Issuu

www.examenbundel.nl

examenbundels Duits Engels Frans Nederlands biologie natuurkunde scheikunde wiskunde A wiskunde B aardrijkskunde economie geschiedenis m&o maatschappijwetenschappen

978-90-06-39163-3 978-90-06-39187-9 978-90-06-39171-8 978-90-06-39170-1 978-90-06-39162-6 978-90-06-39172-5 978-90-06-39190-9 978-90-06-39200-5 978-90-06-39201-2 978-90-06-39184-8 978-90-06-39183-1 978-90-06-39186-2 978-90-06-39175-6 978-90-06-39173-2

Meer kans van slagen met de Examenbundel!

De Examenbundel bevat oefenexamens leert tijdens het oefenen.

De bundel is speciaal samengesteld voor dit schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof.

Test je kennis met de OriĂŤntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.

havo

biologie natuurkunde scheikunde wiskunde A wiskunde B aardrijkskunde geschiedenis economie m&o Nederlands 3F / 4F rekenen 3F

Samengevat biedt je een helder en

beknopt overzicht van alle examenstof. Engels/Duits/Frans in de praktijk zijn

theorieboekjes die geworteld zijn in de praktijk. Met een compacte uitleg van

natuurkunde

Jouw beste voorbereiding op je examen in 2018

grammatica en vele voorbeeldzinnen.

978-90-06-07397-3 978-90-06-07396-6 978-90-06-07398-0

Al onze uitgaven zijn verkrijgbaar via de erkende boekhandel.

9789006391725_EB_hNat_omslag.indd 1

O.G. Krant drs. R. Slooten drs. M.H. Overbosch

Meer kans van slagen met Samengevat!

2017|2018

Engels in de praktijk Duits in de praktijk Frans in de praktijk

2017|2018 havo

samengevat havo havo havo havo havo havo havo havo havo h/v h/v

ÂŽ

met uitleg bij de antwoorden, zodat je

examenbundel

havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo

havo natuurkunde

Bundels voor al je vakken bestel je op

9 789006 391725

9/05/17 13:13

Deel 1.indd 1

04-04-17 09:14

2017|2018

havo

O.G. Krant drs. R. Slooten drs. M.H. Overbosch

natuurkunde

Jouw beste voorbereiding op je examen in 2018

Deel 1.indd 1

04-04-17 09:14

Colofon Auteurs O.G. Krant drs. R. Slooten drs. M.H. Overbosch Vormgeving Maura van Wermeskerken, Apeldoorn Opmaak Grafivorm, Meppel

Over ThiemeMeulenhoff ThiemeMeulenhoff ontwikkelt zich van educatieve uitgeverij tot een learning design company. We brengen content, leerontwerp en technologie samen. Met onze groeiende expertise, ervaring en leeroplossingen zijn we een partner voor scholen bij het vernieuwen en verbeteren van onderwijs. Zo kunnen we samen beter recht doen aan de verschillen tussen lerenden en scholen en ervoor zorgen dat leren steeds persoonlijker, effectiever en efficiënter wordt. Samen leren vernieuwen. www.thiememeulenhoff.nl ISBN 978 90 06 39172 5 Eerste druk, eerste oplage, 2017 © ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, 2017 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieën in het onderwijs zie www. auteursrechtenonderwijs.nl. De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.

Deze uitgave is volledig CO2-neutraal geproduceerd. Het voor deze uitgave gebruikte papier is voorzien van het FSC®-keurmerk. Dit betekent dat de bosbouw op een verantwoorde wijze heeft plaatsgevonden.

Deel 1.indd 2

04-04-17 09:14

havo natuurkunde

Voorwoord Met deze examenbundel kun je je goed voorbereiden op het schoolexamen en het centraal examen voor het vak natuurkunde op havo-niveau. De examenbundel bevat de volgende onderdelen: Deel 1: Hier vind je per examenonderwerp een aantal (bewerkte) examen-opgaven met uitwerkingen. In de uitwerkingen staan de antwoorden en de daarbij horende toelichtingen. Bij vrijwel alle vragen zijn hints gegeven om je, waar nodig, op weg te helpen. Oriëntatietoets: Deze bestaat uit vragen over alle onderwerpen die in 2018 centraal geëxamineerd worden. Zo kun je nagaan of je de basisbegrippen van de examenonderwerpen beheerst. De antwoorden vind je op www.examenbundel.nl. Na het invullen van je scores krijg je een handig studieadvies. Deel 2a: In dit deel staan enkele complete examens met hints en uitwerkingen. Deel 2b: Hierin vind je het integrale examen van 2017, eerste tijdvak, uitwerkingen. De antwoorden vind je op www.examenbundel.nl. Achter in deze bundel vind je tabellen om je ‘cijfer’ te bepalen en een onderwerpregister. Met deze examenbundel kun je oefenen voor het examen in je eigen tijd en in je eigen tempo. Oefenen houdt in dat je probeert een opgave eerst zelf te maken. Lukt dat niet, bekijk dan de hint die bij deze vraag hoort (zie de bladzijde na de opgaven). Pas daarna controleer je jouw antwoorden met de uitwerkingen. Je kunt je vaardigheid om examenopgaven te maken vergroten door het boek samengevat te gebruiken. In dat boek wordt de examenstof per onderwerp overzichtelijk gemaakt en uitgelegd. Ook op www.examenbundel.nl kun je op verschillende manieren oefenen om te kijken of je alle examenstof al beheerst. Voor reacties, zowel van leerlingen als van docenten, houden wij ons graag aanbevolen. Mail naar vo@thiememeulenhoff.nl. Amersfoort, mei 2017

Opmerkingen * Hoofdstukken of vragen die gemarkeerd zijn met een ‘sterretje’ (*) zijn alleen bestemd voor het schoolexamen. Het centraal examen havo natuurkunde 2018 wordt afgenomen op maandag 14 mei tussen 13.30 en 16.30 uur. De makers van de examenbundel en samengevat wensen je daarbij alvast heel veel succes. De overheid stelt regels op die betrekking hebben op specifieke examenonderwerpen, de hulpmiddelen die je tijdens je examen mag gebruiken, duur en datum van je examen, etc. Hoewel deze examenbundel met de grootst mogelijke zorgvuldigheid is samengesteld, kunnen auteur en uitgever geen aansprakelijkheid aanvaarden voor aanwijzingen die betrekking hebben op publicaties van de overheid. Het is altijd raadzaam je docent of onze website www.examenbundel.nl te raadplegen voor actuele informatie die voor jouw examen van belang kan zijn.

Deel 1.indd 3

04-04-17 09:14

Deel 1.indd 1

04-04-17 09:14

havo natuurkunde

Inhoud 3 voorwoord 6 tips

deel 1

oefenen op onderwerp 1 Vaardigheden (Domein A) 9 opgaven 13 hints - uitwerkingen

2 Informatie-overdracht (Domein B1) 16 opgaven 21 hints - uitwerkingen

3 M edische beeldvorming (Domein B2) 26 opgaven 32 hints - uitwerkingen

4 Kracht en beweging (Domein C1) 39 opgaven 46 hints - uitwerkingen

5 Energieomzettingen (Domein C2) 52 opgaven 62 hints - uitwerkingen

6 E igenschappen van stoffen en materialen (Domein D1) 71 opgaven 77 hints - uitwerkingen

7 Zonnestelsel en heelal (Domein E1) 83 opgaven 88 hints - uitwerkingen

8 G ebruik van elektriciteit (Domein G1) 93 opgaven 102 hints - uitwerkingen

deel 2a

examens met uitwerkingen Examen 2013-II pilot 119 opgaven 133 hints - uitwerkingen Examen 2014-I pilot 142 opgaven 152 hints - uitwerkingen Examen 2014-II pilot (aangepast) 161 opgaven 172 hints - uitwerkingen Examen 2015-I 181 opgaven 192 hints - uitwerkingen

Examen 2015-II 200 opgaven 211 hints - uitwerkingen

Examen 2016-I 219 opgaven 229 hints - uitwerkingen

Examen 2016-II 239 opgaven 251 hints - uitwerkingen

deel 2b

niet-uitgewerkte examens Examen 2017-I

oriĂŤntatietoets nagaan wat je al weet 111 opgaven

261 opgaven

bijlagen cijferbepaling onderwerpregister

ÂŠ ThiemeMeulenhoff

Deel 1.indd 5

04-04-17 09:14

Examenbundel 2017 | 2018

Tips bij het maken van (examen)opgaven bij exacte vakken Bij het op de juiste manier oplossen van een probleem doorloop je in het algemeen drie stappen: de voorbereiding, de uitvoering en een controle. Het maakt daarbij niet uit of je moet uitzoeken waarom je walkman geen geluid meer geeft, of dat je een wiskundig vraagstuk moet oplossen. Bij de aanpak van problemen krijgt de uitvoering vaak de meeste aandacht. De voorbereiding is in vele gevallen minimaal en controle blijft meestal achter wege. Toch is het dikwijls een goede voorbereiding die tot de juiste oplossing leidt. En een controle achteraf kan onjuiste antwoorden voorkomen ten gevolge van rekenfouten, verkeerde eenheden of verschrijvingen. In het onderstaande overzicht tref je een aantal suggesties aan die je bij het maken van opgaven van nut kunnen zijn. Een aantal daarvan lijkt heel vanzelfsprekend en waarschijnlijk maak je er, bewust of onbewust, al gebruik van. Andere tips zijn misschien minder bekend. Geef ze eens extra aandacht en kijk of dat je resultaten verbetert. Voorbereiding · Kijk eerst vluchtig alle opgaven door en begin met de opgaven die je vertrouwd voorkomen. · Ga na hoeveel tijd beschikbaar is per opgave. Probeer te voorkomen dat je te lang bezig blijft met dezelfde vragen en daardoor weinig punten scoort. · Lees de tekst van de gekozen opgave rustig en nauwkeurig. Onderstreep of markeer hierbij aanwijzingen, begrippen, formules, getallen e.d. die van belang kunnen zijn. Deze informatie is dan bij het beantwoorden van de vragen snel terug te vinden. · Als de tekst van een opgave je onbekend voorkomt, kunnen de vragen die erbij horen je toch vaak op een idee brengen. · Lees elke vraag nauwkeurig en ga na welke informatie je nodig denkt te hebben om de vraag te kunnen beantwoorden. Zoek deze gegevens op in de tekst van de opgave of in andere beschikbare bronnen (zoals het Binas Informatieboek). Slechts in een beperkt aantal gevallen zul je uitsluitend met parate kennis het antwoord moeten geven. · Bepaal welke tussenstappen je bij de beantwoording van de vraag zult moeten maken. Deze worden bepaald door het ‘gat’ dat er zit tussen de gegevens en het gevraagde. Je kunt daarbij zowel van de gegevens als van het gevraagde uitgaan. · Begin pas aan de uitvoering, wanneer je de aanpak van het vraagstuk overziet. Uitvoering · Reserveer op je papier voor elke opgave voldoende ruimte. Je werk wordt daardoor overzichtelijker en je kunt je antwoord makkelijker aanvullen. · Schrijf alle tussenstappen op, zodat zichtbaar wordt hoe je tot je antwoord bent gekomen. · Indien om uitleg wordt gevraagd, mag die niet ontbreken. · Schrijf bij twijfel altijd iets op (behalve als je zelf al kunt beoordelen dat je antwoord nergens op slaat). In een onvolledig antwoord kan een simpele omrekening tussen eenheden toch een punt opleveren. Controle · Lees de vraag nog eens over. Is hij volledig beantwoord? · Vind je het gevonden antwoord zinnig (klopt b.v. de orde van grootte)? Zo niet, probeer je denk- of rekenfout op te sporen of maak daarover tenminste een opmerking. · Is de juiste eenheid vermeld? · Is de afronding van een verkregen waarde in overeenstemming met de vraag stelling? Let op het juiste aantal significante cijfers. 6

Deel 1.indd 6

04-04-17 09:14

deel 1 oefenen op onderwerp

Deel 1.indd 7

04-04-17 09:14

Deel 1.indd 1

04-04-17 09:14

Domein A vaardigheden Redeneren met verbanden In specificatie A15.3 wordt gesproken over redeneren met natuurkundige verbanden. Opgave 1 en 2 bevatten voorbeelden van opgaven waarin het redeneren met verbanden centraal

havo natuurkunde Redeneren met verbanden In specificatie A15.3 wordt gesproken over redeneren met natuurkundige verbanden. staat.

Opgave 1 en 2 bevatten voorbeelden van opgaven waarin het redeneren met verbanden centraal

Opgave 1 is een voorbeeld een opgave uit het subdomein G1 Gebruik verbanden. van elektriciteit. In specificatie A15.3 wordt van gesproken over redeneren met natuurkundige staat. 1 Vaardigheden

Opgave 1 2 en is een voorbeeld van een opgave uit het subdomein D1 Eigenschappen van stoffen en Opgave 2 bevatten voorbeelden van opgaven waarin het redeneren met verbanden centraal Opgave 1 is een voorbeeld van een opgave uit het subdomein G1 Gebruik van elektriciteit. materialen. staat. Opgave 2 is een voorbeeld van een opgave uit het subdomein D1 Eigenschappen van stoffen en Opgave 1 Elektrische deken materialen. Opgave 1 is een voorbeeld van een opgave uit het subdomein G1 Gebruik van elektriciteit.

Opgave 1 Elektrische deken

Opgave is een voorbeeld eentwee opgave uit het subdomein D1 Eigenschappen In een 2elektrische dekenvan zitten even lange verwarmingsdraden. Doorvan destoffen dradenen Opgave 1 Elektrische deken materialen. In elektrische deken zittenop twee lange verwarmingsdraden. Doorde de deken draden drie op opeen verschillende manieren de even netspanning aan te sluiten, heeft verschillende manieren op netspanning aan te sluiten, heeft de deken drie verwarmingsstanden: I, de II en III. Opgave 1 elektrische Elektrische deken In een deken zitten twee even lange verwarmingsdraden. Door de draden op verwarmingsstanden: I, II en III. verschillende ophoe de netspanning te sluiten, heeft defiguur deken1drie In figuur 1 ismanieren getekend de draden aan op de In figuur 1 is getekend hoe de draden op de verwarmingsstanden: I, II en III. In een elektrische zitten twee even lange verwarmingsdraden. Door de draden op netspanning zijndeken aangesloten in stand I. netspanning zijn aangesloten stand I. aan te sluiten, heeft de deken drie verschillende manieren op de in netspanning De weerstand van de draad tussen de punten A en In figuur 1 is getekend hoe de draden de A en C is De weerstand van de draad tussen de op punten verwarmingsstanden: I, II en III.van C is gelijk aan de weerstand de draad tussen netspanning zijn aangesloten in stand I. gelijk aan de weerstand van de draad tussen de punten B deC: punten B van en C: RBC = de 529 Ω. A en C is AC = tussen De weerstand de R draad punten = 529 . en RAC1=isRgetekend In figuur hoe de draden op de BC De weerstand tussen de punten A en B, die op de gelijk aan de zijn weerstand de tussen De weerstand tussen de van punten A en B, netspanning aangesloten in draad stand I. die opdedepunten B netspanning zijn aangesloten, is in stand I gelijk = R = 529 . en C: R netspanning zijn aangesloten, is in stand I gelijk aan De weerstand van de draad tussen de punten A en C is AC BC aan 1058 Ω.tussen de van De weerstand punten A en B, die opdedepunten B 1058 . gelijk aan de weerstand de draad tussen C netspanning is in stand I gelijk aan =aangesloten, 529 . en C: RAC = Rzijn B BC Leg dit uitmet met behulp van figuur 1058 .uit 1 1 Leg dit behulp van figuur 230 V De weerstand tussen de punten A1. en 1. B, die op de C 1 1 2

2 2

3 3 3

netspanning zijn aangesloten, is in stand I gelijk aan Leg 1058dit .uit met behulp van figuur 1. In stand II zijn de punten A en C op de netspanning aangesloten. Zie figuur 2. figuur Leg dit uit IImet behulp van In stand zijn de punten A en1.C op de netspanning In stand II zijn de punten en C op de netspanning Leg uit dat de weerstand II tweemaal zo klein is als aangesloten. Zie figuurinA2.stand aangesloten. Zie figuurI.2. de weerstand in stand Leg uit dat de weerstand in stand II tweemaal zo Leg uit dat de weerstand II tweemaal zo klein is als In stand punteninA stand en C op deI. netspanning klein is II alszijn dede weerstand in stand de weerstandZie in stand aangesloten. figuurI.2. Leg uit dat de weerstand in stand II tweemaal zo klein is als In stand III blijven de punten A en C aangesloten op de de weerstand in stand I. netspanning, maar zijn de punten A en B met elkaar In stand III Zie blijven de 3. punten A en C aangesloten op de verbonden. figuur netspanning, zijn deinpunten B met elkaar Leg uit dat hetmaar vermogen stand A IIIen tweemaal zo groot is verbonden. Zie figuur 3. als het vermogen in stand II. In stand III blijven de punten A en C aangesloten op de Leg uit dat hetmaar vermogen stand A IIIen tweemaal zo groot is netspanning, zijn deinpunten B met elkaar als het vermogen in stand verbonden. Zie figuur 3. II. Leg uit dat het vermogen in stand III tweemaal zo groot is als vermogen in stand II. In het stand III blijven de punten A en C aangesloten

op de netspanning, maar zijn de punten A en B met elkaar verbonden. Zie figuur 3. 3 Leg uit dat het vermogen in stand III tweemaal zo groot is als het vermogen in stand II.

A B

stand I

figuur 2stand I

C A B A

230 V

stand I

C B C A B

stand II stand II

C A B

230 V 230 V 230 V

figuur 3 stand II

C B C A B

stand III stand III Syllabus natuurkunde havo CE 2015 Syllabus natuurkunde havo CE 2015

230 V

C A B

230 V 230 V 230 V

stand III

Syllabus natuurkunde havo CE 2015

Deel 1.indd 9

04-04-17 09:14

In stand III zijn de twee draden parallel geschakeld. Dus de stroomsterkte in stand III is tweemaal zo groot als die in stand II. Examenbundel 2017 1 vaardigheden a) Daaruit volgt dat(domein het vermogen in stand III inderdaad tweemaal zo groot is | 2018 P  UI ). als het vermogen in stand II (want

Opgave 2 Vloeistoffen verwarmen

In een experiment worden gelijke massa’s van water en een andere vloeistof op twee gelijke verwarmingselementen verwarmd (zie figuur 4). In experiment worden gelijke hoeveelheden De een temperatuur wordt gemeten als functie van de tijd.water en een andere vloeistof op twee gelijke verwarmingselementen verwarmd. Dit levert de volgende grafiek op (zie figuur 5). De temperatuur wordt gemeten als functie van de tijd. figuur 4 figuur 5 temperatuur (oC)

1 2

t (min) 4

Leg uit welke stof, 1 of 2, de grootste soortelijke warmte heeft.

4 Leg uit welke stof, 1 of 2, de grootste soortelijke warmte heeft.

antwoord

Opgave 3 Vijftig meter vlinderslag

In figuur staat het van de voortstuwingskracht (gestippelde en de Er geldt:6Q  cm tverloop . De massa is in beide gevallen gelijk. In gelijkelijn) tijden levert het snelheid van een zwemmer tijdens één zwemslag. verwarmingselement een gelijke hoeveelheid warmte. figuur 1 In gelijke tijden is de temperatuurstijging van vloeistof 2 het kleinst. figuur 6 Dus is de soortelijke warmte van stof 2 het grootst. 2

F (kN)

armslag onder water naar achteren

beenslag

armen boven water naar voren

1 0 0,0

0,2

0,4

0,6

0,8

1,0

1,2

t (s)

-1

v (m s-1)

3 Syllabus natuurkunde havo CE 2015

2 1 0 0,0

0,2

0,4

0,6

0,8

1,0

1,2 t (s)

Deel 1.indd 10

Welke van deze antwoorden is juist? Licht je antwoord toe op basis van schattingen.

04-04-17 09:14

havo natuurkunde

1 vaardigheden (domein a)

De zwemmer verricht de meeste arbeid in de eerste 0,5 s. De arbeid die hij tussen t = 0 s en t = 0,5 s verricht, is (ongeveer) gelijk aan: 0,09 kJ 0,3 kJ 0,9 kJ 3,0 kJ 5 Welke van deze antwoorden is juist? Licht je antwoord toe op basis van schattingen.

Opgave 4 Auto Figuur 7 toont een foto van een auto. Door de snelheid waarmee de auto rijdt, is de afbeelding op de foto onscherp. De onscherpte in de foto van figuur 7 is ontstaan doordat de sluiter van de fotocamera bij het nemen van de foto enige tijd open stond, in dit geval 1/30 seconde. De wielen van de gefotografeerde auto hebben in werkelijkheid een diameter van 65 cm. figuur 7 figuur 1

desnelheid snelheid waarmee de auto reed. je antwoord 86 Schat Schat de waarmee de auto reed. LichtLicht je antwoord toe.

toe.

antwoord

Op de foto is de breedte van het achterwiel ongeveer 2,5 maal zo groot als de hoogte. Dus heeft de auto zich tijdens het maken van de foto 1,5 wieldiameters verplaatst. Voor de snelheid geldt dan:

v

s 1,5  0,65   29 m s 1. 1 t 30

Nieuwe onderwerpen In de volgende voorbeeldopgaven worden delen van de specificaties B t/m H toegelicht.

B1 Informatieoverdracht © ThiemeMeulenhoff

(u,t)-en (u,x)-diagrammen interpreteren

Deel 1.indd 11

In specificatie B1.5 staat dat een leerling uit een (u,t)-en (u,x)-diagram de fysische eigenschappen moet kunnen bepalen.

04-04-17 09:14

Examenbundel 2017 | 2018

1 vaardigheden (domein a)

Opgave 2 Ringen van Saturnus

Opgave 5 Ringen van Saturnus

Saturnus is Saturnus is de de op op één één na na grootste grootste planeet planeetvan vanons onszonnestelsel. zonnestelsel.Saturnus Saturnusstaat staat bekend om om zijn bekend zijn ringen ringen rond rond de de evenaar, evenaar,die diebestaan bestaanuit uitijsijs-enenrotsdeeltjes. rotsdeeltjes. De De diameter deze deeltjes variëren een enkele centimeter een meter. diameter vanvan deze deeltjes kankan variëren vanvan een enkele centimeter tottot een Zie figuur 8. meter. Zie figuur 1. figuur 8

figuur 1

De ringen strekken strekken zich zich uit uit tot toteen eenstraal straalvan van137·10 137 106 6mmenenblijken blijken minder dan minder dan dik te te zijn. Ze worden 100 m dik worden vaak vaak met met een eenDVD-schijfje DVD-schijfjevergeleken, vergeleken,wat watbetreft betreftde verhouding tussen straal en dikte. de verhouding tussen straal en dikte. Laat aan aan de 4 7 Laat de hand hand van van een een berekening berekening zien zienofofde deSaturnus-ringen Saturnus-ringenininverhouding verhoudingveel dunner of veel dikker zijn dan een DVD-schijfje. veel dunner of veel dikker zijn dan een DVD-schijfje. Hieronder wordt de geschiedenis van de ontdekking van de ringen van Saturnus kort weergegeven: 1610 1612 1655 1848

Galilei ontdekt als eerste de ringen van Saturnus met een primitieve telescoop. Tot zijn verbazing kon Galilei geen ringen meer rond Saturnus waarnemen. Met een verbeterde telescoop stelt Huygens vast dat het echt om volledige ringen gaat. Roche berekent een theoretische limiet waarbinnen manen om een planeet uiteenvallen tot kleine brokstukjes. Maxwell laat theoretisch zien dat de ringen geen vast geheel kunnen vormen, maar moeten bestaan uit losse deeltjes. Keeler bevestigt de theorie van Maxwell experimenteel.

1859 1895

Het feit dat Galilei de ringen in 1612 niet meer kon vinden, zegt iets over de positie van de aarde ten opzichte van het draaivlak van de ringen. Leg dit uit aan de hand van een schets.

VW-1023-f-12-1-o

Deel 1.indd 12

lees verder ►►►

04-04-17 09:14

havo natuurkunde

1 vaardigheden (domein a)

hints

Hints bij hoofdstuk 1 Vaardigheden

1 Serieschakeling of parallelschakeling?

2 Wat is er met RBC aan de hand?

3 Let op de grootte van de stroomsterkte in stand III.

4 Let op het verschil in temperatuurstijging als de opwarmtijd gelijk is.

5 Werk met de gemiddelde stuwkracht en snelheid om een schatting te maken.

6 Meet de hoogte en de breedte van het onscherpe achterwiel op de foto.

7 Bereken de dikte van het DVD-schijfje als de vergelijking met Saturnus juist zou zijn.

ÂŠ ThiemeMeulenhoff

Deel 1.indd 13

04-04-17 09:14

uitwerking

Examenbundel 2017 | 2018

vaardigheden (domein a)

Opgave 1

Elektrische deken

1 In figuur 1 (stand I) zijn de verwarmingsdraden in serie geschakeld en dus geldt voor de vervangingsweerstand Rv: Rv = RAC + RBC (Binas 35D1), waarin: RAC = RBC = weerstand van ieder van de verwarmingsdraden = 529 W Invullen: Rv = 529 + 529 = 1058 W

2 In figuur 2 (stand II) is alleen de verwarmingsdraad tussen A en C op de netspanning aangesloten en dus geldt voor de vervangingsweerstand Rv: Rv = RAC = weerstand van één verwarmingsdraad = 529 W De weerstand is dus inderdaad de helft van die in stand I. Door de weerstand RBC kan geen stroom lopen, omdat het uiteinde B niet is aangesloten.

3 Voor het vermogen Ppar stand III (zie figuur 3), waarin de twee draden parallel geschakeld zijn, geldt: Ppar = U · Ipar (Binas 35D1), waarin: U = spanning tussen A en C = netspanning = constant (= 230 V) Ipar = totale stroomsterkte in de draden Door ieder van de draden loopt een even grote stroom als de stroom I door de draad AC in stand II. En dus geldt: Ppar = U · Ipar = U · 2 · I Het vermogen in stand III is dus twee maal zo groot als in stand II.

Opgave 2

Vloeistoffen verwarmen

4 De soortelijke warmte c vinden we uit: Q = c · m · DT (Binas 35C4), waarin: Q = warmte afgifte (deze is voor beide vloeistoffen in dezelfde tijd gelijk) c = soortelijke warmte (deze is voor vloeistof 1 en vloeistof 2 niet gelijk) m = massa van de vloeistof (deze is voor beide vloeistoffen gelijk) DT = temperatuurstijging (deze is voor vloeistof 1 en vloeistof 2 niet gelijk) Op hetzelfde tijdstip geldt: Q1 = Q2 ⇒ (c · m · DT)1 = (c · m · DT )2 ⇒ ⇒ c1 · DT1 = c2 · DT2 Uit de grafiek lezen we bij op hetzelfde tijdstip af: DT1 > DT2 ⇒ c2 > c1 De soortelijke warmte van stof 2 is dus het grootst.

Opgave 3

Vijftig meter vlinderslag

5 De verrichte arbeid W in de eerste 0,5 s volgt uit: W = Fstuw ∙ s (Binas 35A4) Nu is de stuwkracht Fstuw niet constant tussen t = 0 s en t = 5,0 s. Om W te schatten bepalen we met tekening 1 de gemiddelde stuwkracht tussen t = 0 s en t = 5,0 s ⇒ Fstuw = 0,7 kN = 0,7 · 103 N

Deel 1.indd 14

F (kN)

2 1 0 -1

tekening 1

04-04-17 09:14

havo natuurkunde

vaardigheden (domein a)

uitwerking

De afgelegde weg s bepalen we met tekening 2 4 v (ms-1) uit: s = vgem · t (Binas 35A1), waarin: 3 vgem = gemiddelde snelheid in de eerste 0,5 s = = 2,5 m s–1 (zie tekening 2) 2 t = 0,5 s zodat: s = 2,5 · 0,5 = 1,3 m 1 Invullen: W = 0,7 · 103 . 1,3 = 9 · 102 J Antwoord c is dus juist. 0 s is in tekening 2 ook de oppervlakte onder de grafiek van t = 0 s tot t = 5,0 s.

Opgave 4

tekening 2

Auto

6 Het wiel op de foto is ongeveer 5 mm hoog en 12 mm breed. In

1 s heeft het wiel 30

dus horizontaal ongeveer 7 mm = 1,4 maal zijn eigen diameter afgelegd. Voor de snelheid v van de auto geldt: v = s = (Binas 35A1), waarin: t

s = afgelegde weg = 1,4 · 0,65 m t = tijdsduur = Invullen: v =

Opgave 5

1 s = 0,033 s 30

1,4 · 0,65 = 3 · 101 m s−1 0,033

Ringen van Saturnus

7 Als een DVD-schijfje, wat betreft de verhouding tussen straal en dikte, te vergelijken zou zijn met de ringen van Saturnus, zouden we de dikte dDVD van een DVD als volgt kunnen berekenen: d ring d DVD = r DVD r ring

⇒ dDVD = dring ·

r DVD , waarin: r ring

r DVD = geschatte straal van een DVD = 6 cm = 6 · 10–2 m dring = maximale dikte van de ringen van Saturnus = 100 m r ring = grootste straal van de ringen van Saturnus = 137 · 106 m Invullen: dDVD = 100 ·

6 ⋅ 10

−2

137 ⋅ 10

= 4 · 10–8 m

Een DVD-schijfje is veel dikker dan 4 · 10–8 m, dus de Saturnus-ringen zijn in verhouding veel dunner dan een DVD-schijfje.

Deel 1.indd 15

04-04-17 09:14

www.examenbundel.nl

examenbundels Duits Engels Frans Nederlands biologie natuurkunde scheikunde wiskunde A wiskunde B aardrijkskunde economie geschiedenis m&o maatschappijwetenschappen

Meer kans van slagen met de Examenbundel!

De Examenbundel bevat oefenexamens leert tijdens het oefenen.

De bundel is speciaal samengesteld voor dit schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof.

Test je kennis met de OriĂŤntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.

havo

biologie natuurkunde scheikunde wiskunde A wiskunde B aardrijkskunde geschiedenis economie m&o Nederlands 3F / 4F rekenen 3F

Samengevat biedt je een helder en

beknopt overzicht van alle examenstof. Engels/Duits/Frans in de praktijk zijn

theorieboekjes die geworteld zijn in de praktijk. Met een compacte uitleg van

natuurkunde

Jouw beste voorbereiding op je examen in 2018

grammatica en vele voorbeeldzinnen.

978-90-06-07397-3 978-90-06-07396-6 978-90-06-07398-0

Al onze uitgaven zijn verkrijgbaar via de erkende boekhandel.

9789006391725_EB_hNat_omslag.indd 1

O.G. Krant drs. R. Slooten drs. M.H. Overbosch

Meer kans van slagen met Samengevat!

2017|2018

Engels in de praktijk Duits in de praktijk Frans in de praktijk

2017|2018 havo

samengevat havo havo havo havo havo havo havo havo havo h/v h/v

ÂŽ

met uitleg bij de antwoorden, zodat je

examenbundel

havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo

havo natuurkunde

Bundels voor al je vakken bestel je op

9 789006 391725

9/05/17 13:13