vwo Engels
Bundels voor al je vakken bestel je op
www.examenbundel.nl
examenbundels vwo Duits
vwo Engels vwo Frans
vwo Nederlands vwo biologie
vwo natuurkunde vwo scheikunde
vwo wiskunde A vwo wiskunde B vwo wiskunde C vwo economie
vwo geschiedenis vwo m&o
vwo maatschappijwetenschappen
Meer kans van slagen met de Examenbundel!
978-90-06-39179-4
uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens
978-90-06-39197-8 978-90-06-39185-5
978-90-06-39202-9 978-90-06-39188-6 978-90-06-39167-1
978-90-06-39193-0
978-90-06-39168-8 978-90-06-39176-3
ÂŽ
De Examenbundel bevat oefenexamens met het oefenen.
De bundel is speciaal samengesteld voor dit schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof.
Test je kennis met de OriĂŤntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.
978-90-06-39191-6
examenbundel
vwo aardrijkskunde
978-90-06-39181-7
978-90-06-39196-1
978-90-06-39180-0 978-90-06-39174-9
978-90-06-39169-5
vwo
2017|2018
vwo
samengevat vwo biologie
Meer kans van slagen met Samengevat!
vwo scheikunde
overzicht van alle examenstof.
vwo wiskunde B
Engels/Duits/Frans in de praktijk zijn
drs. C. van Putten drs. H. Verploegh
Engels
Samengevat biedt je een helder en beknopt
vwo natuurkunde
theorieboekjes die geworteld zijn in de praktijk.
vwo wiskunde C
Met een compacte uitleg van grammatica en vele
vwo aardrijkskunde
voorbeeldzinnen.
vwo geschiedenis vwo economie
2017|2018
vwo wiskunde A
Jouw beste voorbereiding op je examen in 2018
vwo m&o
h/v Nederlands 3F / 4F h/v rekenen 3F Engels in de praktijk Duits in de praktijk Frans in de praktijk
978-90-06-07397-3 978-90-06-07396-6 978-90-06-07398-0
Al onze uitgaven zijn verkrijgbaar via de erkende boekhandel.
9789006391978_EB_vEng_omslag.indd 1
9 789006 391978
9/05/17 15:06
Voorwerk.indd 1
09-02-17 14:15
2017|2018
vwo
drs. C. van Putten drs. H. Verploegh
Engels
Jouw beste voorbereiding op je examen in 2018
Voorwerk.indd 1
09-02-17 14:15
Colofon Auteurs drs. C. van Putten drs. H. Verploegh Vormgeving Maura van Wermeskerken, Apeldoorn Opmaak Grafivorm, Meppel
Over ThiemeMeulenhoff ThiemeMeulenhoff ontwikkelt zich van educatieve uitgeverij tot een learning design company. We brengen content, leerontwerp en technologie samen. Met onze groeiende expertise, ervaring en leeroplossingen zijn we een partner voor scholen bij het vernieuwen en verbeteren van onderwijs. Zo kunnen we samen beter recht doen aan de verschillen tussen lerenden en scholen en ervoor zorgen dat leren steeds persoonlijker, effectiever en efficiënter wordt. Samen leren vernieuwen. www.thiememeulenhoff.nl
ISBN 978 90 06 39197 8 Eerste druk, eerste oplage, 2017 © ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, 2017 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieën in het onderwijs zie www. auteursrechtenonderwijs.nl. De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.
Deze uitgave is volledig CO2-neutraal geproduceerd. Het voor deze uitgave gebruikte papier is voorzien van het FSC®-keurmerk. Dit betekent dat de bosbouw op een verantwoorde wijze heeft plaatsgevonden.
Voorwerk.indd 2
09-02-17 14:15
vwo engels
Voorwoord Met deze examenbundel kun je je goed voorbereiden op het eindexamen Engels vwo. Het eerste deel bestaat uit duidelijke informatie over wat er van je verwacht wordt op zowel het schoolexamen als het centraal examen, met allerhande tips om je beter op die examens voor te kunnen bereiden. In het tweede deel kun je je leesvaardigheid in je eigen tijd en in je eigen tempo oefenen met examenteksten. De
examenbundel
bevat onder meer de volgende onderdelen:
deel 1 algemene informatie over Engelstalige landen – vaardigheden die worden getoetst op het schoolexamen – belangrijkste grammatica – leesvaardigheid op het centraal examen – oriëntatietoets – oefenen met leesstrategieën - signaalwoorden deel 2 losse examenteksten en hele examens met woordenlijstjes – losse examenteksten en hele examens met uitleg van de antwoorden – bijlagen met daarin onder meer basiswoordenlijst examenidioom Het stappenplan op bladzijde 6 en 7 geeft je een idee hoe je met de kunt werken.
examenbundel
Op www.examenbundel.nl vind je heel veel gratis oefenexamens die je kunt downloaden. Het centraal examen Engels vwo 2018 wordt afgenomen op woensdag 16 mei tussen 13.30 en 16.00 uur. De makers van de examenbundel wensen je daarbij alvast heel veel succes! Voor reacties, zowel van leerlingen als van docenten, houden wij ons graag aanbevolen. Mail naar vo@thiememeulenhoff.nl. Amersfoort, mei 2017
Opmerking De overheid stelt regels op die betrekking hebben op de specifieke examenonderwerpen in 2018, de hulpmiddelen die je tijdens je examen mag gebruiken, duur en datum van je examen, etc. Hoewel deze examenbundel met de grootst mogelijke zorgvuldigheid is samengesteld, kunnen auteurs en uitgever geen aansprakelijkheid aanvaarden voor de aanwijzingen die betrekking hebben op publicaties van de overheid. Het is altijd raadzaam je docent of onze website www.examenbundel.nl te raadplegen voor actuele informatie die voor jouw examen van belang kan zijn. © ThiemeMeulenhoff
Voorwerk.indd 3
3
09-02-17 14:15
Examenbundel 2017 | 2018
Inhoud 3 voorwoord 6 stappenplan
9
deel 1
107
voorbereiding op het examen 11
A
13 20 24 26
29
1 2 3 4
B
31 34 40 49
Groot-Brittannië Verenigde Staten van Amerika onderwijs veelgebruikte bronnen
C
grammatica 1 2 3 4 5 6 7 8 9
D
zelfstandige naamwoorden lidwoorden voornaamwoorden bijwoorden trappen van vergelijking werkwoorden gerund woordvolgorde spelling
v oorbereiding op het centraal examen
67 73
1 leesvaardigheid 2 oriëntatietoets
81 102
3 oefenen met leesstrategieën 4 veelvoorkomende woorden en uitdrukkingen in de vraagstelling 5 signaalwoorden 6 voorvoegsels
nagaan wat je nu kunt
03 1 106
4
Voorwerk.indd 4
oefenen met examenteksten voor het centraal examen 109
A
losse examenteksten met woordenlijsten
moeilijkheidsgraad ★ 111 1 examen 2013-II: 113 2 examen 2014-II: 114 3 examen 2014-II: 115 4 examen 2014-II:
10 1 9 10
moeilijkheidsgraad ★★ 116 5 examen 2013-II: 117 6 examen 2014-II: 118 7 examen 2014-II: 120 8 examen 2014-II:
8 2 4 8
moeilijkheidsgraad ★★★ 121 9 examen 2014-II: 124 10 examen 2014-II: 127 11 examen 2014-II: 130 12 examen 2014-II:
3 5 6 7
schoolexamen 1 kijk- en luistervaardigheid 2 gespreksvaardigheid 3 schrijfvaardigheid
51 53 53 56 57 58 62 63 64
65
k ennis van land en samenleving
deel 2
135
B
examen 2015-II met woordenlijsten
2015-II 137 1 examen 138 2 examen 139 3 examen 142 4 examen 145 5 examen 148 6 examen 150 7 examen 153 8 examen 155 9 examen 157 10 examen
2015-II: 2015-II: 2015-II: 2015-II: 2015-II: 2015-II: 2015-II: 2015-II: 2015-II: 2015-II:
1★ 2★ 3 ★★★ 4 ★★★ 5 ★★★ 6 ★★ 7 ★★★ 8 ★★ 9 ★★ 10 ★
© ThiemeMeulenhoff
09-02-17 14:15
vwo engels
159
C
losse examenteksten met uitwerkingen
moeilijkheidsgraad ★ 161 1 examen 2014-I: 163 2 examen 2015-I: 164 3 examen 2015-I: 166 4 examen 2015-I: 167 5 examen 2015-I:
9 1 2 10 11
moeilijkheidsgraad ★★ 168 6 examen 2014-I: 169 7 examen 2014-I: 172 8 examen 2015-I: 174 9 examen 2015-I: 176 10 examen 2015-I: 178 11 examen 2015-I:
1 5 3 4 8 9
moeilijkheidsgraad ★★★ 180 12 examen 2014-I: 6 182 13 examen 2014-I: 8 185 14 examen 2015-I: 5 188 15 examen 2015-I: 6 191 16 examen 2015-I: 7 194 uitwerkingen
207
D
examens 2016-I en 2016-II met uitwerkingen
2016-I 209 1 examen 2016-I: 210 2 examen 2016-I: 211 3 examen 2016-I: 214 4 examen 2016-I: 217 5 examen 2016-I: 220 6 examen 2016-I: 223 7 examen 2016-I: 226 8 examen 2016-I: 228 9 examen 2016-I: 229 10 examen 2016-I: 230 uitwerkingen 2016-II 240 11 examen 241 12 examen 242 13 examen 243 14 examen 245 15 examen 248 16 examen 251 17 examen 254 18 examen 256 19 examen 258 20 examen 259 21 examen
1★ 2 ★★ 3 ★★ 4 ★★★ 5 ★★★ 6 ★★★ 7 ★★★ 8 ★★ 9★ 10 ★
2016-II: 2016-II: 2016-II: 2016-II: 2016-II: 2016-II: 2016-II: 2016-II: 2016-II: 2016-II: 2016-II:
1★ 2★ 3 ★★ 4 ★★★ 5 ★★★ 6 ★★★ 7 ★★★ 8 ★★ 9 ★★ 10 ★ 11 ★
260 uitwerkingen
269
E
examen 2017-I
271 examen 2017-I
b ijlagen
© ThiemeMeulenhoff
Voorwerk.indd 5
basiswoordenlijst register op thema cijferbepaling examens 2015-II, 2016-I en 2016-II
5
09-02-17 14:15
Examenbundel 2017 | 2018
stappenplan Natuurlijk kun je kriskras door de examenbundel gaan en met die onderdelen oefenen die jou belangrijk lijken. Je kunt het ook systematischer aanpakken en daar is onderstaand stappenplan voor bedoeld. Het stappenplan leidt je op een slimme manier door de bundel en laat je optimaal profiteren van de mogelijkheden die de examenbundel je biedt om je leesvaardigheid op peil te brengen. Dan kun je met vertrouwen het centraal examen tegemoet zien. Dit stappenplan is dus bedoeld voor het oefenen voor het centraal examen. Het schoolexamen is daarin niet opgenomen. Toch is er ook aan de voorbereiding op het schoolexamen in de examenbundel gedacht. In de onderdelen A, B en C van deel 1 vind je naast handige tips en aanwijzingen voor het schoolexamen ook informatie over de Engelstalige landen en een heldere, beknopte samenvatting van de Engelse grammatica.
bestudeer D1 in deel 1
maak de oriëntatietoets in D2 van deel 1
0-4 fout
meer antwoorden fout
bekijk het studieadvies
bekijk het studieadvies
oorzaak 1: je weet niet hoe je te werk moet gaan
oorzaak 2: je begrijpt de meerkeuzevragen niet goed
oorzaak 3: gebrek aan woordkennis
oorzaak 4: gebrek aan achtergrondkennis van GrootBritannië en de VS
bestudeer D3 in deel 1
bestudeer D4 in deel 1
• leer de basiswoordenlijst (Engels-Nederlands) • leer de signaalwoorden (D5 in deel 1) • leer de voorvoegsels (D6 in deel 1)
lees onderdeel A in deel 1
oefen met de examenteksten in onderdeel A in deel 2
6
Voorwerk.indd 6
© ThiemeMeulenhoff
09-02-17 14:15
vwo engels
oefen met de examenteksten in onderdeel C in deel 2
weinig fouten
veel fouten
zoek naar de oorzaak en bestudeer de betreffende onderdelen in de bundel (zie het begin van dit stappenplan)
maak een heel examen in onderdeel D in deel 2
bereken je cijfer aan de hand van de cijferbepaling achter in de bundel
bestudeer de uitwerkingen bij dit examen
oefen tot aan het centraal examen verder met hele examens in de onderdelen B, D en E in deel 2 en op www.examenbundel.nl
Š ThiemeMeulenhoff
Voorwerk.indd 7
7
09-02-17 14:15
Voorwerk.indd 1
09-02-17 14:15
deel 1 voorbereiding op het examen
9
Deel 1.indd 9
09-02-17 14:16
Voorwerk.indd 1
09-02-17 14:15
onderdeel A kennis van land en samenleving 1 Groot-BrittanniĂŤ 2 Verenigde Staten van Amerika 3 onderwijs 4 veelgebruikte bronnen In dit onderdeel vind je een overzicht van belangrijke feiten over de Engelstalige landen. Je krijgt informatie over de geografische ligging, de staatsinrichting, het onderwijssysteem en de cultuur. Ook worden de belangrijkste gebeurtenissen uit de recente geschiedenis aangegeven. Tot slot is een lijstje opgenomen met veelgebruikte bronnen. Kennis van deze informatie helpt bij het sneller begrijpen van veel examenteksten. Ook is het een voordeel bij het maken van kijk- en luistertoetsen. De schuingedrukte woorden zijn Engelse woorden die handig zijn om te kennen. Voor het bestuderen van dit onderdeel kun je ook gebruikmaken van de studievragen die hierbij zijn gemaakt. Je vindt die op www.examenbundel.nl. Of je kunt de interactieve quiz doen op www.engelsklaslokaal.nl.
11
Deel 1.indd 11
09-02-17 14:16
Voorwerk.indd 1
09-02-17 14:15
KENNIS VAN LAND EN SAMENLEVING
vwo engels
A 1 Groot-Brittannië De Engelstalige wereld Over de hele wereld verspreid wordt Engels gesproken. Voor ongeveer 400 miljoen mensen in onder meer Groot-Brittannië, Ierland, de Verenigde Staten, Canada, Australië en Nieuw-Zeeland is het de moedertaal. Daarnaast is Engels in meer dan 50 landen de officiële taal, dat wil zeggen de taal die door de overheid gebruikt wordt. Dit geldt bijvoorbeeld voor meer dan 1 miljard mensen in India en voor de ruim 174,5 miljoen inwoners van Nigeria. Zonder overdrijven kun je stellen dat door de rest van de wereldbevolking Engels het vaakst als tweede taal geleerd wordt. Engels heeft deze positie te danken aan de grote invloed die Groot-Brittannië van de 17e tot halverwege de 20e eeuw over de hele wereld heeft uitgeoefend. Niet voor niets werd het British Empire aangeduid als het rijk waar de zon nooit onderging, om aan te geven dat er altijd wel daglicht was in een deel van het rijk. Ook na het onafhankelijk worden van de vele Britse koloniën en het verschrompelen van het Empire bleef Engels de voertaal in internationale politiek, wetenschap, sport en het zakenleven. Wat Latijn was in de middeleeuwen, is Engels in de moderne tijd: een lingua franca, een taal die heel veel gebruikt wordt als mensen met een verschillende moedertaal met elkaar willen communiceren. The English-speaking world
Alaska
United Kingdom
Canada
Ireland
USA Gibraltar (Brit.) Malta Cayman Is. (Brit.)
Cyprus Pakistan
Bermuda Is. (Brit.) Bahamas Turks and Caicos Is. (Brit.)
Kuwait
West Indies Associated States (Brit.) Belize Jamaica Barbados Granada Gambia Trinidad and Tobago
Hong Kong The Philippines
Yemen Nigeria
Malaysia
Sierra Leone
Guyana
Bangladesh
India
Liberia
Ghana
Brunei
Sri Lanka
Uganda Kenia
Ascension (Brit.)
Seychelles
Tanzania
Papua New Guinea
Singapore
Sri Chagos Is. (Brit.)
Zambia St. Helena (Brit.)
Zimbabwe
Malawi
Botswana
Pitcairn Is
Swaziland Lesotho
Mauritius Australia
Republic of South Africa Tristan da Cunha (Brit.) Tasmania Gough Is. (Brit.)
Falkland Is. (Brit.)
New Zealand
South Georgia (Brit.)
0
3000 km Sandwich Is. (Brit.)
© ThiemeMeulenhoff
Deel 1.indd 13
= English-speaking countries Italic text = Independent members of the British Commonwealth
13
09-02-17 14:16
KENNIS VAN LAND EN SAMENLEVING
Examenbundel 2017 | 2018
De geografie Het Verenigd Koninkrijk (United Kingdom) van Groot-Brittannië en Noord-Ierland bestaat uit de landen Engeland, Wales en Schotland op het eiland Groot-Brittannië en het noordoostelijk deel van het eiland Ierland en een groot aantal kleine eilanden. Er wonen circa 63 miljoen mensen. Het wordt omringd door de Noordzee, het Kanaal, de Atlantische Oceaan en de Ierse Zee. Engeland is verbonden met het Europese vasteland (Continent) door de Kanaaltunnel (Channel tunnel), de langste onderwatertunnel ter wereld (50 kilometer). Het Britse landschap is zeer gevarieerd: van glooiende heuvels in Engeland tot ruig gebergte in Wales en Schotland. Er heerst een gematigd zeeklimaat, dat bepaald wordt door de Golfstroom. Het hele jaar door valt er veel regen; in de winter kan het flink sneeuwen. The British Isles
Orkneys
Hebrides
TH
E
Inverness
HIG
HLANDS
Aberdeen
Loch Ness
Ben Nevis S C OT L A N D
THE AT L A N T I C O C E A N
T H E N O RT H S E A
Loch Lomond Edinburgh
Glasgow
The
Tyn e
Newcastle Sunderland
Londonderry Carlisle
N O RT H E R N IRELAND
Lake District
Belfast
Enniskillen
THE REPUBLIC OF IRELAND (EIRE) Galway
Middlesbrough
ENGLAND York
Isle of Man
Hull
Blackpool
THE IRISH SEA
Liverpool
Leeds
Manchester
Dublin
Snowdon
Leicester
Birmingham
Limerick Tipperary
Cork Swansea Cardiff
Norwich
Coventry Cambridge
Stratfordon-Avon
WA L E S
Killarney
Sheffield Nottingham
Harwich
Oxford
Newport Bristol
London
The Thames
Stonehenge Southampton
N
C
Land's End
W
A
L L Exeter Bournemouth
R O Plymouth Torquay
Canterbury Dover
Brighton
Portsmouth
Hastings
Isle of Wight
THE ENGLISH CHANNEL Alderney
0
50
100
150
200 km
Guernsey Jersey
14
Deel 1.indd 14
© ThiemeMeulenhoff
09-02-17 14:16
vwo engels
KENNIS VAN LAND EN SAMENLEVING
De geschiedenis van het Verenigd Koninkrijk tot de twintigste eeuw Al tienduizenden jaren wonen er mensen in wat wij nu het Verenigd Koninkrijk noemen. In de prehistorie was Engeland via een moerassig grasland met Nederland verbonden. De eerste Britten spraken een Keltische taal. Een indrukwekkend aandenken aan hen is het monument Stonehenge uit 3100 voor Christus, dat gebruikt werd voor het aanbidden van de maan en de zon. Rond 50 voor Christus begon de Romeinse invasie en bezetting van Engeland en Wales. De oorspronkelijke bevolking werd verdreven naar de uithoeken van GrootBrittannië. Dit verklaart tot op de dag van vandaag dat er Keltisch wordt gesproken in Wales, Ierland en Schotland. De noordelijke grens van het Romeinse Rijk lag net ten zuiden van Schotland. Daar bouwden de Romeinen in 122 na Christus de muur van Hadrianus (Hadrian´s Wall) om de vijandige stammen tegen te houden. De Romeinse invasie was van bepalende invloed op de Engelse cultuur. Latijn was de taal van de kerk en de overheid en de Romeinen gaven de eilanden de naam Brittannië. Zij stichtten de hoofdstad Londinium (het latere Londen). Tussen 400 en 900 waren er invasies van Germaanse stammen, zoals de Angelen en de Saksen die zich in Engeland vestigden, en gewelddadige invallen door Vikingen. In 1066 werd voor de laatste keer voet aan wal gezet door een bezetter in Engeland: de Normandische King William versloeg King Harald tijdens de Battle of Hastings. Nu begon er een periode van Franse invloed op de Britse cultuur en op de Engelse taal. In 1215 werd de Engelse King John door zijn onderdanen gedwongen het Magna Carta te ondertekenen. Dit is een document dat de macht van de koning aan banden legde en de rechten van burgers beschermde. Het is een van de beroemdste documenten uit de Engelse geschiedenis. Men beschouwt het vaak als de stevige basis van de Engelse democratie, rechtstaat en het recht op vrijheid. In de eerste helft van de 16e eeuw regeerde King Henry VIII. Hij stamde af van de familie Tudor en is beroemd omdat hij brak met de rooms-katholieke kerk en vervolgens zijn eigen anglicaanse kerk (Church of England) stichtte. Hij werd ook het hoofd van deze kerk. Tot op de dag van vandaag is de regerend vorst van het Verenigd Koninkrijk hoofd van de anglicaanse kerk. Henry VIII werd berucht vanwege zijn zes huwelijken. Twee ex-vrouwen liet hij onthoofden. In de tweede helft van de 16e eeuw regeerde Queen Elizabeth I. Zij was de laatste vorst uit de Tudor-dynastie. Omdat zij nooit getrouwd is geweest, wordt zij ook wel aangeduid als de Virgin Queen. Onder haar bewind bloeide het theater. De schrijver William Shakespeare was een beschermeling van haar. Dit was ook de periode van grote ontdekkingsreizen. Sir Francis Drake voer tweemaal de aarde rond en veel kolonisten vestigden zich in Noord-Amerika. Een Britse kolonie aan de Amerikaanse oostkust werd vernoemd naar Elizabeth: Virginia. Groot-Brittannië breidde zich in de volgende eeuwen uit met grote gebieden in Canada, Zuid- en Midden-Amerika, Afrika, Azië, Australië en Nieuw-Zeeland. In 1689 werd de Bill of Rights door het Britse parlement aangenomen. Dit document zorgde voor een beperking van de bevoegdheden van de vorst en de rechten van het parlement werden erin vastgelegd. Het bevat bijvoorbeeld regels voor de vrijheid van meningsuiting in het parlement en het uitschrijven van regelmatige verkiezingen. De Bill of Rights vormt de basis voor de Britse democratische, parlementaire democratie en was ook de inspiratiebron voor de Amerikaanse Bill of Rights, de eerste tien amendementen van de Amerikaanse grondwet (1787). In 1776 werd de Amerikaanse onafhankelijkheid uitgeroepen en zeven jaar later deed Groot-Brittannië afstand van zijn koloniën daar. De Britse expansie richtte zich vervolgens op Afrika en Azië. © ThiemeMeulenhoff
Deel 1.indd 15
15
09-02-17 14:16
KENNIS VAN LAND EN SAMENLEVING
Examenbundel 2017 | 2018
In de negentiende eeuw bevond Groot-Brittannië zich op het hoogtepunt van de macht. Queen Victoria, Empress of India, regeerde van 1837 tot 1901 en was een stabiele en populaire vorstin. Grondstoffen werden uit het wereldrijk aangevoerd en verwerkt in het industriële hart van Engeland, rondom Birmingham: in de Midlands. Engeland kreeg de bijnaam de workshop of the world. De overgang van het ambachtelijke handwerk naar massale productie met gebruik van stoomkracht, machines, nieuwe scheikundige processen en steenkool wordt aangeduid met het begrip de Industrial Revolution. Deze revolutie begon in Engeland en breidde zich binnen enkele decennia uit naar het vasteland van Europa en naar de Verenigde Staten. De schaduwzijdes hiervan waren kinderarbeid, uitbuiting van de arbeiders en enorme milieuvervuiling. De geschiedenis van het Verenigd Koninkrijk vanaf de twintigste eeuw In september 1914 verklaarde Groot-Brittannië de oorlog aan het Duitse Keizerrijk, nadat de Duitsers België waren binnengevallen. Men verwachtte a jolly little war en dat iedereen voor de kerst weer thuis zou zijn. Niets was minder waar. De oorlog groeide uit tot een wereldoorlog, die vier jaar zou duren en een zware tol eiste. Een generatie Britse jongemannen werd gedecimeerd. In totaal vielen er aan Britse zijde ruim 700.000 doden. Als we ook alle overzeese gebiedsdelen meetellen, stijgt dit aantal nog met ruim 200.000 personen. Het is daarom geen wonder dat deze bloedige strijd in de Engelse geschiedenisboeken nog steeds wordt aangeduid als de Great War. Terwijl Groot-Brittannië in de loopgraven vocht tegen het Duits-Habsburgse rijk, kwamen de Ieren in april 1916 in opstand tegen de Britse overheersing (Easter Rising). Dit leidde in 1921 tot een splitsing op het Ierse eiland. Noord-Ierland, ook wel aangeduid als Ulster, bleef namelijk wel onderdeel van het Verenigd Koninkrijk. De rest van Ierland werd een onafhankelijke republiek (Irish Republic) met Dublin als hoofdstad. In september 1939 verklaarden Groot-Brittannië en Frankrijk weer de oorlog aan Duitsland, nadat het naziregime Polen was binnengevallen. Van juli tot november 1940 was Groot-Brittannië het doelwit van Duitse luchtaanvallen. Hitler wilde in eerste instantie de Britse luchtmacht, de RAF, uitschakelen en later angst onder de bevolking zaaien door binnensteden te bombarderen. De Britse premier Sir Winston Churchill noemde dit de Battle of Britain. De RAF wist de Duitse aanvallen af te slaan en er kwam geen invasie en bezetting door de Duitsers. Vastberaden leidde Churchill de Britten door de oorlog heen. Met zijn beroemde speeches in het parlement en voor de BBC-radio inspireerde en bemoedigde hij hen. Bepaalde uitspraken van hem werden begrippen in de Engelse taal. Een voorbeeld hiervan is het verzoek om militaire steun aan de VS: Give us the tools and we’ll finish the job. In het voorjaar van 1945 wonnen de geallieerden (Allies), maar ook dit was een zwaar bevochten zege. In de Tweede Wereldoorlog sneuvelden ruim 380.000 militairen afkomstig uit het hele Britse rijk. Om te kunnen slagen had het Verenigd Koninkrijk veel geld geleend van de Verenigde Staten: ongeveer 120 miljard pond. Deze schuld is pas in 2006 helemaal afbetaald. Na de Tweede Wereldoorlog braken er daarom sobere tijden aan voor de Britten: de zogeheten austerity years. Voedsel en kleding werden gerantsoeneerd. In de eerste parlementsverkiezingen na de oorlog verloor de Conservative Party (Churchill) van de Labour Party. Eind jaren 40 werd de basis gelegd voor de Britse verzorgingsstaat (welfare state). In 1948 werd de National Health Service (NHS) opgericht die gratis medische zorg biedt aan alle burgers. Ook werd de dekolonisatie van het Britse Rijk in gang gezet door het tekenen van het Onafhankelijkheidsverdrag met India (1947). Veel voormalige koloniën hebben zich samen met het Verenigd Koninkrijk verenigd in het Britse Gemenebest (Commonwealth). Dit is een samenwerkingsverband van 53 onafhankelijke soevereine staten. Queen Elizabeth II is hun symbolische staatshoofd. In totaal telt het Gemenebest bijna 2 miljard inwoners. 16
Deel 1.indd 16
© ThiemeMeulenhoff
09-02-17 14:16
vwo engels
KENNIS VAN LAND EN SAMENLEVING
In 1952 stierf King George IV en volgde zijn oudste dochter Elizabeth II hem op. Zij is de vierde monarch van de Windsor-dynastie en is nu, na ruim zestig jaar op de troon, de langst regerende vorst ter wereld. Haar zoon Charles, kleinzoon William en achterkleinzoon George zijn de volgenden in de lijn van troonsopvolging. In de jaren 60 en 70 wisselden de Labour Party en de Conservative Party elkaar regelmatig als regeringspartij af. Eind jaren 70 was er een ernstige economische crisis in Groot-Brittannië. De industrie was sterk verouderd en de inflatie was hoog. Na een winter van stakingen en onrust, the winter of discontent, won de conservatief Margaret Thatcher overtuigend de parlementsverkiezingen. Zij was de eerste vrouwelijke premier van het Verenigd Koninkrijk en is de langstzittende premier van de twintigste eeuw geworden (1979-1991). Thatcher hervormde met harde hand de industrie, de positie van de vakbonden (Trade Unions) en de economie. Dit leverde haar de bijnaam de Iron Lady op. Van eind jaren 60 tot 1998 woedde er een bloedig conflict om de grondwettelijke status van Noord-Ierland: the Troubles. De protestantse meerderheid wilde onderdeel blijven van het Verenigd Koninkrijk. Zij worden aangeduid als Unionisten en Loyalisten. De katholieke minderheid wilde zich voegen bij de Republiek Ierland. Zij noemden zich daarom Republikeinen en Nationalisten. Hoewel de twee vechtende partijen tot verschillende christelijke stromingen horen, was dit geen religieus conflict. In de kern ging het om twee totaal verschillende visies op nationale identiteit: beschouwde je jezelf als Iers of Brits? De gewelddadigheid waarmee the Troubles gepaard ging, was ongekend. Sluipmoorden, martelingen (zelfs vee werd niet gespaard) en gevangenen die zichzelf verhongerden, beheersten decennia lang de voorpagina’s van de kranten. Meer dan 3600 mensen stierven en ongeveer 50.000 mensen raakten lichamelijk gewond of verminkt. Het geweld werd gepleegd door zowel het Republikeinse verzet (IRA, Irish Republican Army) en Loyalistische paramilitaire groeperingen als door de Britse veiligheidstroepen. Het Good Friday Agreement van 1998 gaf Noord-Ierland bevoegdheid om op termijn zelf te regeren. In mei 2007 werd de eerste Noord-Ierse regering gevormd, bestaande uit partijen die tien jaar eerder nog recht tegenover elkaar hadden gestaan. In 1997 kwam er een einde aan bijna twee decennia conservatief beleid. Tony Blair (Labour Party) nam zijn intrek in No. 10 Downing Street, de ambtswoning van de premier. Zijn pragmatische socialisme wordt aangeduid met de term New Labour. In hetzelfde jaar kozen de bewoners van Wales en Schotland in referenda voor meer autonomie en decentralisatie (devolution). In 1999 kregen beide delen van het Verenigd Koninkrijk een eigen parlement. In 2010 wonnen de Conservatives de verkiezingen. David Cameron vormde toen de eerste Britse coalitieregering met Nick Clegg, de leider van de Liberal Democrats. Bij de laatste verkiezingen in 2015 behaalden de Conservatives een overtuigende overwinning en sindsdien zijn ze weer alleen aan de macht. Na het Brexit-referendum in juni 2016, waarbij een krappe meerderheid (52%) voor vertrek uit de EU stemde, is Cameron afgetreden als Prime Minister en opgevolgd door partijgenote Theresa May.
© ThiemeMeulenhoff
Deel 1.indd 17
17
09-02-17 14:16
vwo Engels
Bundels voor al je vakken bestel je op
www.examenbundel.nl
examenbundels vwo Duits
vwo Engels vwo Frans
vwo Nederlands vwo biologie
vwo natuurkunde vwo scheikunde
vwo wiskunde A vwo wiskunde B vwo wiskunde C vwo economie
vwo geschiedenis vwo m&o
vwo maatschappijwetenschappen
Meer kans van slagen met de Examenbundel!
978-90-06-39179-4
uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens
978-90-06-39197-8 978-90-06-39185-5
978-90-06-39202-9 978-90-06-39188-6 978-90-06-39167-1
978-90-06-39193-0
978-90-06-39168-8 978-90-06-39176-3
ÂŽ
De Examenbundel bevat oefenexamens met het oefenen.
De bundel is speciaal samengesteld voor dit schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof.
Test je kennis met de OriĂŤntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.
978-90-06-39191-6
examenbundel
vwo aardrijkskunde
978-90-06-39181-7
978-90-06-39196-1
978-90-06-39180-0 978-90-06-39174-9
978-90-06-39169-5
vwo
2017|2018
vwo
samengevat vwo biologie
Meer kans van slagen met Samengevat!
vwo scheikunde
overzicht van alle examenstof.
vwo wiskunde B
Engels/Duits/Frans in de praktijk zijn
drs. C. van Putten drs. H. Verploegh
Engels
Samengevat biedt je een helder en beknopt
vwo natuurkunde
theorieboekjes die geworteld zijn in de praktijk.
vwo wiskunde C
Met een compacte uitleg van grammatica en vele
vwo aardrijkskunde
voorbeeldzinnen.
vwo geschiedenis vwo economie
2017|2018
vwo wiskunde A
Jouw beste voorbereiding op je examen in 2018
vwo m&o
h/v Nederlands 3F / 4F h/v rekenen 3F Engels in de praktijk Duits in de praktijk Frans in de praktijk
978-90-06-07397-3 978-90-06-07396-6 978-90-06-07398-0
Al onze uitgaven zijn verkrijgbaar via de erkende boekhandel.
9789006391978_EB_vEng_omslag.indd 1
9 789006 391978
9/05/17 15:06