Issuu

vwo Duits

Bundels voor al je vakken bestel je op

www.examenbundel.nl

examenbundels vwo Duits

vwo Engels vwo Frans

vwo Nederlands vwo biologie

vwo natuurkunde vwo scheikunde

vwo wiskunde A vwo wiskunde B vwo wiskunde C vwo economie

vwo geschiedenis vwo m&o

vwo maatschappijwetenschappen

Meer kans van slagen met de Examenbundel!

978-90-06-39179-4

uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens

978-90-06-39197-8 978-90-06-39185-5

978-90-06-39202-9 978-90-06-39188-6 978-90-06-39167-1

978-90-06-39193-0

978-90-06-39168-8 978-90-06-39176-3

ÂŽ

De Examenbundel bevat oefenexamens met het oefenen.

De bundel is speciaal samengesteld voor dit schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof.

Test je kennis met de OriĂŤntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.

978-90-06-39191-6

examenbundel

vwo aardrijkskunde

978-90-06-39181-7

978-90-06-39196-1

978-90-06-39180-0 978-90-06-39174-9

978-90-06-39169-5

vwo

2017|2018

vwo

samengevat vwo biologie

Meer kans van slagen met Samengevat!

vwo scheikunde

overzicht van alle examenstof.

vwo wiskunde B

Engels/Duits/Frans in de praktijk zijn

M. van Rossum

Duits

Samengevat biedt je een helder en beknopt

vwo natuurkunde

theorieboekjes die geworteld zijn in de praktijk.

vwo wiskunde C

Met een compacte uitleg van grammatica en vele

vwo aardrijkskunde

voorbeeldzinnen.

vwo geschiedenis vwo economie

2017|2018

vwo wiskunde A

Jouw beste voorbereiding op je examen in 2018

vwo m&o

h/v Nederlands 3F / 4F h/v rekenen 3F Engels in de praktijk Duits in de praktijk Frans in de praktijk

978-90-06-07397-3 978-90-06-07396-6 978-90-06-07398-0

Al onze uitgaven zijn verkrijgbaar via de erkende boekhandel.

9789006391817_EB_vDui_omslag.indd 1

9 789006 391817

9/05/17 15:02

Voorwerk.indd 1

04-04-17 14:51

2017|2018

vwo

M. van Rossum

Duits

Jouw beste voorbereiding op je examen in 2018

Voorwerk.indd 1

04-04-17 14:51

Colofon Auteur M. van Rossum Vormgeving Maura van Wermeskerken, Apeldoorn Opmaak Grafivorm, Meppel

Over ThiemeMeulenhoff ThiemeMeulenhoff ontwikkelt zich van educatieve uitgeverij tot een learning design company. We brengen content, leerontwerp en technologie samen. Met onze groeiende expertise, ervaring en leeroplossingen zijn we een partner voor scholen bij het vernieuwen en verbeteren van onderwijs. Zo kunnen we samen beter recht doen aan de verschillen tussen lerenden en scholen en ervoor zorgen dat leren steeds persoonlijker, effectiever en efficiënter wordt. Samen leren vernieuwen. www.thiememeulenhoff.nl

ISBN 978 90 06 39181 7 Eerste druk, eerste oplage, 2017 © ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, 2017 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieën in het onderwijs zie www. auteursrechtenonderwijs.nl. De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.

Deze uitgave is volledig CO2-neutraal geproduceerd. Het voor deze uitgave gebruikte papier is voorzien van het FSC®-keurmerk. Dit betekent dat de bosbouw op een verantwoorde wijze heeft plaatsgevonden.

Voorwerk.indd 2

04-04-17 14:51

vwo duits

Voorwoord Met deze examenbundel kun je je goed voorbereiden op het eindexamen Duits vwo. Het eerste deel bestaat uit duidelijke informatie over wat er van je verwacht wordt op zowel het schoolexamen als het centraal examen, met allerhande tips om je beter op die examens voor te kunnen bereiden. In het tweede deel kun je je leesvaardigheid in je eigen tijd en in je eigen tempo oefenen met examenteksten. De

examenbundel

bevat onder meer de volgende onderdelen:

deel 1 algemene informatie over Duitstalige landen (geheel vernieuwd!) – vaardigheden die worden getoetst op het schoolexamen – belangrijkste grammatica – leesvaardigheid op het centraal examen – oriëntatietoets – oefenen met leesstrategieën signaalwoorden deel 2 losse examenteksten en hele examens met woordenlijstjes – losse examenteksten en hele examens met uitleg van de antwoorden – bijlagen met daarin onder meer basiswoordenlijst examenidioom Het stappenplan op bladzijde 6 en 7 geeft je een idee hoe je met de examenbundel kunt werken. Op www.examenbundel.nl vind je heel veel gratis oefenexamens die je kunt downloaden. Het centraal examen Duits vwo 2018 wordt afgenomen op dinsdag 22 mei tussen 9.00 en 11.30 uur. De makers van de examenbundel wensen je daarbij alvast heel veel succes! Voor reacties, zowel van leerlingen als van docenten, houden wij ons graag aanbevolen. Mail naar vo@thiememeulenhoff.nl. Amersfoort, mei 2017

Opmerking De overheid stelt regels op die betrekking hebben op de specifieke examenonderwerpen in 2018, de hulpmiddelen die je tijdens je examen mag gebruiken, duur en datum van je examen, etc. Hoewel deze examenbundel met de grootst mogelijke zorgvuldigheid is samengesteld, kunnen auteur en uitgever geen aansprakelijkheid aanvaarden voor de aanwijzingen die betrekking hebben op publicaties van de overheid. Het is altijd raadzaam je docent of onze website www.examenbundel.nl te raadplegen voor actuele informatie die voor jouw examen van belang kan zijn.

Voorwerk.indd 3

04-04-17 14:51

Examenbundel 2017 | 2018

Inhoud 3 voorwoord 6 stappenplan

deel 1

109

voorbereiding op het examen 11

13 14 21 23 25

1 2 3 4 5

29 32 38

het Duitse taalgebied Duitsland Zwitserland Oostenrijk veelgebruikte bronnen

grammatica 1 2 3 4 5 6 7 8

werkwoorden naamvallen trappen van vergelijking zelfstandige naamwoorden voornaamwoorden naar, bij en voor woordvolgorde de infinitief in combinatie met andere (werk)woorden

v oorbereiding op het centraal examen

65 71

1 leesvaardigheid 2 oriëntatietoets

82 102

3 oefenen met leesstrategieën 4 veelvoorkomende woorden en uitdrukkingen in de vraagstelling 5 signaalwoorden 6 voorvoegsels

nagaan wat je al kunt

04 1 108

Voorwerk.indd 4

oefenen met examenteksten voor het centraal examen 111

losse examenteksten met woordenlijsten

moeilijkheidsgraad ★ 113 1 examen 2013-II: 114 2 examen 2013-II: 115 3 examen 2014-II: 116 4 examen 2014-II: 117 5 examen 2014-II:

1 12 1 6 10

moeilijkheidsgraad ★★ 118 6 examen 2014-II: 119 7 examen 2014-II: 122 8 examen 2014-II: 123 9 examen 2014-II:

2 3 5 8

schoolexamen 1 kijk- en luistervaardigheid 2 gespreksvaardigheid 3 schrijfvaardigheid

49 54 56 58 59 59 60 61

k ennis van land en samenleving

deel 2

moeilijkheidsgraad ★★★ 125 10 examen 2014-II: 4 129 11 examen 2014-II: 7 132 12 examen 2014-II: 9

135

examen 2015-II met woordenlijsten

2015-II 137 1 examen 138 2 examen 139 3 examen 142 4 examen 145 5 examen 147 6 examen 148 7 examen 151 8 examen 153 9 examen 155 10 examen 156 11 examen

2015-II: 2015-II: 2015-II: 2015-II: 2015-II: 2015-II: 2015-II: 2015-II: 2015-II: 2015-II: 2015-II:

1★ 2 ★★ 3★ 4 ★★★ 5 ★★ 6★ 7 ★★★ 8 ★★★ 9 ★★ 10 ★★ 11 ★

04-04-17 14:51

vwo duits

159

losse examenteksten met uitwerkingen

moeilijkheidsgraad ★ 161 1 examen 2013-I: 162 2 examen 2014-I: 163 3 examen 2014-I: 165 4 examen 2014-I: 167 5 examen 2015-I: 168 6 examen 2015-I: 170 7 examen 2015-I: 171 8 examen 2015-I: moeilijkheidsgraad ★★ 172 9 examen 2014-I: 175 10 examen 2014-I: 177 11 examen 2015-I: 179 12 examen 2015-I: 182 13 examen 2015-I: 184 14 examen 2015-I:

10 1 2 5 2 4 6 11

3 10 1 7 8 10

moeilijkheidsgraad ★★★ 187 15 examen 2014-I: 8 191 16 examen 2015-I: 3 193 17 examen 2015-I: 5 195 18 examen 2015-I: 9 199 uitwerkingen

219

examens 2016-I en 2016-II met uitwerkingen

2016-I 221 1 examen 2016-I: 222 2 examen 2016-I: 225 3 examen 2016-I: 228 4 examen 2016-I: 231 5 examen 2016-I: 234 6 examen 2016-I: 236 7 examen 2016-I: 238 8 examen 2016-I: 241 9 examen 2016-I: 244 10 examen 2016-I: 246 uitwerkingen 2016-II 260 11 examen 261 12 examen 263 13 examen 266 14 examen 269 15 examen 271 16 examen 273 17 examen 275 18 examen 278 19 examen 280 20 examen

1 ★★ 2★ 3 ★★ 4 ★★★ 5 ★★ 6★ 7★ 8 ★★★ 9 ★★★ 10 ★

2016-II: 2016-II: 2016-II: 2016-II: 2016-II: 2016-II: 2016-II: 2016-II: 2016-II: 2016-II:

1★ 2 ★★ 3 ★★ 4★ 5 ★★★ 6★ 7 ★★★ 8 ★★★ 9 ★★ 10 ★

281 uitwerkingen 293

examen 2017-I

295 examen 2017-I

b ijlagen

Voorwerk.indd 5

basiswoordenlijst register op thema cijferbepaling examens 2015-II, 2016-I en 2016-II

04-04-17 14:51

Examenbundel 2017 | 2018

stappenplan leesvaardigheid Natuurlijk kun je kriskras door de examenbundel gaan en met die onderdelen oefenen die jou belangrijk lijken. Je kunt het ook systematischer aanpakken en daar is onderstaand stappenplan voor bedoeld. Het stappenplan leidt je op een slimme manier door de bundel en laat je optimaal profiteren van de mogelijkheden die de examenbundel je biedt om je leesvaardigheid op peil te brengen. Dan kun je met vertrouwen het centraal examen tegemoet zien. Dit stappenplan is dus bedoeld voor het oefenen voor het centraal examen. Het schoolexamen is daarin niet opgenomen. Toch is er ook aan de voorbereiding op het schoolexamen in de examenbundel gedacht. In de onderdelen A, B en C van deel 1 vind je naast handige tips en aanwijzingen voor het schoolexamen ook informatie over de Duitstalige landen en een heldere, beknopte samenvatting van de Duitse grammatica. september/oktober

bestudeer D1 in deel 1

maak de oriëntatietoets in D2 van deel 1

0-3 fout

meer antwoorden fout

bekijk het studieadvies

oorzaak 1: je weet niet hoe je te werk moet gaan

oorzaak 2: gebrek aan woordkennis

oorzaak 3: je begrijpt de meerkeuzevragen niet goed

oorzaak 4: oorzaak onbekend

bestudeer D3 in deel 1

• leer de basiswoordenlijst (Duits-Nederlands) • leer de signaalwoorden (D5 in deel 1) • leer de voorvoegsels (D6 in deel 1)

bestudeer D4 in deel 1

• bestudeer D3 in deel 1 • leer de basiswoordenlijst (Duits-Nederlands) • bestudeer D4 in deel 1 • leer de signaalwoorden (D5 in deel 1) • leer de voorvoegsels (D6 in deel 1)

oefen regelmatig met teksten uit de onderdelen A en C in deel 2

Voorwerk.indd 6

04-04-17 14:51

vwo duits

maak een heel examen in onderdeel D in deel 2

januari

bereken je cijfer aan de hand van de cijferbepaling achter in de bundel

voldoende

onvoldoende

bestudeer de uitwerkingen bij dit examen

zoek naar de oorzaken van je onvoldoende score en doorloop de stappen aan het begin van dit stappenplan opnieuw

oefen regelmatig met teksten uit de onderdelen A en C in deel 2 en de hele examens in de onderdelen B en D in deel 2

april

maak het examen in onderdeel E in deel 2

bereken je cijfer aan de hand van de antwoorden en de cijferbepaling op www.examenbundel.nl

voldoende

onvoldoende

• bestudeer opnieuw de basiswoordenlijst • herhaal D4, D5 en D6 in deel 1

oefen tot aan het centraal examen met zo veel mogelijk examens (zie www.examenbundel.nl)

Voorwerk.indd 7

04-04-17 14:51

Voorwerk.indd 1

04-04-17 14:51

deel 1 voorbereiding op het examen

Deel 1.indd 9

04-04-17 14:51

Voorwerk.indd 1

04-04-17 14:51

onderdeel A kennis van land en samenleving 1 het Duitse taalgebied 2 Duitsland 3 Zwitserland 4 Oostenrijk 5 veelgebruikte bronnen In dit onderdeel vind je een overzicht van belangrijke feiten over de Duitstalige landen. Je krijgt informatie over de geografische ligging, de staatsinrichting, het onderwijssysteem en de cultuur. Ook worden de belangrijkste gebeurtenissen uit de recente geschiedenis aangegeven. Tot slot is een lijstje opgenomen met veelgebruikte bronnen. Kennis van deze informatie helpt bij het sneller begrijpen van veel examenteksten. Ook is het een voordeel bij het maken van kijk- en luistertoetsen. De schuingedrukte woorden zijn Duitse woorden die handig zijn om te kennen. Voor het bestuderen van dit onderdeel kun je ook gebruikmaken van de studievragen die hierbij zijn gemaakt. Je vindt die op www.examenbundel.nl. Of je kunt de interactieve quiz doen op www.kennisvanlandenvolk.nl.

Deel 1.indd 11

04-04-17 14:51

Voorwerk.indd 1

04-04-17 14:51

vwo duits

KENNIS VAN LAND EN SAMENLEVING

A 1 het Duitse taalgebied Het Duits is de officiële taal van Duitsland, Oostenrijk en Liechtenstein en een van de officiële talen van Zwitserland, Luxemburg, België (Oost-België), Denemarken (Zuid-Jutland) en Italië (Zuid-Tirol). Ook in delen van Namibië (een vroegere Duitse kolonie), Frankrijk (Elzas) en landen van het voormalige Oostblok wordt Duits gesproken, maar daar is het geen officiële taal. In zowel Noord- als Zuid-Amerika zijn er nog grote groepen mensen die het Duits als moedertaal hebben: in de Verenigde Staten en Canada zelfs nog ongeveer twee miljoen mensen. Het Duits dat elders gesproken wordt, is niet altijd gelijk aan wat er in Duitsland gesproken wordt, maar het is er wel verwant aan. Voorbeelden daarvan zijn het Jiddisch, het Letzeburgs in Luxemburg, het Pennsilvaans in de Verenigde Staten en het Schwyzerdütsch in Zwitserland. In Europa spreken rond de 120 miljoen mensen Duits als moedertaal. Daarmee is het Duits na het Russisch de grootste taal in Europa, en de grootste in de Europese Unie.

Deel 1.indd 13

04-04-17 14:51

KENNIS VAN LAND EN SAMENLEVING

Examenbundel 2017 | 2018

A 2 Duitsland Geografie Na de Tweede Wereldoorlog werd het Deutsche Reich door de geallieerden opgedeeld in vier zones en in een later stadium ontstonden daaruit de BRD: Bundesrepublik Deutschland en de DDR: Deutsche Demokratische Republik (zie ‘De geschiedenis van Duitsland in de twintigste eeuw’ op bladzijde 17). Sinds de Duitse hereniging (Wiedervereinigung) op 2 oktober 1990 is Duitsland qua oppervlakte het zesde land van Europa. Duitsland is bijna negen keer zo groot als Nederland, ligt centraal op het Europese continent en grenst aan negen landen. Ongeveer een derde van het huidige Duitse grondgebied wordt gevormd door de voormalige DDR. Duitsland bestaat uit drie grote geografische landschappen: vanuit het noorden verandert het landschap geleidelijk van vlak laagland via middelgebergte naar het hooggebergte van de Alpen.

Kopenhagen

DÄNEMAR K N

Ostsee Nordsee

Kiel

Schleswig - Holstein Bremerhaven

Wilhelmshafen Groningen

Hildesheim

Nordrhein-Westfalen

MönchenGladbach Köln Aachen

Paderborn

Dortmund Hagen

Salzgitter

Göttingen

Sachsen - Anhalt

Kassel

Bonn

Hessen

Frankfurt

Rheinland-Pfalz Saarland

Wiesbaden

Erfurt

Thüringen

Würzburg

Mannheim

Gera

Chemnitz

Cheb

Bamberg

Prag

TSCHECHIEN

Neurenberg

Karlsruhe

Stuttgart

Baden-Württemberg

F R A NKREICH

Zwickau

Erlangen

Heidelberg

Dresden

Sachsen

Nancy Straßburg

Leipzig

Mold

Saarbrücken Ludwigshafen

Cottbus

Jena

Deutschland Main

Darmstadt

Frankfurt

Halle

Koblenz

LUXEMBURG

Brandenburg

Magdeburg

Bundesrepublik

Wuppertal Leverkusen

Fulda

Lüttich

Weze r

Münster

Potsdam

Braunschweig

Hamm

B E L GIEN

Hannover

Bielefeld

POLEN

Berlijn

Wolfsburg

Arnheim

Krefeld Essen

Brüssel

Osnabrück

Antwerpen

Elb

Niedersachsen

Amsterdam Utrecht Rotterdam

Mecklenburg - Vorpommeren Bremen

Oldenburg

NIEDERLAND E

Rostock

Lübeck

Hamburg

Neck

Ulm

Donau

Bayern

Augsburg München

Freiburg Basel Bern

Deel 1.indd 14

Bodensee

Chiemsee

Zürich

SCHWEIZ LIECHTENSTEIN

Innsbruck

Salzburg

ÖSTERREICH

150 km

04-04-17 14:51

vwo duits

KENNIS VAN LAND EN SAMENLEVING

Het Noord-Duitse laagland wordt gevormd door de benedenloop van enkele belangrijke rivieren: de Rhein, Elbe, Weser, Oder en hun zijrivieren. Zij monden uit in de Nordsee en de Ostsee. De bekendste middelgebergten zijn: Eifel, Hunsrück, Taunus, Harz en Thüringer Wald. Ten zuiden van de rivier de Donau liggen in het centrum van Europa de Alpen die zich uitstrekken over het zuiden van Duitsland, het zuiden en westen van Oostenrijk, het noorden van Italië en het oosten van Frankrijk. Staatsinrichting Duitsland is een federale staat, bestaande uit zestien deelstaten (Bundesländer of Länder) waarvan drie zogenaamde stadstaten (Berlin, Hamburg, Bremen). Elke deelstaat heeft zijn eigen grondwet, volksvertegenwoordiging (Landtag) en regering (Landesregierung). De Länder hebben ook verregaande eigen bevoegdheden (bijvoorbeeld op het gebied van onderwijs), zowel wetgevend als uitvoerend, en bijbehorende financiële middelen, verkregen uit belastingen. De centrale overheid is onder andere verantwoordelijk voor defensie, de spoorwegen en de buitenlandse politiek. Omdat de centrale overheid de regionale overheden overkoepelt, zijn de deelstaten wel gebonden aan de wetten die de centrale overheid opstelt. De Bundespräsident (op dit moment is dat Frank-Walter Steinmeier) is het staatshoofd van de Bundesrepublik Deutschland. Net als ons staatshoofd heeft de Bundespräsident voornamelijk een ceremoniële functie. Hij vertegenwoordigt Duitsland, maar hij heeft geen politieke macht. De hoogste politieke macht is in Duitsland de Bundesregierung die in de Reichstag in Berlin zetelt en geleid wordt door de Bundeskanzler (sinds 2005 is dat Angela Merkel). Zij is de politieke leider van de regering.

Reichstag Het Duitse parlement bestaat net als in Nederland uit twee kamers. De Bundesrat (vergelijkbaar met onze Eerste Kamer) en de Bundestag (vergelijkbaar met onze Tweede Kamer), de directe volksvertegenwoordiging van de hele bondsrepubliek.

Deel 1.indd 15

04-04-17 14:51

KENNIS VAN LAND EN SAMENLEVING

Examenbundel 2017 | 2018

Bij de verkiezingen (Wahlen) voor de Bundestag die om de vier jaar plaatsvinden, brengen de kiezers twee stemmen uit. De eerste stem (Erststimme) wordt uitgebracht op een regionale kandidaat. Daarvoor is Duitsland verdeeld in 299 kiesdistricten (Wahlkreise). De verkiezingen per district leveren één winnaar op. Deze persoon krijgt dus van de regionale kiezers een direct mandaat (Direktmandat) en komt in de Bundestag. De tweede stem (Zweitstimme) wordt uitgebracht op de deelstaatlijst van een politieke partij (Landesliste). Op basis van de uitgebrachte Zweitstimmen worden de zetels in de Bundestag evenredig over de politieke partijen verdeeld. Het kiesstelsel is dus een combinatie van districtenstelsel en landelijke evenredige vertegenwoordiging. De Bundestag kiest uit zijn midden de Bundeskanzler, die de voorzitter is van de Bundesregierung en de leden daarvan (de ministers) zelf uitkiest. De Bundesrat bestaat uit leden van de regering van elk Bundesland. Ze worden niet in directe verkiezingen gekozen, maar namens hun Land benoemd. Elk Bundesland heeft een stemrecht van tussen drie en zes stemmen. Het stemaantal wordt bepaald aan de hand van het inwoneraantal. Duitsland kent net als Nederland een meerpartijensysteem. Om te kunnen regeren moeten er coalities worden gevormd. De belangrijkste partijen in de Bundestag en in de Bundesländer zijn: – SPD: Sozialdemokratische Partei Deutschlands: sociaal-democratisch; vergelijkbaar met de PvdA in Nederland – CDU: Christlich-Demokratische Union; vergelijkbaar met het CDA in Nederland – CSU: Christlich-Soziale Union; de zusterpartij van de CDU in Bayern – FDP: Freie Demokratische Partei; vergelijkbaar met de VVD en D66 in Nederland – Bündnis 90/ Die Grünen: links progressief; vergelijkbaar met GroenLinks in Nederland – die Linke: voortgekomen uit de SED (Sozialistische Einheitspartei Deutschlands in de voormalige DDR) – AfD: Alternative für Deutschland; een eurosceptische partij – Piratenpartei Deutschland: voorstander van informatieprivacy De geschiedenis van Duitsland tot de twintigste eeuw De geschiedenis van Duitsland begint rond het begin van onze jaartelling. Er woonden toen verschillende volkeren in Duitsland: Franken, Alemannen, Ostrogothen, Beieren en Visigothen. Door de opkomst van het Romeinse Rijk kregen deze volkeren een gemeenschappelijke vijand. In de Middeleeuwen werd een groot deel van het huidige Duitsland het Frankische rijk genoemd. Karel de Grote (742-814) stichtte het Karolingische Rijk en breidde dit rijk steeds verder uit; dit omvatte Duitsland, Frankrijk, Noord-Italië, Noord-Spanje, België en Nederland. Hij probeerde een meer centraal bestuur te realiseren. Na zijn dood viel het rijk uiteen. De Reformatie begon toen Luther in 1517 zijn 95 stellingen op de deur van de slotkapel van Wittenberg spijkerde. Hij was de aanstichter van een beweging die inging tegen de macht van de rooms-katholieke kerk. Dit leidde tot het ontstaan van de protestantse kerken. Luther vertaalde de Bijbel in het Duits waardoor deze voor veel mensen leesbaar werd. Daarmee legde hij ook de basis voor de moderne Duitse taal. De rooms-katholieke kerk gaf zich in deze godsdienststrijd niet zomaar gewonnen. Het tegenoffensief (Contra-reformatie) werd ingezet. De Tachtigjarige Oorlog in Nederland en de Dertigjarige Oorlog in Duitsland (beide beëindigd in 1648 met de Vrede van Münster) waren het gevolg. 16

Deel 1.indd 16

04-04-17 14:51

vwo duits

KENNIS VAN LAND EN SAMENLEVING

In de achttiende eeuw ontstond onder invloed van opkomende wetenschappen een cultureel-wetenschappelijke stroming: de Verlichting (Aufklärung). De invloed van de rooms-katholieke kerk nam af en dat maakte het vrije denken mogelijk. De Verlichting als stroming wordt gezien als een van de pijlers onder de westerse beschaving en zette grote wijzigingen in gang in het denken over religie, filosofie, kunst, wetenschap en politiek. Omdat men er in Duitsland in de achttiende en negentiende eeuw heel lang niet in slaagde om van Duitsland een moderne, democratische eenheidsstaat te maken (de eenheid werd pas in 1871 door Bismarck gerealiseerd) bleef Duitsland in Europa een politieke factor zonder gewicht. Maar ook al waren het land en zijn burgers dan in politieke zin onmondig, geestelijk en cultureel werd de ontwikkeling in kunst en wetenschap juist sterk gestimuleerd vanuit het Duitstalige gebied. En dat had invloed op de rest van Europa en de wereld. Bekende personen zijn onder anderen de componisten Bach, Mozart, Beethoven, Schubert, Brahms en Wagner, de schrijvers Goethe en Schiller, de psycholoog Freud, de natuurkundige Röntgen en de filosoof Nietzsche. Een van de belangrijkste geestelijke stromingen voor Duitsland en voor heel Europa is die van het Duitse idealisme (eind 18e – begin 19e eeuw), waarbij het verstand en het denken de belangrijkste realiteit vormen. Het denken bepaalt de werkelijkheid. De ontwikkelingen van verlichting tot idealisme leidden ertoe dat men Duitsland wel het land van de Dichter und Denker noemde. De Duitse Eenheid van 1871 zorgde voor grote economische groei en een soort vertraagde industriële revolutie: de zogenaamde Gründerjahre. Moderne staatkundige (democratische) principes waren in Duitsland echter nog niet doorgevoerd. Van democratisch besef onder de Duitse bevolking was dan ook geen sprake. De geschiedenis van Duitsland in de twintigste eeuw Van 1914 tot 1918 woedde in Europa een grote oorlog, de Eerste Wereldoorlog, waarbij miljoenen soldaten en burgers om het leven kwamen. In deze oorlog stonden de centralen (Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en Turkije) tegenover de geallieerden (Frankrijk, Groot-Brittannië en Rusland). Na verloop van tijd mengden de Verenigde Staten zich ook in de strijd. Zij kozen de kant van de geallieerden, waarna de centralen het onderspit delfden. Duitsland kreeg de schuld van de oorlog en werd streng gestraft met herstelbetalingen en het verliezen van grondbezit. In veel Europese landen voltrokken zich in en na de oorlog revolutionaire omwentelingen. In Duitsland werd het keizerrijk vervangen door een republiek (Weimarer Republik). Deze functioneerde echter gebrekkig. Door de nasleep van de Eerste Wereldoorlog en de crisisjaren die daarop volgden, werd de roep om een sterke man steeds luider. In 1933 kwam Adolf Hitler als Reichskanzler aan de macht. Hij veranderde Duitsland van een beginnende democratie in een totalitaire staat. Hitler was de voornaamste ideologische vormgever van het Nationalsozialismus en tevens de leider van de NSDAP, de politieke partij die het nazisme vertegenwoordigde. Het nationaalsocialisme bevat extreem racistische elementen. Hieruit vloeit het denkbeeld voort dat alle rassen minderwaardig zijn aan het Arische ras. Vooral de joden moesten het ontgelden. Hitler ontwikkelde zich tot een absolute dictator die elke tegenstand meedogenloos de kop in drukte. Tegenstanders werden opgesloten of vermoord. Hitlers expansiepolitiek leidde tot het begin van de Tweede Wereldoorlog. Meer dan vijftig miljoen mensen verloren wereldwijd het leven. Een kwart van het totaal aantal oorlogsslachtoffers kwam om in de concentratiekampen, waaronder zes miljoen joden. Nog steeds worstelt Duitsland met deze zwarte bladzijde uit het verleden.

Deel 1.indd 17

04-04-17 14:51

vwo Duits

Bundels voor al je vakken bestel je op

www.examenbundel.nl

examenbundels vwo Duits

vwo Engels vwo Frans

vwo Nederlands vwo biologie

vwo natuurkunde vwo scheikunde

vwo wiskunde A vwo wiskunde B vwo wiskunde C vwo economie

vwo geschiedenis vwo m&o

vwo maatschappijwetenschappen

Meer kans van slagen met de Examenbundel!

978-90-06-39179-4

uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens

978-90-06-39197-8 978-90-06-39185-5

978-90-06-39202-9 978-90-06-39188-6 978-90-06-39167-1

978-90-06-39193-0

978-90-06-39168-8 978-90-06-39176-3

ÂŽ

De Examenbundel bevat oefenexamens met het oefenen.

De bundel is speciaal samengesteld voor dit schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof.

Test je kennis met de OriĂŤntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.

978-90-06-39191-6

examenbundel

vwo aardrijkskunde

978-90-06-39181-7

978-90-06-39196-1

978-90-06-39180-0 978-90-06-39174-9

978-90-06-39169-5

vwo

2017|2018

vwo

samengevat vwo biologie

Meer kans van slagen met Samengevat!

vwo scheikunde

overzicht van alle examenstof.

vwo wiskunde B

Engels/Duits/Frans in de praktijk zijn

M. van Rossum

Duits

Samengevat biedt je een helder en beknopt

vwo natuurkunde

theorieboekjes die geworteld zijn in de praktijk.

vwo wiskunde C

Met een compacte uitleg van grammatica en vele

vwo aardrijkskunde

voorbeeldzinnen.

vwo geschiedenis vwo economie

2017|2018

vwo wiskunde A

Jouw beste voorbereiding op je examen in 2018

vwo m&o

h/v Nederlands 3F / 4F h/v rekenen 3F Engels in de praktijk Duits in de praktijk Frans in de praktijk

978-90-06-07397-3 978-90-06-07396-6 978-90-06-07398-0

Al onze uitgaven zijn verkrijgbaar via de erkende boekhandel.

9789006391817_EB_vDui_omslag.indd 1

9 789006 391817

9/05/17 15:02