Issuu

havo m&o

Bundels voor al je vakken bestel je op

www.examenbundel.nl

examenbundels Duits Engels Frans Nederlands biologie natuurkunde scheikunde wiskunde A wiskunde B aardrijkskunde economie geschiedenis m&o maatschappijwetenschappen

978-90-06-39163-3 978-90-06-39187-9 978-90-06-39171-8 978-90-06-39170-1 978-90-06-39162-6 978-90-06-39172-5 978-90-06-39190-9 978-90-06-39200-5 978-90-06-39201-2 978-90-06-39184-8 978-90-06-39183-1 978-90-06-39186-2 978-90-06-39175-6 978-90-06-39173-2

ÂŽ

Meer kans van slagen met de Examenbundel!

De Examenbundel bevat oefeningen

met uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens het oefenen.

De bundel is speciaal samengesteld voor dit schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof.

Test je kennis met de OriĂŤntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.

examenbundel

havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo

havo

samengevat biologie natuurkunde scheikunde wiskunde A wiskunde B aardrijkskunde geschiedenis economie m&o Nederlands 3F / 4F rekenen 3F

havo

Meer kans van slagen met Samengevat! Samengevat biedt je een helder en beknopt overzicht van alle examenstof. Engels/Duits/Frans in de praktijk zijn theorieboekjes die geworteld zijn in de praktijk. Met een compacte uitleg van grammatica en vele voorbeeldzinnen.

2017|2018

havo havo havo havo havo havo havo havo havo h/v h/v

2017|2018

drs. A. Maurer

m&o

Jouw beste voorbereiding op je examen in 2018

Engels in de praktijk 978-90-06-07397-3 Duits in de praktijk 978-90-06-07396-6 Frans in de praktijk 978-90-06-07398-0

Al onze uitgaven zijn verkrijgbaar via de erkende boekhandel.

9789006391756_EB_hM&O_OS.indd 2-4

9 789006 391756

9/05/17 13:10

9789006391756_EB_hM&O_inner.indb 1

24-04-17 10:00

ÂŽ

2017|2018 havo

drs. A. Maurer

m&o

Jouw beste voorbereiding op je examen in 2018

9789006391756_EB_hM&O_inner.indb 1

24-04-17 10:00

Colofon Auteur drs. A. Maurer Vormgeving Maura van Wermeskerken, Apeldoorn Opmaak PPMP Prepress, Wolvega

Over ThiemeMeulenhoff ThiemeMeulenhoff ontwikkelt zich van educatieve uitgeverij tot een learning design company. We brengen content, leerontwerp en technologie samen. Met onze groeiende expertise, ervaring en leeroplossingen zijn we een partner voor scholen bij het vernieuwen en verbeteren van onderwijs. Zo kunnen we samen beter recht doen aan de verschillen tussen lerenden en scholen en ervoor zorgen dat leren steeds persoonlijker, effectiever en efficiënter wordt. Samen leren vernieuwen. www.thiememeulenhoff.nl ISBN 978 90 06 39175 6 Eerste druk, eerste oplage, 2017 © ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, 2017 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieën in het onderwijs zie www.auteursrechtenonderwijs.nl. De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.

Deze uitgave is volledig CO2-neutraal geproduceerd. Het voor deze uitgave gebruikte papier is voorzien van het FSC®-keurmerk. Dit betekent dat de bosbouw op een verantwoorde wijze heeft plaatsgevonden.

9789006391756_EB_hM&O_inner.indb 2

24-04-17 10:00

havo m&o

Voorwoord Met deze EXAMENBUNDEL kun je je goed voorbereiden op het examen voor het vak management & organisatie op havo-niveau. De EXAMENBUNDEL bevat de volgende onderdelen: Deel 1: Hier vind je per examenonderwerp een aantal (bewerkte) examenopgaven met uitwerkingen. Hierbij is rekening gehouden met de verduidelijking van de eindtermen door het CvE vanaf 2011. In de uitwerkingen staan de antwoorden en de daarbij horende toelichtingen. Verder vind je hier opgaven waarmee je je rekenen grafische vaardigheden kunt vergroten. Oriëntatietoetsen: Deze bestaan uit vragen over alle onderwerpen die in 2018 centraal geëxamineerd worden. Zo kun je nagaan of je de basisbegrippen van de examenonderwerpen beheerst. De antwoorden vind je op www.examenbundel.nl. Na het invullen van je scores krijg je een studieadvies. Je moet beide oriëntatietoetsen maken. Deel 2a: In dit deel staan vier complete examens met uitwerkingen. In de uitwerkingen vind je uitleg en toelichting bij de antwoorden. Deel 2b: Hierin vind je het integrale examen van 2017, het eerste tijdvak, zonder uitwerkingen. Dit kun je gebruiken als oefenexamen. De antwoorden vind je op www.examenbundel.nl. Op deze site kun je nog veel meer gratis oefenexamens downloaden. Bijlagen: Achterin deze bundel vind je tabellen om je ‘cijfer’ te bepalen na het maken van de oefenexamens, en een onderwerpregister. Met deze EXAMENBUNDEL kun je oefenen voor het examen in je eigen tijd en in je eigen tempo. Oefenen houdt in dat je probeert een opgave eerst zelf te maken. Daarna controleer je jouw antwoorden met de uitwerkingen. Je kunt je vaardigheid om examenopgaven te maken vergroten door het boek SAMENGEVAT te gebruiken. In dat boek wordt de examenstof per onderwerp overzichtelijk gemaakt en uitgelegd. Ook op www.examenbundel.nl kun je op verschillende manieren oefenen om te kijken of je alle examenstof al beheerst. Het centraal examen M&O havo 2018 wordt afgenomen op woensdag 23 mei tussen 13.30 en 16.30 uur. De makers van de EXAMENBUNDEL en SAMENGEVAT wensen je daarbij alvast heel veel succes! Voor reacties, zowel van leerlingen als van docenten, houden wij ons graag aanbevolen. Mail naar vo@thiememeulenhoff.nl. Amersfoort, mei 2017

Opmerkingen De overheid stelt regels op die betrekking hebben op de specifieke examenonderwerpen, de hulpmiddelen die je tijdens je examen mag gebruiken, duur en datum van je examen, etc. Hoewel deze EXAMENBUNDEL met de grootst mogelijke zorgvuldigheid is samengesteld, kunnen auteur en uitgever geen aansprakelijkheid aanvaarden voor de aanwijzingen die betrekking hebben op publicaties van de overheid. Het is altijd raadzaam je docent of onze website www.examenbundel.nl te raadplegen voor actuele informatie die voor jouw examen van belang kan zijn.

9789006391756_EB_hM&O_inner.indb 3

24-04-17 10:00

9789006391756_EB_hM&O_inner.indb 1

24-04-17 10:00

havo m&o

Inhoud 3 voorwoord

oriëntatietoets

oefenen op onderwerp

nagaan wat je al weet 139 oriëntatietoets 1 144 oriëntatietoets 2

1 Reken- en grafische vaardigheden (domein A) 9 oefenvragen

examens met uitwerkingen

deel 1

2 Financiering (domein C) 20 oefenvragen Rechtsvormen 24 oefenvragen Eigen vermogen bij een nv en bv 34 oefenvragen Consumptief krediet 40 oefenvragen Lang en kort vreemd vermogen 47 oefenvragen Interestberekeningen 3 Financieel beleid van nietcommerciële organisaties (domein E1) 55 oefenvragen 4 Financieel beleid van commerciële organisaties (domein E2) 65 oefenvragen Permanentie 74 oefenvragen Kosten- en opbrengstenanalyse 85 oefenvragen Voorraad 93 oefenvragen Afschrijvingen 99 oefenvragen Break-evenanalyse 107 oefenvragen Begrotingen

deel 2a

Examen 2015-I 153 opgaven 173 uitwerkingen Examen 2015-II 179 opgaven 195 uitwerkingen Examen 2016-I 200 opgaven 213 uitwerkingen Examen 2016-II 218 opgaven 236 uitwerkingen

deel 2b

examen zonder uitwerkingen Examen 2017-I 245 opgaven

bijlagen

5 Externe financiële verslaggeving (domein G) 116 oefenvragen Interpretatie balans en resultatenrekening 125 oefenvragen Kengetallen

9789006391756_EB_hM&O_inner.indb 5

cijferbepaling onderwerpregister

24-04-17 10:00

9789006391756_EB_hM&O_inner.indb 1

24-04-17 10:00

deel 1 oefenen op onderwerp

9789006391756_EB_hM&O_inner.indb 7

24-04-17 10:00

9789006391756_EB_hM&O_inner.indb 1

24-04-17 10:00

havo m&o

1 Reken- en grafische vaardigheden Hieronder staan rekenen grafische vaardigheden waar je kennis van moet hebben om het examen te kunnen maken. Voor jou en je docent is het belangrijk om te controleren of je alle vaardigheden beheerst. Bij elke vaardigheid is een aantal opgaven met uitwerkingen gegeven om je kennis te toetsen en oefenen. Als je deze vaardigheden goed onder de knie hebt, zal dit het maken van de examens vergemakkelijken. A. Grafieken tekenen A1. Totale Opbrengsten, Totale Kosten, Totale Winst A2. Totale dekkingsbijdrage,Totale constante kosten, Totale Winst B. Volgorde van bewerkingen C. Gebruik van onbekenden in een vergelijking D. Breuken en randvoorwaarden

Opgaven A. Grafieken A1. Totale Opbrengst (TO) en Totale kosten (TK) en Totale winst (TW)

1 Gegeven: –– verkoopprijs per product € 10 exclusief btw –– variabele kosten per product € 6 –– totale constante kosten € 1.600 per maand.

euro →

Gevraagd: Teken de lijnen van de TO, TK en TW in onderstaande grafiek. 7000 6000 5000 4000 3000 2000 1000 0

200

400

600

–1000 –2000 afzet →

9789006391756_EB_hM&O_inner.indb 9

24-04-17 10:00

1 rekenen grafische vaardigheden

Examenbundel 2017 | 2018

2 Firma Op den Berg is een handelsonderneming in eieren en maakt gebruik van een eiersorteermachine. Omdat deze machine traag is en steeds meer storingen gaat vertonen, zal Op den Berg deze machine gaan vervangen. Bij de aanschaf van een nieuwe eiersorteermachine heeft Op den Berg de keuze uit de typen SE I en SE II. Van SE I is het volgende gegeven: –– aanschafwaarde € 300.000 –– restwaarde € 20.000 –– levensduur 4 jaar –– constante kosten (exclusief afschrijving) per jaar € 30.000 –– variabele kosten per 100.000 eieren € 1.000 –– capaciteit per jaar in eieren 6 miljoen De firma verwacht jaarlijks 5 miljoen eieren te sorteren en te verkopen. Op den Berg schrijft op haar machine af met jaarlijks gelijke bedragen. Op den Berg rekent de afschrijvingskosten van de sorteermachine tot de constante kosten. In de uitwerkbijlage bij deze opgave is de grafiek van de totale kosten van sorteermachine SE II weergegeven. a. Toon met een berekening aan dat de totale constante kosten van SE I € 100.000 per jaar bedragen. b. Teken in deze uitwerkbijlage de totale kostenlijn van sorteermachine SE I.

totale kosten →

Op den Berg baseert haar keuze van de machine op de jaarlijkse totale kosten. c. Welke sorteermachine zal Op den Berg aanschaffen? Motiveer het antwoord met behulp van de ingevulde uitwerkbijlage. 180000 TK SE II 160000

140000

120000

100000

80000

60000

40000

20000

0 0

gesorteerde hoeveelheid in miljoenen eieren →

9789006391756_EB_hM&O_inner.indb 10

24-04-17 10:00

havo m&o

REKEN- EN GRAFISCHE VAARDIGHEDEN

3 In deze opgave blijft de btw buiten beschouwing. Handelsonderneming Xtra koopt en verkoopt uitsluitend flessen mineraalwater. De verkoopprijs is € 0,50 per fles. De verwachte afzet voor het tweede kwartaal van 2002 is 1.500.000 flessen. Voor het tweede kwartaal van 2002 is de verwachte inkoopprijs van één fles mineraalwater € 0,25. De verwachte bedrijfskosten voor het tweede kwartaal van 2002 zijn: • variabele inkoopkosten € 0,01 per fles; • variabele verkoopkosten € 0,025 per fles; • variabele algemene kosten € 0,015 per fles; • constante (of vaste) kosten € 200.000. Onderneming Xtra wil bepalen hoeveel de afzet in het tweede kwartaal kan dalen voordat de break-even afzet van dat kwartaal bereikt wordt. a. Teken op de bijlage die bij deze vraag hoort, voor het tweede kwartaal van 2002, de lijn van de totale kosten (TK) en de lijn van de totale opbrengsten (TO). Zet bij de lijn van de totale kosten TK en bij de lijn van de totale opbrengsten TO.

kosten opbrengsten × € 1.000,- →

b. Bepaal met behulp van de grafiek met hoeveel flessen de verwachte afzet voor het tweede kwartaal van 2002 kan dalen voordat de break-even afzet bereikt wordt. 800 750 700 650 600 550 500 450 400 350 300 250 200 150 100 50 0 0

250

500

750

1000

1250

1500

1750

afzet × 1.000 flessen →

9789006391756_EB_hM&O_inner.indb 11

24-04-17 10:00

1 rekenen grafische vaardigheden

Examenbundel 2017 | 2018

A2. Totale dekkingsbijdrage en totale constante kosten

4 Een onderneming handelt in één product, waarvan is gegeven: –– verkoopprijs per eenheid product: € 10; –– variabele kosten per eenheid product: € 6; –– totale constante kosten per maand: € 1.600.

euro →

Teken in onderstaande grafiek de lijnen van: –– de totale dekkingsbijdrage –– de totale constante kosten –– de totale winst. 2500 2000 1500 1000 500 0

200

400

600

–500 –1000 –1500 –2000 afzet →

9789006391756_EB_hM&O_inner.indb 12

24-04-17 10:00

havo m&o

REKEN- EN GRAFISCHE VAARDIGHEDEN

5 Onderneming Prestom is producent van verschillende soorten printers. Voor het jaar 2002 is voor printer PM 346 de volgende grafiek opgesteld.

( × € 1.000,- ) →

Grafische weergave van de ontwikkeling van de totale dekkingsbijdrage van printer PM 346 in 2002 bij een verkoopprijs van € 120,- per printer PM 346 2.000 1.800

1.600 1.400 1.200 1.000 800

600 400 200 0

2.500

5.000

7.500 10.000 12.500 15.000 17.500 20.000 22.500 25.000 C

afzet →

Legenda: A = de lijn van de totale dekkingsbijdrage1) van printer PM 346 in 2002 B = de lijn van de totale constante kosten van printer PM 346 in 2002 C = de break-evenafzet van printer PM 346 in 2002 1)

De dekkingsbijdrage per eenheid product wordt berekend door de verkoopprijs per eenheid product te verminderen met de totale variabele kosten per eenheid product.

Uit de grafiek valt af te leiden dat bij een verwachte afzet in 2002 van 25.000 printers PM 346 de verwachte totale kosten in dat jaar € 2.000.000 zijn. Toon dit aan met behulp van een berekening en gebruik daarbij de grafiek.

B. Volgorde van bewerkingen Hoe Moeten We Van De Onvoldoendes Afkomen: HMWVDOA Volgorde: 1. Haakjes wegwerken 2. Machtsverheffen en Worteltrekken 3. Vermenigvuldigen en Delen 4. Optellen en Aftrekken

9789006391756_EB_hM&O_inner.indb 13

24-04-17 10:00

1 rekenen grafische vaardigheden

Examenbundel 2017 | 2018

6 Bereken: 6 + 22 – 3 × 3 + 16/4 – (5 × 0,08)

7 Bereken: 15 + (15 – 8) × 4/5

C. Gebruik van onbekenden in een vergelijking

8 Gegeven: –– De dekkingsbijdrage van een product A is € 2 –– De dekkingsbijdrage van een product B is € 4 –– Op basis van marktgegevens is de afzetverhouding tussen A en B 3 : 1 –– De totale constante kosten bedragen € 6.000 per jaar Bereken bij welk aantal producten A per jaar en bij welk aantal producten B per jaar de break-evenafzet bereikt wordt.

D. Breuken

9 Gegeven is de balans (getallen in euro’s) van een onderneming: debet

credit

Gebouw

100.000

Aandelenvermogen

60.000

Voorraad

30.000

Reserves

35.000

Debiteuren

25.000

6% Obligatielening

30.000

Kas

5.000

Crediteuren

15.000

Bankkrediet

20.000

160.000

De onderneming wil het bankkrediet verhogen. De bank stelt als voorwaarde dat de solvabiliteit na de verhoging van het bankkrediet minimaal 30% moet zijn. De solvabiliteit is de verhouding eigen vermogen / totaal vermogen. Bereken de maximale verhoging van het bankkrediet.

10 De Nederlandse accountantsgroep Brugmans nv heeft op 31 december 2010 haar activa als volgt gefinancierd: • eigen vermogen € 22.000.000; • lang vreemd vermogen € 20.000.000; • kort vreemd vermogen € 9.000.000. Het lang vreemd vermogen bestaat uit een onderhandse lening bij de ING-Bank. In verband met een voorgenomen overname per 1 januari 2011 van accountantskantoor Vlaamaccount in België, wil Brugmans nv de onderhandse lening uitbreiden. De bank wil de onderhandse lening tegen hetzelfde interestpercentage uitbreiden, mits de solvabiliteit (verhouding eigen vermogen / totaal vermogen) op het moment van het verstrekken van de lening niet minder dan 40% bedraagt. Bereken het bedrag waarmee de onderhandse lening op 1 januari 2011 maximaal uitgebreid kan worden.

9789006391756_EB_hM&O_inner.indb 14

24-04-17 10:00

havo m&o

REKEN- EN GRAFISCHE VAARDIGHEDEN

UITWERKING

Antwoorden

1 TO = TK = = = TW = = =

verkoopprijs × afzet = € 10 × q = 10q variabele kosten per eenheid × afzet + totale constante kosten € 6 × q + € 1.600 6q + 1.600 TO – TK 10q – (6q + 1.600) 4q – 1.600

Ten behoeve van het tekenen van de grafieken kan eerst de volgende tabel gemaakt worden. q

1.600

– 1.600

2.000

2.800

– 800

400

4.000

600

6.000

5.200

+ 800

euro →

0 200

7000 6000

5000

4000

3000 2000 1000 0

200

400

600

–1000 –2000 Afzet →

Het snijpunt van de lijn van de totale opbrengst en de totale kosten houdt in dat er bij die hoeveelheid (break-even afzet, 400 eenheden) geen winst en verlies wordt gemaakt.

2 a. Afschrijvingen per jaar =

aanschafwaarde – restwaarde levensduur € 300.000 – € 20.000 4

= € 70.000

De totale constante kosten zijn € 70.000 + € 30.000 = € 100.000

9789006391756_EB_hM&O_inner.indb 15

24-04-17 10:00

havo m&o

Bundels voor al je vakken bestel je op

www.examenbundel.nl

examenbundels Duits Engels Frans Nederlands biologie natuurkunde scheikunde wiskunde A wiskunde B aardrijkskunde economie geschiedenis m&o maatschappijwetenschappen

ÂŽ

Meer kans van slagen met de Examenbundel!

De Examenbundel bevat oefeningen

met uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens het oefenen.

De bundel is speciaal samengesteld voor dit schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof.

Test je kennis met de OriĂŤntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.

examenbundel

havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo

havo

samengevat biologie natuurkunde scheikunde wiskunde A wiskunde B aardrijkskunde geschiedenis economie m&o Nederlands 3F / 4F rekenen 3F

havo

2017|2018

havo havo havo havo havo havo havo havo havo h/v h/v

2017|2018

drs. A. Maurer

m&o

Jouw beste voorbereiding op je examen in 2018

Engels in de praktijk 978-90-06-07397-3 Duits in de praktijk 978-90-06-07396-6 Frans in de praktijk 978-90-06-07398-0

Al onze uitgaven zijn verkrijgbaar via de erkende boekhandel.

9789006391756_EB_hM&O_OS.indd 2-4

9 789006 391756

9/05/17 13:10