- zelfstandig voorbereiden op het examen - examen voorbereiden op basis van persoonlijk studieadvies - stapsgewijs toewerken naar het examenniveau - oefenen met recente examens havo Duits havo Engels havo Frans havo Nederlands havo biologie
www.samengevat.nl
samengevat
examenbundels
Meer kans van slagen met de Examenbundel! De Examenbundel bevat oefenÂexamens met uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens het oefenen.
havo natuurkunde havo scheikunde havo wiskunde A havo wiskunde B
De bundel is speciaal samengesteld voor dit schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof. Test je kennis met de OriĂŤntatietoets en
havo aardrijkskunde
kijk voor meer tips om te slagen op
havo economie
www.examenbundel.nl.
havo geschiedenis havo m&o havo maatschappijwetenschappen
havo
examenbundel + samengevat = jouw succesformule
havo
geschiedenis
samengevat Meer kans van slagen met Samengevat! Samengevat biedt je een helder en beknopt overzicht van alle examenstof. havo biologie havo natuurkunde havo scheikunde
Met Samengevat kun je grote hoeveelheden stof snel herhalen en overzien. Je
geschiedenis
- schematisch overzicht van alle examenstof - beknopte en heldere uitleg - snel en overzichtelijk door te nemen en te herhalen - het perfecte uittreksel
krijgt beter inzicht in de samenhang van de onderwerpen en het onderscheid
havo wiskunde A
tussen hoofd- en bijzaken.
havo wiskunde B
Kijk voor tips en informatie over je
havo aardrijkskunde
examen op www.examenbundel.nl.
havo geschiedenis havo economie havo m&o h/v Nederlands 3F / 4F h/v rekenen 3F
9006643596_SG_hGes_OS.indd 1
12/06/17 13:03
9006643596_SG_hGes_Boek.indb 6
12/06/17 13:10
www.samengevat.nl
havo
geschiedenis
Yvonne Bouw Ruud Seriese
9006643596_SG_hGes_Boek.indb 1
12/06/17 13:10
Vormgeving:
Criterium, Arnhem
Opmaak:
PPMP Prepress, Wolvega
Cartografie:
Omslagfoto:
Yde Bouma, Leusden
www.shutterstock.com
Over ThiemeMeulenhoff ThiemeMeulenhoff ontwikkelt zich van educatieve uitgeverij tot een learning design company. We brengen content, leerontwerp en technologie samen. Met onze groeiende expertise, ervaring en leeroplossingen zijn we een partner voor scholen bij het vernieuwen en verbeteren van onderwijs. Zo kunnen we samen beter recht doen aan de verschillen tussen lerenden en scholen en ervoor zorgen dat leren steeds persoonlijker, effectiever en efficiënter wordt. Samen leren vernieuwen. www.thiememeulenhoff.nl ISBN 978 90 06 64359 6 Eerste druk, eerste oplage, 2017 © ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, 2017 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieën in het onderwijs zie www.auteursrechtenonderwijs.nl. De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.
Deze uitgave is volledig CO2-neutraal geproduceerd. Het voor deze
uitgave gebruikte papier is voorzien van het FSC®-keurmerk. Dit betekent dat de bosbouw op een verantwoorde wijze heeft plaatsgevonden.
9006643596_SG_hGes_Boek.indb 2
12/06/17 13:10
Voorwoord Beste examenkandidaat, Voor je ligt Samengevat, aangepast aan de exameneisen die vanaf 2018 van kracht zijn. In dit boek vind je de leerstof voor het school- en centraal examen van havo geschiedenis kort en systematisch weergegeven. Deze samenvatting stelt je in staat om in korte tijd grote hoeveelheden stof te herhalen en te overzien. Hoofd- en bijzaken worden onderscheiden, waardoor je inzicht krijgt in de grote lijn van de stof en in de samenhang tussen de verschillende onderwerpen. Met Samengevat bereid je je zelfstandig voor op het examen. De onderwerpen voor het centraal examen geschiedenis die hierin zijn opgenomen, bevatten veel basisstof die ook in schoolexamens aan de orde komt. Gecombineerd met de Examenbundel havo geschiedenis vormt deze Samengevat de beste voorbereiding op je examen. De theorie vind je in Samengevat en je oefent met de opgaven uit de Examenbundel! Samengevat en Examenbundel zijn naast elke methode te gebruiken. Heb je opmerkingen? Meld het ons via vo@thiememeulenhoff.nl. Amersfoort, juli 2017
9006643596_SG_hGes_Boek.indb 3
12/06/17 13:10
Hoe werk je met deze Samengevat? Dit boekje bevat alle stof die je voor je centraal examen (CE) moet kennen. Aan de basis hiervan staat de Syllabus centraal examen 2018, uitgegeven door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). Deel 1 van deze Samengevat is gericht op de Oriëntatiekennis (49 kenmerkende aspecten), deel 2 op de verplichte historische contexten. Door het CvTE is aangekondigd dat ongeveer 25% van de vragen op het CE over de Oriëntatiekennis gaat (tijdvak 5 t/m 10 van deel 1) en 75% van de vragen over de verplichte historische contexten (deel 2). Het CvTE houdt in deze percentageverdeling een marge van + of – 7% aan.
Deel 1 (25% van het CE)
In dit deel zijn alle perioden opgenomen die in het school- en centraal examen aan bod komen, verdeeld over de 10 tijdvakken met alle 49 kenmerkende aspecten. Bij het CE worden alleen tijdvak 5 t/m 10 bevraagd (Vroegmoderne tijd en Moderne tijd). Het SE behandelt tijdvak 1 t/m 10. Bij ieder kenmerkend aspect geven we voorbeelden van belangrijke personen, gebeurtenissen, ontwikkelingen en documenten. Deze voorbeelden hoef je niet te kennen. Wel moet je tijdens het CE de kenmerkende aspecten van tijdvak 5 t/m 10 kunnen uitleggen aan de hand van nieuwe contexten en voorbeelden. Je moet dus bij ieder kenmerkend aspect een passend voorbeeld kunnen geven van een persoon, gebeurtenis of document. Daar kunnen de door ons gegeven voorbeelden bij helpen, maar gebruik hiervoor ook je leerboek en de voorbeelden die je van je docent krijgt tijdens de lessen.
Deel 2 (75% van het CE)
Dit deel gaat over de historische contexten die je voor het CE moet kennen. In iedere context worden drie of vier leidende vragen in een beschrijvende tekst uitgelegd. Je moet alle ontwikkelingen, begrippen, personen en jaartallen uit de beschrijvende teksten kennen. N.B. De door het CvTE voorgeschreven indeling in vijf perioden en tien tijdvakken is gebaseerd op een westers perspectief op de wereldgeschiedenis. Voor de periodisering is uitgegaan van de westers-christelijke jaartelling. Veel succes bij het voorbereiden van je examen Geschiedenis!
9006643596_SG_hGes_Boek.indb 4
12/06/17 13:10
inhoud Deel 1 De perioden 1 Prehistorie (alleen voor SE)
8
2 Oudheid (alleen voor SE)
12
3 Middeleeuwen (alleen voor SE)
22
4 Vroegmoderne tijd
38
5 Moderne tijd
58
Deel 2 Historische contexten 1 Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden 1515-1648 2 Duitsland 1871-1945 3 De Koude Oorlog 1945-1991
92 102
117
Bijlage Overzicht van de kenmerkende aspecten per tijdvak
9006643596_SG_hGes_Boek.indb 5
127
12/06/17 13:10
9006643596_SG_hGes_Boek.indb 6
12/06/17 13:10
Deel 1 De perioden 1
Prehistorie*
2
Oudheid*
3
Middeleeuwen*
4 5
tijdvak 1: tot 3000 v. Chr. tijd van jagers en boeren
tijdvak 2: 3000 v. Chr. - 500 n. Chr. tijd van Grieken en Romeinen
tijdvak 3: 500-1000 tijd van monniken en ridders tijdvak 4: 1000-1500 tijd van steden en staten
Vroegmoderne tijd
tijdvak 5: 1500-1600 tijd van ontdekkers en hervormers tijdvak 6: 1600-1700 tijd van regenten en vorsten tijdvak 7: 1700-1800 tijd van pruiken en revoluties
Moderne tijd
tijdvak 8: 1800-1900 tijd van burgers en stoommachines tijdvak 9: 1900-1950 tijd van de wereldoorlogen tijdvak 10: 1950-nu tijd van televisie en computer
* Deze perioden gelden alleen voor het schoolexamen. In het centraal examen gaan de oriĂŤntatiekennisvragen alleen over de Vroegmoderne tijd en de Moderne tijd (tijdvak 5 t/m 10).
9006643596_SG_hGes_Boek.indb 7
12/06/17 13:10
8
1
Prehistorie (alleen voor SE) De prehistorie of voorgeschiedenis is de periode waarin de eerste mensen zich ontwikkelen tot denkende wezens die op twee benen lopen. Zij ontdekken van alles, zoals het vuur, maar gaan zelf ook dingen uitvinden, zoals het wiel, de ploeg en het maken van vuur. In de loop van de prehistorie gaan de mensen in grotere groepen samenleven. Door de overgang van kleine groepen rondtrekkende jagers en verzamelaars naar steeds grotere groepen landbouwers, die op één plek samenwonen, veranderen de economische verhoudingen en sociale verbanden tussen de mensen. De prehistorie eindigt wanneer de mens gaat schrijven. Symbool voor dit tijdvak is een grotschildering van jagers met een (versierde) pot uit de tijd van de boeren.
Tijdvak 1: tijd van jagers en boeren, tot 3000 v. Christus
De belangrijkste ontwikkeling voor de mensen in tijdvak 1 is dat zij van jagers en verzamelaars boeren worden: de landbouwrevolutie. De mens gaat op een vaste plaats wonen, waar zij onder andere potten van aardewerk maken om landbouwproducten in te bewaren. Kenmerkend aspect 1 De levenswijze van jagers-verzamelaars Vrijwel alle jagers-verzamelaars leven in kleine groepen als nomaden. Zij trekken rond en komen aan hun voedsel door te jagen, te vissen en noten en vruchten te verzamelen. Zij slapen in bomen en op beschutte plekken, later in tenten en hutten. voorbeeld
verband met kenmerkend aspect
Werktuigen van jagers: vondsten van stenen
Jagers maken al samengestelde werktuigen, zoals
pijlpunten en koperen bijlen. Dit maakt duidelijk
bijlen, speren en pijl en boog, en ontwikkelen
dat jagers voortdurend bezig zijn geweest hun
technieken, zoals het smelten van koper.
wapens te verbeteren. Jager uit de prehistorie: vondst in 1991 van
In de maag van Ötzi, die leefde rond 3300 v.
gletsjerman Ötzi in het Ötzdal in de Alpen.
Christus, worden zowel vlees- als graanproducten gevonden. Dit betekent dat er een overgangsperiode is geweest waarin mensen leven van zowel de jacht als de landbouw.
9006643596_SG_hGes_Boek.indb 8
12/06/17 13:10
9
geschiedenis Prehistorie
De vruchtbare halve maan met uitbreiding naar Egypte. De oudste landbouwgebieden en oudste steden van de wereld liggen, in de vorm van een halve maan, in het Midden-Oosten en Egypte.
Kenmerkend aspect 2 Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen is geleidelijk gegaan, maar de veranderingen die dit voor de mensheid betekenden zijn zo groot geweest dat er toch gesproken wordt van een landbouwrevolutie. voorbeeld
verband met kenmerkend aspect
Landbouw is omstreeks 10.000 v. Christus bij
De aanwezigheid van water, zon en vooral
toeval ontstaan, maar niet toevallig in eerst het
vruchtbare grond, met daarop allerlei wilde
Midden-Oosten en daarna in Egypte.
granen, zorgen in deze gebieden voor een goed landbouwklimaat.
Het einde van de ijstijd: rond 10.000 v. Christus,
In Egypte ontstaat een landbouwsamenleving die
heeft tot gevolg dat in Noord-Afrika de
uitgroeit tot een landbouwstedelijke samenleving
Saharawoestijn ontstaat. De mensen trekken
met een hoge beschaving die indrukwekkende
weg uit de woestijn en vestigen zich langs de Nijl.
sporen heeft nagelaten (piramiden, tempels, schilderingen, sieraden, gereedschappen en gebruiksvoorwerpen).
9006643596_SG_hGes_Boek.indb 9
12/06/17 13:10
10
gevolg
Kenmerkend aspect 3 Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen Dit kenmerkend aspect is gericht op de sociaaleconomische en politieke veranderingen die gepaard gingen met het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen. Dankzij de landbouw kunnen boeren zich vestigen op vaste woonplaatsen. Wanneer de landbouw genoeg oplevert, gaat een aantal bewoners zich bezighouden met ambachten, handel, bestuur en godsdienst. Sommige dorpen ontwikkelen zich tot een stedelijke landbouwsamenleving met stenen huizen en stadsmuren. De eerste landbouwstedelijke gemeenschappen (stadstaten) met een agrarischurbane samenleving ontstaan in het zuiden van Mesopotamië (tegenwoordig Irak). voorbeeld
verband met kenmerkend aspect
De oudste schriften: het spijkerschrift in
De oudste schriften zijn beeldschriften, die
Mesopotamië en later het hiërogliefenschrift in
verbonden zijn met de ontwikkeling van de
Egypte, zijn ontstaan in landbouwsamenlevingen
landbouw. De eerste geschriften zijn vaak lijstjes
die uitgroeien tot de eerste stedelijke gemeen
over bijvoorbeeld de opbrengsten van de oogst en
schappen.
de verdeling van de grond. Later volgen er geschriften over goden en de eerste verhalen over koningen en farao’s.
Nieuwe beroepen: in stedelijke gemeenschappen
Door voedseloverschotten hoeven niet alle mensen
ontstaan door specialisatie nieuwe beroepen.
meer op het land te werken. Deze groep ontwikkelt
In deze landbouwstedelijke samenlevingen
andere beroepen, zoals schrijver, priester of bouwer.
wordt samenwerken en organiseren belangrijker.
De samenleving wordt daardoor complexer en de
De sociale verschillen tussen de mensen worden
behoefte aan bestuur en organisatie groter.
daardoor groter.
9006643596_SG_hGes_Boek.indb 10
12/06/17 13:10
11
geschiedenis Prehistorie
Naar een volgende periode Van Prehistorie naar Oudheid Jagers/verzamelaars Kleine groepen nomaden
Stedelijke gemeenschappen Specialisatie in beroepen en opkomst handel
Ontwikkeling landbouw (gemeenschappen) Vaste woonplaats
Voedseloverschot Innovaties (bijvoorbeeld de ploeg)
Mensen worden afhankelijk van elkaar: grotere sociale verbanden Beschaving groeit: ontwikkeling godsdienst (polytheĂŻsme) en wetgeving (bestuur en rechtspraak)
Begin Oudheid: kennis en informatie worden op schrift gezet
Tijd van Grieken en Romeinen
9006643596_SG_hGes_Boek.indb 11
12/06/17 13:10
12
2
Oudheid (alleen voor SE) De Oudheid, ook wel de Klassieke Tijd genoemd, wordt vooral bepaald door de cultuur van de oude Grieken en Romeinen. De Europese en westerse beschaving heeft veel te danken aan de Grieks-Romeinse cultuur, die zich dankzij de Romeinen over een groot deel van Europa heeft verspreid. De Germaanse culturen in Europa hebben zich door de confrontatie met de Grieks-Romeinse cultuur verder kunnen ontwikkelen in Noordwest-Europa. Enkele voorbeelden zijn de ontwikkeling van het wetenschappelijk denken, de ideeën en ontwikkelingen op het gebied van bestuur en rechtspraak, de bouw-, schilder- en beeldhouwkunst. De invloed van de oude Grieken en Romeinen is tot op de dag van vandaag op vele terreinen merkbaar en op veel plaatsen zichtbaar. De gedachten en werken van Griekse en Romeinse filosofen worden nog altijd bestudeerd en het Grieks en Latijn worden nog altijd onderwezen. Belangrijk in deze periode is ook het ontstaan van de eerste monotheïstische geloven: het jodendom en van daaruit het christendom. Tegen het einde van de Oudheid, in de 4e eeuw na Christus, is het christendom de enig toegestane godsdienst in het Romeinse Rijk. Dit tijdvak wordt gekenmerkt door de ontwikkeling van eerst de Griekse cultuur, symbolisch weergegeven met een Griekse tempel en daarna de Romeinse cultuur, weergegeven door een Romeinse inscriptie in Latijnse letters.
Tijdvak 2: tijd van Grieken en Romeinen, 3000 v. Christus – 500 na Christus
gevolg
gevolg
In de prehistorie verspreidt de landbouw zich vanuit het Midden-Oosten naar het vasteland van Europa, als eerste in Griekenland rond 6000 v. Christus. In Griekenland ontstaan diverse landbouwsamenlevingen die uitgroeien tot stedelijke gemeenschappen. In deze zogeheten stadstaten, ook wel poleis (enkelvoud polis) genoemd, staan filosofie en wetenschap in hoog aanzien en komen ideeën over burgerschap en politiek tot ontwikkeling. – Cultuur komt tot bloei in de Griekse stadstaten, die ieder een eigen bestuur, eigen wetten en een eigen leger hebben. – Er ontstaan verschillende politieke bestuursvormen in de stadstaten, zoals monarchie, aristocratie en democratie. Door verhuizingen van Grieken verspreidt de Griekse cultuur zich naar Zuid-Italië, Sicilië en de kust van Klein-Azië.
9006643596_SG_hGes_Boek.indb 12
12/06/17 13:10
13
geschiedenis Oudheid
Kenmerkend aspect 4 De ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat De oude Grieken geloven in meerdere goden (polytheïsme), maar dit weerhoudt ze er niet van grote waarde te hechten aan het verstandelijk beredeneren. In navolging van filosofen uit Klein Azië ontwikkelen de Grieken een ‘liefde voor de waarheid’. Talrijke filosofen en geleerden houden zich bezig met onderzoek op het gebied van wiskunde, natuurkunde en geneeskunde. Diverse Griekse wetenschappers, zoals Archimedes en Pythagoras hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan het wetenschappelijk denken. Ook op het gebied van politiek en burgerschap ontwikkelen de Grieken vele ideeën en theorieën. Verschillende vormen van politiek bestuur ontstaan in de poleis. Soms verandert het bestuur in de loop van de tijd in een polis. Athene bijvoorbeeld, de grootste en een van de invloedrijkste poleis van Griekenland, heeft achtereenvolgens een monarchie, een aristocratie, een tirannie en een democratie als bestuursvorm. In dit kenmerkend aspect wordt bij het denken over burgerschap en politiek met name gedoeld op de democratie in Athene. Het gaat hierbij niet om uitvoerige kennis van alle instellingen. voorbeeld
verband met kenmerkend aspect
Het ostracisme of ‘schervengericht’ was in de 5e eeuw v. Christus onderdeel van de Atheense
In de oudste democratie van de wereld bestaat de
democratie. Bij opgravingen zijn vele duizenden
dreigt te krijgen, voor tien jaar verbannen wordt uit
scherven teruggevonden. Bekendste slachtoffer
Athene. Om te stemmen maken de Atheners gebruik
van het ostracisme is generaal Themistokles, de
van scherven van potten, waarop ze een naam
held van de Perzische oorlogen. Op onderstaande
krassen. De man die de meeste stemmen krijgt
scherven zie je dat de naam Themistokles het
wordt verbannen. Dit ‘schervengericht’, waarbij
vaakst voorkomt. Opvallend is wel dat het
alleen Atheense mannen die het burgerschap
handschrift vaak hetzelfde is.
hebben mogen stemmen, maakt duidelijk dat de
gewoonte dat een Atheens burger die te veel macht
Atheners nadenken over de positie en macht van individuele burgers en de werking van de democratie. Vrouwen, immigranten en slaven worden niet tot de burgers gerekend en hebben daardoor geen stemrecht. Ostracisme of ‘schervengericht’.
9006643596_SG_hGes_Boek.indb 13
12/06/17 13:10
14
gevolg
gevolg
Kenmerkend aspect 5 De klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur Wanneer de Romeinen Griekenland veroveren zijn zij onder de indruk van de Griekse cultuur. Griekse beelden worden als oorlogsbuit meegenomen naar Rome. De Romeinen nemen veel over van de Grieken en velen van hen worden meegenomen naar Rome en Italië om daar te werken (architecten, beeldhouwers, schilders, medici, leraren Grieks enz.) Er ontstaat een nieuwe Grieks-Romeinse cultuur, die door de uitbreiding van het Romeinse Rijk verspreid wordt in Europa, met name via bouwkunst en beeldhouwkunst.
Capitool in Washington (Verenigde Staten).
voorbeeld
verband met kenmerkend aspect
Parlementsgebouw: in het Capitool in
Het Capitool met zijn zuilen (Griekse cultuur) en
Washington vergadert de Amerikaanse
koepel (Romeinse cultuur) is, net als het Witte Huis
volksvertegenwoordiging. De bouw van het
van de Amerikaanse president, qua bouwstijl een
Capitool begon na de onafhankelijkheidsoorlog tegen de Engelsen eind 18e eeuw. De bouwstijl
voorbeeld van neoclassicisme. De Amerikanen
verwijst naar de Grieks-Romeinse cultuur als
westerse beschaving en democratie zijn oorsprong
eerbetoon aan de grondleggers van de eerste
vinden in de klassieke oudheid.
vinden het belangrijk om duidelijk te maken dat de
democratie in de geschiedenis: de Atheense democratie. Griekse invloed: tekst op een grafsteen van een Romein: ‘Marcus Damatius Urbanus leefde 22 jaar
In het Romeinse Rijk is het Grieks wat in de 17e / 18e eeuw het Frans is voor de toenmalige elite
en 7 maanden. Hij had zich op het hoogste niveau
in Europa. Het is om die reden dat de tweetaligheid
bekwaamd in kunsten en wetenschappen en
van zoon Marcus vol trots op zijn grafsteen wordt
hij had grondig de literatuur van beide talen
vermeld. De invloed van het Grieks is dus op velerlei
bestudeerd’
manieren terug te vinden in het Romeinse Rijk.
Bron: Inscriptiones Latinae Selectae.
9006643596_SG_hGes_Boek.indb 14
12/06/17 13:10
15
geschiedenis Oudheid
verandering
gevolg
Kenmerkend aspect 6 De groei van het Romeinse imperium waardoor de Grieks-Romeinse cultuur zich in Europa verspreidt Door de groei van het Romeinse Rijk worden de volkeren in Europa beĂŻnvloed door de Grieks-Romeinse cultuur (en soms ook andersom). De hoogontwikkelde Grieks-Romeinse beschaving verspreidt zich over Europa.
Op de kaart is de enorme groei van het Romeinse imperium zichtbaar. Door de imperialistische veroveringsÂoorlogen van de Romeinen verspreidt de Grieks-Romeinse cultuur zich over Noordwest-Europa en het gebied rond de Middellandse Zee.
Amfitheater in het plaatsje Drevant in Frankrijk.
9006643596_SG_hGes_Boek.indb 15
12/06/17 13:10
- zelfstandig voorbereiden op het examen - examen voorbereiden op basis van persoonlijk studieadvies - stapsgewijs toewerken naar het examenniveau - oefenen met recente examens havo Duits havo Engels havo Frans havo Nederlands havo biologie
www.samengevat.nl
samengevat
examenbundels
Meer kans van slagen met de Examenbundel! De Examenbundel bevat oefenÂexamens met uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens het oefenen.
havo natuurkunde havo scheikunde havo wiskunde A havo wiskunde B
De bundel is speciaal samengesteld voor dit schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof. Test je kennis met de OriĂŤntatietoets en
havo aardrijkskunde
kijk voor meer tips om te slagen op
havo economie
www.examenbundel.nl.
havo geschiedenis havo m&o havo maatschappijwetenschappen
havo
examenbundel + samengevat = jouw succesformule
havo
geschiedenis
samengevat Meer kans van slagen met Samengevat! Samengevat biedt je een helder en beknopt overzicht van alle examenstof. havo biologie havo natuurkunde havo scheikunde
Met Samengevat kun je grote hoeveelheden stof snel herhalen en overzien. Je
geschiedenis
- schematisch overzicht van alle examenstof - beknopte en heldere uitleg - snel en overzichtelijk door te nemen en te herhalen - het perfecte uittreksel
krijgt beter inzicht in de samenhang van de onderwerpen en het onderscheid
havo wiskunde A
tussen hoofd- en bijzaken.
havo wiskunde B
Kijk voor tips en informatie over je
havo aardrijkskunde
examen op www.examenbundel.nl.
havo geschiedenis havo economie havo m&o h/v Nederlands 3F / 4F h/v rekenen 3F
9006643596_SG_hGes_OS.indd 1
12/06/17 13:03