin de zon nooit onderging’. Leg dat uit. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Oorlog Lees: Oorlogen in Europa. Bekijk bron 24. 110 Wie waren op politiek-militair gebied de twee grootste tegenstanders van Karel V? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 Wie waren volgens bron 24 ook nog Karels vijanden? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112 Leg uit waarom de strijd tussen Karel V en de Fransen in Italië werd uitgevochten. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 Hier staan drie militaire successen van Karel V. Vul het schema aan. Jaartal

Gebeurtenis

Gevolg

Slag bij Pavia

Karel V wint de oorlog tegen de Fransen

Slag bij Wenen 1535

Opmars van de Osmanen in Afrika gestuit.

27

FEN_e3_2HV_WB.indb 27

25/02/20 15:29

1 Varen voorbij de horizon – 1.6 Europa en de wereld

Lees: Armoede en luxe goederen. Lees: Continuïteit en verandering (paragraaf 1.5). 114 Welke stellingen zijn juist? Kruis bij de juiste stellingen ook aan of het een voorbeeld van continuïteit of verandering is. Stelling

juist onjuist continuïteit verandering

In de 16e eeuw groeide de Europese bevolking. Door de toevoer van Amerikaans zilver nam de hoeveelheid Spaans geld toe. De lonen stegen in de 16e eeuw sneller dan de prijzen. Door de prijsstijgingen, de bevolkingsgroei en het voedselgebrek groeide de kloof tussen rijk en arm. Handelskapitalisten kwamen altijd uit oude adellijke geslachten.

Lees: Armoede en luxe goederen. Lees bron W15. 115 In bron W15 staat een uitspraak van indianen die de filosoof Michel de Montaigne in Europa had ontmoet. Zij waren meegenomen naar het hof van de Franse koning. Leg uit waar de indianen die Michel de Montaigne had gesproken zo verbaasd over waren. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bron W15

Indianen over sociale ongelijkheid in Europa Het was hun opgevallen dat er mensen onder ons waren, die in alle mogelijke vormen van luxe baadden, terwijl hun ‘helften’ (het is in de indiaanse taal gebruikelijk om de mensen de helft van elkaar te noemen) uitgeteerd door honger en armoede aan de deuren bedelden. En zij vonden het vreemd dat deze behoeftige ‘helften’ dit onrecht over zich heen lieten gaan zonder de anderen naar de keel te vliegen of hun huizen in brand te steken. Naar: Michel de Montaigne, Essays, 1580.

Verspreiding van kennis Lees: Een veranderend wereldbeeld. 116 Leg uit op welke manier de illustraties van Theodoor de Bry bijdroegen aan een veranderend wereldbeeld in Europa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117 Werk in groepjes van maximaal vijf. Kies ieder een afbeelding van Theodoor de Bry uit het leesboek (bron 1, bron 2, bron 15, bron 22) of het werkboek (bron W11) en leg per afbeelding uit wat iemand uit de 16e eeuw erop kon ontdekken. 118 Welke uitvinding heeft bijgedragen tot de verspreiding van kennis in Europa? Leg je antwoord uit. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

28

FEN_e3_2HV_WB.indb 28

25/02/20 15:29

1 Varen voorbij de horizon – 1.6 Europa en de wereld

Bekijk bron 25. 119 Europese vorsten en andere rijken genoten van luxe voorwerpen als bron 25. Leg uit wat bron 25 te maken heeft met de ontdekkingsreizen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Wereldkaarten

Bron W16 Middeleeuwse wereldkaart uit 1225.

Bron W17  Wereldkaart van Plancius uit 1594.

Bekijk bron W16 en bron W17. 120 Welke werelddelen komen op de middeleeuwse wereldkaart (bron W16) voor? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 Welk deel van de wereld stond volgens bron W17 centraal? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122 Welke stad ligt op bron W16 precies in het midden van de wereld? Waarom zal de tekenaar dat gedaan hebben? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123 Kies de juiste woorden. De wereldkaart van bron W16 beeldt de zichtbare werkelijkheid uit / geeft een fantasiebeeld weer. De kaart past bij een christelijk / natuurgetrouw wereldbeeld, waarbij God / de mens centraal staat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

29

FEN_e3_2HV_WB.indb 29

25/02/20 15:29

1 Varen voorbij de horizon – 1.7 De expedities van Zheng He

124 Vergelijk bron W17 met bron W16. Schrijf minstens drie verschillen op. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Vat samen Lees paragraaf 1.6 en bekijk de bronnen. Bekijk ook de tijdbalk. 125 Vul de tijdbalk aan met de onderstaande gebeurtenissen. Schrijf alleen de letters. A Het album De Triomfen van Karel V wordt getekend B De Spaanse zilvervloot vaart af en aan C Karel V verovert Tunis D Michel de Montaigne schrijft over indianen E De slag bij Pavia F Plancius tekent een wereldkaart G Hans Schlottheim maakt een automaton in de vorm van een schip

Karel V keizer Heilige Roomse Rijk

1519

1529

1558

Karel V wint Slag bij Wenen

1500

Karel V sterft

1550

1600

1600

Onthouden: 104, 110, 113, 125 Begrijpen: 107, 108, 109, 112, 114, 116, 118 Toepassen: 111, 115, 120, 121, 123 Analyseren: 105, 117, 119, 122 Evalueren: 106, 124

1.7 De expedities van Zheng He W E RE L D GESC H IE D EN IS • Hoe ontwikkelde de overzeese handel zich in China in de 15e en 16e eeuw?

Wat weet je al? Bekijk bron 26. 126 Wie was Zheng He, denk je? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

30

FEN_e3_2HV_WB.indb 30

25/02/20 15:29

1 Varen voorbij de horizon – 1.7 De expedities van Zheng He

127 Plaats de volgende gebeurtenissen in de tijdlijn. Noteer de letter met het jaartal erbij. A Columbus ontdekt Amerika B Vasco da Gama ontdekt de Carriera da India C Cortes verslaat de Azteken D Pizarro verslaat de Inca’s E Nieuwe Wetten in Spaans Amerika

1350

1400

1450

1500

1550

1600

Lees: bron W18. 128 Voeg de volgende gebeurtenis (F), met jaartal, aan de tijdlijn toe: Eerste expeditie van Zheng He. Bron W18

Opdracht van de keizer Keizer Yongle vermoedde dat zijn voorganger, keizer Hui, over zee was weggevlucht en hij wenste te weten waar hij heen was gegaan. Hij wilde ook pronken met zijn rijkdom en zijn militaire overmacht laten zien aan buitenlandse heersers. In de zesde maand van het jaar 1405 beval de Yongle-keizer aan Zheng He, Wang Jinghong en anderen een vloot aan te voeren om de westelijke zeeën te ontdekken. Meer dan 27.800 officieren en bemanningsleden gingen mee met deze expeditie. Een grote hoeveelheid goud en zijde werd aan hen meegegeven... Zheng He reisde naar verschillende koninkrijken om de keizerlijke wet af te kondigen en de plaatselijke heersers cadeaus te schenken. Als een heerser zich niet onderwierp, gebruikte Zheng He militair geweld om hem te intimideren. Naar: Mingshi, 1739.

Zheng He Lees: De vloot van Zheng He. Lees: bron W18. 129 De tekst in het leesboek en bron W18 geven allebei redenen waarom de keizer Zheng He op reis stuurde. Welke redenen? Tekst: 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bron W18: 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

31

FEN_e3_2HV_WB.indb 31

25/02/20 15:29

1 Varen voorbij de horizon – 1.7 De expedities van Zheng He

130 Welke reden uit vraag 129 komt overeen met de reden waarom de Portugese koning ontdekkingsreizigers eropuit stuurde? Leg je antwoord uit. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lees: De vloot van Zheng He. Lees: bron 27. 131 Waaruit blijkt dat Zheng He maar weinig respect heeft voor de heerser van Aden? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132 Uitspraak van de Chinese historicus Wu Han: ‘Zheng He is de vroegste, grootste en meest volleerde reiziger van die tijd.’ Ben je het daarmee eens? Waarom wel/niet? Ik ben het er wel / niet mee eens, omdat... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bekijk bron 28. Lees: Leven in de Verboden Stad. 133 Wat denk je, heeft de tekenaar van bron 28 de giraf zelf gezien? Leg uit waarom wel/niet. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bekijk bron 29. 134 Hoe zorgde de keizer ervoor dat niemand de Verboden Stad zomaar binnenging? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lees: Leven in de Verboden Stad. 135 Waarom mochten alleen eunuchen dicht bij de keizerlijke familie en in de harem komen? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lees: Leven in de Verboden Stad. Bekijk bron W19. 136 De ambtenaar Xu Xianqing (1537-1602) behaalde de graad van jinshi toen hij 32 jaar oud was. Aan het eind van zijn lange carrière liet hij een schilder de belangrijkste momenten uit zijn leven afbeelden in een album. Een soort stripboek dus! Hier zie je acht momenten uit zijn leven. Schrijf de juiste onderschriften erbij. Kies uit: 32 jaar: examenoptocht voor het behalen van de jinshi-graad – 36 jaar: ik en mijn familie lijden schipbreuk – 43 jaar: ziek tijdens een uitstapje op de Furong berg – 25 jaar: begrafenis van mijn vader – 41 jaar: ik krijg een bevel van de keizer in de Verboden Stad – 36 tot 39 jaar: lesgeven aan paleiseunuchen – 33 jaar: boeken lezen in de Hanlin bibliotheek – 12 jaar: mijn vader droomt over mijn overleden moeder.

32

FEN_e3_2HV_WB.indb 32

25/02/20 15:29

1 Varen voorbij de horizon – 1.7 De expedities van Zheng He

Bron W19 Scenes uit het leven van ambtenaar Xu Xianqing. Uit het album Xu Xianqing Huanji Tu, 1588.

33

FEN_e3_2HV_WB.indb 33

25/02/20 15:29

1 Varen voorbij de horizon – 1.7 De expedities van Zheng He

Bestuur onder de Ming-keizers Lees: De vroege Ming-dynastie. 137 Waarom stopten de keizers de handelsmissies van Zheng He? Welke twee zaken wilden zij hiermee bereiken? 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 138 Lees je antwoord op vraag 137 en de informatie hieronder. Hebben de Ming-keizers tegen het einde van de dynastie hun doelen bereikt? Licht je antwoord toe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Rond 1500 is sprake van ongeveer 12.000 eunuchen en hetzelfde aantal centraal benoemde ambtenaren. Aan het einde van de dynastie (1644) is het aantal eunuchen waarschijnlijk verzesvoudigd, terwijl het aantal ambtenaren slechts is verdubbeld. Vanaf het midden van de 16e eeuw vervaagden de scheidslijnen tussen de klassen, vooral tussen de Shi en de Shang, en keizerlijke monopolies, zoals de zoutwinning, werden aan handelaren overgelaten.

Lees: China en de wereld. Bekijk bron 30. 139 Bij welke zin in ‘China en de wereld’ is bron 30 een goede illustratie? Leg uit waarom. Bij de zin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . , omdat . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Wereldkaart

Bron W20 Chinese wereldkaart (Wanguo Quantu), gemaakt voor de Chinese keizer door de Jezuïet Giulio Aleni, 1620.

34

FEN_e3_2HV_WB.indb 34

25/02/20 15:29

1 Varen voorbij de horizon – 1.8 Afsluiting

Bekijk bron W20 en bron W17. 140 Welk gebied ligt in het midden van de kaart op bron W17? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 Welk gebied ligt in het midden van de kaart op bron W20? Leg ook uit waarom dat zo gedaan is. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142 Geef in steekwoorden antwoord op de vraag: Waarom ging Zheng He op ontdekkingsreis en wat waren de gevolgen? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Onthouden: 127, 128, 137 Begrijpen: 129, 131, 134, 135, 142 Toepassen: 126, 133, 136, 139, 140, 141 Analyseren: 130, 138 Evalueren: 132

1.8 Afsluiting Mensen in de tijd Bekijk W21 143 Verklaar de afbeelding bij het tijdvak. Waarvoor staat het witte schip symbool? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .......................................................................... Waarvoor staat de tekening op de achtergrond symbool? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ...........................................................................

Bron W21 De Tijd van ontdekkers en hervormers

Lees: bron W22. Je oefent continuïteit en verandering. 144 Americo Vespucci beschrijft in bron W22 zijn eerste ontmoeting met de indianen (15011502). Later, na de verovering van Amerika, is er veel veranderd voor deze indianen. Lees de onderstaande uitspraken van Vespucci en bedenk of er voor de indianen sprake is geweest van continuïteit of verandering na de verovering. 1 ....’zoveel volkeren’...

continuïteit / verandering

2 ‘Hun huidskleur is overwegend rood.’

continuïteit / verandering

3 ‘Ze leven in een gemeenschap zonder koning.’

continuïteit / verandering

4 ‘Ze hebben geen kerk.’

continuïteit / verandering

5 ‘Oorlog voeren ze tegen elkaar.’

continuïteit / verandering

6 ... ‘en zijn zelden ziek’...

continuïteit / verandering

35

FEN_e3_2HV_WB.indb 35

25/02/20 15:29

1 Varen voorbij de horizon – 1.8 Afsluiting

Bron W22

Indianen maken indruk Allereerst over de mensen. Wij hebben hier zoveel volkeren aangetroffen, dat geen mens hun aantal zou kunnen uitrekenen en het zijn zachtaardige en handelbare mensen. Zij allen, mannen en vrouwen, gaan naakt en bedekken geen deel van hun lichaam. Ze hebben een krachtig en goed gevormd lichaam; hun huidskleur is overwegend rood. Zij hebben geen kleren van wol, linnen of katoen, omdat zij daaraan geen behoefte hebben; ook hebben ze geen eigendommen, want alle zaken zijn gemeenschappelijk bezit. Ze leven in een gemeenschap zonder koning en een ieder is zijn eigen baas. Zij hebben ook geen kerk, geen godsdienst en zelfs geen afgoden. Ze leven volgens de natuur. Er zijn onder hen geen kooplieden, er wordt geen handel gedreven. Oorlog voeren zij tegen elkaar

zonder krijgskunst of organisatie. De oude mannen hitsen de jongeren op tot de strijd, en daarin doden ze elkaar met grote wreedheid en wie in de strijd wordt gevangengenomen, wordt meegenomen om te worden geslacht en zo eten de overwinnaars de overwonnenen op; want mensenvlees is voor hen een heel gewoon voedsel. Daaraan is geen twijfel, want ik heb een man gesproken van wie men zei dat hij meer dan driehonderd mensen had opgegeten. Zo ben ik ook zesentwintig dagen in een stad geweest waar ik gezouten mensenvlees aan staken tussen de huizen zag hangen, zoals bij ons het runder- en varkensvlees voor een slagerij. Ze worden wel honderdvijftig jaar oud en zijn zelden ziek en als ze door een ziekte worden aangetast, genezen ze zichzelf met wortels en kruiden. Naar: Americo Vespucci, Mundus Novus, 1503-04

Personen 145 Zet de personen onder het juiste symbool. Zheng He – Karel V – Francisco Pizarro – Theodoor de Bry – Montezuma – Vasco da Gama – Hendrik de Zeevaarder – Koeblai Khan – Christoffel Columbus

Mensen in hun land Bekijk bron 31. 146 Wat is het belangrijkste verschil tussen de reizen van Columbus en die van Pizarro en Cortés? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 Welke indianen heersten voor de komst van de Spanjaarden in het gebied van het onderkoninkrijk Nieuw-Spanje? En welke in het gebied van het onderkoninkrijk Peru? Nieuw-Spanje: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Peru: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

36

FEN_e3_2HV_WB.indb 36

25/02/20 15:29

1 Varen voorbij de horizon – 1.8 Afsluiting

Begrippen oefenen 148 Welke omschrijving is juist? 1 Een vestigingskolonie is een kolonie waar Europeanen gaan wonen. 2 Haciënda is de titel van een onderkoning. 3 Encomienda betekent de Spaanse economie. 4 De Nieuwe Wetten schreven voor dat indianen bescherming genoten. 5 De zilvermijn van Potosí was goed te bewerken door verplichte arbeiders en door verfijnde technische middelen. 6 De Atlantische driehoekshandel was handel tussen Amerika, Europa en Afrika. 7 De positie van de indianen voor en na de komst van de Spanjaarden is een voorbeeld van continuïteit. 8 Onderkoningen konden veel macht uitoefenen omdat de Spaanse koning hen nauwelijks kon controleren. 9 Mestizering betekent dat de indianen en slaven het katholieke geloof aannamen.

juist / onjuist juist / onjuist juist / onjuist juist / onjuist juist / onjuist juist / onjuist juist / onjuist juist / onjuist juist / onjuist

Dit weet je nu Vat paragraaf 1.2 samen. 149 Maak de zinnen af. 1 Het doel van de eerste ontdekkingsreizen was om . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . en . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . te vinden. 2 Peper, kaneel, nootmuskaat en dergelijke producten kwamen uit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . en waren erg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 Luxeproducten werden uit het oosten aangevoerd door middel van . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . die bepaalde langeafstandsroutes volgden, zoals de . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 Handelaren uit het . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . hadden een monopolie op de handel in luxeproducten uit het oosten. 5 Door tussenhandel stegen de . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . van luxegoederen als peper en kaneel. Vat paragraaf 1.6 samen. 150 Waar had Karel V het Amerikaanse zilver voor nodig? Geef vier doelen. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 Hoe veranderde de toevoer van Amerikaans zilver de Europese economie? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

37

FEN_e3_2HV_WB.indb 37

25/02/20 15:29

1 Varen voorbij de horizon – 1.9 Met Magellaes de wereld rond

Wat vind je zelf? Lees bron W23. 152 Wat vind jij, moeten de Spaanse regering en de paus excuses aanbieden aan de

Mexicanen? Leg je antwoord uit. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Bron W23

het bloedvergieten en de kerken die gebouwd werden op inheemse tempels’. De regering van de Spaanse premier Pedro Sanchez reageerde maandagavond met een verklaring waarin staat dat ‘de komst van Spanjaarden op het huidige Mexicaanse grondgebied vijfhonderd jaar geleden, niet kan worden beoordeeld aan de hand van hedendaagse overwegingen’. In 1519 zette de Spanjaard Hernán Cortés voet aan wal in het huidige Mexico, wat het begin inluidde van een Spaanse kolonisatieperiode met veel bloedvergieten. Pas in 1821 werd Mexico onafhankelijk.

Geen excuses voor kolonisatie De Spaanse regering heeft geweigerd om Mexico excuses aan te bieden voor de kolonisatieperiode van vijfhonderd jaar geleden. Hier had de Mexicaanse president Lopez Obrador wel om gevraagd. Obrador liet maandag middels een videoboodschap op Facebook weten dat hij een brief had verstuurd aan de Spaanse koning Felipe VI en paus Franciscus, waarin hij excuses eiste voor het gedrag van de Spanjaarden vijfhonderd jaar geleden. Dat zou ingaan tegen de hedendaagse norm voor mensenrechten. Volgens Obrador ging de verovering op Mexico gepaard met ‘het zwaard en het kruis, door

www.nu.nl, 26 maart 2019

Onthouden: 145, 148 Begrijpen: 143, 149 Toepassen: 144, 147 Analyseren: 146, 150, 151 Evalueren: 152

1.9 Met Magellaes de wereld rond • Waarom ging Magellaes op reis en hoe zag zijn wereldreis eruit?

Verdrag van Tordesillas Lees: Magellaes op reis. Bekijk bron 32. 153 Wat werd er bepaald in het Verdrag van Tordesillas? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154 Waarom werd Magellaes door de Spanjaarden op ontdekkingsreis gestuurd? Betrek ook het Verdrag

van Tordesillas bij je antwoord. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

155 Wat was het belang van de familie Fugger om de reis van Magellaes te financieren? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

38

FEN_e3_2HV_WB.indb 38

25/02/20 15:29

1 Varen voorbij de horizon – 1.9 Met Magellaes de wereld rond

Gebruik bron 33 t/m 37 en W24 t/m W31. 156 Hieronder staan stellingen die verwijzen naar delen uit het reisverslag van Antonio Pigafetta (bron 34 t/m 38 en bron W24 t/m bron W31). Naar welke bron verwijst elke stelling? Zet het juiste bronnummer erachter. A Door een gebrek aan bemanning moet een schip in brand worden gestoken. . . . . . . . . . . . . . B Twee grote messen kunnen worden geruild tegen zeventien pond kaneel. . . . . . . . . . . . . . C Doel bereikt! Alle kannonnen brengen een vreugdesalvo. . . . . . . . . . . . . . D Voor een bel of een veter kun je een hele mand battates [aardappelen] krijgen. . . . . . . . . . . . . . E Het schip de ‘Trinidad’ loopt vol met water door een gat dat niet gedicht kan worden en moet achterblijven. . . . . . . . . . . . . . F Als eindelijk de zeestraat gevonden is, gaat een van de schepen ervandoor omdat de bemanning is gaan muiten. . . . . . . . . . . . . . G Negenentwintig bemanningsleden komen op de Stille Oceaan om van de honger en de dorst. . . . . . . . . . . H Magellaes wordt door een bamboespeer in zijn gezicht getroffen en sterft. . . . . . . . . . . . . . I Een tienkoppig gezin kan op dit eiland in leven blijven van de opbrengst van twee palmbomen. . . . . . . . . . . J Alle eilandbewoners worden gedoopt, maar de dorpen die niet willen gehoorzamen worden platgebrand. . . . . . . . . . . . . . K Snel verder, want de kannibalen die hier wonen hebben vroeger al een Spaanse kapitein en zestig zeelieden opgegeten. . . . . . . . . . . . . . L De koning van Brunei is heel rijk. Hij bezit twee parels ter grootte van kippeneieren. . . . . . . . . . . . . . Bron W24

Bron W25

Op 16 maart kwamen we aan bij een hoog eiland genaamd Zamal [Samal, een van de eilanden van de Filippijnen]. Twee dagen later, na het middageten zagen we een bootje met negen mannen naar ons toekomen. Ze benaderden ons om duidelijk te maken dat ze zich verheugden over onze komst. Daarop beduidden ze met tekens dat ze ons rijst, kokosnoten en andere levensmiddelen zouden brengen. Kokosnoten zijn de vruchten van palmbomen. Zoals wij brood, wijn, olie en azijn hebben, halen deze mensen al deze producten uitsluitend van de palmboom. Twee palmbomen kunnen een tienkoppig gezin in leven houden. De mensen van dit eiland raakten bevriend met ons. Het deed ons veel plezier om met hen om te gaan omdat ze vrolijk waren en graag praatten.

De gezagvoerder, Ferdinand Magellaes, sprak door bemiddeling van de tolk tot de koning van Zubu [Cebu, een Filippijns eiland] om hem in te wijden in het geloof in Jezus Christus. Hij zei dat de koning zijn vijanden gemakkelijker zou overwinnen dan voorheen. De koning antwoordde dat hij christen wilde worden, maar dat sommige van zijn vooraanstaande mannen hem niet zouden gehoorzamen. Daarop liet de gezagvoerder alle vooraanstaande mannen van de koning roepen. Hij zei dat hij hen allemaal zou laten doden als ze de koning niet gehoorzaamden. Ze antwoorden allemaal dat ze hem zouden gehoorzamen. Daarna doopte de gezagvoerder de koning en de vooraanstaande mannen. Daarna werd de koningin gedoopt. Die dag doopten we achthonderd mensen, mannen, vrouwen en kinderen. Binnen een week waren alle eilandbewoners gedoopt. Een dorp dat de koning of ons niet wilde gehoorzamen brandden we plat.

Naar: Reisverslag van Antonio Pigafetta.

Naar: Reisverslag van Antonio Pigafetta.

39

FEN_e3_2HV_WB.indb 39

25/02/20 15:29

1 Varen voorbij de horizon – 1.9 Met Magellaes de wereld rond

Bron W26

Bron W29

Lapu-Lapu, de gouverneur van Mactan [een Fillipijns eiland], weigerde de koning van Spanje te gehoorzamen. Magellaes besloot er met drie boten met zestig man heen te varen. Toen we land hadden bereikt vielen we aan. Onze haakbus- en kruisboogstrijders vuurden bijna een halfuur van op grote afstand, maar tevergeefs, ze troffen slechts hun van hout gemaakte schilden. Terwijl ze zich zo verdedigden schoten ze zoveel pijlen, speren, bamboestokken op ons af dat we ons nauwelijks staande konden houden. Toen Magellaes dit zag stuurde hij een paar mannen op weg om hun huizen in brand te steken. Maar toen ze hun huizen zagen branden werden ze nog moediger en woedender. Ze kwamen zo razend op ons af dat ze de gezagvoerder een vergiftigde pijl in zijn been schoten. Hij beval ons terug te trekken, maar zelf hield hij stand en vocht nog ruim een uur. Hij werd door een bamboespeer in het gezicht getroffen en viel voorover. Toen ze dit zagen vielen alle mannen hem aan en stortten ze zich op hem met speren en lansen en doodden ze hem. Naar: Reisverslag van Antonio Pigafetta.

Bron W27

Op ruime afstand van het eiland Zubu, staken we midden op zee het schip ConcepcĂ­on in brand, omdat we te weinig bemanning hadden. Daarna zetten we met twee schepen koers naar het zuidwesten. Rond het middaguur kwamen we bij een eiland, waar ik met de lokale koning aan land ging om het eiland te bezichtigen. Het voornaamste product van het eiland is een overvloed aan goud. Ze lieten ons kleine valleien zien en maakten duidelijk dat er evenveel goud was als ze haren op hun hoofd hadden, maar ze hadden geen ijzer en geen gereedschap om dit goud te delven en bovendien geen zin om daar moeite voor te doen. Naar: Reisverslag van Antonio Pigafetta.

Bron W28

We bleven op ons schip tot er twee olifanten bedekt met zijde en twaalf mannen met geschenken aankwamen. We bestegen de olifanten en voorafgegaan door de mannen met geschenken reden we naar het paleis van de koning van Brunei. In zijn paleis was een grote ontvangstzaal en daar stonden driehonderd mannen met zwaarden en degens op hun dijen om de koning te bewaken. Alle mannen droegen een met goud bestikte zijden doek, een dolk met gouden handgreep en versierd met parels en kostbare stenen en veel ringen aan hun vingers. De koning van Brunei heeft twee parels zo groot als kippeneieren, die zo rond zijn dat ze niet stil op tafel kunnen liggen.

Op de eilanden Butuan en Calagan [bij Mindanao, onderdeel van de Filippijnen] groeit de beste kaneel die er te vinden is. We bleven er twee dagen en bevoorraadden onze schepen. Maar om een gunstige wind te hebben om een kaap te passeren wilden we niet langer wachten; toen we onze zeilen hesen ruilden we snel twee van de grote messen die we van de gouverneur van Palaoan hadden afgenomen tegen zeventien pond kaneel. Naar: Reisverslag van Antonio Pigafetta.

Bron W30

Na twee eilanden te zijn gepasseerd ontdekten we op woensdag 6 november 1521 in het oosten vier hoge eilanden. Volgens de lokale loods die we bij ons hadden gehouden waren deze vier eilanden de Molukken. We dankten God en lieten van vreugde al onze kanonnen een salvo brengen. Het is geen wonder dat we zo blij waren, want we hadden op zoek naar de Molukken vijfentwintig maanden min twee dagen hard gewerkt en veel gevaren gelopen. Naar: Reisverslag van Antonio Pigafetta.

Bron W31

Op woensdagmorgen, toen we de Molukken wilden verlaten, waren alle lokale koningen gekomen om ons uit te zwaaien. Het schip Trinidad kon het anker echter niet lichten en maakte water via de bodem. De hele daaropvolgende dag deden we niets anders dan pompen, maar zonder resultaat. Daarop zeiden wij dat alleen de Victoria naar Spanje zou gaan om te profiteren van de gunstige wind en dat de Trinidad gerepareerd zou worden en later zou volgen. Sommige mannen van onze schepen wilden achterblijven uit angst dat ze het niet tot Spanje zouden uithouden en dat ze zouden sterven van de honger. Op zaterdag 21 december 1521 vertrokken we, maar pas na het middaguur, omdat de mannen die achterbleven brieven naar Spanje wilden meegeven. Naar: Reisverslag van Antonio Pigafetta.

Naar: Reisverslag van Antonio Pigafetta.

40

FEN_e3_2HV_WB.indb 40

25/02/20 15:29

1 Varen voorbij de horizon – 1.9 Met Magellaes de wereld rond

Bekijk bron 37. 157 Welk fragment uit het verslag van Pigafetta wordt uitgebeeld in bron 37? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 Hier zie je een lege wereldkaart. Teken nu door middel van een stippellijn de reis van Magellaes in op de wereldkaart en teken ook de gebeurtenissen en bijzonderheden die Pigafetta opmerkte in zijn verslag.

0

2.000

4.000 km

Bron W32

159 Maak in groepjes zelf een Magellaes-kwartet. Op werkblad 1 op pagina 260 staan vier lege speelkaarten. Kopieer of print deze vijf keer, zodat je twintig kaarten hebt. Elke categorie heeft vier kaarten. Bedenk dus vijf categorieën, bijvoorbeeld: Problemen met de bemanning of Ruilmiddelen Elke categorie heeft vier onderwerpen. Dat wordt dan bijvoorbeeld Problemen met de bemanning of Ruilmiddelen • Muiterij • mes • Scheurbuik • bel • Honger en dorst • veter • Angst voor kannibalisme • kam Maak ook een tekeningetje bij iedere kaart. Plak de twintig kaarten op karton of stevig papier en knip ze uit. Speel nu het spel! Onthouden: 153 Begrijpen: 154, 155 Toepassen: 156, 157, 158 Creëren: 159

41

FEN_e3_2HV_WB.indb 41

25/02/20 15:29

www.thiememeulenhoff.nl/feniks

WERKBOEK 2 HAVO

Geschiedenis voor de onderbouw van havo en vwo

Werkboek 2 HAVO Naam

Beeld op het omslag

Klas In het maritiem museum in Greenwich, GrootBrittannië, wordt dit bijzondere instrument uit 1569 zorgvuldig bewaard. Het is een astronomisch compendium, gemaakt door Humfrey Cole, die in zijn tijd – de 16e eeuw – een van de beste makers van wetenschappelijke instrumenten in Engeland was. Dit compendium kun je vergelijken met een computertje of een Zwitsers zakmes. Het is van alles in één: een kompas, een kalender en een geometrisch vierkant, waarmee je van alles kon berekenen, zoals eb en vloed, maanstanden en de hoogte van een gebouw. Zonder dit soort slimme uitvindingen waren de grote zeereizen uit de Tijd van ontdekkers en hervormers misschien wel nooit zo goed ‘gelukt’. Er wordt beweerd dat de wijzerplaat van het compendium van de legendarische Sir Francis Drake was. Ontdek meer over Sir Francis Drake:

Ontdek het verleden, begrijp het heden.

9 789006 860139

3677_TM_FENIKS_Werkboek_omslagen_DRUK.indd 1,3

26/02/20 12:48