Issuu

examen bundel examenbundel.nl

examenbundel 2020 2021

examenbundel havo Nederlands havo Engels havo Duits havo Frans havo Economie havo Bedrijfseconomie havo Maatschappijwetenschappen havo Geschiedenis havo Aardrijkskunde havo Wiskunde A havo Wiskunde B havo Scheikunde havo Biologie havo Natuurkunde

Meer dan alleen oefenexamens

samengevat havo Economie havo Bedrijfseconomie havo Maatschappijwetenschappen havo Geschiedenis havo Aardrijkskunde havo Wiskunde A havo Wiskunde B

Tips, tricks en informatie die jou helpen bij het slagen voor je eindexamen vind je op examenbundel.nl! Nog meer kans op slagen? Volg ons ook op social media. #geenexamenstress

havo Scheikunde havo Biologie havo Natuurkunde havo/vwo Nederlands 3F/4F havo/vwo Rekenen 3F/4F

havo Duits

examenidioom + examenbundel + samengevat + zeker slagen! = #geenexamenstress

2020 2021

havo

Duits

examenidioom havo Engels havo Duits havo Frans

zeker slagen ! voor vmbo, havo ĂŠn vwo

EB_havo_Duits_195x268.indd 1

9 789006 781199

2/06/20 15:02

EB_havo_Duits_Deel1.indd 8

22/04/20 09:43

examenbundel.nl

examen bundel Meer dan alleen oefenexamens

2020 2021

havo

EB_havo_Duits_Deel1.indd 1

Marco van Rossum

Duits

12/05/20 17:18

Colofon Auteur Marco van Rossum Vormgeving binnenwerk Maura van Wermeskerken, Apeldoorn Opmaak Crius Group, Hulshout Redactie Marinell Bruys, Hoogerheide

Over ThiemeMeulenhoff ThiemeMeulenhoff ontwikkelt zich van educatieve uitgeverij tot een learning design company. We brengen content, leerontwerp en technologie samen. Met onze groeiende expertise, ervaring en leeroplossingen zijn we een partner voor scholen bij het vernieuwen en verbeteren van onderwijs. Zo kunnen we samen beter recht doen aan de verschillen tussen lerenden en scholen en ervoor zorgen dat leren steeds persoonlijker, effectiever en efficiënter wordt. Samen leren vernieuwen. www.thiememeulenhoff.nl

ISBN 978 90 06 78119 9 Eerste druk, eerste oplage, 2020 © ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, 2020 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieën in het onderwijs zie www.auteursrechtenonderwijs.nl. De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.

Deze uitgave is volledig CO2-neutraal geproduceerd. Het voor deze uitgave gebruikte papier is voorzien van het FSC®-keurmerk. Dit betekent dat de bosbouw op een verantwoorde wijze heeft plaatsgevonden.

EB_havo_Duits_Deel1.indd 2

15/05/20 13:54

Voorwoord Met deze examenbundel kun je je goed voorbereiden op het eindexamen Duits havo. Het eerste deel bestaat uit duidelijke informatie over wat er van je verwacht wordt op zowel het schoolexamen als het centraal examen, met allerhande tips om je beter op die examens voor te kunnen bereiden. In het tweede deel kun je je leesvaardigheid in je eigen tijd en in je eigen tempo oefenen met examenteksten. De

examenbundel

bevat onder meer de volgende onderdelen:

Deel 1 oriëntatietoets – algemene informatie over Duitstalige landen – vaardigheden die worden getoetst op het schoolexamen – belangrijkste grammatica – leesvaardigheid op het centraal examen – oefenen met leesstrategieën – signaalwoorden Deel 2 losse examenteksten en een heel examen met woordenlijstjes – losse examenteksten en hele examens met uitleg van de antwoorden – bijlagen met daarin onder meer basiswoordenlijst examenidioom Het stappenplan op bladzijde 6 en 7 geeft je een idee hoe je met de kunt werken.

examenbundel

Op www.examenbundel.nl staat een Quickscan, een digitale toets, waarmee je snel je leesvaardigheid test en waarbij je een goed studieadvies krijgt voor verdere examentraining met de examenbundel. Ook vind je er heel veel gratis oefenexamens die je kunt downloaden. Het centraal examen Duits havo 2021 wordt afgenomen op vrijdag 21 mei tussen 9.00 en 11.30 uur. De makers van de examenbundel wensen je daarbij alvast heel veel succes! Voor reacties, zowel van leerlingen als van docenten, houden wij ons graag aanbevolen. Mail naar vo@thiememeulenhoff.nl. Amersfoort, mei 2020

Opmerking De overheid stelt regels op die betrekking hebben op de specifieke examen onderwerpen in 2021, de hulpmiddelen die je tijdens je examen mag gebruiken, duur en datum van je examen, etc. Hoewel deze examenbundel met de grootst mogelijke zorgvuldigheid is samengesteld, kunnen auteur en uitgever geen aansprakelijkheid aanvaarden voor de aanwijzingen die betrekking hebben op publicaties van de overheid. Het is altijd raadzaam je docent of onze website www.examenbundel.nl te raadplegen voor actuele informatie die voor jouw examen van belang kan zijn.

EB_havo_Duits_Deel1.indd 3

12/05/20 17:18

Inhoud 3 Voorwoord 6 Stappenplan

Oriëntatietoets 9

21 Deel 1

Voorbereiding op het examen

A Kennis van land en

101 Deel 2

Oefenen met examenteksten

E Examenteksten

103

samenleving

23 1 24 2 31 3 33 4 35 5

Het Duitse taalgebied Duitsland Zwitserland Oostenrijk Veelgebruikte bronnen Schoolexamen

37 1 Kijk- en luistervaardigheid 40 2 Gespreksvaardigheid 46 3 Schrijfvaardigheid

Grammatica

Werkwoorden Naamvallen Trappen van vergelijking Zelfstandige naamwoorden Voornaamwoorden Naar, bij en voor Woordvolgorde Infinitief in combinatie met andere (werk)woorden

55 1 60 2 62 3 64 4 65 5 65 6 66 7 66 8

D Centraal examen

68 1 Leesvaardigheid 74 2 Oefenen met leesstrategieën 93 3 Veelvoorkomende woorden en uitdrukkingen in de vraagstelling 95 4 Signaalwoorden 99 5 Voorvoegsels

EB_havo_Duits_Deel1.indd 4

met woordenlijst

104 106 107 109 110

1 2 3 4 5

Examen Examen Examen Examen Examen

2017-II: 2017-II: 2017-II: 2017-II: 2017-II:

1★ 3★ 6★ 9★ 12 ★

111 113 114 116

6 7 8 9

Examen Examen Examen Examen

2017-II: 2017-II: 2017-II: 2017-II:

2 ★★ 4 ★★ 8 ★★ 11 ★★

118 10 Examen 2017-II: 5 ★★★ 120 11 Examen 2017-II: 7 ★★★ 123 12 Examen 2017-II: 10 ★★★

F 2018-II

125

met woordenlijsten

126 128 129 130 131 134 135 136 137 140 141 143 145

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13

Examen Examen Examen Examen Examen Examen Examen Examen Examen Examen Examen Examen Examen

2018-II: 2018-II: 2018-II: 2018-II: 2018-II: 2018-II: 2018-II: 2018-II: 2018-II: 2018 II: 2018-II: 2018-II: 2018-II:

1 ★★ 2 ★★ 3 ★★ 4★ 5 ★★★ 6 ★★ 7★ 8★ 9 ★★ 10 ★ 11 ★★★ 12 ★★★ 13 ★

12/05/20 17:18

G Examenteksten

147

I 2019-II

229

met uitwerkingen

148 151 153 155 156 158

1 2 3 4 5 6

Examen Examen Examen Examen Examen Examen

2017-I: 2018-I: 2018-I: 2018-I: 2018-I: 2018-I:

1★ 1★ 5★ 6★ 9★ 12 ★

160 162 164 166 168 171

7 8 9 10 11 12

Examen Examen Examen Examen Examen Examen

2017-I: 2017-I: 2018-I: 2018-I: 2018-I: 2018-I:

10 ★★ 12 ★★ 2 ★★ 4 ★★ 7 ★★ 11 ★★

173 175 176 179

13 14 15 16

Examen Examen Examen Examen

2017-I: 2018-I: 2018-I: 2018-I:

5 ★★★ 3 ★★★ 8 ★★★ 10 ★★★

180 Uitwerkingen

H 2019-I

met uitwerkingen

230 233 235 236 239 241 243 245 247 250 253

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11

Examen Examen Examen Examen Examen Examen Examen Examen Examen Examen Examen

2019-II: 2019-II: 2019-II: 2019-II: 2019-II: 2019-II: 2019-II: 2019-II: 2019-II: 2019-II: 2019-II:

1 ★★ 2★ 3 ★★ 4 ★★★ 5 ★★ 6★ 7 ★★★ 8★ 9 ★★ 10 ★★★ 11 ★

255 Uitwerkingen

Bijlagen Basiswoordenlijst Register op thema Cijferbepaling examens 2018-II, 2019-I en 2019-II

194

met uitwerkingen

195 197 199 201 202 205 207 208 211 212 214 216

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

Examen Examen Examen Examen Examen Examen Examen Examen Examen Examen Examen Examen

2019-I: 2019-I: 2019-I: 2019-I: 2019-I: 2019-I: 2019-I: 2019-I: 2019-I: 2019-I: 2019-I: 2019-I:

1★ 2 ★★ 3 ★★ 4★ 5 ★★★ 6★ 7 ★★ 8 ★★★ 9★ 10 ★★ 11 ★★★ 12 ★

218 Uitwerkingen

EB_havo_Duits_Deel1.indd 5

12/05/20 17:18

Stappenplan Natuurlijk kun je kriskras door de examenbundel gaan en met die onderdelen oefenen die jou belangrijk lijken. Je kunt het ook systematischer aanpakken en daar is onderstaand stappenplan voor bedoeld. Het stappenplan leidt je op een slimme manier door de bundel en laat je optimaal profiteren van de mogelijkheden die de examenbundel je biedt om je leesvaardigheid op peil te brengen. Dan kun je met vertrouwen het centraal examen tegemoetzien. Dit stappenplan is dus bedoeld voor het oefenen voor het centraal examen. Het schoolexamen is daarin niet opgenomen. Toch is er ook aan de voorbereiding op het schoolexamen in de examenbundel gedacht. In de onderdelen A, B en C vind je naast handige tips en aanwijzingen voor het schoolexamen ook informatie over de Duitstalige landen en een heldere, beknopte samenvatting van de Duitse grammatica.

september/oktober

bestudeer D1

maak de oriëntatietoets op bladzijde 9 en verder

0-3 fout

meer antwoorden fout

bekijk het studieadvies

oorzaak 1: je weet niet hoe je te werk moet gaan

bestudeer D2

oorzaak 2: gebrek aan woordkennis

oorzaak 3: je begrijpt de meerkeuzevragen niet goed

oorzaak 4: oorzaak onbekend

• leer de basiswoordenlijst (Duits-Nederlands) • leer de signaalwoorden (D4) • leer de voorvoegsels (D5)

bestudeer D3

• bestudeer D2 • leer de basiswoordenlijst (Duits-Nederlands) • bestudeer D3 • leer de signaalwoorden (D4) • leer de voorvoegsels (D5)

oefen regelmatig met teksten uit de onderdelen E en G

EB_havo_Duits_Deel1.indd 6

12/05/20 17:18

januari

maak het examen in onderdeel H

bereken je cijfer aan de hand van de cijferbepaling achter in de bundel

voldoende

onvoldoende

bestudeer de uitwerkingen bij dit examen

zoek naar de oorzaken van je onvoldoende score en doorloop de stappen aan het begin van dit stappenplan opnieuw

oefen regelmatig met teksten uit de onderdelen E en G en maak het hele examen in onderdeel F

april

maak het examen in onderdeel I

bereken je cijfer aan de hand van de uitwerkingen en de cijferbepaling achter in de bundel

voldoende

onvoldoende

• bestudeer opnieuw de basiswoordenlijst • herhaal D3, D4 en D5

oefen tot aan het centraal examen met zo veel mogelijk examens (zie www.examenbundel.nl)

EB_havo_Duits_Deel1.indd 7

15/05/20 10:39

EB_havo_Duits_Deel1.indd 8

22/04/20 09:43

De oriëntatietoets is speciaal ontwikkeld om je een idee te geven hoe je ervoor staat wat het centraal examen betreft. Het centraal examen toetst verschillende leesvaardigheden (eindtermen). Deze oriëntatietoets • geeft een globaal beeld van hoe goed of hoe slecht je deze vaardigheden beheerst; • bestaat uit opgaven uit examens van voorgaande jaren; • heeft ongeveer de omvang van een half examen. Wanneer je de scores invoert op www.examenbundel.nl bij het onderdeel Antwoorden Oriëntatietoets voor havo Duits, krijg je een handig studieadvies. Daarna kun je met behulp van het stappenplan op bladzijde 6 en 7 verder werken met de examenbundel.

Oriëntatietoets

EB_havo_Duits_Deel1.indd 9

22/04/20 09:43

EB_havo_Duits_Deel1.indd 10

22/04/20 09:43

Oriëntatietoets

Tekst Tekst 2 1

Vorsichtig in die Pedale treten, lenken, zittern – und schon liegt man auf der Nase. Wer erinnert sich nicht an seine ersten wackeligen Fahrradversuche? Ist der Trick erst mal gelernt, klappt er ein Leben lang. Wir vergessen Namen und Telefonnummern, doch das

Radfahren nie. Sogar ganz ohne Übung. Gehirnforscher entschlüsselten das Phänomen erst vor rund 50 Jahren: Unser Gedächtnis hat einen speziellen Speicher, in dem sich wichtige Bewegungen einbrennen. Radfahren, Schwimmen, Tanzen, Skifahren – all das liegt im sogenannten prozeduralen Gedächtnis sicher wie im Safe. Der Abruf erfolgt automatisch. Müssten wir bei jedem Tangoschritt grübeln, wäre Tanzen eine Tortur. Auf die Spur dieses Speichers kamen Forscher durch einen einzigartigen Fall: Dem Epilepsiepatienten Gustav Molaison wurden im Jahr 1953 Teile des Großhirns entfernt. Er erinnerte sich nur noch an Dinge, die er vor der Operation erlebt hatte. Alles, was danach geschah, vergaß er sofort. Trotzdem beherrschte Molaison noch einige komplizierte Sportarten, wie Schwimmen und Radfahren. naar: HÖRZU

1 Welcher Titel passt inhaltlich am besten zu diesem Text? A In welchem Alter soll man Radfahren lernen? B Ist Radfahren immer gesund? C Kann jeder Radfahren erlernen? D Verlernt man Radfahren nie?

EB_havo_Duits_Deel1.indd 11

HA-1004-a-15-1-b

4 / 21

lees verder ►►►

22/04/20 09:43

naar: Walsroder Zeitung, 29.12.2012 Oriëntatietoets

Examenbundel 2020 | 2021

Tekst 4 2 Tekst

Gesucht: Der Fahrer dieses Autos

Die Aachener Polizei bittet in einem ungewöhnlichen Fall um Hilfe. Gesucht wird der Fahrer dieses Elektro-Autos, das allen5 falls einem Kind ausreichend Platz bietet. Der kleine Käfer war Ende Juni auf der Schweilbacher Straße in Höhe Teuterhof in einen Unfall verwickelt, laut Polizei von seiner Fahrspur abgekommen und in Höhe der Wurmbrücke gegen ein geparktes Auto gestoßen. Der Unfall habe sich am 25. Juni um 22.25 Uhr ereignet. Dabei sei das geparkte Auto beschädigt worden (800 Euro Schaden). Der ElektroFahrer sei offenbar ohne sein Gefährt geflüchtet. Die Staatsanwaltschaft hat nun verfügt, dass der Fahrer oder der ursprüngliche Besitzer ermittelt wird. Die Polizei bittet um „ausschließlich ernst gemeinte“ Hinweise. naar: Aachener Nachrichten, 19.08.2010

2 Was kann man mit Sicherheit aus dem Text schließen? Der Fahrer des Elektro-Autos A hat jemanden körperlich verletzt. 5 / 17 HA-1004-a-15-2-b B hat sein Fahrzeug zurückgelassen. C ist auch der Besitzer. D ist noch ein Kind. E ist von der Polizei beobachtet worden.

lees verder ►►►

3 Wie ist der Ton dieses Berichtes? A abwertend B begeistert C empört D kritisch E sachlich

EB_havo_Duits_Deel1.indd 12

22/04/20 09:43

Duits havo

Oriëntatietoets

Tekst 10 Tekst 3

Die wunderbare Welt der Spickzettel

(1) Im Jahr 2006 war es, dass ganz FußballDeutschland Jens Lehmanns Spickzettel lieben lernte. Ob der Nationaltorhüter im Viertelfinale der Weltmeisterschaft auch ohne die Informationen über die Elfmeterschützen der argentinischen Mannschaft zwei Bälle pariert hätte und zum Matchwinner geworden wäre? Die Sympathien waren jedenfalls auf seiner Seite, für 6 hielt die handgeschriebene Gedächtnisstütze niemand. In Schul- und Hochschulprüfungen ist das fast genauso, obwohl dergleichen dort strenggenommen nicht erlaubt ist. „Von der neunten Klasse aufwärts sind Spickzettel unter den Schülern allgemein akzeptiert“, fasst Mathias Rösch einschlägige Umfragen zusammen. „Auch mancher Lehrer drückt nach unseren Erkenntnissen ein Auge zu.“ (2) Rösch leitet das Deutsche Schulmuseum in Nürnberg, dessen Spickzettelsammlung mehr als 2 000 Exponate aus aller Welt umfasst. Eine Auswahl davon geht in den nächsten Monaten auf Tournee. „Wir rechnen damit, dass bis zu 70 Prozent der Schüler spicken“, sagt der Schulhistoriker. „Viele schreiben vom Nachbarn ab, aber bis zu 30 Prozent fertigen zum Teil mit großem Aufwand Zettel an.“ Ob in Jordanien oder Mexiko, Japan oder Russland – das Phänomen ist international. „Und nicht auf Schulversager begrenzt“, betont Rösch. (3) Lernforscher weisen auf zwei positive Effekte hin: Die Herstellung von Spickzetteln – die Ausstellung zeigt etwa Kugelschreiber mit einer Beschichtung aus ablösbarer Folie, unter der sich der Stoff für eine Klausur verbirgt, und eine entkernte Armbanduhr, in der ein Papierstreifen mit Chemieformeln aufgerollt ist – fördere Phantasie und technisches Verständnis. Zum anderen stelle das Zusammenfassen komplexer Inhalte auf engstem Raum eine eigene kognitive Leistung dar – wer die vollbracht hat, braucht das Hilfsmittel später vermutlich überhaupt nicht mehr. „Deshalb lassen manche Lehrer ihre Schüler vor Klausuren regelmäßig Spickzettel schreiben“, berichtet Mathias Rösch. (4) Wer sich hingegen damit begnügt, ganze Buchseiten am Kopierer zu verkleinern oder per „Copy and Paste“-Verfahren aus dem Internet abzuschreiben, kann diesen Effekt nicht für sich reklamieren. Vor allem an den Hochschulen ist dies inzwischen aber die mit Abstand am weitesten verbreitete Form des „Unterschleifs“, wie Rösch das Spicken auf gut Süddeutsch nennt. „Das Runterladen aus dem Netz lässt die Lernfähigkeit sogar verkümmern.“

EB_havo_Duits_Deel1.indd 13

22/04/20 09:43

Oriëntatietoets

Examenbundel 2020 | 2021

(5) Mittlerweile existiert eine eigene Gattung von Software, die Lehrern und Professoren die Jagd auf die Plagiate erleichtern soll. Doch Debora Weber-Wulff, die an der Hochschule für Technik und Wissenschaft Informatik-Professorin ist und diese Programme regelmäßig testet, glaubt nicht an eine technische Lösung des Problems. „Es gibt kein wasserdichtes Softwareprogramm“, resümiert sie. „Ich setze jetzt auf Aufklärung und Diskussionen.“ „Bloß nicht erwischen lassen“ vom 3.6.-5.9 im Museum für Kommunikation Frankfurt, danach in Gifhorn naar: faz.net

4 Welk ander woord voor ‘Spickzettel’ (titel) wordt in alinea 1 gebruikt? Citeer het betreffende zelfstandig naamwoord. ‘Im Jahr … lieben lernte.’ (regel 1-3) 5 Welk concreet voordeel, waardoor zijn team de wedstrijd won, heeft het spiekbriefje Jens Lehmann waarschijnlijk opgeleverd? 6 Welche Ergänzung passt in die Lücke in Zeile 9? A effektiv B unauffällig C unerlaubt D vernünftig ‘Von der … allgemein akzeptiert’ (regel 12-13) 7 Er wordt wereldwijd op middelbare scholen gespiekt, maar beperkt zich dit verschijnsel tot een bepaalde categorie leerlingen? Antwoord met ‘ja’ of ‘nee’ en citeer de eerste twee woorden van de zin uit alinea 2 waaruit dit blijkt. ‘Lernforscher weisen … Effekte hin’ (Zeile 24) 8 Welche Aussage fasst die beiden Effekte zusammen? Schüler, die mit großem Aufwand Spickzettel anfertigen, A sind im Allgemeinen besser in Sprachen und in Mathematik. B sind weniger gestresst und meistens auch weniger motiviert. C verfeinern ihre Methoden immer mehr und machen sie dadurch ineffektiv. D werden kreativer und arbeiten sich gut in den Stoff ein.

EB_havo_Duits_Deel1.indd 14

22/04/20 09:43

Duits havo

Oriëntatietoets

9 Geef van elk van de volgende beweringen aan of deze wel of niet overeenkomt met de alinea’s 4 en 5. 1 Als je je spiekbriefje samen met een ander maakt, leer je de stof sneller en beter. 2 De ‘Copy and Paste’-methode wordt op middelbare scholen het meest gebruikt. 3 Het regelmatig downloaden van lesmateriaal zorgt ervoor dat je de te leren stof makkelijker onthoudt. 4 Er is inmiddels software op de markt die van elk werkstuk kan aangeven of het al dan niet zelf geschreven is. Noteer het nummer van elke bewering, gevolgd door ‘wel’ of ‘niet’. 10 Aus welchem Anlass wurde der Artikel geschrieben? A Aus einer Studie hat sich ergeben, dass es allerlei neue Spickmethoden gibt. B Das Deutsche Schulmuseum hat einen Rekord an Ausstellungsstücken erzielt. C Das Deutsche Schulmuseum stellt Spickzettel für eine Ausstellung zur Verfügung. D Man hat festgestellt, dass das Spicken in den Schulen weltweit zunimmt. E Man möchte die positiven Effekte des Spickens an die Öffentlichkeit bringen.

Tekst 13 Tekst 4

Wenn das Handy mayday1) meldet

25 noot 1

(1) Es ist doch hoffentlich nichts passiert? Diese Frage hat sich wohl jeder schon einmal gestellt, der vergeblich auf jemanden wartet. Je länger die Verspätung dauert, umso stärker werden die Sorgen. Und die Horrorbilder im Kopf. Ein israelischer Programmierer will nun mithilfe einer iPhone-App Schluss machen mit 11 . Die Applikation kann vorher festgelegte Empfänger selbstständig per SMS oder E-Mail informieren, falls der Handy-Inhaber in einen schweren Verkehrsunfall verwickelt wurde. (2) Die Entstehungsgeschichte des Programms beginnt irgendwo zwischen Tel Aviv und Dimona. Der 41-jährige Software-Entwickler Meidad Pariente war von seiner Heimatstadt aus im Auto unterwegs zu einem Familientreffen, als er plötzlich abbremsen musste. Kurze Zeit zuvor war augenscheinlich ein Unfall passiert, und nun waren die herbeigerufenen Rettungskräfte dabei, einen der Verletzten, einen jungen Mann, in den Ambulanzwagen zu verbringen. (3) Als Pariente an seinem Zielort eingetroffen war, hatte er die Szene schon wieder vergessen – zumal seine und die Gedanken der Familie sehr schnell von einem ganz anderen Thema eingenommen wurden: Wo blieb eigentlich sein jüngerer Bruder? Es sollte vier Stunden dauern, bis die Parientes darüber informiert wurden, dass er in einen schweren Verkehrsunfall verwickelt worden war. Und noch ein bisschen länger, bis der Informatiker bemerkte, dass es sein Bruder gewesen war, dessen mayday: het inin deeinem radiotelefonie gebruikelijke voor der noodgevallen Abtransport Krankenwagen ersignaal während Fahrt beobachtet hatte.

(4) Den Informatiker, der 16 Jahre lang für die Israel Aerospace Industries 15 arbeitete, ließ das Erlebte nicht mehr los. Zumal bei einem Unfall Kräfte 30 am Werk sind, mit denen er sich von Berufs wegen gut auskannte. Pariente entwickelte die Applikation mayday, die unfalltypische Kräfte EB_havo_Duits_Deel1.indd 15 © ThiemeMeulenhoff

22/04/20 09:43

sehr schnell von einem ganz anderen Thema eingenommen wurden: Wo blieb eigentlich sein jüngerer Bruder? Es sollte vier Stunden dauern, bis die Parientes darüber informiert wurden, dass er in einen schweren Oriëntatietoets Examenbundel 2020 | 2021 Verkehrsunfall verwickelt worden war. Und noch ein bisschen länger, bis der Informatiker bemerkte, dass es sein Bruder gewesen war, dessen Abtransport in einem Krankenwagen er während der Fahrt beobachtet hatte. (4) Den Informatiker, der 16 Jahre lang für die Israel Aerospace Industries arbeitete, ließ das Erlebte nicht mehr los. Zumal bei einem Unfall Kräfte am Werk sind, mit denen er sich von Berufs wegen gut auskannte. Pariente entwickelte die Applikation mayday, die unfalltypische Kräfte erkennt, und einen Kreis vorher festgelegter Empfänger automatisch per SMS darüber informiert, dass dem Handybesitzer gerade etwas passiert ist. Die Unsicherheit und das vergebliche Warten seien 15 schlimmer als zu wissen, dass ein Unfall geschah, findet der Computerspezialist.

(5) Bislang betrachtet Pariente seine App nur als Hobby. „Es handelt sich nun einmal nicht um ein Spiel oder ein besonders cooles Feature“, kommentiert er die Verkaufszahlen, die im niedrigen vierstelligen Bereich liegen. Aber weil er daran glaubt, dass die Erfindung nicht nur besorgte 40 Familien beruhigen kann, sondern auch hilft, Menschenleben zu retten, denkt er über weitere Einsatzmöglichkeiten nach. Eingebunden in ein GPS-basiertes Navigationsgerät könnte mayday automatisch Polizei und Rettungskräfte verständigen, inklusive eine HA-1004-a-15-1-b 18 / 21 Ortsangabe. Interessant wäre lees verder solche Möglichkeit dann nicht nur für Autofahrer, sondern auch für 45 Outdoor-Sportler, Wanderer und andere Leute, die sich viel in einsamen Gegenden aufhalten.

(6) Und das funktioniert fast überall. „Wenn man in Thailand einen Unfall hat, wissen die Angehörigen schon ein paar Minuten später Bescheid“, sagt Pariente. „Und dann kann die Familie sofort Kontakt zur Botschaft aufnehmen und alle erforderlichen Maßnahmen einleiten.“ naar: Jüdische Allgemeine

noot 1 mayday: het in de radiotelefonie gebruikelijke signaal voor noodgevallen

11 Welche Ergänzung passt in die Lücke in Zeile 7? A der ewigen Verzögerung B der quälenden Ungewissheit C der sinnlosen Empörung D der ständigen Suche ‘Die Applikation … verwickelt wurde.’ (regel 7-11) 12 In welke zin wordt de werking van de app verder uitgelegd? Citeer de eerste twee woorden van de betreffende zin. ‘Die Entstehungsgeschichte … und Dimona.’ (regel 12-13) 13 Waarom juist daar? 14 Welche Aussage über Meidad Pariente stimmt mit dem 4. Absatz überein? A Bei der Entwicklung einer App hat er Wissen aus der Luftfahrtindustrie verwendet. B Er hat Informatik-Apps für die Luftfahrtindustrie entwickelt. C Für seine Arbeit in der Luftfahrtindustrie hat er sich viel mit Verkehrsunfällen beschäftigt. D Während seiner Arbeit in der Luftfahrtindustrie hat er einen ernsthaften Unfall gehabt.

EB_havo_Duits_Deel1.indd 16

22/04/20 09:43

Duits havo

Oriëntatietoets

15 Welche Ergänzung passt in die Lücke in Zeile 34? A außerdem B keineswegs C schließlich ‘Und das funktioniert fast überall.’ (regel 47) 16 Wordt in de tekst aangegeven in welke gebieden de app niet werkt? Indien nee, antwoord met ‘nee’, indien ja, citeer de eerste twee woorden van de zin waarin dit staat.

Tekst 13 5 Tekst

Das gepflegte Geheimnis der Hundezunge Von wegen primitives Schlabbern: Hunde haben im Laufe der Evolution ein raffiniertes Trinkverhalten kultiviert. Das fanden Forscher der Harvard-Universität jetzt heraus. Wie Katzen knicken sie ihre Zunge beim Trinken geschickt ab, sodass die Oberfläche der Zunge genau parallel auf die Wasseroberfläche trifft. Durch die Adhäsionskräfte ihrer Zunge reißen sie beim Zurückziehen einen Wasserstrom nach oben. Kurz bevor der Schluck nach unten fällt, schnappen die Tiere zu und fangen ihn im Maul. Diese Technik haben die Forscher mit Zeitlupenstudien und Röntgenbildern aufgedeckt – und kamen dabei zu ähnlichen Ergebnissen wie ihre Kollegen um Roman Stocker vom Zoo in Boston, die ihre Studie über das Trinkverhalten von Katzen vergangenen November im renommierten Fachmagazin Science vorgestellt haben. Die Forscher hatten allerdings behauptet, das Trinksystem der Hunde sei viel primitiver als das der Katzen. Zur Ehrenrettung der Hunde sei nun klar, dass auch Hunde Meister der Hydrodynamik sind, schreiben A. W. Crompton und Catherine Musinsky. naar: Welt am Sonntag, 29.05.2011

17 Was kann man aus dem Text in Bezug auf die Trinktechnik von Hunden und Katzen schließen? A Bei Hunden ist sie weniger deutlich sichtbar als bei Katzen. B Bei Hunden und Katzen ist sie gleich raffiniert. C Bei Katzen hat sie sich eher entwickelt als bei Hunden.

EB_havo_Duits_Deel1.indd 17

22/04/20 09:43

Oriëntatietoets

Examenbundel 2020 | 2021

Tekst 12 Tekst 6 KOLUMNE Hier schreibt Harald Schmidt1)

Mein Ladegerät

(1) In den vergangenen Jahren habe ich mehrere Millionen Euro für vergessene Handy-Ladegeräte ausgegeben. Hotels, Ferienhäuser, Bahn – überall lässt man die süßen kleinen Dinger liegen. Neulich in Stuttgart war es mal wieder so weit. Samstagnachmittag im Hotel, und das Handy hat nur noch einen Balken. Das Ladegerät liegt zu Hause in Köln. Wahrscheinlich schluchzt es ganz leise, weil ich ihm nicht mal tschüss sagen konnte, so überhastet bin ich aufgebrochen. (2) Ich überlege, ob ich mit einem Balken übers Wochenende komme. Spart es Strom, wenn ich das Handy ganz vorsichtig aufklappe? Werden es vielleicht wieder zwei Balken, wenn ich beim Telefonieren sehr leise spreche? Es nützt alles nichts, ich brauche ein Ersatzladegerät. Zuerst zeigte man mir an der Hotelrezeption eine Kiste mit ungefähr zwanzig „Chargern“ – ich bin da sehr stolz drauf, dass ich den englischen Begriff kenne. Ich habe ihn im Big Apple kennen gelernt, wo meine Frage „Do you have a machine to fill again energy into the cell phone?“ mit „A charger, Sir?“ beantwortet wurde. Cool. Schwarz, rund, grau, flach, eckig – die Auswahl war groß, aber keiner passte. Also raus in die Stuttgarter City, das phantastische Konsumklima genießen. Rein in einen befreundeten Elektronikdiscounter1), ich bin ja nicht blöd. (3) Riesenhallo bei den Verkäufern, jede Menge Ladegeräte wurden ausprobiert, aber keines passte. Das ist nicht ganz richtig, denn es ging rein, aber leuchtete nicht. Reingehen und nicht leuchten – das ist purer Frust. So ging es auch bei einem konkurrierenden Laden und in fünf Handy-Shops. Mir schlugen in allen Geschäften zwei Dinge entgegen: tiefes Mitleid und fast hysterisches Gelächter. Ein Ladegerät für ein uraltes, über ein Jahr altes Handy! Wahnsinn, dürfen wir ein Foto machen? Warum kaufen Sie kein neues Handy? (4) Ich ging ohne Ladegerät ins Hotel und habe für den Rest des Wochenendes nicht mehr telefoniert. Komisch, ging auch. Ach so, und Telefonieren über den Hotelapparat ist mir zu teuer. naar: Focus

noot 1 1 Harald Schmidt, een omom zijn humor, noot een beroemde beroemde Duitse Duitse tv-persoonlijkheid TV-persoonlijkheiddie diebekendstaat bekend staat zijn

maakte een aantal reclamespots voor Mediamarkt, die in Duitsland de slogan humor, maakte eenjaren aantal jaren reclamespots voor Mediamarkt, die in Duitsland degebruikt: ‘Ich bin doch nicht blöd!’ slogan gebruikt: „Ich bin doch nicht blöd!“

HA-1004-a-15-1-b

EB_havo_Duits_Deel1.indd 18

17 / 21

lees verder ►►►

22/04/20 09:43

Duits havo

Oriëntatietoets

Van welke twee zinnen in alinea 1 is de inhoud niet realistisch? 18 Citeer de eerste twee woorden van beide zinnen. ‘Es nützt alles nichts, ich brauche ein Ersatzladegerät.’ (Zeile 11) 19 Womit schließt dieser Satz an die vorangehenden Sätze ‘Ich überlege … leise spreche?’ (Zeile 8-11) an? A Mit einer Konkretisierung. B Mit einer Relativierung. C Mit einer Schlussfolgerung. D Mit einer Voraussetzung. Harald Schmidt heeft in Stuttgart op een aantal plaatsen geprobeerd om een oplader te bemachtigen. 20 Hoeveel plaatsen worden in de tekst genoemd? Noteer het aantal. ‘tiefes Mitleid und fast hysterisches Gelächter’ (regel 25) 21 Waarom werd er volgens Harald Schmidt zo gereageerd? ‘Komisch, ging auch.’ (Zeile 29) 22 Was spricht aus diesen Worten? A Empörung B Enttäuschung C Staunen D Zweifel

EB_havo_Duits_Deel1.indd 19

22/04/20 09:43

EB_havo_Duits_Deel1.indd 20

22/04/20 09:43

Deel 1

Voorbereiding op het examen

EB_havo_Duits_Deel1.indd 21

22/04/20 09:43

EB_havo_Duits_Deel1.indd 22

22/04/20 09:43

Kennis van land en samenleving In dit onderdeel vind je een overzicht van belangrijke feiten over de Duitstalige landen. Je krijgt informatie over de geografische ligging, de staatsinrichting, het onderwijs systeem en de cultuur. Ook worden de belangrijkste gebeurtenissen uit de recente geschiedenis aangegeven. Tot slot is een lijstje opgenomen met veelgebruikte bronnen. Kennis van deze informatie helpt bij het sneller begrijpen van veel examenteksten. Ook is het een voordeel bij het maken van kijk- en luistertoetsen. De schuingedrukte woorden zijn Duitse woorden die handig zijn om te kennen. Voor het bestuderen van dit onderdeel kun je ook gebruikmaken van de studievragen die hierbij zijn gemaakt. Je vindt die op www.examenbundel.nl. Of je kunt de interactieve quiz doen op www.kennisvanlandenvolk.nl.

A 1 Het Duitse taalgebied Het Duits is de officiële taal van Duitsland, Oostenrijk en Liechtenstein en een van de officiële talen van Zwitserland, Luxemburg, België (Oost-België), Denemarken (ZuidJutland) en Italië (Zuid-Tirol). Ook in delen van Namibië (een vroegere Duitse kolonie), Frankrijk (Elzas) en landen van het voormalige Oostblok wordt Duits gesproken, maar daar is het geen officiële taal. In zowel Noord- als Zuid-Amerika zijn er nog grote groepen mensen die het Duits als moedertaal hebben: in de Verenigde Staten en Canada zelfs nog ongeveer twee miljoen mensen. Het Duits dat elders gesproken wordt, is niet altijd gelijk aan wat er in Duitsland gesproken wordt, maar het is er wel verwant aan. Voorbeelden daarvan zijn het Jiddisch, het Letzeburgs in Luxemburg, het Pennsilvaans in de Verenigde Staten en het Schwyzerdütsch in Zwitserland. In Europa spreken rond de 120 miljoen mensen Duits als moedertaal. Daarmee is het Duits na het Russisch de grootste taal in Europa, en de grootste in de Europese Unie.

EB_havo_Duits_Deel1.indd 23

22/04/20 09:43

Voorbereiding op het examen

Examenbundel 2020 | 2021

A 2 Duitsland Geografie Na de Tweede Wereldoorlog werd het Deutsche Reich door de geallieerden opgedeeld in vier zones en in een later stadium ontstonden daaruit de BRD: Bundesrepublik Deutschland en de DDR: Deutsche Demokratische Republik (zie ‘De geschiedenis van Duitsland in de twintigste eeuw’ op bladzijde 27). Sinds de Duitse hereniging (Wiedervereinigung) op 3 oktober 1990 is Duitsland qua oppervlakte het zesde land van Europa. Duitsland is bijna negen keer zo groot als Nederland, ligt centraal op het Europese continent en grenst aan negen landen. Ongeveer een derde van het huidige Duitse grondgebied wordt gevormd door de voormalige DDR. Duitsland bestaat uit drie grote geografische landschappen: vanuit het noorden verandert het landschap geleidelijk van vlak laagland via middelgebergte naar het hooggebergte van de Alpen. Kopenhagen

DÄNEM AR K N

Ostsee Nordsee

Kiel

Schleswig - Holstein Bremerhaven

Wilhelmshafen Groningen

Hildesheim

Nordrhein-Westfalen

MönchenGladbach Köln Aachen

Paderborn

Dortmund Hagen

Salzgitter

Göttingen

Sachsen - Anhalt

Kassel

Bonn

Hessen

Frankfurt

Rheinland-Pfalz Saarland

Wiesbaden

Erfurt

Thüringen

Würzburg

Mannheim

Gera

Chemnitz

Cheb

Bamberg

Prag

TSCHECHIEN

Neurenberg

Karlsruhe

Stuttgart

Baden-Württemberg

FRANKREICH

Zwickau

Erlangen

Heidelberg

Dresden

Sachsen

Nancy Straßburg

Leipzig

Mold

Saarbrücken Ludwigshafen

Cottbus

Jena

Deutschland Main

Darmstadt

Frankfurt

Halle

Koblenz

LUXEM B URG BURG

Brandenburg

Magdeburg

Bundesrepublik

Wuppertal Leverkusen

Fulda

Lüttich Lüttich

Weze r

Münster

Potsdam

Braunschweig

Hamm

B E L GI E N

Hannover

Bielefeld

POL EN

Berlijn

Wolfsburg

Arnheim

Krefeld Essen

Brüssel

Osnabrück

Antwerpen

Elb

Niedersachsen

Amsterdam Utrecht Rotterdam

Mecklenburg - Vorpommeren Bremen

Oldenburg

NI E D E R LA N D E

Rostock

Lübeck

Hamburg

Neck

Ulm

Donau

Bayern

Augsburg München

Freiburg Basel Bern

EB_havo_Duits_Deel1.indd 24

Bodensee

Chiemsee

Zürich

S C H WE IZ LIECHTENSTEIN

Innsbruck

Salzburg

ÖSTERREICH

150 km

22/04/20 09:43

Duits havo

A Kennis van land en samenleving

Het Noord-Duitse laagland wordt gevormd door de benedenloop van enkele belangrijke rivieren: de Rhein, Elbe, Weser, Oder en hun zijrivieren. Zij monden uit in de Nordsee en de Ostsee. De bekendste middelgebergten zijn: Eifel, Hunsrück, Taunus, Harz en Thüringer Wald. Ten zuiden van de rivier de Donau liggen in het centrum van Europa de Alpen die zich uitstrekken over het zuiden van Duitsland, het zuiden en westen van Oostenrijk, het noorden van Italië en het oosten van Frankrijk. Staatsinrichting Duitsland is een federale staat, bestaande uit zestien deelstaten (Bundesländer of Länder) waarvan drie zogenaamde stadstaten (Berlin, Hamburg, Bremen). Elke deelstaat heeft zijn eigen grondwet, volksvertegenwoordiging (Landtag) en regering (Landesregierung). De Länder hebben ook verregaande eigen bevoegdheden (bijvoorbeeld op het gebied van onderwijs), zowel wetgevend als uitvoerend, en bijbehorende financiële middelen, verkregen uit belastingen. De centrale overheid is onder andere verantwoordelijk voor defensie, de spoorwegen en de buitenlandse politiek. Omdat de centrale overheid de regionale overheden overkoepelt, zijn de deelstaten wel gebonden aan de wetten die de centrale overheid opstelt. De Bundespräsident (op dit moment is dat Frank-Walter Steinmeier) is het staatshoofd van de Bundesrepublik Deutschland. Net als ons staatshoofd heeft de Bundespräsident voornamelijk een ceremoniële functie. Hij vertegenwoordigt Duitsland, maar hij heeft geen politieke macht. De hoogste politieke macht is in Duitsland de Bundesregierung die in de Reichstag in Berlin zetelt en geleid wordt door de Bundeskanzler (sinds 2005 is dat Angela Merkel). Zij is de politieke leider van de regering.

Reichstag Het Duitse parlement bestaat net als in Nederland uit twee kamers. De Bundesrat (vergelijkbaar met onze Eerste Kamer) en de Bundestag (vergelijkbaar met onze Tweede Kamer), de directe volksvertegenwoordiging van de hele bondsrepubliek.

EB_havo_Duits_Deel1.indd 25

22/04/20 09:43

examen bundel examenbundel.nl

examenbundel 2020 2021

Meer dan alleen oefenexamens

samengevat havo Economie havo Bedrijfseconomie havo Maatschappijwetenschappen havo Geschiedenis havo Aardrijkskunde havo Wiskunde A havo Wiskunde B

Tips, tricks en informatie die jou helpen bij het slagen voor je eindexamen vind je op examenbundel.nl! Nog meer kans op slagen? Volg ons ook op social media. #geenexamenstress

havo Scheikunde havo Biologie havo Natuurkunde havo/vwo Nederlands 3F/4F havo/vwo Rekenen 3F/4F

havo Duits

examenidioom + examenbundel + samengevat + zeker slagen! = #geenexamenstress

2020 2021

havo

Duits

examenidioom havo Engels havo Duits havo Frans

zeker slagen ! voor vmbo, havo ĂŠn vwo

EB_havo_Duits_195x268.indd 1

9 789006 781199

2/06/20 15:02