www.examenbundel.nl
examenbundels Duits Engels Frans Nederlands biologie natuurkunde scheikunde wiskunde A wiskunde B aardrijkskunde economie geschiedenis m&o maatschappijwetenschappen
978-90-06-39163-3 978-90-06-39187-9 978-90-06-39171-8 978-90-06-39170-1 978-90-06-39162-6 978-90-06-39172-5 978-90-06-39190-9 978-90-06-39200-5 978-90-06-39201-2 978-90-06-39184-8 978-90-06-39183-1 978-90-06-39186-2 978-90-06-39175-6 978-90-06-39173-2
Meer kans van slagen met de Examenbundel!
met uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens het oefenen.
De bundel is speciaal samengesteld voor dit schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof.
Test je kennis met de OriĂŤntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.
havo
biologie natuurkunde scheikunde wiskunde A wiskunde B aardrijkskunde geschiedenis economie m&o Nederlands 3F / 4F rekenen 3F
Samengevat biedt je een helder en
beknopt overzicht van alle examenstof. Engels/Duits/Frans in de praktijk zijn
theorieboekjes die geworteld zijn in de praktijk. Met een compacte uitleg van
scheikunde
Jouw beste voorbereiding op je examen in 2018
grammatica en vele voorbeeldzinnen.
978-90-06-07397-3 978-90-06-07396-6 978-90-06-07398-0
Al onze uitgaven zijn verkrijgbaar via de erkende boekhandel.
9789006391909_EB_hSch_omslag.indd 1
dr. J.R. van der Vecht drs. T.H.J. Heutmekers
Meer kans van slagen met Samengevat!
2017|2018
Engels in de praktijk Duits in de praktijk Frans in de praktijk
2017|2018 havo
samengevat havo havo havo havo havo havo havo havo havo h/v h/v
ÂŽ
De Examenbundel bevat oefenexamens
examenbundel
havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo
havo scheikunde
Bundels voor al je vakken bestel je op
9 789006 391909
9/05/17 13:16
Deel 1.indd 1
03-04-17 18:49
2017|2018
havo
dr. J.R. van der Vecht drs. T.H.J. Heutmekers
scheikunde
Jouw beste voorbereiding op je examen in 2018
Deel 1.indd 1
03-04-17 18:49
Colofon Auteurs dr. J.R. van der Vecht drs. T.H.J. Heutmekers Vormgeving Maura van Wermeskerken, Apeldoorn Opmaak Grafivorm, Meppel
Over ThiemeMeulenhoff ThiemeMeulenhoff ontwikkelt zich van educatieve uitgeverij tot een learning design company. We brengen content, leerontwerp en technologie samen. Met onze groeiende expertise, ervaring en leeroplossingen zijn we een partner voor scholen bij het vernieuwen en verbeteren van onderwijs. Zo kunnen we samen beter recht doen aan de verschillen tussen lerenden en scholen en ervoor zorgen dat leren steeds persoonlijker, effectiever en efficiënter wordt. Samen leren vernieuwen. www.thiememeulenhoff.nl ISBN 978 90 06 39190 9 Eerste druk, eerste oplage, 2017 © ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, 2017 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieën in het onderwijs zie www. auteursrechtenonderwijs.nl. De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.
Deze uitgave is volledig CO2-neutraal geproduceerd. Het voor deze uitgave gebruikte papier is voorzien van het FSC®-keurmerk. Dit betekent dat de bosbouw op een verantwoorde wijze heeft plaatsgevonden.
Deel 1.indd 2
03-04-17 18:49
Voorwoord Met deze examenbundel kun je je goed voorbereiden op het schoolexamen en het centraal examen voor het vak scheikunde op havo-niveau. De examenbundel bevat de volgende onderdelen: Deel 1: Hier vind je per examenonderwerp een aantal (bewerkte) examenopgaven met uitwerkingen. In de uitwerkingen staan de antwoorden en de daarbij horende toelichtingen. Bij de meeste vragen zijn hints gegeven om je, waar nodig, op weg te helpen. Oriëntatietoets: Deze bestaat uit vragen over alle onderwerpen die in 2018 centraal geëxamineerd worden. Zo kun je nagaan of je de basisbegrippen van de examenonderwerpen beheerst. De antwoorden vind je op www.examenbundel.nl. Na het invullen van je scores krijg je een studieadvies. Deel 2a: In dit deel staan acht complete examens met hints en uitwerkingen. De examens van 2013 en 2014 zijn de zogenoemde pilotexamens. Deel 2b: Hierin vind je het integrale examen van 2017, eerste tijdvak, zonder uitwerkingen. De antwoorden vind je op www.examenbundel.nl. Achter in deze bundel vind je tabellen om je ‘cijfer’ te bepalen en een onderwerpregister. Met deze examenbundel kun je oefenen voor het examen in je eigen tijd en in je eigen tempo. Oefenen houdt in dat je probeert een opgave eerst zelf te maken. Lukt dat niet, bekijk dan de hint die bij deze vraag hoort (zie de bladzijde na de opgaven). Pas daarna controleer je jouw antwoorden met de uitwerkingen. Je kunt je vaardigheid om examenopgaven te maken vergroten door het boek samengevat te gebruiken. In dat boek wordt de examenstof per onderwerp overzichtelijk gemaakt en uitgelegd. Ook op www.examenbundel.nl kun je op verschillende manieren oefenen om te kijken of je alle examenstof al beheerst. Voor reacties, zowel van leerlingen als van docenten, houden wij ons graag aanbevolen. Mail naar vo@thiememeulenhoff.nl. Amersfoort, mei 2017
Opmerkingen Vragen met een sterretje (*) gelden alleen voor het schoolexamen. Het centraal examen havo scheikunde 2018 wordt afgenomen op vrijdag 25 mei tussen 13.30 en 16.30 uur. De makers van de examenbundel en samengevat wensen je daarbij alvast heel veel succes. De overheid stelt regels op die betrekking hebben op specifieke examenonderwerpen, de hulpmiddelen die je tijdens je examen mag gebruiken, etc. Hoewel deze examenbundel met de grootst mogelijke zorgvuldigheid is samengesteld, kunnen auteur en uitgever geen aansprakelijkheid aanvaarden voor aanwijzingen die betrekking hebben op publicaties van de overheid. Het is altijd raadzaam je docent of onze website www.examenbundel.nl te raadplegen voor actuele informatie die voor jouw examen van belang kan zijn.
© ThiemeMeulenhoff
Deel 1.indd 3
3
03-04-17 18:49
Deel 1.indd 1
03-04-17 18:49
Inhoud 3 voorwoord 6 tips
deel 1
oefenen op onderwerp 1 Van atomen tot stoffen 9 opgaven 16 hints 17 uitwerkingen
2 Reacties 22 opgaven 29 hints 30 uitwerkingen
3 Koolstofchemie en biochemie 34 opgaven 43 hints 44 uitwerkingen
4 Energie 49 opgaven 56 hints 57 uitwerkingen
5 Chemische industrie en milieu 61 opgaven 70 hints 71 uitwerkingen
6 Onderzoek 76 opgaven 87 hints 88 uitwerkingen
Examen 2013-II (pilot) 119 opgaven 130 hints 131 uitwerkingen
Examen 2014-I (pilot) 136 opgaven 147 hints 148 uitwerkingen
Examen 2014-II (pilot) 153 opgaven 164 hints 165 uitwerkingen
Examen 2015-I 169 opgaven 180 hints 181 uitwerkingen
Examen 2015-II 186 opgaven 195 hints 196 uitwerkingen
Examen 2016-I 202 opgaven 214 hints 215 uitwerkingen
Examen 2016-II 220 opgaven 231 hints 232 uitwerkingen
oriĂŤntatietoets nagaan wat je al weet 95 opgaven
deel 2b
niet-uitgewerkt examen Examen 2017-I
deel 2a
241 opgaven
examens met uitwerkingen Examen 2013-I (pilot) 101 opgaven 113 hints 114 uitwerkingen
Š ThiemeMeulenhoff
Deel 1.indd 5
bijlagen cijferbepaling onderwerpregister
5
03-04-17 18:49
Tips bij het maken van (examen)opgaven bij exacte vakken Bij het op de juiste manier oplossen van een probleem doorloop je in het algemeen drie stappen: de voorbereiding, de uitvoering en een controle. Het maakt daarbij niet uit of je moet uitzoeken waarom je mobiel niet meer oplaadt, of dat je een wiskundig vraagstuk moet oplossen. Bij de aanpak van problemen krijgt de uitvoering vaak de meeste aandacht. De voorbereiding is in vele gevallen minimaal en controle blijft meestal achter wege. Toch is het dikwijls een goede voorbereiding die tot de juiste oplossing leidt. En door een controle achteraf kun je onjuiste antwoorden ten gevolge van rekenfouten, verkeerde eenheden of verschrijvingen nog verbeteren. In het onderstaande overzicht tref je een aantal suggesties aan die je bij het maken van opgaven van nut kunnen zijn. Een aantal daarvan lijkt heel vanzelfsprekend en waarschijnlijk maak je er, bewust of onbewust, al gebruik van. Andere tips zijn misschien minder bekend. Geef ze eens extra aandacht en kijk of dat je resultaten verbetert. Voorbereiding · Kijk eerst vluchtig alle opgaven door en begin met de opgaven die je vertrouwd voorkomen. · Ga na hoeveel tijd beschikbaar is per opgave. Probeer te voorkomen dat je te lang bezig blijft met dezelfde vragen en daardoor weinig punten scoort. · Lees de tekst van de gekozen opgave rustig en nauwkeurig. Onderstreep of markeer hierbij aanwijzingen, begrippen, formules, getallen en dergelijke die van belang kunnen zijn. Deze informatie is dan bij het beantwoorden van de vragen snel terug te vinden. · Als de tekst van een opgave je onbekend voorkomt, kunnen de vragen die erbij horen je toch vaak op een idee brengen. · Lees elke vraag nauwkeurig en ga na welke informatie je nodig denkt te hebben om de vraag te kunnen beantwoorden. Zoek deze gegevens op in de tekst van de opgave of in andere beschikbare bronnen (zoals het Binas Informatieboek). Slechts in een beperkt aantal gevallen zul je uitsluitend met parate kennis het antwoord moeten geven. · Bepaal welke tussenstappen je bij de beantwoording van de vraag zult moeten maken. Deze worden bepaald door het ‘gat’ dat er zit tussen de gegevens en het gevraagde. Je kunt daarbij zowel van de gegevens als van het gevraagde uitgaan. · Begin pas aan de uitvoering, wanneer je de aanpak van het vraagstuk overziet. Uitvoering · Reserveer op je papier voor elke opgave voldoende ruimte. Je werk wordt daardoor overzichtelijker en je kunt je antwoord makkelijker aanvullen. · Schrijf alle tussenstappen op, zodat zichtbaar wordt hoe je tot je antwoord bent gekomen. · Indien om uitleg wordt gevraagd, mag die niet ontbreken. · Schrijf bij twijfel altijd iets op (behalve als je zelf al kunt beoordelen dat je antwoord nergens op slaat). In een onvolledig antwoord kan een simpele omrekening tussen eenheden toch een punt opleveren. Controle · Lees de vraag nog eens over. Is hij volledig beantwoord? · Vind je het gevonden antwoord zinnig (klopt bijvoorbeeld de orde van grootte)? Zo niet, probeer je denk- of rekenfout op te sporen of maak daarover tenminste een opmerking. · Is de juiste eenheid vermeld? · Is de afronding van een verkregen waarde in overeenstemming met de vraag stelling? Let op het juiste aantal significante cijfers. 6
Deel 1.indd 6
© ThiemeMeulenhoff
03-04-17 18:49
deel 1 oefenen op onderwerp
7
Deel 1.indd 7
03-04-17 18:49
Deel 1.indd 1
03-04-17 18:49
1 Van atomen tot stoffen Uraan
In natuurlijk uraan komen uraanatomen met massagetal 235 (235U) en uraanatomen met massagetal 238 (238U) voor. 1 Uit hoeveel protonen en hoeveel neutronen bestaat de kern van een atoom 238U? Noteer je antwoord als volgt: aantal protonen: … aantal neutronen: … Uraan wordt gewonnen uit uraanerts, U3O8. Uraan kan meerdere ladingen hebben, namelijk 2+, 3+, 4+ en 6+.
2 Welke twee ladingen van U komen voor in U3O8?
De atoomsoorten U-235 en U-238 zijn radioactief. 3 Hoe noemen we atomen met eenzelfde aantal protonen, maar met een verschillend massagetal?
4 Noem twee kenmerken van radioactieve atoomsoorten.
Ouderdomsbepaling
Er zijn verschillende manieren om de ouderdom van gesteenten te bepalen. Eén daarvan is de kalium-argonmethode (40K - 40Ar-methode). Deze methode is gebaseerd op de veronderstelling dat vloeibare gesteenten geen argon kunnen bevatten. Men gaat hiervan uit omdat argon behoort tot een 5 groep elementen die zich chemisch niet laat binden. Bovendien kan argon gemakkelijk uit een gesmolten massa ontsnappen omdat het een gas is. Om deze redenen veronderstelt men dat alle 40Ar dat in een gesteente aanwezig is, pas na het stollen van dat gesteente is gevormd uit 40K. De uitkomst van de berekeningen met deze methode zijn van belang geweest om de ouderdom van 10 de aardkorst en van vulkanische gesteenten te bepalen. naar: http://users.pandora.be/rudi.meekers/creabel/dating.htm
5 Geef de naam van de groep elementen in het periodiek systeem die in de regels 4 en 5 van de tekst wordt bedoeld. Atomen zijn opgebouwd uit protonen, neutronen en elektronen. 6 Geef in de onderstaande bijlage aan of het aantal protonen, neutronen en elektronen in een atoom 40K gelijk of ongelijk is aan het aantal protonen, neutronen en elektronen in een atoom 40Ar. Noteer je antwoord door in de tabel ‘gelijk’ of ‘ongelijk’ in te vullen.
© ThiemeMeulenhoff
Deel 1.indd 9
9
03-04-17 18:49
Naam kandidaat _______________________________
2
Kandidaatnummer ______________ Examenbundel 2017 | 2018
1 van atomen tot stoffen
bijlage bij vraag 6
in
40
K en in
40
Ar
aantal protonen aantal neutronen aantal elektronen Bij de kalium-argonmethode wordt het gesteente zo behandeld dat de hoeveelheid 40 Ar kan worden gemeten. Bij gesteenten die voor een gedeelte bestaan uit olivijn wordt soms een onjuiste ouderdom bepaald. Dit wordt veroorzaakt doordat tijdens het stollen van olivijn al een hoeveelheid 40Ar in de olivijnkristallen werd ingesloten. 7 Beredeneer of ten gevolge van het insluiten van 40Ar tijdens het stollen de ouderdom van het gesteente als ouder of als jonger dan de werkelijke ouderdom wordt bepaald.
20
Olivijnkristallen bestaan onder andere uit magnesiumorthosilicaat (Mg2SiO4). Uit de formule van magnesiumorthosilicaat kan de formule van het orthosilicaation worden afgeleid. 8 Geef de formule van het orthosilicaation.
Kwik
In sommige kwikzouten komt de ionsoort Hg22+ voor. 9 Hoeveel protonen en hoeveel elektronen heeft een Hg22+ ion? Noteer je antwoord als volgt: aantal protonen: ... aantal elektronen: ...
Kalomel is een voorbeeld van een zout waarin Hg22+ ionen voorkomen. Kalomel bestaat uitsluitend uit Hg22+ ionen en chloride-ionen. 32 10 Geef de formule van kalomel.
Natrojarosiet
Natrojarosiet is een zout dat bestaat uit twee soorten positieve en twee soorten Na + is NaFe (SO ) (OH) . negatieve ionen. De formule 3 4 2 6 11 Leid de lading af van de ijzerionen in NaFe3(SO4)2(OH)6. 12 Geef de formule van het ijzeroxide waarin het ijzerion dezelfde lading heeft als in natrojarosiet.
VERGEET NIET DEZE UITWERKBIJLAGE IN TE LEVEREN
lees verdereinde ►►►
HA-1028-a-10-1-u HA-1028-a-10-1-u*
10
Deel 1.indd 10
© ThiemeMeulenhoff
03-04-17 18:49
havo scheikunde
1 van atomen tot stoffen
Papier Papier bestaat grotendeels uit vezels (cellulose). De binding tussen de papiervezels wordt verkregen door waterstofbruggen tussen de hydroxylgroepen die in cellulose aanwezig zijn. Hieronder staan twee cellulosemoleculen schematisch weergegeven:
H
O H
H O H
C
H
O H
H H
C
O
13 Teken tussen deze moleculen twee waterstofbruggen. Teken de waterstofbruggen als •••. Om de kwaliteit van het papier te verbeteren, worden doorgaans vulstoffen en hulpstoffen toegevoegd. Zo kan titaanwit (titaan(IV)oxide) worden toegevoegd om het papier minder doorzichtig te maken. 14 Geef de formule van titaanwit.
Hydratatie
O
H
H
H
O H H
H
O
Bij het oplossen van kaliumchloride in water worden de ionen gehydrateerd. Eén van deze gehydrateerde ionen is hiernaast getekend. 16 Leg uit of hiernaast een gehydrateerd positief of een gehydrateerd negatief ion is getekend.
H
Het atoomnummer van chloor is 17; het atoomnummer van kalium is 19. De verbinding kaliumchloride bestaat uit kaliumionen en chloride-ionen. 15 Leg uit dat een kaliumion evenveel elektronen bevat als een chloride-ion.
H
O
Jood en jodide
Een mengsel van jood I2(s), en kaliumjodide, KI(s), wordt verwarmd. Het jood verdampt, het kaliumjodide niet. 17 Verklaar aan de hand van de bindingstypen in beide stoffen dat jood gemakkelijker verdampt van kaliumjodide. 18 Geef voor jood en kaliumjodide aan welk type kristalrooster ze hebben in vaste toestand. Noteer je antwoord als volgt: roostertype I2: ... roostertype KI: ...
© ThiemeMeulenhoff
Deel 1.indd 11
11
03-04-17 18:49
1 van atomen tot stoffen
Examenbundel 2017 | 2018
19 Verklaar dat jood beter in wasbenzine oplost dan kaliumjodide dat doet. Vermeld in je uitleg ook de aard van de drie stoffen. Een mengsel van jood en kaliumjodide kan worden gescheiden door gebruik te maken van dit verschil in oplosbaarheid. 20 Beschrijf dit experiment kort maar volledig en noem de drie scheidingsmethoden die daarbij nodig zijn.
Massapercentage In olieraffinaderijen wordt aardolie gescheiden in verschillende fracties. Hierbij ontstaan zogenoemde lichtere en zwaardere fracties. De lichtere fracties bestaan uit moleculen met relatief weinig koolstofatomen. De zwaardere fracties bestaan uit moleculen met relatief veel koolstofatomen. De moleculen in een bepaalde fractie bevatten 30 tot 40 koolstofatomen. Normaal wordt deze fractie gebruikt als brandstof in onder meer grote zeeschepen en elektriciteitscentrales.
21 Bereken het massapercentage koolstof in de koolwaterstof met de formule C32H50. Geef je antwoord in twee significante cijfers.
Alcohol 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11
Elk soort alcoholhoudende drank heeft zijn eigen alcoholpercentage. Toch maakt het voor de hoeveelheid alcohol die je binnen krijgt, nauwelijks iets uit of je een glas bier (met 5,0 volumeprocent alcohol) of een glas wijn (met 12 volumeprocent alcohol) drinkt. Alcohol wordt door het lichaam snel opgenomen en afgebroken. Het grootste deel komt in de dunne darm en wordt daar sneller opgenomen dan andere voedingsstoffen. Daarna verspreidt het zich via het bloed gelijkmatig over de totale hoeveelheid lichaamsvloeistof. Het bloedalcoholgehalte (BAG) wordt uitgedrukt in promille. Een promillage van 0,50 wil zeggen dat 1,0 liter bloed 0,50 gram pure alcohol bevat. Bij het besturen van een voertuig is maximaal een BAG van 0,50 promille toegestaan. naar: Biochemistry
22 Laat door een berekening zien dat het juist is wat in de tweede zin (regels 1-4) staat. Neem daarbij aan dat een bierglas met 250 mL bier wordt gevuld en een wijnglas met 100 mL wijn.
23 Bereken de molariteit (in mol L–1) van alcohol (ethanol) in bloed met een BAG van 0,50 promille.
24 Leg aan de hand van de bouw van het ethanolmolecuul uit dat alcohol zowel in water als in vet goed oplosbaar is.
12
Deel 1.indd 12
Š ThiemeMeulenhoff
03-04-17 18:49
havo scheikunde
1 van atomen tot stoffen
Karaat Zuiver goud is een te zacht metaal om sieraden van te maken. Het wordt daarom gemengd met andere metalen zoals koper, zilver, nikkel en zink. Het goudgehalte van sieraden wordt aangegeven in karaat. Eén karaat komt overeen met 1/24 massadeel goud: 24 karaats goud is zuiver goud. Een bepaald sieraad is gemaakt van rood goud, een legering (mengsel) van goud en koper. Het sieraad weegt 4,8 gram en er staat bij dat het van 18 karaats goud is gemaakt.
25 Bereken hoeveel gram goud dit sieraad bevat.
26 Bereken het aantal mol koper per mol goud in dit sieraad. Geef de berekening en noteer je antwoord als: aantal mol koper : aantal mol goud = ... : 1,0
■■■■
Raketbrandstof Raketbrandstof In Wereldoorlog werd werd op op grote grote schaal schaalhydrazine hydrazinegebruikt gebruikt als alsbrandstof brandstofvoor In de de Tweede Tweede Wereldoorlog voor raketten. Hydrazine heeft de volgende structuurformule: raketten. Hydrazine heeft de volgende structuurformule: H
H N
H
H
In de raketmotor liethydrazine men hydrazine in eeninredoxreactie reageren met waterstofperoxide Het geproduceerde is opgelost water. (H2O2). De halfreactie van hydrazine kan als volgt worden weergegeven: 27 Leg aan de hand van de structuurformule van hydrazine uit waardoor hydrazine goed oplosbaar is in water.+ N2H4 → N2 + 4 H + 4 e-
3p
N
Wanneer de hoeveelheid water in de hydrazine-oplossing wordt verminderd, ontstaat Geef de vergelijking van de andere halfreactie en de vergelijking van de totale redoxreactie. hydrazinemonohydraat (N2H4.H2O). 28 Bereken hetkan massapercentage hydrazinemonohydraat. Hydrazine gemaakt wordenwater door in ammoniak en waterstofperoxide met elkaar te laten
11 ■
reageren: 2 NH3 + H2O2 → N2H4 + 2 H2O Met deze methode wordt in een fabriek per jaar 6,5·105 kg hydrazine geproduceerd. 3p
12 ■
Bereken hoeveel kg ammoniak moet reageren met waterstofperoxide voor de productie van 6,5·105 kg hydrazine. Tijdens het productieproces wordt een viervoudige overmaat aan ammoniak gebruikt.
2p
13 ■
Leg uit dat de fabriek toch per jaar niet meer ammoniak hoeft in te kopen dan de hoeveelheid die bij vraag 12 is berekend. Het geproduceerde hydrazine is opgelost in water.
2p
14 ■
Leg aan de hand van de structuurformule van hydrazine uit waardoor hydrazine goed oplosbaar is in water. Wanneer de hoeveelheid water in de hydrazine-oplossing wordt verminderd, ontstaat hydrazinemonohydraat (N2H4.H2O).
2p
15 ■
Bereken het massapercentage water in hydrazinemonohydraat. © ThiemeMeulenhoff
■■■■ Deel 1.indd 13
13
Bepaling massapercentage 03-04-17 18:49
4,0·102 kg kaliumchloride (KCl) bevat. Men stopt de elektrolyse wanneer de oplossing verzadigd is met kaliumchloraat. Op dat moment is 87 massaprocent van de kaliumchloride die bij het begin van de elektrolyse aanwezig was, omgezet tot kaliumchloraat. Hierbij 1 van atomen stoffen wordt uit 1 moltot kaliumchloride 1 mol kaliumchloraat gevormd.Examenbundel 2017 | 2018 3p
20
Bereken het aantal kg kaliumchloraat dat is ontstaan uit de kaliumchloride die tijdens de Oplosbaarheid elektrolyse is omgezet. van kaliumchloraat Eenontstane verzadigde oplossing van kaliumchloraat wordt wordt afgekoeld van 75van °C75 totoC 10tot °C, 10 oC, De verzadigde oplossing van kaliumchloraat afgekoeld waarbij een groot deel van het kaliumchloraat uitkristalliseert: het wordt vast. waarbij een groot deel van het kaliumchloraat uitkristalliseert: het wordt vast. In de onderstaande figuur is devan oplosbaarheid vanalskaliumchloraat functie van de In figuur 2 is de oplosbaarheid kaliumchloraat functie van deals temperatuur temperatuur weergegeven. weergegeven.
figuur 2
oplosbaarheid (g/100 g water)
70,0 60,0
KClO3
50,0 40,0 30,0 20,0 10,0 0
3p
0
10
20
30
40
50
60
70
80 90 100 temperatuur (°C)
Bereken met behulp van gegevens uit figuur 2 hoeveel massaprocent van het kaliumchloraat o gegevens 29 bij Bereken met behulp van uit de figuur hoeveel massaprocent van het C tot 10 oC uitkristalliseert. het afkoelen van 75 kaliumchloraat bijopgeloste het afkoelen van 75 °C tot 10invl °C oed uitkristalliseert. Neem aan dat het kaliumchloride geen heeft op de oplosbaarheid van kaliumchloraat.
21
Ontdekking van argon Honderd jaar geleden ontdekten de Engelse onderzoekers Ramsay en Rayleigh bij een poging om stikstof te bereiden uit lucht min 6of meer bij toeval het edelgas argon. Bij de door hen gevolgde werkwijze werd eerst koolstofdioxide verwijderd uit een hoeveelheid lucht. Daarna verwijderden zij achtereenvolgens de waterdamp en de zuurstof uit het overgebleven gasmengsel. Zij namen aan dat zij op die manier zuivere stikstof overhielden. Om na te gaan of dat inderdaad het geval was, bepaalden zij de gemiddelde massa van een liter van hun product. Deze bleek groter te zijn dan de massa van een liter zuivere stikstof. Op deze manier kwamen Ramsay en Rayleigh het bestaan van argon op het spoor. 30 Bereken welke gemiddelde massa (in gram) Ramsay en Rayleigh voor een liter van hun product hebben gevonden. Ga er daarbij van uit dat hun product bestond uit 98,81 volumeprocent stikstof en 1,19 volumeprocent argon. Maak gebruik van Binas.
600023-1-55o
14
Deel 1.indd 14
Lees verder
© ThiemeMeulenhoff
03-04-17 18:49
havo scheikunde
1 van atomen tot stoffen
Jozo In de winkel is het zogenoemde ‘Jozo’-zout verkrijgbaar. Hiernaast staat de samenstelling van Jozo, zoals weergegeven op de verpakking, vermeld.
Ingrediënten: - zout (NaCl) min. 99,7% - jodium (KI) 50 mg/kg - antiklontermiddel
Joeri onderzoekt het Jozo. Hij brengt 25 g Jozo in 100 mL water (van 298 K). De ontstane ‘oplossing’ is enigszins troebel. Hij vraagt zich af of dit komt doordat hij teveel Jozo heeft gebruikt.
31 Bereken hoeveel gram NaCl kan oplossen in 100 mL water van 298 K. Gebruik Binas 45B. Neem aan dat de dichtheid van water 1,00 kg L–1 is.
32 Bereken de [I– ] in de oplossing. Neem hierbij aan dat het totale volume, na het oplossen van het Jozo, 109 mL is.
Azijnsoorten Er zijn verschillende oplossingen bekend die azijnzuur (ethaanzuur, CH3COOH) bevatten. Hieronder worden vier soorten genoemd. Azijn is een oplossing die 4,0 gram azijnzuur per 100 mL bevat. Het is als een kleurloze maar ook als een bruine vloeistof te koop. In het laatste geval is karamel toegevoegd. Is het azijnzuur verkregen uit alcohol (de zogenoemde natuurlijke methode) dan gebruikt men wel de aanduiding ‘natuurazijn’. Dubbele azijn bevat ten minste 8,0 gram azijnzuur per 100 mL. Het wordt onder andere gebruikt als schoonmaakazijn. Kruidenazijn is een azijn waaraan een natuurlijk extract van één of meer kruiden is toegevoegd. In plaats van het extract kunnen ook blaadjes en/of takjes van het kruid worden toegevoegd. Azijnessence is een vloeistof die 80 gram azijnzuur per 100 mL bevat.
33 Bereken de molariteit van het azijnzuur in azijn. Uitgaande van azijnessence kan door het toevoegen van water dubbele azijn worden verkregen. 34 Beschrijf hoe je 1,0 liter dubbele azijn verkrijgt met een azijnzuurgehalte van 8,0 g per 100 mL, wanneer je uitgaat van azijnessence.
© ThiemeMeulenhoff
Deel 1.indd 15
15
03-04-17 18:49
www.examenbundel.nl
examenbundels Duits Engels Frans Nederlands biologie natuurkunde scheikunde wiskunde A wiskunde B aardrijkskunde economie geschiedenis m&o maatschappijwetenschappen
978-90-06-39163-3 978-90-06-39187-9 978-90-06-39171-8 978-90-06-39170-1 978-90-06-39162-6 978-90-06-39172-5 978-90-06-39190-9 978-90-06-39200-5 978-90-06-39201-2 978-90-06-39184-8 978-90-06-39183-1 978-90-06-39186-2 978-90-06-39175-6 978-90-06-39173-2
Meer kans van slagen met de Examenbundel!
met uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens het oefenen.
De bundel is speciaal samengesteld voor dit schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof.
Test je kennis met de OriĂŤntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.
havo
biologie natuurkunde scheikunde wiskunde A wiskunde B aardrijkskunde geschiedenis economie m&o Nederlands 3F / 4F rekenen 3F
Samengevat biedt je een helder en
beknopt overzicht van alle examenstof. Engels/Duits/Frans in de praktijk zijn
theorieboekjes die geworteld zijn in de praktijk. Met een compacte uitleg van
scheikunde
Jouw beste voorbereiding op je examen in 2018
grammatica en vele voorbeeldzinnen.
978-90-06-07397-3 978-90-06-07396-6 978-90-06-07398-0
Al onze uitgaven zijn verkrijgbaar via de erkende boekhandel.
9789006391909_EB_hSch_omslag.indd 1
dr. J.R. van der Vecht drs. T.H.J. Heutmekers
Meer kans van slagen met Samengevat!
2017|2018
Engels in de praktijk Duits in de praktijk Frans in de praktijk
2017|2018 havo
samengevat havo havo havo havo havo havo havo havo havo h/v h/v
ÂŽ
De Examenbundel bevat oefenexamens
examenbundel
havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo
havo scheikunde
Bundels voor al je vakken bestel je op
9 789006 391909
9/05/17 13:16