Issuu

examen bundel examenbundel.nl

examenbundel 2020 2021

examenbundel vmbo-gt / mavo Nederlands vmbo-gt / mavo Engels vmbo-gt / mavo Duits vmbo-gt / mavo Frans vmbo-gt / mavo Economie vmbo-gt / mavo Maatschappijkunde vmbo-gt / mavo Geschiedenis vmbo-gt / mavo Aardrijkskunde vmbo-gt / mavo Wiskunde vmbo-gt / mavo Nask 1 vmbo-gt / mavo Nask 2 vmbo-gt / mavo Biologie

samengevat vmbo Nederlands 2F vmbo Rekenen 2F vmbo-kgt Economie vmbo-gt / mavo Geschiedenis vmbo-kgt Aardrijkskunde vmbo-kgt Wiskunde

Meer dan alleen oefenexamens

Tips, tricks en informatie die jou helpen bij het slagen voor je eindexamen vind je op examenbundel.nl! Nog meer kans op slagen? Volg ons ook op social media. #geenexamenstress

vmbo-kgt Nask 1 vmbo-gt Nask 2 vmbo-kgt Biologie

vmbo-gt Biologie

examenidioom + examenbundel + samengevat + zeker slagen! = #geenexamenstress

2020 2021

vmbo-gt/mavo

Biologie

examenidioom vmbo Engels vmbo Duits vmbo Frans

zeker slagen ! voor vmbo, havo ĂŠn vwo

EB_vmbo_biologie_170x240.indd 1

9 789006 781212

3/06/20 09:07

9789006781212_EB_vmBio.indb 20

29/04/20 15:04

examenbundel.nl

examen bundel Meer dan alleen oefenexamens

2020 2021

vmbo-gt/mavo

9789006781212_EB_vmBio.indb 1

A.S.P. Jansen J.H. Rawee E.J. van der Schoot A.N. Leegwater

Biologie

29/04/20 15:04

Colofon Auteurs A.S.P. Jansen J.H. Rawee E. J. van der Schoot A. N. Leegwater Vormgeving binnenwerk Maura van Wermeskerken, Apeldoorn Opmaak Crius Group, Hulshout Redactie Lineke Pijnappels, Tilburg

Over ThiemeMeulenhoff ThiemeMeulenhoff ontwikkelt zich van educatieve uitgeverij tot een learning design company. We brengen content, leerontwerp en technologie samen. Met onze groeiende expertise, ervaring en leeroplossingen zijn we een partner voor scholen bij het vernieuwen en verbeteren van onderwijs. Zo kunnen we samen beter recht doen aan de verschillen tussen lerenden en scholen en ervoor zorgen dat leren steeds persoonlijker, effectiever en efficiënter wordt. Samen leren vernieuwen. www.thiememeulenhoff.nl

Auteur stappenplan P.M. Leideritz Vormgeving stappenplan OudZuid Ontwerp, Dieren

ISBN 978 90 06 78121 2 Eerste druk, eerste oplage, 2020 © ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, 2020 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieën in het onderwijs zie www.auteursrechtenonderwijs.nl. De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.

Deze uitgave is volledig CO2-neutraal geproduceerd. Het voor deze uitgave gebruikte papier is voorzien van het FSC®-keurmerk. Dit betekent dat de bosbouw op een verantwoorde wijze heeft plaatsgevonden.

EB_vmbo_biologie_00_voorwerk.indd 2

20/05/20 15:09

Voorwoord Met deze examenbundel kun je je goed voorbereiden op het schoolexamen en het centraal examen voor het vak biologie vmbo-niveau. De examenbundel bevat de volgende onderdelen: Oriëntatietoets: Deze bestaat uit vragen over alle onderwerpen die in 2021 centraal geëxamineerd worden. Zo kun je nagaan of je de basisbegrippen van de examenonderwerpen beheerst. De antwoorden vind je op www.examenbundel.nl. Na het invullen van je scores krijg je een handig studieadvies. Je ziet welke hoofdstukken in de examenbundel je nog moet oefenen en wat je in samengevat moet leren. Deel 1: Hier vind je per examenonderwerp een aantal (bewerkte) examenopgaven met uitwerkingen. In de uitwerkingen staan de antwoorden en de daarbij horende toelichtingen. Bij vrijwel alle vragen zijn hints gegeven om je, waar nodig, op weg te helpen. Deel 2a: In dit deel staan enkele complete examens met hints en uitwerkingen. Deel 2b: Hierin vind je een stappenplan dat je kan helpen bij het werken met deze examenbundel. Achter in deze bundel vind je tabellen om je ‘cijfer’ te bepalen en een onderwerpregister. Met deze examenbundel kun je oefenen voor het examen in je eigen tijd en in je eigen tempo. Oefenen houdt in dat je een opgave eerst zelf probeert te maken. Lukt dat niet, bekijk dan de hint die bij deze vraag hoort (zie de bladzijde na de opgaven). Pas daarna controleer je jouw antwoorden met de uitwerkingen. Je kunt je vaardigheid om examenopgaven te maken vergroten door het boek samengevat te gebruiken. In dat boek wordt de examenstof per onderwerp overzichtelijk gemaakt en uitgelegd. Ook op www.examenbundel.nl kun je op verschillende manieren oefenen om te kijken of je alle examenstof al beheerst. Voor reacties, zowel van leerlingen als van docenten, houden wij ons graag aanbevolen. Mail naar vo@thiememeulenhoff.nl. Amersfoort, mei 2020

Opmerkingen * Hoofdstukken of vragen die gemarkeerd zijn met een ‘sterretje’ (*) zijn alleen bestemd voor het schoolexamen. Het centraal examen vmbo biologie 2021 wordt afgenomen op woensdag 26 mei tussen 13.30 en 15.30 uur. De makers van de examenbundel en samengevat wensen je daarbij alvast heel veel succes. De overheid stelt regels op die betrekking hebben op specifieke examenonderwerpen, de hulpmiddelen die je tijdens je examen mag gebruiken, duur en datum van je examen, etc. Hoewel deze examenbundel met de grootst mogelijke zorgvuldigheid is samengesteld, kunnen auteur en uitgever geen aansprakelijkheid aanvaarden voor aanwijzingen die betrekking hebben op publicaties van de overheid. Het is altijd raadzaam je docent of onze website www.examenbundel.nl te raadplegen voor actuele informatie die voor jouw examen van belang kan zijn.

EB_vmbo_biologie_00_voorwerk.indd 3

20/05/20 15:09

Inhoud 3 Voorwoord 6 Tips

Oriëntatietoets

9 Opgaven

Deel 1

Oefenen op onderwerp 1 Cellen en stofwisseling (K4) Opgaven 23 – Cellen, weefsels en organen 27 – Stofwisseling van cellen 30 Hints - uitwerkingen

* 2 Schimmels en bacteriën (K5) 34 Opgaven 39 Hints - uitwerkingen

3 Planten en dieren (K6) Opgaven 42 – Ordening 50 – Plantenfuncties 57 – Ecosystemen 68 Hints - uitwerkingen

Begin met het stappenplan! Wil je weten hoe je het best leert en oefent met deze examenbundel? Bekijk dan eerst het stappenplan in deel 2b. 8 Reageren op prikkels (K11) Opgaven – Zintuigen 139 144 – Zenuwstelsel 149 – Hormonale regeling 152 Hints - uitwerkingen 9 Voortplanting (K12) Opgaven 159 – Voortplanting bij mensen 167 – Voortplanting bij planten 174 Hints - uitwerkingen 10 Erfelijkheid en evolutie (K13) Opgaven 180 – Erfelijkheid 187 – Evolutie 194 Hints - uitwerkingen 11 Bescherming en antistoffen (V1) 201 Opgaven 206 Hints - uitwerkingen 12 Gedrag (V2) 209 Opgaven 214 Hints - uitwerkingen

* 4 Mens en milieu (K7) 80 Opgaven 89 Hints - uitwerkingen

* 5 Houding, beweging en conditie (K8) 95 Opgaven 102 Hints - uitwerkingen 6 Het lichaam in stand houden (K9) Opgaven 105 – Voeding en vertering 111 – Bloedsomloop 117 – Uitscheiding: longen, lever en nieren 124 Hints - uitwerkingen * 7 Bescherming en huid (K10) 132 Opgaven 136 Hints - uitwerkingen

Dit onderwerp is alleen bestemd voor het schoolexamen. 4

EB_vmbo_biologie_00_voorwerk.indd 4

20/05/20 18:22

Deel 2a

Examens met uitwerkingen Examen 2018-II 221 Opgaven 242 Hints - uitwerkingen

Deel 2b

315

Stappenplan Bijlagen

Cijferbepaling Onderwerpregister

Examen 2019-I 251 Opgaven 270 Hints - uitwerkingen Examen 2019-II 282 Opgaven 303 Hints - uitwerkingen

ÂŠ ThiemeMeulenhoff

EB_vmbo_biologie_00_voorwerk.indd 5

20/05/20 15:09

Tips bij het maken van (examen)opgaven bij biologie Voorbereiding • Haal even rustig adem en ontspan je spieren. • Blijf niet te lang bezig met een opgave die je niet kunt beantwoorden. • Lees steeds eerst de vraag of opdracht die achter een nummer staat en daarna de informerende tekst daarboven. Kijk dan goed naar wat echt gevraagd wordt. Uitvoering • Sla tussen de antwoorden steeds een regel over en reserveer voldoende ruimte als je een antwoord nog niet volledig af hebt. • Geef op het opgavenblad aan dat een vraag nog niet af is zodat je die snel terugvindt. • Je kunt bij het lezen van teksten een marker gebruiken. • Bij meerkeuzevragen kun je foutieve antwoorden direct afstrepen, maar maak ze niet onleesbaar. • Als je voor een antwoord moet rekenen, zet die berekening er dan bij, ook als je die berekening niet geheel af kunt maken. Misschien zijn er rekenstappen in je antwoord die toch punten opleveren. • Gebruik geen onduidelijke uitleg zoals: Er is invloed van... (wordt het meer of minder?); het is hoger (het? hoger dan wat?); de temperatuur verandert (hoger of lager?). • Maak bij tijdnood in ieder geval alle meerkeuzevragen. Begin daar op tijd aan. • • • • • •

Controle Lees de vraag nog eens over. Is het antwoord passend? Volgen de zinnen elkaar logisch op? Heb je termen gebruikt die nadere uitleg vragen? Zijn de juiste eenheden vermeld? Zijn bij diagrammen de assen (x- en y-as) voorzien van cijfers en eenheden? Zijn alle meerkeuzevragen beantwoord?

9789006781212_EB_vmBio.indb 6

29/04/20 15:04

De antwoorden vind je op www.examenbundel.nl.

OriĂŤntatietoets

9789006781212_EB_vmBio.indb 7

29/04/20 15:04

9789006781212_EB_vmBio.indb 8

29/04/20 15:04

Salmonellabacteriën kunnen de wand van de dunne darm passeren en gaan dan met het bloed onder andere naar de lever. Hoe heet het bloedvat waardoor de bacteriën vanuit de dunne darm rechtstreeks de lever bereiken? Uit onderzoek met ratten is gebleken dat calcium de darmwand zo beïnvloedt, dat de bacteriën er niet meer doorheen kunnen. Melk bevat veel calcium. Men vermoedt daarom dat melk een salmonella-infectie tegengaat. Voor het onderzoek gebruikte men twee groepen ratten, die voedsel hadden gekregen dat besmet was met salmonella. Beschrijf een werkplan van een onderzoek met twee even grote groepen ratten, waarmee onderzocht kan worden of melk een salmonella-infectie tegengaat.

Oriëntatietoets 3p

Ademhalen Ademhalen

Hieronder is 5de borstkas optwee tweeverschillende verschillende momenten de In afbeelding is de borstkasgetekend getekend op momenten tijdenstijdens de ademhaling. ademhaling. afbeelding 5

1p 2p

1 Welke tekening geeft de borstkas weer van iemand die diep inademt? Welke tekening geeft de borstkas weer van iemand die diep inademt? Zijn datmoment moment middenrifspieren ontspannen of samengetrokken? Zijn op op dat de de middenrifspieren ontspannen of samengetrokken?

diepe inademing zijn zijn diepe inademing middenrifspieren middenrifspieren A B C D

tekening 1 A tekening tekening 1 B tekening tekening 2 C tekening tekening 2 D tekening

1 1 2 2

ontspannen ontspannen samengetrokken samengetrokken ontspannen ontspannen samengetrokken

samengetrokken

Drie organismen 1p

2 Welk van de onderstaande organismen kan of welke kunnen zowel koolstofdioxide als water produceren?

200027 16

A B C D

Lees verder

alleen organisme 1 alleen organisme 2 alleen organisme 3 zowel organisme 1, als 2, als 3

9789006781212_EB_vmBio.indb 9

29/04/20 15:04

Oriëntatietoets

Examenbundel 2020 | 2021

Koningspinguïns 1p

3 In de voortplantingstijd leven koningspinguïns in grote groepen bij elkaar. Het vrouwtje legt één ei per keer. Er is geen nest.

Het ei wordt afwisselend door het mannetje en door het vrouwtje onder het lichaam warm gehouden. → Hoe heet dit voortplantingsgedrag? 1p

4 Een jong van een koningspinguïn is na ongeveer een jaar zelfstandig. Het wordt dan niet meer gevoerd. Toch blijven veel jonge pinguïns voedsel bedelen bij de ouders. Maar ze krijgen niets en worden weggejaagd. Hierdoor leren ze het bedelen snel af. Hoe heet deze manier van leren? A conditionering B gewenning C inprenting

5 Koningspinguïns worden veel in dierentuinen gehouden, ook in Nederland. In het gebied van de Zuidpool, waar de pinguïns vandaan komen, is het ’s zomers veel kouder en zijn de dagen veel langer dan in de zomer in Nederland. Pinguïns vertonen in Nederland alleen voortplantingsgedrag als in hun hokken de dagen met kunstlicht langer gemaakt worden en de temperatuur rond de acht graden Celsius wordt gehouden. Voortplantingsgedrag wordt bepaald door inwendige en door uitwendige prikkels. Hieronder staat een tabel. → Schrijf in deze tabel de inwendige prikkel op voor het voortplantingsgedrag van koningspinguïns. Schrijf ook een uitwendige prikkel op voor dit gedrag die je uit de informatie kunt afleiden. inwendige prikkel uitwendige prikkel

9789006781212_EB_vmBio.indb 10

29/04/20 15:04

Biologie vmbo-gt / mavo

Oriëntatietoets

In het duister De zintuigen in een oog worden gevoeliger voor lichtprikkels wanneer er bijna geen licht meer is. De lichtgevoeligheid van de zintuigcellen neemt de eerste 10 minuten in het duister langzaam toe. Na zo‘n 20 minuten in het duister kun je al goed zien, maar pas na een uur zijn je ogen helemaal aangepast aan de geringe hoeveelheid licht. Hiernaast is een doorsnede van een oog van de mens getekend. 6 Welk cijfer geeft het deel van het oog aan waarin zich de beschreven zintuigcellen bevinden? A cijfer 1 B cijfer 2 C cijfer 3 D cijfer 4

Aanmaak van rode bloedcellen

■■■■

Aanmaak van rode bloedcellen Het aanmaken van nieuwe rode bloedcellen in het rode beenmerg wordt geregeld Het aanmaken van nieuwe rode bloedcellen in het rode beenmerg wordt geregeld door door een hormoon. Dit hormoon wordt door de nieren geproduceerd en aangeduid een hormoon. Dit hormoon wordt door de nieren geproduceerd en aangeduid met de met de afkorting EPO. afkorting EPO. Rood beenmerg beenmerg bevindt in botten, bijvoorbeeld het dijbeen. Dit4isis een Rood bevindt zichzich in botten, zoalszoals bijvoorbeeld het dijbeen. Afbeelding een lengtedoorsnede van dijbeen: lengtedoorsnede van eeneen dijbeen.

afbeelding 4

4 geeft de plaats aan waar rode bloedcellen geproduceerd? 1p 12 ■7 Welk Welkcijfer cijferininafbeelding bovenstaande figuur geeft de plaats aan waar worden rode bloedcellen worden

A B C

1p 2p

1 geproduceerd? 2 A 1 3

B 2

C 3

8 Het Het hormoon hormoonEPO EPOwordt wordt vanuit nieren vervoerd naar hetbeenmerg. rode beenmerg. vanuit de de nieren vervoerd naar het rode Via welke EPO dandan uit een nier nier afgevoerd? welkeweg wegwordt wordt EPO uit een afgevoerd? A via A de vianierader de nierader B via B de vianierslagader de nierslagader C via de poortader C via de poortader D via de urineleider D via de urineleider

13 ■

Onder invloed van het hormoon EPO neemt het aantal rode bloedcellen in het bloed toe.

2p 2p

die invloed reden wordt ook wel als stimulerend middel gebruikt sporters, zoals 9 Om Onder van EPO het hormoon EPO neemt het aantal rodedoor bloedcellen in het bloed wielrenners. toe. Om die reden wordt EPO ook wel als stimulerend middel gebruikt door sporters, 14 ■ Leg in wielrenners. twee stappen uit hoe toename van het aantal rode bloedcellen de prestaties van zoals een wielrenner zou kunnen vergroten. → Leg in twee stappen uit hoe toename van het aantal rode bloedcellen de vanEPO eeniswielrenner kunnen Het prestaties toedienen van echter niet zou zonder gevaar,vergroten. want door toename van het aantal bloedcellen wordt het bloed ook dikker. Hierdoor ontstaat de kans dat bloedvaten afgesloten raken en dit zou weer een oorzaak kunnen zijn van een acute hartstilstand 11 © ThiemeMeulenhoff tijdens het sporten. Een acute hartstilstand kan het gevolg zijn van afsluiting van één van de bloedvaten die bloed toevoeren naar de hartspier. Wat is de naam van deze bloedvaten?

1 p 15 ■ 9789006781212_EB_vmBio.indb 11

29/04/20 15:04

Oriëntatietoets

Examenbundel 2020 | 2021

10 Het toedienen van EPO is echter niet zonder gevaar, want door toename van het aantal bloedcellen wordt het bloed ook dikker. Hierdoor ontstaat de kans dat bloedvaten afgesloten raken en dit zou weer een oorzaak kunnen zijn van een acute hartstilstand tijdens het sporten. Een acute hartstilstand kan het gevolg zijn van afsluiting van één van de bloedvaten die bloed toevoeren naar de hartspier. → Wat is de naam van zo’n bloedvat?

Reflexen 2p

11 In je benen kunnen reflexen optreden. Welk van de volgende bewegingen van een been worden veroorzaakt door een reflex? 1 Een been optillen doordat net een spijker door je schoenzool heen in je voet komt. 2 Een been optillen om de veters van je schoen vaster aan te trekken. 3 Terwijl je rechtop staat onbewust een been verplaatsen als je je evenwicht dreigt te verliezen. A alleen beweging 1 en 2 B alleen beweging 1 en 3 C alleen beweging 2 en 3 D zowel beweging 1, als 2, als 3

Lepelaars De lepelaar is een vogel die wordt ingedeeld bij de watervogels. Wetenschappers hebben een stamboom opgesteld om de verwantschap van de verschillende groepen watervogels weer te geven volgens de evolutietheorie. Ze zijn er daarbij van uitgegaan dat organismen meer verwant zijn aan elkaar naarmate er meer overeenkomst is in hun erfelijk materiaal. Een deel van deze stamboom wordt weergegeven in onderstaande afbeelding. duikers pinguins albatrossen watervogels

ooievaars aalscholvers lepelaars reigers pelikanen hamerkoppen schoenbekooievaars

12 De stamboom geeft de verwantschap weer van de verschillende groepen watervogels volgens de evolutietheorie. Wat hebben de wetenschappers voor het opstellen van deze stamboom van de verschillende vogelsoorten met elkaar vergeleken? A Zij hebben het leefmilieu vergeleken. B Zij hebben het DNA vergeleken. C Zij hebben het fenotype vergeleken.

9789006781212_EB_vmBio.indb 12

29/04/20 15:04

Biologie vmbo-gt / mavo

Oriëntatietoets

13 Vier groepen vogels in de stamboom zijn: aalscholvers, albatrossen, duikers en pelikanen. Aan welke van deze groepen vogels is de lepelaar het meest verwant volgens de stamboom? A aan de aalscholvers B aan de albatrossen C aan de duikers D aan de pelikanen

Serum 1p

14 Na een beet van een giftige slang moet zo snel mogelijk serum met antistoffen worden toegediend. → Is het toedienen van zo’n serum actieve of passieve immunisatie? Leg je antwoord uit.

De prostaat In de afbeelding zie je de prostaat en enkele andere organen van het mannelijke voortplantingsstelsel. Ook zijn er organen van het uitscheidingsstelsel te zien.

15 Drie organen zijn met een letter aangegeven. Deze drie letters staan in de tabel hierna. → Kruis bij elke letter aan of het orgaan behoort tot het uitscheidingsstelsel of tot het voortplantingsstelsel. orgaan

uitscheidingsstelsel

voortplantingsstelsel

Q R S

9789006781212_EB_vmBio.indb 13

29/04/20 15:04

Oriëntatietoets

Examenbundel 2020 | 2021

16 Bij het ouder worden wordt de prostaat bij veel mannen wat groter. Een vergrote prostaat kan tot gevolg hebben dat een man niet goed kan plassen en vaker dan normaal aandrang heeft om te plassen. → Leg met behulp van de afbeelding uit dat een vergrote prostaat zulke problemen kan opleveren.

Bloemdiagram Een bloemdiagram is een schematische dwarse doorsnede door een bloem. Het aantal bloemonderdelen en hun plaats in de bloem zijn hierin aangegeven. Hier zijn drie bloemdiagrammen getekend.

17 In welke bloemen die zijn weergegeven met de bloemdiagrammen 1, 2 en 3 kunnen zaden gevormd worden? A alleen in de bloemen weergegeven met de bloemdiagrammen 1 en 2 B alleen in de bloemen weergegeven met de bloemdiagrammen 1 en 3 C alleen in de bloemen weergegeven met de bloemdiagrammen 2 en 3

Haaien De meeste haaiensoorten zijn roofvissen. Ze jagen op vissen en zeezoogdieren zoals zeehonden, maar ook op inktvissen en kreeftachtigen.

18 Haaien vormen niet de eerste, maar de laatste schakel van veel voedselketens in zee. → Welke groep organismen vormt de eerste schakel van voedselketens: consumenten, producenten of reducenten? Leg je antwoord uit. 14

9789006781212_EB_vmBio.indb 14

29/04/20 15:04

Biologie vmbo-gt / mavo

Oriëntatietoets

19 Haaien halen adem met kieuwen. Water stroomt de bek in en langs de kieuwen er weer uit (zie de afbeelding). De letters P en Q geven twee plaatsen aan waar het water langs stroomt.

→ Op welke plaats bevat het water meer koolstofdioxide, bij P of bij Q? Leg je antwoord uit. 1p

20 Haaien kunnen goed zien. Een haaienoog heeft onder andere een hoornvlies, een ooglens en een netvlies met staafjes en kegeltjes. Uit de bouw van zo’n oog leiden biologen af dat haaien kleuren kunnen zien. Uit welke eigenschap van een haaienoog leiden ze dit af? A uit de aanwezigheid van een hoornvlies B uit de aanwezigheid van een ooglens C uit de aanwezigheid van kegeltjes in het netvlies D uit de aanwezigheid van staafjes in het netvlies

21 Er zijn haaiensoorten die altijd agressief gedrag vertonen als ze bloed in het water waarnemen. Wat is bloed voor deze haaien op dat moment? A een inwendige prikkel B een respons C een sleutelprikkel D een supranormale prikkel

9789006781212_EB_vmBio.indb 15

29/04/20 15:04

Oriëntatietoets

Examenbundel 2020 | 2021

22 Haaien zijn gewervelde dieren. In de afbeelding zie je een stamboom die de afstamming van verschillende groepen gewervelde dieren weergeeft volgens de evolutietheorie. haaien en roggen beenvissen amfibieën reptielen vogels

600

miljoen jaar geleden

zoogdieren 0

Naar aanleiding van deze stamboom worden twee uitspraken gedaan. → Kruis in de tabel bij elke uitspraak aan of die juist is of onjuist volgens de gegevens in de stamboom. uitspraken

juist

onjuist

Haaien zijn eerder ontstaan dan beenvissen. Beenvissen zijn meer verwant aan haaien dan aan amfibieën.

Navelstreng 1p

23 Hiernaast is schematisch een ongeboren kind in het moederlichaam weergegeven. Stroomt er bloed van het kind door de navelstreng? En bloed van de moeder? A alleen bloed van het kind B alleen van de moeder C zowel bloed van het kind als bloed van de moeder

2 1

3 navelstreng

4 5

9789006781212_EB_vmBio.indb 16

29/04/20 15:04

Biologie vmbo-gt / mavo

Oriëntatietoets

24 Er zijn behalve de foetus ook delen van het moederlichaam te zien. → Geef het cijfer en de naam van het orgaan, waarin uitwisseling van stoffen tussen het bloed van de moeder en het bloed van het kind plaatsvindt.

25 Er zijn delen van de foetus en delen van het moederlichaam te zien. Wat is met cijfer 3 aangegeven? En wat met cijfer 5? A 3 is vruchtwater; 5 is eileider B 3 is baarmoederwand; 5 is vagina C 3 is eierstok; 5 is placenta D 3 is eileider; 5 is vagina

Polydactylie Polydactylie is een eigenschap die bepaald wordt door een dominant gen (A). Bij mensen met deze eigenschap kan er aan de handen een extra vinger voorkomen (zie de afbeelding).

26 De afbeelding hieronder is een stamboom van een familie waarin polydactylie voorkomt. Q

Legenda: vrouw zonder polydactylie man zonder polydactylie vrouw met polydactylie man met polydactylie

→ Wat zijn de genotypen van de ouders Q en R? Schrijf je antwoord zó op: genotype Q: ......................... genotype R: .......................... 1p

27 S en T krijgen samen een kind. Hoe groot is de kans dat dit kind polydactylie heeft? A 0% B 25% C 50% D 75% E 100%

9789006781212_EB_vmBio.indb 17

29/04/20 15:04

Oriëntatietoets

Examenbundel 2020 | 2021

Reuzenreptiel Bij het beantwoorden van de vragen kun je de volgende informatie gebruiken. INFORMATIE 6 FOSSIELEN INFORMATIE 6 FOSSIELEN

informatie 1 fossielen Er zijn veel fossielen gevonden van reptielen die vroeger op aarde leefden. Zulke fossielen zijn Er zijn veel fossielen gevonden van reptielen die vroeger op aarde leefden. Zulke fossielen Er zijn veel fossielen gevonden in van reptielen die vroeger op aarde zoals leefden. Zulke fossielen zijn versteende resten of afdrukken steen van harde lichaamsdelen, botten. zijn versteende resten of afdrukken in steen van harde lichaamsdelen, zoals botten. versteende resten of afdrukken infossielen steen van harde lichaamsdelen, zoals botten. In 1998 werden in Zuid-Limburg gevonden van een reuzenreptiel dat Bèr werd genoemd. In 1998 werden in Zuid-Limburg fossielen gevonden van een reuzenreptiel dat Bèr werd In 1998 werden in veertien Zuid-Limburg gevonden van de een reuzenreptiel dat Bèr werd genoemd. Hij was ongeveer meter fossielen lang en leefde volgens tijdschaal van de evolutietheorie zo'n genoemd. Hij miljoen was ongeveer veertien meter lang en leefde volgens de tijdschaal van de evolutietheorie zo'n 66 jaar geleden. Hij was ongeveer veertien meter lang en leefde volgens de tijdschaal van de evolutie66 miljoen jaar resten geleden. Uit de fossiele heeft men afgeleid hoe het skelet van Bèr waarschijnlijk was opgebouwd. In theorie zo’n 66 miljoen jaar geleden. Uit afbeelding de fossielehieronder resten heeft men afgeleid skelet van Bèr waarschijnlijk was opgebouwd. In de is de schedel vanhoe Bèrhet weergegeven. Uit de fossiele resten heeft men afgeleid hoe het skelet van Bèr waarschijnlijk was de afbeelding hieronder is de schedel van Bèr weergegeven.

opgebouwd. In de afbeelding hieronder is de schedel van Bèr weergegeven.

0 0

50 cm 50 cm

INFORMATIE 7 LANDOF WATERDIEREN informatie 2 landof waterdieren

INFORMATIE LANDUit de bouw van7het skeletOF vanWATERDIEREN poten van uitgestorven dieren kan men afleiden of de Uit de bouw hetofskelet poten van uitgestorven dieren menvan afleiden of devan dieren op het dieren op hetvan land in hetvan water geleefd hebben. Zo wijst hetkan skelet een poot Uit de hetgeleefd skelet van poten van uitgestorven kan men afleiden of onderstaande devan dieren land ofbouw inonderstaande hetvan water hebben. Zo wijst het skelet van een poot van Bèr (zie Bèr (zie afbeelding) erop dat deze in hetdieren water leefde. Uit het skelet een op het land of in het water hebben. Zoleefde. wijstmen het van een poot van Bèrreuzenreptiel, (zie onderstaande afbeelding) erop datgeleefd deze het water Uitskelet hetdat skelet vaneen eenlanddier andere andere reuzenreptiel, een in dinosauriër, leidt af dit dier geweest moeteen afbeelding) erop in dit hetdier water leefde. Uit geweest het skeletmoet van zijn. een andere reuzenreptiel, een dinosauriër, leidt dat mendeze af dat een landdier zijn. dinosauriër, leidt men af dat dit dier een landdier geweest moet zijn.

skelet van poot van Bèr skelet van poot van Bèr

0 0

0,5 1m 0,5een dinosauriër 1m skelet van skelet van een dinosauriër

informatie 3 uitsterven

INFORMATIE 8 UITSTERVEN Uit de gevonden fossielen heeft men afgeleid, dat de reuzenreptielen, zoals Bèr en de INFORMATIE 8 UITSTERVEN dinosauriërs, vrij plotseling uitgestorven zijn. Men vermoedt, dat er in die tijd een enorme Uit de gevonden fossielen heeft men afgeleid, dat de reuzenreptielen, zoalsstofwolken Bèr en de natuurramp is opgetreden. Wereldwijd ontstonden bosbranden en enorme Uit de gevonden fossielen heeft men afgeleid, dat de reuzenreptielen, zoals Bèr en de dinosauriërs, vrij plotseling uitgestorven zijn. Men vermoedt, dat er in die tijd een enorme verduisterden maandenlang de zon. Hierdoor veranderde het klimaat en werd het kouder dinosauriërs, plotseling uitgestorven zijn. vermoedt, dat in die tijd een enorme natuurramp opgetreden. Wereldwijd ontstonden bosbranden enerenorme stofwolken op aarde. Alsisvrij gevolg van de kou stierven de Men reuzenreptielen vermoedelijk uit.

natuurramp is maandenlang opgetreden. Wereldwijd ontstonden bosbranden en enorme stofwolken verduisterden de zon. Hierdoor veranderde het klimaat en werd het kouder op verduisterden maandenlang zon. Hierdoor veranderde vermoedelijk het klimaat enuit. werd het kouder op aarde. Als gevolg van de koude stierven de reuzenreptielen aarde. Als gevolg van de kou stierven de reuzenreptielen vermoedelijk uit.

600051-2-588b* 600051-2-588b 600051-2-588b* 600051-2-588b

9789006781212_EB_vmBio.indb 18

4 4 29/04/20 15:04

Biologie vmbo-gt / mavo

Oriëntatietoets

28 Hoewel men geen fossielen gevonden heeft van het hart van een reuzenreptiel, gaat men er toch van uit dat het hart van Bèr ongeveer gebouwd was zoals het hart van een reptiel dat nu leeft. → Leg uit waardoor er van een orgaan zoals een hart geen fossielen gevormd worden.

29 In informatie 1 is de schedel van Bèr afgebeeld. Hoe lang is de schedel van Bèr ongeveer? A ongeveer 50 cm B ongeveer 100 cm C ongeveer 150 cm D ongeveer 200 cm

30 Uit het gebit van een dier kan afgeleid worden wat voor soort voedsel zo’n dier vooral eet. Wat voor soort voedsel zal Bèr vooral gegeten hebben? A vooral plantaardig voedsel B vooral dierlijk voedsel C zowel plantaardig als dierlijk voedsel

31 In informatie 2 staat dat het reuzenreptiel Bèr in zee leefde. Men gaat ervan uit dat Bèr dezelfde ademhalingsorganen had als de nu levende reptielen. Hoe nam Bèr dan zuurstof op? A met kieuwen uit de lucht B met kieuwen uit het water C met longen uit de lucht D met longen uit het water

32 In informatie 2 is ook het skelet van een dinosauriër afgebeeld. Is een dinosauriër een hoefganger, een teenganger of een zoolganger? A een hoefganger B een teenganger C een zoolganger

33 In informatie 3 staat dat men vermoedt dat de reuzenreptielen uitstierven als gevolg van een enorme natuurramp. → Door welke eigenschap van vogels en zoogdieren konden dieren van deze groepen de gevolgen van de ramp wel overleven?

Varkensfokkerij van de toekomst De bio-industrie levert grote nadelen op voor het milieu, onder andere als gevolg van een mestoverschot. Door maatregelen te treffen probeert men de overlast voor het milieu zo veel mogelijk te beperken. 2p

34 Op de varkensfokkerij worden plannen gemaakt voor plantenkassen naast de varkensstallen. De door de varkens uitgeademde lucht zal dan vanuit de stallen naar de kassen gevoerd worden. De plantengroei wordt hierdoor bevorderd. → Welk gas nemen de planten overdag uit de door de varkens uitgeademde lucht op? Leg uit dat door dit gas de planten beter groeien.

9789006781212_EB_vmBio.indb 19

29/04/20 15:04

9789006781212_EB_vmBio.indb 20

29/04/20 15:04

Deel 1

Oefenen op onderwerp

9789006781212_EB_vmBio.indb 21

29/04/20 15:04

9789006781212_EB_vmBio.indb 22

29/04/20 15:04

1 Cellen en stofwisseling

Cellen en organen

CELLEN, WEEFSELS EN ORGANEN

Cellen en organen

In de afbeelding zijn soorten enkele soorten cellen getekend. Hieronder zijn enkele cellen getekend.

weergegeven.

In de de afbeelding afbeeldinghiernaast hieronderisisonder onder andere een deel van de luchtpijp 1 In andere een weergegeven. deel van de luchtpijp weergegeven. Drie plaatsen zijn met cijfers aangegeven. → Geef in de tabel aan welke cellen op welke plaatsen in de afbeelding voorkomen. Gebruik elke letter één keer.

plaats

letter van de cellen op die plaats

1 2 3

... ... ...

Weefsels

Æ Geef in het schema op de 2 In de afbeelding hieronder staan tekeningen van drie soorten weefsel weergegeven. in de afbeelding voorkomen. Drie plaatsen zijn met cijfers aangegeven. Æ Geef in het schema op de uitwerkbijlage aan welke cellen op welke plaatsen in de afbeelding voorkomen. Gebruik elke letter één keer. Een onderzoek

Een onderzoek 1p

Mandy probeert al meer dan een jaar zwanger te worden. Omdatdehet niet lukt, en de eileiders. baarmoeder zal ze onderzocht worden in het ziekenhuis. Met behulp van eenÆHSG zal tekening R tekening S tekening T bekeken worden of haar eileiders verstopt zijn. Een HSG is een röntgenfoto van verstopt zijn. de baarmoeder en dehet eileiders. Welke tekening geeft weefsel weer waarin een medicijn als eerste terechtkomt als Æ Leg waardoor vrouw niet zwanger kan worden als haar eileiders het dooruit injectie wordteen toegediend? verstopt zijn. A tekening R B tekening S C tekening T

700045-2-617o

9789006781212_EB_vmBio.indb 23

700045-2-617o

lees verder ►►► 29/04/20 15:04

Oefenen op onderwerp

Examenbundel 2020 | 2021

Microscopie

3 De ontlasting van een baby zonder galbuis is grijs van kleur. Een onderzoeker bekijkt ontlasting van zo’n baby door een microscoop. Hij ziet bacteriën en cellen van het darmslijmvlies. Wat is een verschil tussen bacteriën en darmcellen? A Bacteriën hebben geen celkern en darmcellen wel. B Bacteriën hebben geen celmembraan en darmcellen wel. C Bacteriën hebben geen celwand en darmcellen wel.

4 Welke van de volgende twee beweringen over de bouw van een cel van een schimmel is juist? 1 Een cel van een schimmel heeft een celkern. 2 Rond een cel van een schimmel bevindt zich een celwand. A geen van beide B alleen bewering 1 C alleen bewering 2 D zowel bewering 1 als bewering 2

5 Hiernaast is een foto weergegeven van een microscopisch preparaat met enkele volgroeide cellen. Drie leerlingen zeggen waarom cel P in het microscopische preparaat geen plantaardige cel is. Arend: ‘Deze cel is niet plantaardig want ze heeft een celmembraan.’ Bea: ‘Deze cel is niet plantaardig want er ontbreekt een celwand.’ Cor: ‘Deze cel is niet plantaardig want ze is ongeveer rond.’ Welke van deze leerlingen geeft het beste argument? A Arend B Bea C Cor

9789006781212_EB_vmBio.indb 24

29/04/20 15:04

Biologie vmbo-gt / mavo

1 Cellen en stofwisseling

Plantencel Vier leerlingen krijgen de opdracht een schematische tekening te maken van een doorsnede van een plantencel met bijbehorende celwand. De doorsnede moet door het midden van de cel zijn. De leerlingen moeten de volgende delen met letters aangeven: b = bladgroenkorrels k = kern v = vacuole cw = celwand De tekeningen zijn hieronder weergegeven.

tekening 1

tekening 2

tekening 3

6 Welke tekening geeft de doorsnede juist weer? A tekening 1 B tekening 2 C tekening 3 D tekening 4

7 Noem bij ieder van de vier celdelen een proces of functie.

tekening 4

Tussenwervelschijf

8 Bevinden zich in een tussenwervelschijf levende cellen? En lopen er slagadertjes naar een wervel toe? levende cellen in een tussenwervelschijf

slagadertjes lopen naar een wervel

A B C D

ja nee ja nee

ja ja nee nee

9789006781212_EB_vmBio.indb 25

29/04/20 15:04

examen bundel examenbundel.nl

examenbundel 2020 2021

samengevat vmbo Nederlands 2F vmbo Rekenen 2F vmbo-kgt Economie vmbo-gt / mavo Geschiedenis vmbo-kgt Aardrijkskunde vmbo-kgt Wiskunde

Meer dan alleen oefenexamens

Tips, tricks en informatie die jou helpen bij het slagen voor je eindexamen vind je op examenbundel.nl! Nog meer kans op slagen? Volg ons ook op social media. #geenexamenstress

vmbo-kgt Nask 1 vmbo-gt Nask 2 vmbo-kgt Biologie

vmbo-gt Biologie

examenidioom + examenbundel + samengevat + zeker slagen! = #geenexamenstress

2020 2021

vmbo-gt/mavo

Biologie

examenidioom vmbo Engels vmbo Duits vmbo Frans

zeker slagen ! voor vmbo, havo ĂŠn vwo

EB_vmbo_biologie_170x240.indd 1

9 789006 781212

3/06/20 09:07