Issuu

examen bundel examenbundel.nl

Meer dan alleen oefenexamens

boek Nu bij je

del.nl n u b n e m mijn.eoxeafenen, video’s en meer Online

2021 2022

havo

Maatschappijwetenschappen

examenbundel.nl

examen bundel Meer dan alleen oefenexamens

2021 2022

havo

S. van den Broek

Maatschappijwetenschappen

mijn.examenbundel.nl Slagen zonder examenstress doe je met Examenbundel, Samengevat, Examenidioom en Zeker Slagen! Alles voor je schoolexamens en je centrale examens in je boeken, maar ook online.

Quickscan

Antwoorden bij de oriëntatietoets

Oefenexamens

Overzicht van al je examenvakken

Video’s en andere leerbronnen

En nog veel meer op Mijn Examenbundel!

Ga naar mijn.examenbundel.nl en log in op Mijn Examenbundel. Met deze code krijg je toegang tot heel veel (digitale) extra’s die bij je bundel horen:

Deze code is uniek en door één persoon te gebruiken. Geldig tot 15 juli 2022.

#ikgazekerslagen

Voorwoord Met deze Examenbundel bereid je je goed voor op het eindexamen en op de schoolexamens. Je oefent met echte examenopgaven. In de uitwerkingen staan de antwoorden met een duidelijke uitleg. Zo weet je precies wat je goed en fout hebt gedaan. Gebruik naast deze Examenbundel ook het boek Samengevat om te leren voor je examen. Hierin vind je een handige samenvatting van alle examenstof.

examen bundel

Oefenen met echte examens en duidelijke uitwerkingen

samen gevat }

Overzichtelijke samenvatting van de examenstof

Wil je weten op welke datum het centraal examen is? Ga naar examenbundel.nl/examenrooster voor het actuele examenrooster. Of scan de QR-code:

Namens team Examenbundel heel veel succes! Heb je een vraag of opmerking over deze Examenbundel? Ga dan naar examenbundel.nl/contact.

Opmerking De overheid stelt de regels op voor het examen. Bijvoorbeeld wat de examenonderwerpen zijn, welke hulpmiddelen je mag gebruiken en wanneer het examen is. De auteurs en uitgever hebben deze Examenbundel met grote zorg samengesteld. Soms veranderen de regels van de overheid echter of worden er nieuwe afspraken gemaakt over wat die regels betekenen. Raadpleeg daarom altijd je docent of onze website www.examenbundel.nl voor actuele informatie die voor jouw examen van belang is.

Inhoud 3 Voorwoord 7 Stappenplan: hoe leer je met de Examenbundel? 13 Wat je moet kennen voor het examen maatschappijwetenschappen 2022 17 Examenprogramma 20 Vaardigheden bij maatschappij‑ wetenschappen

Oriëntatietoets

25 Opgaven

Deel 1

Oefenen op onderwerp

1 Vaardigheden 1.1 Onderzoeksvaardigheden 35 Vragen 39 Hints 40 Uitwerkingen 1.2 Argumentatievaardigheden 42 Vragen 43 Hints 43 Uitwerkingen

1.3 Statistische informatie interpreteren 44 Vragen 53 Hints 54 Uitwerkingen

2 Vorming 59 Vragen 70 Hints 72 Uitwerkingen

3 Verhouding 77 Vragen 89 Hints 91 Uitwerkingen

5 Verandering 124 Vragen 133 Hints 134 Uitwerkingen

Deel 2a

Examens met uitwerkingen

Examen 2018-I (pilot) 141 Vragen 152 Uitwerkingen Examen 2019-I (pilot) 160 Vragen 172 Uitwerkingen

Deel 2b

Examen zonder uitwerkingen

Examen 2021-I 183 Vragen

Bijlagen Cijferbepaling Suggesties voor verder lezen

4 Binding 98 Vragen 114 Hints 116 Uitwerkingen

Hoe leer je met de Examenbundel? Stappenplan: hoe leer je met de Examenbundel? Natuurlijk kun je de Examenbundel van voor naar achter doorwerken of er kriskras wat onderdelen uithalen om mee te oefenen, maar je kunt het ook systematischer aanpakken. Als je oefenen met de Examenbundel combineert met leren uit Samengevat, bereid je je optimaal voor op je examen. Op de volgende pagina’s vind je drie routes die laten zien hoe je kunt leren met de Examenbundel. Kies de route die past bij jouw manier van leren: • Route 1: Ga je graag meteen aan de slag? Start met oefenen per onderwerp. • Route 2: Wil je eerst weten waar je staat? Start met de oriëntatietoets. • Route 3: Leer je liever eerst de theorie? Start met leren per onderwerp.

Wil je weten wat je leerstijl is?

ute Kies de rouw die bij jo an manier v t! leren pas

Lees ook de tip s! Voorkom verrassingen tijdens je examen.

#ikgazekerslagen © ThiemeMeulenhoff

Stappenplan

Examenbundel 2021 | 2022

Route 1 Ga je graag meteen aan de slag? Start met oefenen per onderwerp.

Maak per week opgaven van een hoofdstuk in deel 1 van de Examenbundel. Kijk de opgaven na met de bijbehorende uitwerkingen. Meer dan de helft goed.

De helft of minder goed. Neem het bijbehorende hoofdstuk in Samengevat door.

januari & februari

Oefen met het onderwerpregister achter in de Examenbundel meer opgaven over dit onderwerp uit de verschillende examens. Kijk die opgaven na. Meer dan de helft goed.

De helft of minder goed. Maak de opgaven van dat hoofdstuk uit deel 1 die je nog niet gemaakt had. Gebruik de hints.

Maak de oriëntatietoets. Bereken je score met de uitwerkingen op mijn.examenbundel.nl. Voldoende.

maart

Onvoldoende.

Bestudeer Samengevat over de onderwerpen die minder goed gingen. Oefen opgaven uit deel 1 van de Examenbundel en via het onderwerpregister uit de verschillende examens over het betreffende onderwerp. Gebruik de hints!

Maatschappijwetenschappen havo

H oe leer je met de Examenbundel?

Maak een heel examen uit deel 2a van de Examenbundel. Kijk het examen na met de bijbehorende uitwerkingen. Tevreden met het resultaat.

Niet tevreden met het resultaat. Kijk met behulp van het onderwerpregister welke onderdelen nog niet goed gaan en waar voor jouw gevoel wel winst is te behalen. Je hoeft niet alles goed te doen!

april

Bestudeer Samengevat en maak via het onderwerpregister van de Examenbundel een aantal opgaven over dat onderwerp uit deel 1 en 2a tot je tevreden bent met het resultaat. Blijf oefenen met deel 2a zodat je met vertrouwen het examen in gaat.

#geenexamenstress

Stappenplan

Examenbundel 2021 | 2022

Route 2 Wil je eerst weten waar je staat? Start met de oriëntatietoets.

Maak de oriëntatietoets in de Examenbundel. Bereken je score met de uitwerkingen op mijn.examenbundel.nl.

januari

Voldoende.

Onvoldoende. Kijk welke onderwerpen uit deel 1 van de Examenbundel nog niet goed gingen.

februari

Bestudeer elk hoofdstuk in Samengevat. Maak opgaven per onderwerp uit deel 1 van de Examenbundel. Kijk de opgaven na met de bijbehorende uitwerkingen. Meer dan de helft goed.

De helft of minder goed. Oefen met het onderwerpregister achter in de Examenbundel meer opgaven over dit onderwerp uit de verschillende examens.

maart

Kijk die opgaven na. Meer dan de helft goed.

De helft of minder goed.

Maak de opgaven van dat hoofdstuk uit deel 1 die je nog niet gemaakt had. Gebruik de hints.

Maak een heel examen uit deel 2a van de Examenbundel.

april

Maatschappijwetenschappen havo

H oe leer je met de Examenbundel?

Kijk het examen na met de bijbehorende uitwerkingen. Tevreden met het resultaat.

Niet tevreden met het resultaat. Kijk met behulp van het onderwerpregister welke onderdelen nog niet goed gaan en waar voor jouw gevoel wel winst is te behalen. Je hoeft niet alles goed te doen!

april

#geenexamenstress

Stappenplan

Examenbundel 2021 | 2022

Route 3 Leer je liever eerst de theorie? Start met leren per onderwerp.

januari & februari

Bestudeer per week een hoofdstuk uit Samengevat. Maak de oriëntatietoets van de Examenbundel. Bereken je score met de uitwerkingen op mijn.examenbundel.nl. Voldoende.

Onvoldoende. Kijk welke onderwerpen uit deel 1 van de Examenbundel nog niet goed gingen.

maart

Maak de opgaven uit deel 1 over die onderwerpen. Kijk die opgaven na. Meer dan de helft goed.

De helft of minder goed.

Oefen met het onderwerpregister achter in de Examenbundel meer opgaven over dit onderwerp uit de verschillende examens. Maak een heel examen uit deel 2a van de Examenbundel. Kijk het examen na met de bijbehorende uitwerkingen. Tevreden met het resultaat.

Niet tevreden met het resultaat. Kijk met behulp van het onderwerpregister welke onderdelen nog niet goed gaan en waar voor jouw gevoel wel winst is te behalen. Je hoeft niet alles goed te doen!

april

#geenexamenstress 12

Wat je moet kennen voor het examen maatschappijwetenschappen 2022 Het programma Het programma voor het centraal schriftelijk examen maatschappijwetenschappen 2022 bestaat uit kernconcepten (centrale begrippen) en uit drie contexten (maatschappelijke thema’s of vraagstukken). Deze kernconcepten en contexten zijn gerangschikt onder vier hoofdconcepten. hoofdconcepten kernconcepten

vorming

verhouding

binding

verandering

socialisatie cultuur acculturatie identiteit politieke socialisatie ideologie

sociale (on)gelijkheid macht gezag samenwerking conflict

sociale cohesie sociale institutie groepsvorming cultuur politieke institutie representatie representativiteit

rationalisering individualisering institutionalisering democratisering staatsvorming globalisering

maatschappelijke verschillen

veiligheid

geen voor het centraal examen

voorgeschreven samenlevingscontexten vormen

Als je de titel van een opgave in een centraal examen leest, herken je niet altijd meteen over welke concepten of contexten de opgave gaat. De eerste opgave uit het havo‑examen van 2019 bijvoorbeeld heeft als titel Tatoeages. Deze opgave gaat over de socialiserende werking van de media, waardoor steeds meer mensen een tatoeage laten zetten. Dit past bij het hoofdconcept vorming. Bij het examenprogramma beperken de opgaven zich echter nooit tot maar één hoofdconcept (met de kernconcepten die daarbij centraal staan), maar er worden ook altijd vragen over andere hoofd- en kernconcepten gesteld. Bij de opgave Tatoeages wordt ook gevraagd naar het kernconcept sociale ongelijkheid. Bij dezelfde opgave wordt bovendien nog een vraag gesteld over de context veiligheid. De tweede opgave van het havo-examen 2019 gaat over de context maatschappelijke verschillen, maar worden ook kernconcepten uit het hoofdconcept vorming gevraagd. Een aantal vragen hebben betrekking op het domein vaardigheden. Het examen maatschappijwetenschappen Op het examen krijg je twee boekjes. Het ene boekje (het opgavenboekje) bestaat uit 3-5 opgaven. Per opgave (met bijbehorende bronnen) worden 3-8 vragen gesteld met een totaal van 25-30 vragen. De meeste vragen zijn open vragen. In totaal kun je 55-60 punten halen. In de kantlijn bij iedere vraag staat het maximale puntenaantal dat je voor die vraag kunt halen. In het andere boekje staan de bronnen aan de hand waarvan de vragen zijn geformuleerd (het bronnenboekje). De bronnen zijn vaak tekstgedeelten uit artikelen of onderzoeken, maar het kunnen ook tabellen, figuren of cartoons zijn. Het examen wordt afgenomen in een zitting van drie uur. Hoofd- en kernconcepten op het examen Als in een vraag staat dat je de omschrijving van hoofd- of kernconcepten moet gebruiken, gebruik dan in je antwoord die elementen uit de omschrijving van het hoofd- of kernconcept die nodig zijn om de vraag juist te kunnen beantwoorden. Het is niet voldoende als je alleen de hele omschrijving van het kernconcept opschrijft. Je moet het deel van het kernconcept dat je gebruikt, concreet maken met een gegeven uit de bron.

De omschrijving van een kernconcept bestaat uit verschillende delen. Bijvoorbeeld het kernconcept cultuur. De definitie luidt: ‘Het geheel van voorstellingen, uitdrukkingsvormen, opvattingen, waarden en normen die mensen als lid van een groep of samenleving hebben verworven’. Daarin kun je verschillende elementen onderscheiden. Het kan bij cultuur gaan om: • voorstellingen; • uitdrukkingsvormen; • opvattingen; • waarden en normen. Afhankelijk van de vraag die wordt gesteld, kies je een van de elementen uit dit lijstje. In de definitie wordt er nog een onderscheid gemaakt: mensen kunnen de cultuur verwerven als: • lid van een groep; • lid van een samenleving. Afhankelijk van de vraag kies je een van beide. Als er gevraagd wordt om een omschrijving van het hoofd- of kernconcept te gebruiken, is het niet nodig de hele definitie op te schrijven. Wél moet je de juiste elementen noemen die je met behulp van de bron concreet maakt. Een voorbeeld uit het examen van 2018-1: Leg uit dat Aziatische populaire media deel uitmaken van de Aziatische populaire cultuur. Gebruik in je uitleg: • een voorbeeld uit tekst 4; • de omschrijving van het kernconcept cultuur. Antwoord op deze vraag: In tekst 4 staat dat Koreaanse en Japanse series bepaalde waarden en normen verbeelden, zoals het belang van familiebanden en waardering voor hard werken. Waarden en normen zijn een onderdeel van cultuur. Koreaanse en Japanse films en series zijn uitdrukkingsvormen van de Aziatische cultuur. In dit voorbeeld worden de elementen ‘waarden en normen’ en ‘uitdrukkingsvormen’ gebruikt. Ze worden concreet gemaakt door een gegeven uit de bron. Waarden en normen worden concreet gemaakt door de waarden familiebanden en waardering voor hard werken. Het element uitdrukkingsvorm wordt met Koreaanse en Japanse films en series concreet gemaakt. Je krijgt in dit voorbeeld dus géén punten als je alleen opschrijft dat ‘normen en waarden deel uitmaken van de cultuur’. Je krijgt alleen punten als de normen en waarden concreet worden gemaakt met een gegeven uit de bron. Een ander voorbeeld met het kernconcept cultuur uit het examen van 2017-1. “Beredeneer dat een toename van de diversiteit in speelgoedfiguren van LEGO kan zorgen voor een verandering in de socialisatie van kinderen. Gebruik in je redenering de omschrijving van het kernconcept cultuur (…)”. Het antwoordmodel van de examenmakers luidt als volgt: “Als meer groepen (sociale categorieën) in speelgoedfiguren zijn vertegenwoordigd, kan dit bijdragen aan een andere voorstelling die kinderen hebben over deze groepen/ de samenleving1. Kinderen kunnen zich onder andere meer bewust worden van het bestaan van bepaalde groepen in de samenleving. Voorstellingen zijn onderdeel van cultuur.” Dit maakt duidelijk dat de elementen uit de definitie bij deze vraag moeten zijn: • voorstellingen; • groepen/samenleving (beide goed). 1 Wat vet gedrukt staat in het antwoordmodel verwijst naar het element uit de omschrijving dat gekozen moet zijn.

Maatschappijwetenschappen havo

Let op: Bij de examens tot 2019 werd er in de vraag alleen gevraagd naar ‘een kernconcept’. Dat is in 2019 veranderd in ‘de omschrijving van het kernconcept’. Let daar dus op als je examenvragen van vorige jaren maakt. Het antwoord dat je moet geven op deze vragen is hetzelfde gebleven: je moet delen van het kernconcept gebruiken en concreet maken met gebruik van de bron. Bepaling van je cijfer en de normering van het examen Je gemaakte examen wordt eerst nagekeken door je eigen docent(e) aan de hand van een correctievoorschrift, dat is vastgesteld door de vaststellingscommissie maatschappij wetenschappen van het College voor Toetsing en Examens (CvTE). Daarna kijkt een docent(e) maatschappijwetenschappen van een andere school je examen na. Samen bepalen ze het uiteindelijk aantal behaalde punten. Afhankelijk van de landelijke resultaten voor het examen wordt door het CvTE de norm bepaald. Die norm is de omrekening van punten naar cijfers. Voor de berekening van het eindcijfer voor maatschappijwetenschappen tellen schoolexamen en centraal examen ieder voor 50% mee. Gebruik van het woordenboek Nederlands bij het examen Een eendelig verklarend woordenboek Nederlands is toegestaan bij het maken van het centraal schriftelijk examen. In plaats hiervan mag ook gebruikgemaakt worden van een woordenboek van Nederlands naar een vreemde taal, bijvoorbeeld naar de eigen thuistaal van de kandidaat. Een woordenboek kan een hulpmiddel zijn dat zekerheid geeft bij een enkel woord of begrip. Wel kan te veel opzoeken van woorden of begrippen tot tijdnood leiden. Een ander punt is dat omschrijvingen van begrippen in het woordenboek niet altijd overeenkomen met de omschrijvingen van deze begrippen in de vaktaal. Alleen de formulering van de begrippen zoals omschreven in de syllabus Maatschappijwetenschappen HAVO, versie examen 20221 zijn geldig. Andere hulpmiddelen Naast het woordenboek Nederlands zijn er ook andere hulpmiddelen toegestaan, zij het dat die bij de beantwoording van de vragen van het examen maatschappijwetenschappen niet direct van belang zijn. Het gaat dan om schrijfmateriaal, tekenpotlood, blauw en rood kleurenpotlood, liniaal, passer, geometrische driehoek, vlakgum en rekenmachine. Voorbereiding op het examen met deze bundel • Zorg ervoor dat je goed vertrouwd bent met de uitwerkingen van het examenprogramma, zoals die beschreven staan in de havo syllabus voor het examen van 2022. • Maak de oefenopgaven in deze bundel. Daarmee kun je nagaan of je de vragen kunt beantwoorden en of deze antwoorden overeenkomen met de uitwerkingen bij de vragen in deze bundel. • Maak de examens maatschappijwetenschappen van 2018 en 2019. Niet alleen heb je dan een beeld van hoe een examen er in zijn geheel uitziet, maar ook van wat de juiste antwoorden zijn die in het antwoordmodel beschreven staan. • Neem kennis van de berichtgeving van de media over maatschappelijke en politieke onderwerpen; lees – eventueel naast een regionale krant – regelmatig een landelijke kwaliteitskrant (bijvoorbeeld de Volkskrant, NRC Handelsblad en Trouw), en kijk regelmatig naar het NOS Journaal en/of RTL 4 Nieuws en/of luister regelmatig naar het NOS Radio 1 Journaal. Het examen is echter al een jaar voor de dag waarop het examen plaatsvindt, gemaakt. Dus het is niet nodig enkele weken voor het examen een nieuwsitem uit te spitten. Dat zal niet voorkomen in het examen.

1 www.examenblad.nl.

examenbundel havo Nederlands havo Engels havo Duits havo Frans havo Economie havo Bedrijfseconomie havo Maatschappijwetenschappen havo Geschiedenis havo Aardrijkskunde havo Wiskunde A havo Wiskunde B havo Scheikunde havo Biologie havo Natuurkunde

samengevat havo Economie havo Bedrijfseconomie havo Maatschappijwetenschappen havo Geschiedenis havo Aardrijkskunde havo Wiskunde A

Tips, tricks en informatie die jou helpen bij het slagen voor je eindexamen vind je op examenbundel.nl! Nog meer kans op slagen? Volg ons ook op social media. #geenexamenstress

havo Wiskunde B havo Scheikunde havo Biologie havo Natuurkunde havo/vwo Nederlands 3F/4F havo/vwo Rekenen 3F

examenidioom + examenbundel + samengevat + zeker slagen! = #geenexamenstress

examenidioom havo Engels havo Duits havo Frans

zeker slagen ! voor vmbo, havo én vwo

9 789006 491418