Issuu

examen bundel examenbundel.nl

examenbundel 2020 2021

examenbundel havo Nederlands havo Engels havo Duits havo Frans havo Economie havo Bedrijfseconomie havo Maatschappijwetenschappen havo Geschiedenis havo Aardrijkskunde havo Wiskunde A havo Wiskunde B havo Scheikunde havo Biologie havo Natuurkunde

Meer dan alleen oefenexamens

samengevat havo Economie havo Bedrijfseconomie havo Maatschappijwetenschappen havo Geschiedenis havo Aardrijkskunde havo Wiskunde A havo Wiskunde B

Tips, tricks en informatie die jou helpen bij het slagen voor je eindexamen vind je op examenbundel.nl! Nog meer kans op slagen? Volg ons ook op social media. #geenexamenstress

havo Scheikunde havo Biologie havo Natuurkunde havo/vwo Nederlands 3F/4F

2020 2021

Nederlands

examenidioom + examenbundel + samengevat + zeker slagen! = #geenexamenstress

havo

havo/vwo Rekenen 3F/4F

havo

Nederlands

examenidioom havo Engels havo Duits havo Frans

zeker slagen ! voor vmbo, havo ĂŠn vwo

EB_havo_Nederlands_195x268.indd 1

9 789006 781267

2/06/20 15:04

EB_havo_Nederlands_Deel1.indd 20

5/05/20 08:09

examenbundel.nl

examen bundel Meer dan alleen oefenexamens

2020 2021

havo

EB_havo_Nederlands_Deel1.indd 1

M. Reints P. Merkx

Nederlands

5/05/20 08:09

Colofon Auteurs M. Reints P. Merkx Vormgeving binnenwerk Maura van Wermeskerken, Apeldoorn Opmaak Crius Group, Hulshout Redactie Marinell Bruys, Hoogerheide

Over ThiemeMeulenhoff ThiemeMeulenhoff ontwikkelt zich van educatieve uitgeverij tot een learning design company. We brengen content, leerontwerp en technologie samen. Met onze groeiende expertise, ervaring en leeroplossingen zijn we een partner voor scholen bij het vernieuwen en verbeteren van onderwijs. Zo kunnen we samen beter recht doen aan de verschillen tussen lerenden en scholen en ervoor zorgen dat leren steeds persoonlijker, effectiever en efficiënter wordt. Samen leren vernieuwen. www.thiememeulenhoff.nl

ISBN 978 90 06 78126 7 Eerste druk, eerste oplage, 2020 © ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, 2020 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieën in het onderwijs zie www.auteursrechtenonderwijs.nl. De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.

Deze uitgave is volledig CO2-neutraal geproduceerd. Het voor deze uitgave gebruikte papier is voorzien van het FSC®-keurmerk. Dit betekent dat de bosbouw op een verantwoorde wijze heeft plaatsgevonden.

EB_havo_Nederlands_Deel1.indd 2

20/05/20 13:59

Voorwoord Met deze examenbundel kun je je goed voorbereiden op het centraal examen voor het vak Nederlands op niveau havo. Je kunt met deze examenbundel je leesvaardigheid oefenen in je eigen tijd en in je eigen tempo. Ook is er aandacht voor argumentatieve vaardigheden voor zover het analyseren en beoordelen van een betoog betreft. De

examenbundel

bevat de volgende onderdelen:

Oriëntatietoets

Je kunt beginnen met een oriëntatietoets. Deze toets geeft je een beeld van je kennis van de examenstof. De antwoorden vind je op www.examenbundel.nl. Na het invullen van je scores krijg je een handig studieadvies.

Deel 1

Hier vind je een overzicht met theorie. In de eerste paragraaf staat beschreven wat je kunt verwachten op het centraal examen. Ook is er een lijst opgenomen met begrippen die van belang zijn voor de examens. Dit overzicht wordt gevolgd door oefenopdrachten om te toetsen of de theorie is begrepen, met daarachter de uitwerkingen.

Deel 2

Hierin zijn de examens opgenomen van 2016, 2017, 2018 en 2019. Bij deze examens vind je duidelijke uitwerkingen van de antwoorden.

Deel 3

Hierin vind je een stappenplan dat je kan helpen bij het werken met deze examenbundel.

Bijlagen

Achter in deze bundel staat een register waarin is aangegeven bij welke paragrafen van deel 1 de verschillende examenvragen horen. Ook vind je daar tabellen om je cijfer te bepalen voor de examens in deel 2.

Op www.examenbundel.nl vind je veel gratis oefenexamens die je kunt downloaden. Het centraal examen Nederlands havo 2021 wordt afgenomen op woensdag 19 mei 2021 tussen 13.30 en 16.30 uur. De makers van de examenbundel wensen je daarbij alvast heel veel succes! Voor reacties, zowel van leerlingen als van docenten, houden wij ons graag aanbevolen. Mail naar vo@thiememeulenhoff.nl. Amersfoort, mei 2020

Opmerking De overheid stelt regels op die betrekking hebben op de specifieke examenonderwerpen in 2021, de hulpmiddelen die je tijdens je examen mag gebruiken, duur en datum van je examen, etc. Hoewel deze examenbundel met de grootst mogelijke zorgvuldigheid is samengesteld, kunnen auteurs en uitgever geen aansprakelijkheid aanvaarden voor de aanwijzingen die betrekking hebben op publicaties van de overheid. Het is altijd raadzaam je docent of onze website www.examenbundel.nl te raadplegen voor actuele informatie die voor jouw examen van belang kan zijn.

EB_havo_Nederlands_Deel1.indd 3

20/05/20 13:59

Inhoud

6 Tips bij het maken van het examen Nederlands

Begin met het stappenplan! Wil je weten hoe je het best leert en oefent met deze examenbundel? Bekijk dan eerst het stappenplan in deel 3.

Oriëntatietoets 9

19 Deel 1

63 Deel 2

2016-I

Theorie met oefenopgaven

21 23 25 26

1 Het centraal examen 2 Taalgebruik en aantal woorden 3 Signaalwoorden en signaalzinnen 4 Tekstsoort, schrijfdoel, intentie van de schrijver 28 5 Citeren en met eigen woorden 30 6 Hoofdgedachte en hoofdvraag 32 7 Samenvatten 34 8 Functie van tekstgedeelte 38 9 Standpunt en argumenten 40 10 Argumentatie en argumentatieschema’s 42 11 Drogredenen 44 12 Aanvaardbaarheid van argumentatie 47 13 Belangrijke begrippen 51 Oefenopgave A 55 Oefenopgave B 60 Uitwerkingen

Examens met uitwerkingen

65 Tekst 1: Hoe we waarheden vermijden 71 Tekst 2: Of een megaseller, of bijna niets 74 Tekst 3: Eindelijk gebeurt er iets in het boekenvak 78 Tekst 4: Ik eet wat ik wil 81 Uitwerkingen 2016-II 89 Tekst 1: Afgekeurd 95 Tekst 2: Eigenzinnig met zijn allen 98 Tekst 3: Statiegeld moet 100 Tekst 4: Geef hier die fles 103 Uitwerkingen 2017-I 111 Tekst 1: Tegen het dierensentiment 118 Tekst 2: Ga op schoolreis naar het dierproevenlab 121 Tekst 3: Kritisch zijn is soms je mond houden 125 Tekst 4: Doen en laten 129 Uitwerkingen

EB_havo_Nederlands_Deel1.indd 4

20/05/20 13:59

2017-II

2019-I

137 Tekst 1: Typically Nederlands 144 Tekst 2: De wilskrachtige is een gewoontedier 150 Tekst 3: Ban de barbecue uit Vondelpark 152 Tekst 4: Samen het park opruimen is een beter idee 154 Uitwerkingen

213 Tekst 1: Nooit meer niksdoen 219 Tekst 2: Stappen in je woonkamer 223 Tekst 3: Vermijdbare risico’s? 226 Tekst 4: Beetje inkomensverlies? 229 Uitwerkingen

2018-I 162 Tekst 1: Moderne ruilhandel 168 Tekst 2: Leren lenen 172 Tekst 3: “Er zijn twee redenen waarom het sociale leenstelsel beter is dan het huidige systeem van studiefinanciering” 175 Tekst 4: Vraatzucht 178 Uitwerkingen

2019-II 237 Tekst 1: Slimme computers: kunnen ze straks ook kunst maken? 243 Tekst 2: ffw88 jonguh: is die digi-taal nou echt zo erg? 248 Tekst 3: WhatsAppachtig taalgebruik 252 Uitwerkingen

261 Deel 3

Stappenplan

2018-II

Bijlagen

188 Tekst 1: Wie goed doet... komt nooit in het journaal (en dat is een groot probleem) 195 Tekst 2: Laat de brutalen niet voordringen 198 Tekst 3: Woningnood 201 Tekst 4: Leerling vindt school saai, maar presteert goed 204 Uitwerkingen

EB_havo_Nederlands_Deel1.indd 5

20/05/20 13:59

Tips bij het maken van het examen Nederlands Oefening - Bouw leeservaring op. Examenteksten komen vaak uit landelijke kranten en opiniebladen. Als je geregeld krantenartikelen en artikelen in opiniebladen leest, vergroot je niet alleen je tekstinzicht maar ook je woordenschat. - Maak examens en bestudeer de bijbehorende theorie. Zo raak je vertrouwd met de veelvoorkomende vraagtypen en de omvang van het centraal examen. - Achter in deze bundel staat een register waarin je examenopgaven kunt opzoeken die aansluiten bij de paragrafen van deel 1. Heb je moeite met een bepaald vraagtype, besteed dan extra aandacht aan de examenopgaven die je via dit register vindt. - Het centraal examen bestaat uit ongeveer vier teksten met plusminus 40 vragen en duurt drie uur. Soms is er bij een vraag een tekstfragment opgenomen. In anderhalf uur maak je dus zo’n 20 vragen. Het is belangrijk dat je ook oefent met het indelen van je tijd. Voorbereiding - Vergeet niet een woordenboek mee te nemen naar het examen. - Neem voldoende pennen en desgewenst een markeerstift mee. - Zorg ervoor dat je ruim op tijd aanwezig bent, zodat je rustig en geconcentreerd aan het examen kunt beginnen. Uitvoering - Begin met het rustig lezen van de complete, eerste tekst. Daarbij kun je signaalwoorden en kernzinnen markeren. Omdat je ter voorbereiding al een aantal examens hebt gemaakt, weet je wat voor vragen je ongeveer kunt verwachten. Kijk niet te snel naar de vragen. Vragen over de hoofdgedachte, de tekstsoort of de bedoeling van de schrijver en vragen waarin je teksten met elkaar moet vergelijken, kun je pas beantwoorden als je de hele tekst hebt doorgenomen. - Kijk daarna pas naar de vragen en zoek per vraag gericht in de tekst. - Zoek alleen woorden op die je nodig hebt om de vragen te kunnen beantwoorden. Veel woorden opzoeken kan tot gevolg hebben dat je in tijdnood komt. Vaak kun je de betekenis van een woord ook wel uit de context afleiden. - Maak de vragen altijd in de gegeven volgorde. Veel vragen hangen namelijk met elkaar samen, en vaak kun je een vraag beter beantwoorden als je eerst de voorgaande vragen hebt beantwoord. - Lees elke vraag rustig en nauwkeurig door. Markeer desgewenst kernwoorden. - Begin pas met de beantwoording van een vraag als je zeker weet wat echt gevraagd wordt. - Neem bij open vragen de vraag of een deel van de vraag over voordat je tot het antwoord komt. Door deze werkwijze zet je jezelf op het goede spoor en voorkom je veelal dat jouw antwoord te veel afwijkt van het gevraagde antwoord. Als het antwoord maar een bepaald aantal woorden mag tellen, hoef je alleen het aantal woorden van het eigenlijke antwoord te tellen. Voor de lengte van je antwoord telt de overgenomen vraag of het overgenomen gedeelte van de vraag niet mee. - Besteed niet te veel tijd aan het tellen van het maximale aantal woorden dat je in het antwoord mag gebruiken. Vaak kun je het aantal gebruikte woorden wel inschatten. En: het gegeven aantal woorden is in de regel ruim bemeten. Maar als je twijfelt aan de lengte van je antwoord, tel dan zorgvuldig. Want als je antwoord maximaal 20 woorden mag tellen en je hebt er 24 gebruikt, dan tellen alleen de eerste 20 woorden als antwoord. - Sla op je antwoordblad tussen de antwoorden steeds minstens een regel over. Je kunt dan later gemakkelijker iets toevoegen of verbeteren.

EB_havo_Nederlands_Deel1.indd 6

20/05/20 13:59

Nederlands havo

Tipsďťż

- Blijf niet te lang bezig met een opgave waarbij je echt vast komt te zitten. Houd er wel rekening mee dat een goed antwoord op een open vraag meestal meer punten oplevert dan de juiste optie bij een meerkeuzevraag. - Geef op het blad met de examenopgaven aan welke vraag je nog niet helemaal hebt beantwoord. Je kunt die vraag dan later snel terugvinden om deze af te maken. - Probeer alle vragen te beantwoorden, ook als je niet zeker bent van het antwoord. Vaak levert een gedeeltelijk goed antwoord op een open vraag toch nog een punt op en bij een meerkeuzevraag maak je in ieder geval kans dat je antwoord toch goed is. Controle - Ga na of je alle meerkeuzevragen en open vragen hebt beantwoord. - Leg de vragen nog even naast je antwoorden. Let vooral op die vragen waarin naar een aantal onderdelen (voorbeelden, ontwikkelingen) wordt gevraagd. Controleer of je antwoorden volledig zijn. - Besteed ook extra aandacht aan de open vragen die je in volledige zinnen moet beantwoorden. Door die te verbeteren of aan te vullen kun je nog aardig wat extra punten verzamelen. - Controleer je antwoorden op spelling, woordkeus en zinsbouw.

ÂŠ ThiemeMeulenhoff

EB_havo_Nederlands_Deel1.indd 7

20/05/20 13:59

EB_havo_Nederlands_Deel1.indd 8

20/05/20 13:59

Examenopgaven hebben een hoge moeilijkheidsgraad doordat in een opgave vaak verschillende onderdelen van de examenstof aan de orde komen. Deze toets - geeft je een beeld van je kennis van de examenstof; - bestaat uit (aangepaste) examenvragen. Wanneer je de scores invoert op www.examenbundel.nl bij het onderdeel Antwoorden oriëntatietoets voor havo Nederlands, krijg je te zien met welke hoofdstukken uit de examenbundel je in ieder geval nog zou moeten oefenen. Na extra oefenen (in deel 1 van deze bundel) ben je klaar om aan de complete examens te beginnen (in deel 2).

Oriëntatietoets

EB_havo_Nederlands_Deel1.indd 9

20/05/20 13:59

EB_havo_Nederlands_Deel1.indd 10

5/05/20 08:09

Van modellen en mode tot talentenjachten en relatiebemiddeling. De onderwerpen mogen verschillen, de aanpak is grotendeels dezelfde. Uit 70 Oriëntatietoets 30 een veelvoud aan aanmeldingen wordt een bonte groep jonge mensen geselecteerd. Die moeten vervolgens Tekst Tekst 1 1 in een afvalrace bewijzen dat zij het beste kunnen koken of het grootste 75 De wereld jury zijn. Daarbij worden zij op zangtalent 35 als de voet gevolgd door een jury. Liefst (1) Twee minuten duurt het televisie(3) De huidige castingshow is niet ook door de kijkers thuis, want hun Tekst 1 optreden van Sander uit Wageopeens zijn uit de lucht komenbron vallen. sms’jes een welkome van ningen. Met een beetje pech blijft het “Het is niet Voor zomaar inkomsten. de reality-tv”, winnaar ligtvertelt een 80 De wereld jury 45 als hem de rest van zijn leven achtermediawetenschapper Maarten 40 baan of een platencontract in het 5 volgen. Presentator Eddy Zoëy van Reesink, verbonden aan de Uniververschiet. het Twee datingprogramma me out siteit Amsterdam. “Het reality(1) minuten duurtTake het televisie(3) Devan huidige castingshow is niet heeft zijn van armSander om de negentienjarige genre begon veelkomen eerder,vallen. met wat optreden uit Wageopeens uit deallucht jongen heen geslagen. “Ik hoop ik maar ‘de zomaar zwaailichttelevisie’ noem. ningen. Met een beetje pech blijftdat het “Het is niet reality-tv”, vertelt 50 mediawetenschapper je met weg kanachtergaan”, Hierbij kon de kijker meerijden hem deeen restmeisje van zijn leven 45 Maarten met HA-1001-a-14-1-b 2/9 10 zegt Zoëy. “Maar eerst mogen politie of verbonden brandweer.aan Daarna kwam 5 volgen. Presentator Eddy Zoëy ze vanje Reesink, de Univerbeoordelen op het uiterlijk. de emotietelevisie: All “Het you need is het datingprogramma Take Dames! me out siteit van Amsterdam. realityKom maar op om metde jullie stemmen.” love. Met BigalBrother brak inmet 1999 heeft zijn arm negentienjarige genre begon veel eerder, wat Het eneheen na het andere bordje kleurt een heel‘de nieuw tijdperk aan.” De jongen geslagen. “Ik hoop dat ik maar zwaailichttelevisie’ noem. rood. hemgaan”, niet. 55 Hierbij omstreden show, waarbij een zorgje metDe eendames meisjewillen weg kan 50 kon de kijker meerijden met 15 zegt Sander zakt“Maar door eerst de grond. Eén vuldig of geselecteerde groep deel10 Zoëy. mogen ze je politie brandweer. Daarna kwam troost voor Sander: hij is niet alleen. nemers zo’n honderd in een beoordelen op het uiterlijk. Dames! de emotietelevisie: All dagen you need is 1) Twaalf jaarop nadat voor met camera’s volgestouwd Kom maar met Big jullieBrother stemmen.” love. Met Big Brother brak inhuis 1999 maatschappelijk debat bordje zorgde,kleurt moest doorbrengen, zouaan.” het protoHet ene na het andere een heel nieuw tijdperk De produceert reality-tv nog altijd 60 omstreden type worden van wat Reesink ‘de rood. De dames willen hem niet. 55 show, waarbij een zorg20 Sander dagelijks winnaars verliezers. derde geselecteerde generatie reality-programma’s’ 15 zakt door deengrond. Eén vuldig groep deel2) (2) Castingshows zijn om noemt. “Het reality, dagen maar in een troost voor Sander: hij isgoedkoop niet alleen. nemers zo’n is honderd 1) te maken, gecreëerd voor de televisie.huis ‘Creality’ Twaalf jaaromdat nadat er Bigimmers Brothergeen voor met camera’s volgestouwd professionele acteurs dus. Casting is daarbij cruciaal. Dat maatschappelijk debatbetaald zorgde,hoeven moest doorbrengen, zou het protote worden. reality-tv Het concept boven65 type geldtworden ook voor dewat vierde en voorlopig produceert nogkan altijd 60 van Reesink ‘de 25 dagelijks dien worden losgelaten op elk thema. laatstegeneratie generatiereality-programma’s’ reality-tv: de make20 winnaars en verliezers. derde VanCastingshows modellen en 2)mode tot talentenover. Of“Het het is nou een huis, (2) zijn goedkoop om noemt. reality, maargarderobe jachten en relatiebemiddeling. De of lichaam betreft, alles gaat‘Creality’ radicaal te maken, omdat er immers geen gecreëerd voor de televisie. onderwerpen mogen de op deCasting schop en de kijker volgt dit op professionele acteurs verschillen, betaald hoeven dus. is daarbij cruciaal. Dat aanpak is grotendeels dezelfde. Uit 70 de voet.” te worden. Het concept kan boven65 geldt ook voor de vierde en voorlopig 30 dien een veelvoud aan aanmeldingen (4) De moderne zijn 25 worden losgelaten op elk thema. laatste generatiecastingshows reality-tv: de makewordt een bonte mensen veelalOf een van garderobe die laatste Van modellen en groep mode jonge tot talentenover. hetcombinatie nou een huis, geselecteerd. Die moeten vervolgens twee categorieën. Vergeleken met jachten en relatiebemiddeling. De of lichaam betreft, alles gaat radicaal in een afvalrace bewijzen dat zij het vroeger is deen nadruk steeds onderwerpen mogen verschillen, de op de schop de kijker volgtsterker dit op beste kunnen koken ofdezelfde. het grootste 75 de op voet.” succes komen te liggen. “Zo aanpak is grotendeels Uit 70 35 een zangtalent zijn. Daarbij worden zij op bezien was Big Brother heel onschul30 veelvoud aan aanmeldingen (4) De moderne castingshows zijn de voet gevolgd door een jury. Liefst dig”, stelt Beunders, hoogleraar wordt een bonte groep jonge mensen veelal eenHenri combinatie van die laatste ook door de kijkers thuis, want hun media, geschiedenis en cultuurmet aan geselecteerd. Die moeten vervolgens twee categorieën. Vergeleken sms’jes zijn een welkome bronzijvan de Rotterdamse Erasmus Universieen afvalrace dat het is deinnadruk sterker noot 1 in Big Brother was eenbewijzen televisieprogramma waarin een vroeger groep mensen een huissteeds samenleefde en bekeken en gevolgd werd. door de kijker weggestuurd. De laatst inkomsten. Voor de winnaar ligtwerd eeneen deelnemer 80 op teit.succes “Big Brother zou volgens sombeste kunnen koken ofWekelijks het grootste 75 komen te liggen. “Zo overgebleven deelnemer won eeningeldprijs. 40 zangtalent baan of eenzijn. platencontract het mige psychologen een gevaarlijk 35 Daarbij worden zij op bezien was Big Brother heel onschulverschiet. experiment zijn.Beunders, Flauwekul.hoogleraar Big de voet gevolgd door een jury. Liefst dig”, stelt Henri noot 2 casting: selectie van kandidaten voor een specifieke rol Brothergeschiedenis ging uit van de dat ook door de kijkers thuis, want hun media, en gedachte cultuur aan sms’jes zijn een welkome bron van de Rotterdamse Erasmus Universi© ThiemeMeulenhoff 11 inkomsten. Voor de winnaar ligt een 80 teit. “Big Brother zou volgens som40 baan of een platencontract in het mige psychologen een gevaarlijk HA-1001-a-14-1-b 2/9 lees verder ►►► verschiet. experiment zijn. Flauwekul. Big EB_havo_Nederlands_Deel1.indd 11 Brother ging uit van de gedachte dat 5/05/20

de voet.” (4)

teit. “ Brother

08:09

op de schop en de kijker volgt dit op ze net als alle televisietrends eerder 160 (8) de voet.” vroeger dan later uit de gratie zullen (4) De moderne castingshows zijn 115 raken. Dat geldt niet voor2020 de |mentaliOriëntatietoets Examenbundel 2021 veelal een combinatie van die laatste teit die zij propageren. Het achtertwee categorieën. Vergeleken met liggende idee – bewijs ons maar vroeger is de nadruk steeds sterker eens dat jij uniek bent en wel iedere 165 75 op succes komen te liggen. “Zo dag opnieuw – is overal doorgebezien was Big Brother heel onschul- 120 drongen. Er is een castingmaatdig”, stelt Henri Beunders, hoogleraar schappij ontstaan. media, geschiedenis en cultuur aan (6) Onder die titel verscheen in de Rotterdamse Erasmus UniversiDuitsland afgelopen jaar een boek, 170 80 teit. “Big Brother zou volgens somonder redactie van de in Tübingen mige psychologen een gevaarlijk 125 docerende mediawetenschapper experiment zijn. Flauwekul. Big Bernhard Pörksen. “Bijna iedereen Brother ging uit van de gedachte dat heeft tegenwoordig een mobieltje met ook gewone mensen die bij elkaar een blog.Daarmee Bijna alles we doen, camera. kanwat diegene zich175 85 worden gezet, interessant kunnen vindtofmogelijk voor een ons onbezelf zijn buurman zomaar presenzijn. Bij de nieuwe generatie casting- 130 teren kend publiek plaats. En precies dat op een sociale netwerksite of 2/9 lees verder ►►► shows is hetmensen omgekeerd. Deelkaar kern is inzicht verandert onze manier van ook gewone die bij een blog. Bijna alles wat we doen, juist datgezet, je níetinteressant zomaar jezelf kunt 135 vindt denken, onze voor waarneming, onze 85 worden kunnen mogelijk een ons onbezijn. Bij Dede boodschap van programma’s zelfpresentatie.” HetEn gevolg is een zijn. nieuwe generatie casting- HA-1001-a-14-1-b kend publiek plaats. precies dat 3 / 9 3) 90 shows als Idols is dat je succesDe moet ononderbroken is het omgekeerd. kern is inzicht verandert‘zelfenscenering’. onze manier van hebben. moet veranderen.” De “Mensenonze spelen voortdurend een rol”, juist dat jeJeníet zomaar jezelf kunt 135 denken, waarneming, onze prestatiedwang wordt eens veraldus Pörksen. Als zijn. De boodschap vannog programma’s zelfpresentatie.” Hetvoorbeeld gevolg is noemeen 3) sterkt door van het 140 ononderbroken de hij YouTube4) een doorlopende 90 als Idols isde datpopulariteit je succes moet ‘zelfenscenering’. make-over-genre. Boven op deDe castingshow. hebben. Je moet veranderen.” “Mensen spelen voortdurend een rol”, 95 prestatiedwang keiharde concurrentiestrijd van de (7) DePörksen. onderliggende mentaliteit wordt nog eens veraldus Als voorbeeld noem4) castingshow dehet indivi- 140 de heeft alleen op en sterkt door deverheerlijkt populariteitdit van hij niet YouTube eentelevisie doorlopende duele maakbaarheid. internet toegeslagen. Zij heeft make-over-genre. Boven op de castingshow. (5) Het resultaat is de democratise145 (7) daarnaast haar weerslag op 95 keiharde concurrentiestrijd van de De onderliggende mentaliteit ring van het idolendom; bijvoorbeeld de arbeidsmarkt. castingshow verheerlijkt tegelijkertijd dit de indiviheeft niet alleen op televisie en 100 duele met die nieuwe celebrity-cultuur is Sommige bedrijven selecteren maakbaarheid. internet toegeslagen. Zij heeft eenHet snoeiharde ontpersoneel haar door weerslag middel van (5) resultaat afzeikpraktijk is de democratise145 daarnaast op staan. cast de massa mee en zogeheten recruitment games, die ring vanDaarbij het idolendom; tegelijkertijd bijvoorbeeld de arbeidsmarkt. kandidaten kunnen ieder moment 150 Sommige werken volgens het selecteren principe van de 100 met die nieuwe celebrity-cultuur is bedrijven worden weggestemd. Hun succes castingshows. groep een snoeiharde afzeikpraktijk ontpersoneel door Een middel vanjonge 105 staan. gaat daardoor gebukt mensen wordt geselecteerd endie krijgt Daarbij cast de onder massaeen meeperen zogeheten recruitment games, manente voorwaardelijkheid. Eén vervolgens te maken met reallifekandidaten kunnen ieder moment 150 werken volgens het principe van de misstapweggestemd. of ondoordachte situaties, bijvoorbeeld eenjonge steenrijke worden Hunopmerking succes castingshows. Een groep en het kan voorbij zijnonder met de roem. 155 mensen klant diewordt zijn geld wil beleggen. Het 105 gaat daardoor gebukt een pergeselecteerd en krijgt Het gaat voorwaardelijkheid. overigens vaak om het bedrijf observeert hoemet de reallifekandidaten manente Eén vervolgens te maken 110 misstap grootsteofidool en niet om opmerking het grootste de opdracht samen uitvoeren. Degeondoordachte situaties, bijvoorbeeld een steenrijke talent. Hoevoorbij populair castingshows ne die daarbij het wil meest overtuigt, en het kan zijn met de roem. 155 klant die zijn geld beleggen. Het ook gaat zijn, overigens deskundigen verwachten krijgt een baan aangeboden. Het vaak om het dat bedrijf observeert hoe de kandidaten ze net als alleen televisietrends eerder 160 de (8)opdracht De castingmentaliteit is ookDegein de 110 grootste idool niet om het grootste samen uitvoeren. vroeger danpopulair later uitcastingshows de gratie zullen politiek doorgedrongen. talent. Hoe ne die daarbij het meest Nederlandse overtuigt, 115 ook raken. geldt niet voor de mentaliverkiezingscampagnes zijn één grote zijn,Dat deskundigen verwachten dat krijgt een baan aangeboden. teitnet dieals zij alle propageren. Het achterpolitieke castingshow geworden. ze televisietrends eerder 160 (8) De castingmentaliteit is ook in de liggendedan idee – bewijs maar Daarin staat niet deskundigheid, vroeger later uit deons gratie zullen politiek doorgedrongen. Nederlandse eens dat uniekniet bent en de welmentaliiedere 165 verkiezingscampagnes maar persoonlijkheid centraal. 115 raken. Datjijgeldt voor zijn éénPolitici grote noot 3 Idols: talentenjachtprogramma op televisie waarin gezocht wordt naar nieuw zangtalent dagdie opnieuw – is overal doorgedoen alles om in de gunst te komen teit zij propageren. Het achterpolitieke castingshow geworden. 120 liggende drongen.idee Er is–een castingmaatbij het publiek. waren de bewijs ons maar Daarin staat nietToppunt deskundigheid, noot 4 YouTube: website waar filmpjes kunnen worden geplaatst en bekeken schappij ontstaan. lijsttrekkersdebatten eens dat jij uniek bent en wel iedere 165 maar persoonlijkheid voorafgaande centraal. Politici (6) Onder die–titel verscheen in aan de landelijke verkiezingen in dag opnieuw is overal doorgedoen alles om in de gunst te komen © ThiemeMeulenhoff 12 DuitslandEr afgelopen jaar een boek, 170 bij 2010, de politieke leiders 120 drongen. is een castingmaathet waarbij publiek. Toppunt waren de onder redactie van de in Tübingen tweegevechten hielden van vier schappij ontstaan. lijsttrekkersdebatten voorafgaande 125 (6) docerende mediawetenschapper minuten. Het resultaat had noginhet Onder die titel verscheen in aan de landelijke verkiezingen 5) EB_havo_Nederlands_Deel1.indd 12 Bernhard Pörksen. “Bijna iedereen meeste weg van een rap battle . Op 5/05/20 08:09 Duitsland afgelopen jaar een boek, 170 2010, waarbij de politieke leiders 70

de opdracht samen uitvoeren. Degeovervloed aan mogelijkheden. Dat 245 ne die daarbij het meest overtuigt, geldt voor studies, banen, maar ook krijgt eenhavo baan aangeboden. 200 voor vrienden en geliefden. Deze Nederlands Oriëntatietoets 160 (8) De castingmentaliteit is ook in de jongeren moeten voortdurend keuzes politiek doorgedrongen. Nederlandse maken tussen tal van verschillende verkiezingscampagnes zijn één grote spullen, kansen en mensen. Casting 250 politieke castingshow geworden. is daarbij een handig instrument. We Daarin staat niet deskundigheid, 205 casten en worden gecast, zelfs in 165 maar persoonlijkheid centraal. Politici ons privéleven”, aldus Fritzsche. Dat doen alles om in de gunst te komen wordt duidelijk op Facebook6). bij het publiek. Toppunt waren de Gebruikers plaatsen op hun per255 lijsttrekkersdebatten voorafgaande soonlijke pagina informatie over zichaan de landelijke verkiezingen in 210 zelf. Net als in castingshows kan het (11) 170 2010, waarbij de politieke leiders publiek, bestaande uit vrienden en tweegevechten hielden van vier kennissen, reageren. Uit onderzoek minuten. Het resultaat had nog het blijkt dat mensen voortdurend een 260 meeste weg van een rap battle 5). Op afweging maken hoe deze reacties de achtergrond klapte en juichte de 215 hun profiel beïnvloeden. Alles gaat 175 aanhang, te herkennen aan de kortom om de enscenering en dat gekleurde shirtjes. Zelfs het decor leidt tot oppervlakkigheid. Er lijkt een leek op dat van Idols: de opstelling dwang te heersen om positief te 265 vooral nietvrolijk. te moeilijk te van de kandidaten, de felgekleurde 225 blijven stemt alenmet al niet We leven 220 doen. Eenzelfde mechanisme is lichten, de twee gelikte presentatoren in een maatschappij waarin steeds 7) werkzaam op Twitter . Iedereen kan de ►►► meer mensen zich gedragen alsof ze 3 / 9180 en het opiniepanel dat tijdens lees verder meekijken en daar is iedereen zich uitzending de beste debater zou in een castingshow zitten. Ze zijn van Dus zien uitverkiezen. De hele maatschappij is zich bewust. ervan bewust dat we ze vooral in allesveel wat 270 nietszeggende mededelingen. Dat dus doordrenkt van het castingprin230 ze doen gevolgd, beoordeeld en van 225 stemt al met al veroordeeld niet vrolijk. We leven cipe.de kandidaten, de felgekleurde misschien wel kunnen de twee gelikte presentatoren in een maatschappij waarin steeds 185 lichten, (9) De castingmaatschappij kan niet worden en spelen daardoor 180 en het opiniepanel dat tijdens de meer menseneen zichrol. gedragen alsof ze4 / 9 zonder gevolgen blijven voor de voortdurend HA-1001-a-14-1-b uitzending besteopgroeien. debater zou in een zitten. Ze zijn mensen diedehierin Vol(10) Decastingshow vraag is of het anders kan. uitverkiezen. De is hele maatschappij is 235 zich ervan bewust dat Reesink ze in alles wat gens sommigen onder invloed van Mediawetenschapper heeft dus doordrenkt van hetdan castingprin230 ze gevolgd, beoordeeld en de nieuwe spelregels ook een zijndoen twijfels. Het succes van het misschien wel veroordeeld kunnen 190 cipe. heuse castinggeneratie ontstaan. De castingprincipe heeft volgens hem 185 (9) De castingmaatschappij kan niet worden spelen Duitse journaliste Lara Fritzsche alles te en maken metdaardoor onze ingewikkelzonder gevolgen blijven voorboek, de voortdurend een rol. lanceerde deze term in een de samenleving: “Kijk, vroeger leefde mensen opgroeien. Volis ofschiep het anders kan. waarvoordie zijhierin een groep jongeren 240 (10) je in De eenvraag zuil. Dat duidelijkgens sommigen is onder invloed van 235 Mediawetenschapper heeft volgde. Zij zag een generatie voor heid. Daarna kwamenReesink de subculspelregels dan ook een zijn twijfels. succes vanpunk het en op 195 de wienieuwe het leven een castingshow is, turen: je wasHet bijvoorbeeld 190 heuse ontstaan. castingprincipe volgens hem met decastinggeneratie hele wereld als jury. “Hun De die manier wist heeft je welke kleding aan Duitse journaliste Lara Fritzsche alles te maken metjeonze ingewikkelbestaan wordt getekend door een te trekken en hoe te gedragen. lanceerde term in een boek, samenleving: “Kijk,De vroeger overvloed deze aan mogelijkheden. Dat 245 de Maar tegenwoordig? zuilen leefde en de waarvoor een groep jongeren 240 je in een zuil.behoren Dat schiep duidelijk-tot geldt voorzij studies, banen, maar ook subculturen grotendeels Zij zagen een generatieDeze voor heid. Daarna kwamen de subcul200 volgde. voor vrienden geliefden. het verleden. Er zijn alleen nog snel 195 wie het leven een voortdurend castingshowkeuzes is, turen: je was‘lifestyles’. bijvoorbeeld en op jongeren moeten wisselende De punk ene dag met de hele wereld alsverschillende jury. “Hun die welkede kleding aan maken tussen tal van kanmanier ik naarwist Ajaxjegaan, volgende bestaan getekend doorCasting een trekken en hoe je teconcert gedragen. spullen, wordt kansen en mensen. 250 te avond bezoek ik een van overvloed aan handig mogelijkheden. DatWe 245 Maar tegenwoordig? en de is daarbij een instrument. Vivaldi. Het gevolg isDe datzuilen we gerenoot 205 5 geldt rap battle: door middel van voor studies, banen, maar ookrap subculturen grotendeels casten enwoordenstrijd worden gecast, zelfs in geld andere behoren rollen moeten spelen.tot 200 voor vrienden en aldus geliefden. Deze Dat het verleden. geldt Er zijndat alleen nog moet snel ons privéleven”, Fritzsche. Tegelijkertijd je jezelf noot 6 Facebook: sociale netwerksite waar gebruikers hun persoonlijke interesses delen met anderen jongeren moeten wisselende ‘lifestyles’. Dezijn. eneDe dag wordt duidelijk opvoortdurend Facebook6).keuzes blijven, authentiek moet maken tussen tal vanop verschillende ik naartussen Ajax gaan, de volgende Gebruikers plaatsen hun per255 kan spanning die twee, hoe ‘deal’ noot 7 Twitter: internetdienst waarmee gebruikers korte berichtjes publiceren spullen, mensen.over Casting bezoek ik een concert van soonlijkekansen paginaen informatie zich- 250 avond je daarmee?” daarbij eeninhandig instrument. Vivaldi. gevolg is dat we gere210 is zelf. Net als castingshows kan We het (11) De Het castingmaatschappij biedt © ThiemeMeulenhoff 13 205 casten enbestaande worden gecast, zelfs in geld andere rollen spelen. publiek, uit vrienden en een oplossing voormoeten dit dilemma, ons privéleven”, aldusUit Fritzsche. Dat Tegelijkertijd dat je jezelf kennissen, reageren. onderzoek omdat zij metgeldt rolmodellen en moet 6) wordt duidelijk op voortdurend Facebook . een authentiek moet zijn. biedt. De Zij blijkt dat mensen 260 blijven, antivoorbeelden een moraal Gebruikers plaatsen op hun per255 spanning tussen die twee, hoe ‘deal’ 5/05/20 08:09 EB_havo_Nederlands_Deel1.indd 13 afweging maken hoe deze reacties maakt de complexe werkelijkheid

kortom om de enscenering en dat brengen tot een reeks stereotypen, de samenleving: “Kijk, vroeger leefde leidt Er lijkt een die ons helpen om situaties te je in tot eenoppervlakkigheid. zuil. Dat schiep duidelijkdwang te heersen om positief te 265 ordenen. “Ik doe het zelf 2020 ook,| 2021 hoor”, heid. Daarna kwamen de subculOriëntatietoets Examenbundel blijven enwas vooral niet te moeilijk zegt Reesink. “Als ik mensen leer turen: je bijvoorbeeld punk te en op 220 doen. Eenzelfde is aan kennen, googel ik ze soms om niet die manier wist jemechanisme welke kleding werkzaam voor verrassingen te komen staan en te trekken op en Twitter hoe je 7) te. Iedereen gedragen.kan en daar is iedereen te kijken of diegene een vriend zou 245 meekijken Maar tegenwoordig? De zuilenzich en de van bewust. Dus zien grotendeels we vooral veel 270 kunnen zijn.” subculturen behoren tot nietszeggende het verleden. Ermededelingen. zijn alleen nogDat snel (12) “Tegenwoordig is het lastiger wisselende ‘lifestyles’. De ene dag jezelf neer te zetten, je eigen kan ik naar Ajax gaan, de volgende identiteit te vinden”, zo merkt ook 250 avond bezoek ik een concert van journaliste Fritzsche op. Dezelfde HA-1001-a-14-1-b 4/9 lees verder ►►► Vivaldi. Het gevolg is dat we gere275 gemengde gevoelens heeft ze bij 285 geld andere rollen moeten spelen. Facebook: “Je ontmoet als jongere Tegelijkertijd geldt dat je jezelf moet niet langer alleen maar mensen uit je blijven, authentiek moet zijn. De eigen dorp, zoals vroeger. Je kunt 255 spanning tussen die twee, hoe ‘deal’ tegenwoordig chatten met mensen je daarmee?” 280 wereldwijd, maar het maakt de 290 houvast. (11) De castingmaatschappij biedt (12) isis het contacten (12) “Tegenwoordig “Tegenwoordig het lastiger lastiger contacten wel wel oppervlakkiger. oppervlakkiger. De De een oplossing voor dit naar: Koen Haegens jezelf neer je eigen castingmaatschappij dwingt jezelf neer te te zetten, zetten, jedilemma, eigen castingmaatschappij dwingt jongeren jongeren omdat zijte met rolmodellen en ook uit: De Groene Amsterdammer, 31 maart 2011 identiteit vinden”, zo om te als identiteit te vinden”, zo merkt merkt ook om zichzelf zichzelf te presenteren presenteren als merk.” merk.” 260 journaliste antivoorbeelden een op. moraal biedt. Zij Dezelfde Zo journaliste Fritzsche Fritzsche op. Dezelfde Zo laat laat zich, zich, ondanks ondanks toenemende toenemende noot 1 Big Brother en maakt de complexe werkelijkheid 275 gevoelens heeft 285 275 gemengde gemengde gevoelens heeft ze ze bij bij 285 oppervlakkigheid oppervlakkigheid en prestatiedruk, prestatiedruk, overzichtelijker door deze te Facebook: als jongere het Facebook: “Je “Je ontmoet ontmoet alsterug jongere het succes succes van van de de castingmaatcastingmaatkijker weggestuurd. De laatst van ov brengen totalleen een reeks niet maar mensen schappij verklaren. Te niet langer langer alleen maarstereotypen, mensen uit uit je je schappij verklaren. Te midden midden van noot casting: selectie kandidaten die ons helpen omvroeger. situatiesJe tekunt eigen dorp, zoals een aan biedt deze eigen dorp, zoals vroeger. Je kunt een 2zee zee aan keuzes keuzesvan biedt deze voor een specifieke rol noot 3 Idols nog 265 tegenwoordig ordenen. “Ik doe het zelf hoor”, chatten met mensen tenminste tegenwoordig chatten metook, mensen tenminste nog een een klein klein beetje beetje noot 4 YouTube: website waar filmpjes kunnen zegt Reesink. “Alshet ik maakt mensen 280 maar 290 280 wereldwijd, wereldwijd, maar het maakt de deleer 290 houvast. houvast. noot 5 rap battle: woordenstrijd door middel van rap kennen, googel ik ze soms om niet noot 6 Facebook: sociale netwerksite waar voornaar: verrassingen te komen staan en Koen naar: Koen Haegens Haegens te kijken of diegene een vriend zou uit: uit: De De Groene Groene Amsterdammer, Amsterdammer, 31 31 maart maart 2011 2011anderen noot 7 Twitter: internetdienst waarmee gebruiker 270 kunnen zijn.” 240

noot noot 11 Big Big Brother Brotherwas was een een televisieprogramma televisieprogramma waarin waarin een een groep groep mensen mensen in in een eenhuis huis samenleefde samenleefdeen en bekeken bekekenen en gevolgd gevolgd werd. werd. Wekelijks Wekelijkswerd werd een eendeelnemer deelnemerdoor door de de ‘Castingshows zijn goedkoop om te maken, omdat er immers geen professionele kijker won een geldprijs. kijker weggestuurd. weggestuurd. De De laatst laatst overgebleven overgebleven deelnemer deelnemer won een geldprijs. 2 acteurs betaald hoeven te worden. Het conceptTekst kan bovendien worden losgelaten op noot 2 casting: selectie van kandidaten voor een specifieke rol noot 2 casting: selectie van kandidaten voor een specifieke rol 4/9 lees verder ►►► elk thema.’ (regels 21-25) talentenjachtprogramma op waarin gezocht wordt naar noot 33 Idols: Idols: talentenjachtprogramma op televisie televisie waarin gezocht wordt naar nieuw nieuw zangtalent zangtalent 1 noot Citeer uit alinea 2 een zin die ook aangeeft dat dit soort shows financieel Groenwassen noot noot 44 YouTube: YouTube: websitewaar waar filmpjes filmpjeskunnen kunnenworden worden geplaatst geplaatst en en bekeken bekeken aantrekkelijk is.website noot noot 55 rap rap battle: battle: woordenstrijd woordenstrijddoor door middel middelvan van rap rap 2 noot Wat is de functie van de woordspeling ‘creality’, gelet op de gedachtegang alinea 3? hun interesses delen met noot 66 Facebook: Facebook: sociale sociale netwerksite netwerksite waar waar gebruikers gebruikers hun persoonlijke persoonlijke interessesin delen met Met de woordspeling ‘creality’ wordt (1) Regelmatig vallen werknemers in anderen anderen A aangegeven dat in de derde generatie realityprogramma’s een werkelijkheid Cambodjaanse kledingfabrieken flauw noot 77 Twitter: internetdienst korte publiceren noot Twitter:wordt. internetdienst waarmee waarmee gebruikers gebruikers korte berichtjes berichtjes publiceren gecreëerd

door blootstelling giftigestaat. verfen B bedoeld dat in de laatste generatie reality-tv de make-overaan centraal lijmstoffen. Slachtoffers van deze C de rol van casting benadrukt die nodig is voor een bepaald soort aanvallen belanden met ademhalingsrealityprogramma’s. Tekst 22 Tekst D het creatieve vakmanschap getypeerd dat schuilgaat een realityprogramma. problemen in achter het ziekenhuis en kampen

(2)

op lange termijn met geheugenstoornis.

Groenwassen Er werken naar schatting driehonderdGroenwassen

duizend Cambodjanen in schoenenen De van mode De milieupretenties milieupretenties van de de mode kledingfabrieken. De hoge concentraties chemische in de (1) vrijheid lid worden vak(1) Regelmatig Regelmatig vallen vallen werknemers werknemers in in vrijheid lid te te middelen worden van van delucht vak- van debeweging, slecht geventileerde fabrieken zijn Cambodjaanse isis niet Cambodjaanse kledingfabrieken kledingfabrieken flauw flauw beweging, niet vanzelfsprekend. vanzelfsprekend. niet het enige probleem zij mee door (2) Berichtgeving over dit misdoor blootstelling blootstelling aan aan giftige giftige verfverf- en en (2) Berichtgeving overwaar dit soort soort mis-te maken hebben. Respect voor arbeidslijmstoffen. standen isis geen zeldzaamheid. Van lijmstoffen. Slachtoffers Slachtoffers van van deze deze standen geen zeldzaamheid. Van rechten, zoals een eerlijk loon en de aanvallen belanden 2006 en 2010 volgens ThiemeMeulenhoff 14 aanvallen belanden met met ademhalingsademhalings2006 tot tot en met met 2010©zijn zijn volgens problemen gegevens problemen in in het het ziekenhuis ziekenhuis en en kampen kampen gegevens van van de de Schone Schone Kleren Kleren op Campagne op lange lange termijn termijn met met geheugenstoornis. geheugenstoornis. Campagne bijna bijna vijfhonderd vijfhonderd textieltextielEr werken naar schatting driehonderdarbeiders omgekomen bij fabrieksEr werken naar schatting driehonderdarbeiders omgekomen bij fabrieksEB_havo_Nederlands_Deel1.indd 14 HA-1001-a-14-1-b 5 / 5/05/20 9

08:09

Nederlands havo

Oriëntatietoets

De tekst De wereld als jury kan in vier tekstdelen worden verdeeld. Aan deze tekstdelen kunnen achtereenvolgens de volgende kopjes worden toegekend: deel 1: Voorbeeld reality-tv deel 2: Kenmerken castingshows deel 3: Gevolgen castingmentaliteit deel 4: De positieve werking van het castingprincipe 3 Bij welke alinea begint deel 3? 4 Bij welke alinea begint deel 4? 5 Welke van onderstaande beweringen typeert de inhoud van alinea’s 3 en 4 het beste? In alinea’s 3 en 4 A worden problemen rond realityshows gesignaleerd en oplossingen daarvoor voorgesteld. B worden voor- en nadelen van realityshows afgewogen en conclusies daaruit getrokken. C wordt de ontstaansgeschiedenis van realityshows geschetst en hun huidige situatie besproken. D wordt een standpunt ten aanzien van realityshows ingenomen en weerlegd. In alinea 5 wordt gesteld dat er een castingmaatschappij is ontstaan. 6 Noem drie verschillende maatschappelijke terreinen waar het castingprincipe is doorgedrongen, volgens de tekst. ‘Bijna alles wat we doen, vindt mogelijk voor een ons onbekend publiek plaats. En precies dat inzicht verandert onze manier van denken, onze waarneming, onze zelfpresentatie.’ (regels 131-136) 7 Welke drogreden zou een kritische lezer in het bovenstaande citaat vooral kunnen aanwijzen? A een cirkelredenering B een onjuist beroep op causaliteit C het maken van een verkeerde vergelijking D het ontduiken van de bewijslast 8 Met welke omschrijving kan de functie van alinea 8 ten opzichte van alinea 7 het beste worden getypeerd? Alinea 8 A gaat verder met de opsomming in alinea 7. B geeft argumenten bij het standpunt in alinea 7. C maakt een vergelijking met voorbeelden in alinea 7. D trekt een conclusie uit de argumentatie in alinea 7. De redenering in alinea 9 is onder meer gebaseerd op voorbeelden. 9 Op welk ander argumentatieschema wordt daarnaast vooral een beroep gedaan? een argumentatieschema op basis van A kenmerk of eigenschap B oorzaak en gevolg C overeenkomst en vergelijking D voor- en nadelen

EB_havo_Nederlands_Deel1.indd 15

5/05/20 08:09

Oriëntatietoets

Examenbundel 2020 | 2021

10 Hoe kan de tekst De wereld als jury het beste getypeerd worden? A deels als analyse over de invloed van castingshows en deels als beschouwing over authenticiteit in de huidige maatschappij B deels als kritiek op het aan castingshows gehechte belang en deels als een oproep om voorzichtig te zijn met sites zoals Facebook C deels als onderzoek naar de invloed van programma’s als Idols en deels als waarschuwing voor de zelfenscenering in castingshows D deels als relaas van het verschijnsel castingshow en deels als betoog voor het behoud van de eigen identiteit De titel van de tekst is een vergelijking. 11 Leg de titel uit, gelet op de strekking van de tekst. Ga daarbij in op beide elementen van de vergelijking. Geef antwoord in een of meer volledige zinnen en gebruik voor je antwoord niet meer dan 20 woorden. 12 Welke van onderstaande beweringen geeft het beste de hoofdgedachte van de tekst De wereld als jury weer? A Castingshows kennen een lange ontstaansgeschiedenis, lopend van simpele reality-tv tot slim amusement op basis van het concept van zelfmaakbaarheid, waarbij het einde van de mogelijkheden nog niet in zicht is. B De castingmaatschappij is verantwoordelijk voor de toename van oppervlakkige contacten tussen en concurrentiestrijd onder vooral jongeren en aan deze ontwikkeling moet een halt worden toegeroepen. C De castingmaatschappij leidt tot minder diepgaande communicatie en gedwongen gedragsaanpassing van mensen, maar ze maakt de ingewikkelde werkelijkheid ook beter te overzien. D Ondanks het feit dat de huidige gemeenschap onoverzichtelijk is geworden, heeft ieder dankzij castingshows de mogelijkheid zich te onderscheiden en dat wordt tegenwoordig als normaal beschouwd.

EB_havo_Nederlands_Deel1.indd 16

5/05/20 08:09

C&A, H&M,anderen Li Ning, Adidas, Puma en noot gezamenlijk 7 Twitter: internetdienst waarmee gebruikers korte berichtjes publiceren Nike een plan gelanceerd. Dat plan moet ervoor zorgen dat hun Nederlands havo Oriëntatietoets in verhouding de realiteit. Zo is de toeleveranciers geenhet afval met giftige naaifabrieken zegt keurmerk vrijwel informatie die tot bedrijven zelf verstrekkatoen met het stempel van Textile chemicaliën meer lozen. Ook hebben niets. Ökotex 100 is ook strikt ken. Rankabrand struint websites af om Tekst 2 Tekst 2 Standard Exchange biologisch. Een meer dan zestig modebedrijven en genomen geen milieukeurmerk, maar publicatiesniet overvolledig duurzaamheidsbeleid stof die voor vijf procent uit biologisch winkelketens toegezegd katoen uit een set standaarden over stoffen die te verzamelen, de Kledingchecker Groenwassen (fragment) geteelde katoen bestaat, mag het Oezbekistan te voor boycotten vanwege de schadelijk zijn de gezondheid, vraagt bedrijven een vragenlijst in label te De milieupretenties van de mode al voeren. Dit verklaart het opmerkelijke gedwongen (kinder)arbeid op de bijvoorbeeld omdat ze allergische vullen. Deze werkwijze verklaart mogegegeven dat positie er al jarenlang meer plantages. reacties bij de drager kunnen lijk de prima op de rangorde(1) Regelmatig vallen werknemers in vrijheid lid te worden van de vak- meer kleding onder het mom van biokatoen (1) Het lijkt erop dat het Maatschapveroorzaken. lijsten van Rankabrand van onder Cambodjaanse kledingfabrieken flauw beweging, is niet vanzelfsprekend. in de winkels wordt verkocht pelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) (15) Om de Nederlandse kledingPuma, Nike en Adidas en de dan hogeer ooit door blootstelling aan giftige verfen (2) Berichtgeving over dit soort miswereldwijd aan biologisch katoen is door steeds meer modebedrijven consument te beschermen tegen score van H&M in de Kledingchecker. lijmstoffen. Slachtoffers van deze standen is geen zeldzaamheid. Van 40 geteeld. vergelijkbare beperking omarmd wordt.hebben Al dan niet vanuit de groenwassen verschillende Het risicoEen bestaat dat de rangordes aanvallen belanden met ademhalings2006 tot en met 2010 zijn volgens 5 overtuiging kleeft aan het Better Cotton Initiative. dat consumenten het initiatieven voor transparantie het meer zeggen over de transparantie van problemen in het ziekenhuis en kampen gegevens van de Schone Kleren Dit initiatief van meerdere is verwachten, geven modebedrijven levenslicht gezien. Kritische organimodemerken dan over hunbedrijven duurzame op lange termijn met geheugenstoornis. Campagne bijna vijfhonderd textieleen vorm van zelfregulering die slechts (12) nadrukkelijk blijk van hun MVO-beleid. saties zoals Rankabrand en Goede praktijken. Daarnaast is de veelheid Er werken naar schatting driehonderdarbeiders omgekomen bij fabriekseen aantal ook eisen stelt aan de Neem gebruik van biologisch Waar het prikken maar wat graag de aan beperkt beoordelingen misleidend: duizend Cambodjanen in schoenenen in Bangladesh. Greenpeace 45 branden productie van katoen. Bedrijven die geteelde katoen in de kledingindustrie: duurzame claims van modemerken naast websites en apps van Kledingkledingfabrieken. De hoge concentraontdekte bovendien dat Chinese 10 dat eraan deelnemen, doen dan ook nam volgens Textile Exchange door. Voor het oog zijn de positiesinop checker en Rankabrand zijn er zogeties chemische middelen in de lucht van kledingfabrieken al jarenlang zwaardie verdacht veel denken aan slagers 2010 met twintig procent toe ten de rangordelijstjes van de modemerken naamde winkelroutes voor eerlijk de slecht geventileerde fabrieken zijn chemisch afval in rivieren dumpen. hun eigen vlees keuren. Waarom opzichte van het jaar ervoor. De duurhoopgevend. Tussen 2010 en 2011 zijn winkelen die gek genoeg allemaal De niet het enige waar zij mee te giftige waaronder metalen metin verzinnen ze hun eigen geven. standaarden, zame ontwikkelingen modede scores voorprobleem beleidbijopde het gebied anderestoffen, winkeladviezen maken hebben. Respect voor arbeidsen hormoon50 kankerverwekkende plaats van de internationale richtlijnen merken kunnen worden gezien als van milieu, klimaat en arbeidsomstan(17) Alle MVO-rapporten, keurmerken, rechten, eenmerken eerlijk loonRankaende de beïnvloedende 15 veelbelovende voor biologischeeigenschappen, katoen te volgen? eerste stappen in dighedenzoals van de die beoordelingssites en winkelroutes (4) In de hedendaagse modewereld is richting van een schone, eerlijke brand onderzocht flink verbeterd: betekenen dan ook niet dat duurzaamhet zogenaamde ‘greenwashing’ kledingindustrie. gemiddeld met 45 procent. Vooral over heidsbewuste kledingconsumenten (groenwassen), het groener of duur(2) Toch is een volledig verantwoord de arbeidsomstandigheden publiceren 5 / 9 gedachteloos kunnen winkelen. Een►►► HA-1001-a-14-1-b lees verder 55 zamer voordoen van een bedrijf dan het geproduceerd kledingstuk, ondanks alle merken steeds meer concrete simpel advies is er wel. Uit milieu20 inspanningen, nog altijd fictie. Bedrijven daadwerkelijk is, niet vreemd. Een informatie, signaleren mensen die de analyses van onderzoeksbureau CE recent voorbeeld: het zwarte uittenue die pogingen ondernemen om hun merken in de gaten houden. Bijna een Delft blijkt dat de milieu-impact van een van het Nederlands elftalprocent staat als (13) productieketen te verduurzamen, derde van de 467 onderzochte zijn kledingstuk voor tachtig te groen boek, omdat de producent er dan ook te is prijzen: door hun bedrijven aangesloten bij tijdeen en makenteheeft met de vezelproductieen 60 gerecyclede plastic flessen voor kosteninvesteringen effenen zij als initiatief zoals Made-By of de Fair Wear gebruiksfases. Maar liefst 32 procent 25 koplopers straks de weg voor de gebruikt. Voormilieu-impact één tenue zouden liefst Foundation. Een vergelijkbare trend van de totale van kleding dertien petflessen zijn hergebruikt. achterhoede. signaleert Goede Waar in de meest wordt veroorzaakt door de manier De 2) milieuvriendelijkheid de techniek, (3) De bescheiden vorderingen van meer de recente Kledingchecker . “Steeds waarop wij wassen envan drogen. Dus hoe die trouwens al jaren wordt gebruikt modewereld op het gebied van duurmerken durven uitgebreider inzicht te onmodieus het ook klinkt: volle was65 voor het maken van het alom bekende zaamheid staan echter vaak nauwelijks geven in hun productieprocessen en trommels, een lage wastemperatuur, 30 in verhouding tot de realiteit. Zo is de zijn, Inditex wil dat fleece, op z’n zachtst gezegd duurzaamheidsinitiatieven”, aldus hun een wat kortisvolgens wasprogramma enzeggen een wasrek katoen met het stempel van Textile ze water endroger energiezijn verbruiken dubieus. Het hergebruiken van plastic beoordeling van 325 kledingmerken. in weinig plaats van een minstens Exchange niet volledig biologisch. Een en zo min mogelijk afval produceren. flessen is beter dan er de afvalberg 6 / 9 (16) Rankabrand en Goedelees verder ►►► Waar zo belangrijk voor het milieu als het stof die voor vijfconsumenten procent uit biologisch Erg spectaculair is de milieuopbrengst mee vergroten, maar het recyclen vergt (14) waarschuwen dat de kopen van biologische kledingstukken. 70 van geteelde katoen bestaat, mag het label Zara overigens niet: de voorgeeen milieubelastend en energiebeoordelingen geen garantie zijn voor Zo wassen we de kledingindustrie zelf 35 al voeren. Dit verklaart het opmerkelijke stelde maatregelen intensief chemisch blinken proces. – met de duurzaamheid. Beide organisaties wel groen. gegeven dat er al jarenlang meer stijgende prijzen voor stroom en opmars (11) Een ander voorbeeld is de baseren hun oordeel primair op kleding onder het mom van biokatoen afvalbeheer – vooral uit in kostenvan eco-efficiënte winkels bij Inditex, in de winkels wordt verkocht dan er ooit efficiëntie. Kostenbesparing dieZara. wordtHet het bedrijf achter onder meer naar: Lynsey Dubbeld wereldwijd katoen is duurzaamheid is, is2012 de bedoelingals dat in 2020 alle winkels uit:aan Debiologisch Groene Amsterdammer, 12 juligepresenteerd geteeld. Een vergelijkbare beperking vooral naarmate deprocent modewereld de van Zara honderd eco-efficiënt kleeft aan het Better Cotton Initiative. gevolgen van de recessie voelt, een Dit initiatief van meerdere bedrijven is beproefde strategie. een vorm van zelfregulering die slechts 8 / 9 (12) Kunnen consumenten die met een HA-1001-a-14-1-b HA-1001-a-14-1-b lees verder ►►► 7 / 9 een beperkt aantal eisen stelt aan de gerust geweten kleding willen kopen, productie van katoen. Bedrijven die dan vertrouwen op keurmerken? Ook © ThiemeMeulenhoff 17 eraan deelnemen, doen dan ook daar is een kritische blik noodzakelijk. verdacht veel denken aan slagers die Dat heeft allereerst te maken met de hun eigen vlees keuren. Waarom grote hoeveelheid labels, logo’s en EB_havo_Nederlands_Deel1.indd 17 5/05/20 08:09

Oriëntatietoets

Examenbundel 2020 | 2021

13 Welke van onderstaande zinnen hoort in een goede samenvatting van tekst 2 niet thuis? A In de kledingindustrie is sprake van een toenemend duurzaamheidsbewustzijn. B In de modewereld valt de duurzaamheid in de praktijk tegen. C Katoen met het stempel van Textile Exchange is niet volledig biologisch. D Modebedrijven doen zich groener voor dan ze daadwerkelijk zijn.

EB_havo_Nederlands_Deel1.indd 18

5/05/20 08:09

De theorie is volledig aangepast aan het nieuwste examenprogramma (syllabusÂ 2019), inclusief de begrippenlijst argumentatieve vaardigheden.

Deel 1

Theorie met oefenopgaven

EB_havo_Nederlands_Deel1.indd 19

5/05/20 08:09

EB_havo_Nederlands_Deel1.indd 20

5/05/20 08:09

1 Het centraal examen Op het centraal examen Nederlands worden twee domeinen uit het examenprogramma getoetst: leesvaardigheid en argumentatieve vaardigheden voor zover het analyseren en beoordelen van een betoog betreft. Het centraal examen Nederlands bestaat uit ongeveer vier teksten met in totaal ongeveer 40 vragen. Soms is er in een vraag bij een tekst nog een tekstfragment opgenomen. Zo’n tekstfragment wordt satelliettekst genoemd. Een satelliettekst gaat over hetzelfde onderwerp als de hoofdtekst, maar hij is geschreven door een andere auteur en geeft een andere kijk op het onderwerp. Je zult de satellietteksten inhoudelijk met de hoofdtekst moeten kunnen vergelijken. Je krijgt drie uur de tijd voor het beantwoorden van de vragen. Voor het hele onderwijs (van basisschool tot hoger onderwijs) is vastgelegd wat leerlingen moeten kennen en kunnen op het gebied van de Nederlandse taal. Voor Nederlands zijn er vier referentieniveaus. Voor het havo-examen Nederlands moet je voldoen aan referentieniveau 3F. Het soort teksten dat je moet kunnen lezen en begrijpen, wordt als volgt omschreven: algemene omschrijving

Je kunt een grote variatie aan teksten over onderwerpen uit de (beroeps)opleiding en van maatschappelijke aard zelfstandig lezen. Je leest met begrip voor geheel en details.

informatieve teksten

Je kunt informatieve teksten lezen, zoals voorlichtingsmateriaal, brochures van instanties (met meer formeel taalgebruik), teksten uit (gebruikte) methodes, maar ook krantenberichten, zakelijke correspondentie, ingewikkelde schema’s en rapporten over het eigen werkterrein.

instructieve teksten

Je kunt instructieve teksten lezen, zoals ingewikkelde instructies in gebruiksaanwijzingen bij onbekende apparaten en procedures.

betogende teksten

Je kunt betogende teksten lezen waaronder teksten uit schoolboeken, opiniërende artikelen.

tekstkenmerken

De teksten zijn relatief complex, maar hebben een duidelijke opbouw die tot uiting kan komen in het gebruik van kopjes. De informatiedichtheid kan hoog zijn.

Vraagtypen De paragrafen hierna geven een overzicht van de belangrijkste theorie. Je leest er over welke leesvaardigheden en argumentatieve vaardigheden je moet beschikken om het examen goed te kunnen maken. Je neemt daarbij ook kennis van de vraagtypen die op het examen veel voorkomen en van de wijze waarop je deze het beste kunt beantwoorden. Bij de theorie vind je oefenopgaven en een lijst met belangrijke begrippen. Achter in deze bundel staat een register waarin je de examenopgaven kunt opzoeken die aansluiten bij de paragrafen van deel 1. Heb je moeite met een bepaald vraagtype, besteed dan extra aandacht aan de examenopgaven die je via het register vindt.

EB_havo_Nederlands_Deel1.indd 21

5/05/20 08:09

Theorie met oefenopgaven

Examenbundel 2020 | 2021

Beoordeling Je werk wordt beoordeeld aan de hand van een correctievoorschrift. In dat voorschrift staan de scorepunten die aan een antwoord worden toegekend. Het cijfer dat je behaalt voor het centraal examen bepaalt voor 50 procent je eindcijfer voor het vak Nederlands.

EB_havo_Nederlands_Deel1.indd 22

ÂŠ ThiemeMeulenhoff

5/05/20 08:09

2 Taalgebruik en aantal woorden Bij open vragen moet je taalgebruik correct zijn. Dat wil zeggen: in je antwoord mogen geen taal- en geen spelfouten voorkomen. Voor incorrect taalgebruik worden maximaal 4 scorepunten in mindering gebracht. Daarvoor geldt als aftrekregeling: - bij 1 fout of 2 fouten krijg je 1 punt aftrek; - bij 3 of 4 fouten krijg je 2 punten aftrek; - bij 5 of 6 fouten krijg je 3 punten aftrek; - bij 7 of meer fouten krijg je 4 punten aftrek. Onder incorrecte formuleringen en onjuist taalgebruik wordt verstaan: spelfouten, verkeerd woordgebruik en fouten in de zinsbouw, inclusief verkeerde woordvolgorde. Als je steeds dezelfde fout maakt, worden die herhaalde fouten als afzonderlijke fouten meegeteld. Bij de beoordeling van de spelling wordt uitgegaan van de schrijfwijze volgens het Groene Boekje. Ook als je antwoord inhoudelijk fout is en dus geen punten oplevert, wordt het op taalgebruik en spelling beoordeeld. Een inhoudelijk fout antwoord met taalfouten leidt dus tot puntenaftrek. Bij open vragen wordt vaak gezegd dat je in een of meer volledige zinnen moet antwoorden. In dat geval wordt er een punt afgetrokken voor een antwoord dat alleen uit een bijzin bestaat. Je krijgt dus een punt aftrek voor een antwoord als: ‘Dat de ijskappen smelten.’ Maar soms hoef je bij een open vraag niet in volledige zinnen te antwoorden. Dan mag je ook met een woordgroep of een bijzin antwoorden. Bij zo’n vraag wordt alleen op de spelling gelet. Als je in je antwoord een of een paar woorden weglaat, wordt er een punt afgetrokken. Is je antwoord geheel in telegramstijl, dan wordt het hoe dan ook geheel fout gerekend en levert je antwoord geen punten op. Gebruik je een kleine letter waar je een hoofdletter zou moeten gebruiken, zoals aan het begin van een zin, dan wordt er een punt afgetrokken. Voor het omgekeerde, als je ten onrechte een hoofdletter gebruikt in plaats van een kleine letter, geldt hetzelfde. Bij de beoordeling van het taalgebruik en de spelling wordt er niet op gelet hoe je getallen schrijft. Je kunt ze uitschrijven (bijvoorbeeld ‘veertien’), maar dat hoeft niet (bijvoorbeeld ‘14’). Soms staat er in de tekst zelf een spelfout. Neem je die fout over in je antwoord, dan kost dat je geen punten. Je antwoorden worden niet beoordeeld op interpunctie. Geef niet meer antwoorden (zinnen, redenen, voorbeelden en dergelijke) dan er worden gevraagd. Als er bijvoorbeeld één zin wordt gevraagd en je antwoordt met meer dan één zin, wordt alleen de eerste zin in de beoordeling meegeteld.

EB_havo_Nederlands_Deel1.indd 23

5/05/20 08:09

Theorie met oefenopgaven

Examenbundel 2020 | 2021

Bij open vragen wordt vaak aangegeven dat je voor je antwoord niet meer dan een bepaald aantal woorden mag gebruiken. Als je bij zoâ€™n vraag een antwoord geeft dat het maximale aantal woorden overschrijdt, worden alleen die woorden die binnen het maximum vallen, beoordeeld. Anders gezegd: voor een goed antwoord dat te lang is, krijg je zelden alle punten. Houd je dus altijd aan het gegeven maximale aantal woorden. In aansluiting op de vorige regel geldt het volgende. Als je de vraag herhaalt voordat je tot het antwoord komt, tellen de woorden tot aan het eigenlijke antwoord niet mee. Besteed niet te veel tijd aan het tellen van het maximale aantal woorden dat je in het antwoord mag gebruiken. Vaak kun je het aantal gebruikte woorden wel inschatten. En: het gegeven aantal woorden is in de regel ruim bemeten. Maar als je twijfelt aan de lengte van je antwoord, tel dan zorgvuldig. Want als je antwoord maximaal 20 woorden mag tellen en je hebt er 24 gebruikt, dan tellen alleen de eerste 20 woorden als antwoord. Blijf niet te ver onder het gegeven maximale aantal woorden. Als in een uitlegvraag een maximum van 35 woorden wordt genoemd, zal een antwoord van 8 woorden niet veel punten opleveren.

EB_havo_Nederlands_Deel1.indd 24

ÂŠ ThiemeMeulenhoff

5/05/20 08:09

3 Signaalwoorden en signaalzinnen Signaalwoorden geven het verband aan tussen (delen van) zinnen en tussen alinea’s. Ze geven belangrijke informatie over de opbouw van een tekst of tekstgedeelte. Zo kunnen signaalwoorden een opsomming aankondigen of duidelijk maken dat er sprake is van een voorbeeld of een verklaring. Let er dus goed op: bij het maken van vragen bij een tekst én bij het schrijven van een samenvatting zijn signaalwoorden een belangrijk hulpmiddel. Soorten en voorbeelden signaalwoorden opsomming ook, bovendien, verder, eveneens, dan, vervolgens, daarnaast, ten eerste ... ten tweede, zowel ... als tegenstelling

maar, echter, toch, daarentegen, in tegenstelling tot, daar staat tegenover dat, enerzijds ... anderzijds

oorzaak-gevolg

daardoor, door, doordat, waardoor, zodat, te danken aan, te wijten aan, het gevolg van, ten gevolge van, de oorzaak hiervan is

reden/verklaring want, omdat, daarom, waarom, namelijk, immers, aangezien doel-middel

door middel van, met de bedoeling om, met behulp van, om te, daartoe, opdat

toelichting

denk hierbij aan, bijvoorbeeld, zo, dat komt voor bij, ter illustratie, dat is het geval bij

vergelijking

net als, zoals, zo ook, evenals, eveneens, eenzelfde, hetzelfde/ dezelfde als, in vergelijking met, vergeleken met, soortgelijke

voorwaarde

als, indien, mits (op voorwaarde dat), tenzij (behalve wanneer), stel dat

conclusie

dan ook, dus, aldus, hieruit volgt, concluderend

samenvatting

kortom, samenvattend, alles bij elkaar genomen, om kort te gaan

Om de opbouw van een tekst te doorgronden heb je ook veel aan signaalzinnen. Met behulp van signaalzinnen maakt een schrijver duidelijk wat er volgt (aankondigend) of wat hij heeft behandeld (terugblikkend). Soorten en voorbeelden signaalzinnen aankondigend Ik zal hier enkele voor- en nadelen van rekeningrijden bespreken. Maar aan het systeem kleven ook enkele bezwaren. Hoe is de opmars van het toerisme te verklaren? terugblikkend

Van de besproken verklaringen lijkt de laatste me het meest aannemelijk.

aankondigend Welke conclusie kunnen we nu uit bovenstaande én terugblikkend onderzoeksresultaten trekken?

EB_havo_Nederlands_Deel1.indd 25

5/05/20 08:09

examen bundel examenbundel.nl

examenbundel 2020 2021

Meer dan alleen oefenexamens

samengevat havo Economie havo Bedrijfseconomie havo Maatschappijwetenschappen havo Geschiedenis havo Aardrijkskunde havo Wiskunde A havo Wiskunde B

Tips, tricks en informatie die jou helpen bij het slagen voor je eindexamen vind je op examenbundel.nl! Nog meer kans op slagen? Volg ons ook op social media. #geenexamenstress

havo Scheikunde havo Biologie havo Natuurkunde havo/vwo Nederlands 3F/4F

2020 2021

Nederlands

examenidioom + examenbundel + samengevat + zeker slagen! = #geenexamenstress

havo

havo/vwo Rekenen 3F/4F

havo

Nederlands

examenidioom havo Engels havo Duits havo Frans

zeker slagen ! voor vmbo, havo ĂŠn vwo

EB_havo_Nederlands_195x268.indd 1

9 789006 781267

2/06/20 15:04