Issuu

www.examenbundel.nl

examenbundels Duits Engels Frans Nederlands biologie natuurkunde scheikunde wiskunde A wiskunde B aardrijkskunde economie geschiedenis m&o maatschappijwetenschappen

978-90-06-39163-3 978-90-06-39187-9 978-90-06-39171-8 978-90-06-39170-1 978-90-06-39162-6 978-90-06-39172-5 978-90-06-39190-9 978-90-06-39200-5 978-90-06-39201-2 978-90-06-39184-8 978-90-06-39183-1 978-90-06-39186-2 978-90-06-39175-6 978-90-06-39173-2

Meer kans van slagen met de De Examenbundel bevat oefenexamens met uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens het oefenen.

De bundel is speciaal samengesteld voor dit schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof.

Test je kennis met de OriĂŤntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.

havo

biologie natuurkunde scheikunde wiskunde A wiskunde B aardrijkskunde geschiedenis economie m&o Nederlands 3F / 4F rekenen 3F

Samengevat biedt je een helder en

beknopt overzicht van alle examenstof. Engels/Duits/Frans in de praktijk zijn

theorieboekjes die geworteld zijn in de praktijk. Met een compacte uitleg van

biologie

Jouw beste voorbereiding op je examen in 2018

grammatica en vele voorbeeldzinnen.

978-90-06-07397-3 978-90-06-07396-6 978-90-06-07398-0

Al onze uitgaven zijn verkrijgbaar via de erkende boekhandel.

9789006391626_EB_hBio_omslag.indd 1

drs. E.J. van der Schoot drs. A.N. Leegwater

Meer kans van slagen met Samengevat!

2017|2018

Engels in de praktijk Duits in de praktijk Frans in de praktijk

2017|2018 havo

samengevat havo havo havo havo havo havo havo havo havo h/v h/v

ÂŽ

Examenbundel!

examenbundel

havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo

havo biologie

Bundels voor al je vakken bestel je op

9 789006 391626

9/05/17 13:06

Deel 1.indd 1

14-03-17 19:11

2017|2018

havo

drs. E.J. van der Schoot drs. A.N. Leegwater

biologie

Jouw beste voorbereiding op je examen in 2018

Deel 1.indd 1

14-03-17 19:11

Colofon Auteurs drs. E.J. van der Schoot drs. A.N. Leegwater Vormgeving Maura van Wermeskerken, Apeldoorn Opmaak Grafivorm, Meppel

Over ThiemeMeulenhoff ThiemeMeulenhoff ontwikkelt zich van educatieve uitgeverij tot een learning design company. We brengen content, leerontwerp en technologie samen. Met onze groeiende expertise, ervaring en leeroplossingen zijn we een partner voor scholen bij het vernieuwen en verbeteren van onderwijs. Zo kunnen we samen beter recht doen aan de verschillen tussen lerenden en scholen en ervoor zorgen dat leren steeds persoonlijker, effectiever en efficiënter wordt. Samen leren vernieuwen. www.thiememeulenhoff.nl ISBN 978 90 06 39162 6 Eerste druk, eerste oplage, 2017 © ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, 2017 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieën in het onderwijs zie www. auteursrechtenonderwijs.nl. De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.

Deze uitgave is volledig CO2-neutraal geproduceerd. Het voor deze uitgave gebruikte papier is voorzien van het FSC®-keurmerk. Dit betekent dat de bosbouw op een verantwoorde wijze heeft plaatsgevonden.

Deel 1.indd 2

14-03-17 19:11

havo biologie

Voorwoord Met deze examenbundel kun je je goed voorbereiden op het schoolexamen en het centraal examen voor het vak biologie op havo-niveau. De examenbundel bevat de volgende onderdelen: Deel 1: Hier vind je per examenonderwerp een aantal (bewerkte) examen-opgaven met uitwerkingen. In de uitwerkingen staan de antwoorden en de daarbij horende toelichtingen. Bij alle vragen zijn hints gegeven om je, waar nodig, op weg te helpen. Oriëntatietoets: Deze bestaat uit vragen over alle onderwerpen die in 2018 centraal geëxamineerd worden. Zo kun je nagaan of je de basisbegrippen van de examenonderwerpen beheerst. De antwoorden vind je op www.examenbundel.nl. Na het invullen van je scores krijg je een studieadvies. Deel 2a: In dit deel staan enkele complete examens met hints en uitwerkingen. Deel 2b: Hierin vind je het integrale examen van 2017, eerste tijdvak, zonder uitwerkingen. De antwoorden vind je op www.examenbundel.nl. Achter in deze bundel vind je tabellen om je ‘cijfer’ te bepalen en een onderwerpregister. Met deze examenbundel kun je oefenen voor het examen in je eigen tijd en in je eigen tempo. Oefenen houdt in dat je probeert een opgave eerst zelf te maken. Lukt dat niet, bekijk dan de hint die bij deze vraag hoort (zie de bladzijde na de opgaven). Pas daarna controleer je jouw antwoorden met de uitwerkingen. Je kunt je vaardigheid om examenopgaven te maken vergroten door het boek samengevat te gebruiken. In dat boek wordt de examenstof per onderwerp overzichtelijk gemaakt en uitgelegd. Ook op www.examenbundel.nl kun je op verschillende manieren oefenen om te kijken of je alle examenstof al beheerst. Voor reacties, zowel van leerlingen als van docenten, houden wij ons graag aanbevolen. Mail naar vo@thiememeulenhoff.nl. Amersfoort, mei 2017

Opmerkingen * Hoofdstukken of opgaven die gemarkeerd zijn met een ‘sterretje’ (*) zijn alleen bestemd voor het schoolexamen. Het centraal examen havo biologie 2018 wordt afgenomen op maandag 28 mei tussen 13.30 en 16.30 uur. De makers van de examenbundel en samengevat wensen je daarbij alvast heel veel succes. De overheid stelt regels op die betrekking hebben op specifieke examenonderwerpen, de hulpmiddelen die je tijdens je examen mag gebruiken, duur en datum van je examen, etc. Hoewel deze examenbundel met de grootst mogelijke zorgvuldigheid is samengesteld, kunnen auteur en uitgever geen aansprakelijkheid aanvaarden voor aanwijzingen die betrekking hebben op publicaties van de overheid. Het is altijd raadzaam je docent of onze website www.examenbundel.nl te raadplegen voor actuele informatie die voor jouw examen van belang kan zijn.

Deel 1.indd 3

14-03-17 19:11

Inhoud 3 voorwoord 6 tips

deel 1

oefenen op onderwerp 1 Cellen, organen en orgaanstelsels 9 opgaven 13 hints - uitwerkingen

2* Voortplanting en ontwikkeling 16 opgaven 22 hints - uitwerkingen

3 Erfelijkheid 26 opgaven 33 hints - uitwerkingen

4 DNA en *celcyclus 37 opgaven 42 hints - uitwerkingen

5 G enexpressie, RNA en *eiwitsynthese 46 opgaven 56 hints - uitwerkingen

11 Bloedsomloop 110 opgaven 114 hints - uitwerkingen

12 Gaswisseling 117 opgaven 122 hints - uitwerkingen

13 Lever en nieren; uitscheiding 125 opgaven 128 hints - uitwerkingen

14* Gedrag en seksualiteit 131 opgaven 137 hints - uitwerkingen

15 Oog en andere zintuigen 140 opgaven 143 hints - uitwerkingen

16 Zenuwstelsel en spieren 6 Evolutie: soortvorming en selectie 60 opgaven 64 hints - uitwerkingen

146 opgaven 150 hints - uitwerkingen

17 Hormonale regeling 7 F otosynthese, dissimilatie en voortgezette assimilatie 67 opgaven 75 hints - uitwerkingen

8 E cosystemen; interactie en regulatie

153 opgaven 159 hints - uitwerkingen

18 Huid en immuniteit 162 opgaven 167 hints - uitwerkingen

80 opgaven 86 hints - uitwerkingen

9 E cosystemen; dynamiek en *diversiteit 91 opgaven 98 hints - uitwerkingen

10 Voeding en vertering 102 opgaven 107 hints - uitwerkingen * Dit onderwerp is alleen bestemd voor het schoolexamen.

Deel 1.indd 4

ÂŠ ThiemeMeulenhoff

14-03-17 19:11

havo biologie

oriĂŤntatietoets nagaan wat je al weet 173 opgaven

deel 2b

niet-uitgewerkt examen Examen 2017-I 309 opgaven

deel 2a

examens met uitwerkingen

bijlagen

Examen 2014-II (pilot)

cijferbepaling onderwerpregister

183 opgaven 199 hints - uitwerkingen

Examen 2015-I 205 opgaven 225 hints - uitwerkingen

Examen 2015-II 232 opgaven 250 hints - uitwerkingen

Examen 2016-I 258 opgaven 274 hints - uitwerkingen

Examen 2016-II 281 opgaven 299 hints - uitwerkingen

Bij veel uitwerkingen wordt verwezen naar BiNaS zesde editie en ScienceData eerste druk.

ÂŠ ThiemeMeulenhoff

Deel 1.indd 5

14-03-17 19:11

Tips bij het maken van (examen)opgaven bij biologie Voorbereiding • Haal even rustig adem en ontspan je spieren. • Lees steeds eerst de vraag of opdracht achter het opgavenummer en daarna pas de informerende tekst daarboven. Kijk dan goed naar wat echt gevraagd wordt. Je kunt belangrijke zinsdelen alvast markeren op je examenblad. • Bij open vragen moet je uitleg begrijpelijk zijn voor een leerling uit het voorgaande leerjaar. • Blijf niet te lang bezig met een moeilijke opgave. Loop niet achter op een tijdschema van ± 15 opgaven per uur. • Gebruik geen onduidelijke uitleg, zoals: er is invloed van... (stimulerend of remmend?); het is hoger (wat hoger dan wat?); de temperatuur verandert (wordt die hoger of lager?); de zuurgraad wordt minder (gaat de pH omlaag of wordt het minder zuur?, gebruik niet het woord zuurgraad). • Bij meerkeuzevragen kun je foutieve antwoorden op je examenblad direct afstrepen, maar maak ze niet onleesbaar. Uitvoering • Sla na ieder antwoord steeds een regel over, of reserveer voldoende ruimte als het niet (volledig) af is. Zo kun je een overgeslagen opgave later snel terugvinden. • Gebruik voor het antwoord op een meerkeuzevraag één hoofdletter en geef geen uitleg. Streep die hoofdletter bij een wijziging door en zet een nieuwe letter erachter, dus niet er doorheen. • Ga na of je het antwoord uit de gegeven tekst moet halen, of uit BiNaS of ScienceData. • Het aantal punten dat je voor een vraag kunt krijgen, geeft meestal aan uit hoeveel stappen een antwoord minstens moet bestaan. • Geef niet meer antwoorden of voorbeelden dan gevraagd; als er bv. twee gevraagd worden, worden de eerste twee alleen nagekeken. • Als bij een open vraag gerekend moet worden, zet die berekening er dan bij, ook als je die berekening niet geheel af kunt maken. Bepaalde rekenstappen leveren soms punten op. Wordt om een afronding gevraagd? Zo niet, dan mag het berekende getal niet nauwkeuriger of onnauwkeuriger zijn dan de getallen die gegeven zijn. Dat wil zeggen niet meer, maar ook niet minder cijfers achter de komma. • Bij beschrijving van een experiment moet vaak de volgende zin toegevoegd worden: ‘De overige factoren zijn gelijk.’ • Maak bij tijdnood in ieder geval alle meerkeuzevragen. Begin daar op tijd aan. Controle als je klaar bent Lees nogmaals wat gevraagd wordt. Is het antwoord passend op de vraag? Volgen de zinnen in je antwoord elkaar logisch op? Zijn de juiste eenheden vermeld? Zijn bij diagrammen de x- en y-as voorzien van cijfers en eenheden? Is een lijn- of staafdiagram gevraagd? Teken de lijn niet voor het eerste of na het laatste meetpunt. Vaak is een vloeiende lijn vereist (mag zonder knikken vlak langs de punten lopen). Let op het aantal significante cijfers, vóór of na de komma. Zijn deze in overeenstemming met genoemde waarden in de opgave? • Zijn minstens alle meerkeuzevragen beantwoord? • • • • •

Deel 1.indd 6

14-03-17 19:11

deel 1 oefenen op onderwerp

Deel 1.indd 7

14-03-17 19:11

Deel 1.indd 1

14-03-17 19:11

havo biologie

1 Cellen, organen en orgaanstelsels Groeihormoon Door genetische manipulatie is het gelukt om bacteriën stoffen te laten produceren die ze oorspronkelijk niet konden maken. Voorbeelden van producten die al op commerciële schaal door bacteriën worden gemaakt, zijn insuline, groeihormoon van de mens (HST) en groeihormoon van het rund (BST). Deze drie hormonen zijn eiwitten. Bij de genoemde techniek is de DNA-code voor het desbetreffende eiwit van een mens of van een zoogdier in een bacterie gebracht. In afbeelding 1 is een cel van een mens of dier met een aantal organellen en structuren schematisch weergegeven. afbeelding 1

1 Noem het organel in de cel waar de vorming van eiwitten uit aminozuren plaatsvindt.

2 Geef het nummer en de naam van de structuur of het organel waarin zich de DNA-code bevindt die kan worden overgebracht in een bacterie.

3 Leg uit waardoor juist eiwitten geschikte stoffen zijn om met behulp van genetische manipulatie te worden geproduceerd.

4 Noem de functie van de mitochondriën in een cel.

Deel 1.indd 9

14-03-17 19:11

1 cellen, organen en orgaanstelsels

Examenbundel 2017 | 2018

5 Op welke plaats in een cel wordt eiwit gevormd? A in de kern B in de mitochondriën C in het cytoplasma, aan de mitochondriën D in het cytoplasma, aan de ribosomen E in plastiden

Effect van koken

Spinazie, een bladgroente, wordt gekookt. 6 Verandert daardoor in de spinaziebladeren de doorlaatbaarheid van de celmembranen voor zouten? En die van de vacuolenmembranen en celwanden? A alleen de doorlaatbaarheid van de celmembranen en de celwanden. B alleen de doorlaatbaarheid van de celmembranen en de vacuolenmembranen. C alleen de doorlaatbaarheid van de celwanden en de vacuolenmembranen. D de doorlaatbaarheid van de cel- en vacuolenmembranen en van celwanden.

Rode kool

De kleur van rode kool ontstaat door een kleurstof in de vacuolen van de cellen. Vier bladeren van een rode kool worden op de volgende wijze behandeld. Blad 1 wordt gelegd in een 5% glucose-oplossing van 20°C. Blad 2 wordt gelegd in een 5% glucose-oplossing van 100°C. Blad 3 wordt gelegd in water van 20°C. Blad 4 wordt gelegd in water van 100°C. Na 30 minuten wordt de kleur van de vloeistof bij elk blad genoteerd. 7 Bij welk of bij welke van deze bladeren is de omringende vloeistof roodgekleurd? A alleen bij blad 4 B bij de bladeren 1 en 2 C bij de bladeren 1 en 3 D bij de bladeren 2 en 4

Bacteriën In een experiment worden bacteriën van dezelfde soort in twee oplossingen (1 en 2) met een verschillende osmotische waarde gelegd. In afbeelding 2 is het experiment schematisch weergegeven. Er is aangegeven wat in beide oplossingen met een bacterie gebeurt. De oplossingen bevatten gelijke hoeveelheden lysozymen. Lysozymen zijn enzymen die de wand van een bacterie aantasten. In beide oplossingen komt de bacterie-inhoud vrij. In oplossing 1 barst de celmembraan, in oplossing 2 niet. De bacterie-inhoud is niet isotonisch met één van beide oplossingen.

Deel 1.indd 10

14-03-17 19:11

havo biologie

1 cellen, organen en orgaanstelsels

afbeelding 2

naar: Th.D. Brock & M.T. Madigan, Biology of microorganisms, Englewood Cliffs, 1991, 60

8 Waardoor barst de celmembraan in oplossing 1 wel en in oplossing 2 niet? A Doordat de osmotische waarde van oplossing 1 hoger is dan die van oplossing 2 en hoger dan die van de bacterie. B Doordat de osmotische waarde van oplossing 1 hoger is dan die van oplossing 2, maar lager dan die van de bacterie. C Doordat de osmotische waarde van oplossing 1 lager is dan die van oplossing 2, maar hoger dan die van de bacterie. D Doordat de osmotische waarde van oplossing 1 lager is dan die van oplossing 2 en lager dan die van de bacterie.

Determinatie

■■■■

Alle organismen zijn is ingedeeld groepen die en men rijkenorganismen. noemt. Er is nog een Tenzij anders vermeld, er sprake in vanvier normale situaties gezonde vijfde groep, maar die wordt niet tot de organismen gerekend. Door gebruik te maken Determinatie van het schema in afbeelding 3 kan men deze vijf groepen, aangeduid met P, Q, R, S Alle zijn ingedeeld in vier groepen die men rijken noemt. Er is nog een vijfde en T organismen determineren. groep, maar die wordt niet tot de organismen gerekend. Door gebruik te maken van het schema in afbeelding 1 kan men deze vijf groepen, aangeduid met P, Q, R, S en T afbeelding 3 determineren.

afbeelding 1

1. Eigen stofwisseling? P

nee

2. Cellen met een kern? nee

3. Cellen omgeven door een celwand? ja

nee

4. Autotroof? ja

nee

S T

2 p

1 9 ■

■■■■ tekst 1

Noteer de de letters R, R, S en onder elkaar op je antwoordblad en vermeld achter de achter Noteer lettersP,P,Q,Q, S Ten T onder elkaar op je antwoordblad en vermeld letters de namen van de vijfde bijbehorende groepen.groepen. de letters de namen van vijf bijbehorende Algen als wapen tegen het broeikaseffect Het broeikaseffect is één van de grootste milieuproblemen. Door het gebruik van ©olie, ThiemeMeulenhoff kolen en aardgas is de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer de laatste tientallen

Deel 1.indd 11

jaren sterk gestegen. De rookgassen van elektriciteitscentrales bevatten veel CO2. Als de plannen doorgaan, komt bij de elektriciteitscentrale in Lelystad (Flevocentrale) de grootste algenvijver van de wereld, terwijl het eveneens uniek is dat er rechtstreeks CO2 in de vijver wordt gebracht. Een belangrijk doel van dit project is om te kijken hoe efficiënt algen CO2 kunnen vastleggen en welke kosten

14-03-17 19:11

bewerkt naar: Ouder worden van R.E. Ricklefs en Caleb E. Finch, p. 60 – 63

9 ■

10 ■

Neem aan dat de totaleen hoeveelheid HDL en LDL samen voor elke Examenbundel persoon gelijk2017 is. | 2018 1 cellen, organen orgaanstelsels Leg uit dat dan in groep II de kans op een hartinfarct groter is dan in groep I. Bij iemand die een herseninfarct heeft gehad, kunnen allerlei uitvalsverschijnselen Cholesterol optreden, zoals gevoelloosheid en verlammingen. Leg uit waardoor bij een herseninfarct uitvalsverschijnselen kunnen ontstaan. Cellen cholesterol verwerken, hebben een celmembraan LDL-receptoren. Dat Leg ook die uit waardoor deze uitvalsverschijnselen in sommige gevallenmet tot gevoelloosheid zijnineiwitten die er voor zorgen dat de cel LDL kan opnemen. en andere gevallen tot verlammingen kunnen leiden.

In afbeelding 4 is dit schematisch weergegeven. In de afbeelding zijn de moleculen

Cellen die cholesterol verwerken, celmembraan met LDL-receptoren. Dat zijn en organellen niet op dezelfdehebben schaaleen getekend. die hoe er voor dat de de cel LDL kanen/of opnemen. 10 eiwitten Geef aan de zorgen tekenaar moleculen 1p 4 organellen moet veranderen om de In afbeelding 3 is dit schematisch weergegeven. onderdelen op dezelfde schaal te krijgen. In de afbeelding zijn de moleculen en organellen niet op dezelfde schaal getekend. 1 p 11 ■ Geef aan hoe de tekenaar de moleculen en/of organellen veranderen om dein 1990 en Hetmoet onderzoek begon afbeelding op 4 dezelfde schaal te krijgen. onderdelen 3p 5

eindigde in 2001.

afbeelding 3

maken zich ook op andere plaatsen te vestigen.

Met behulp 2p

12 ■ A B C D

100020

Welk van de aangegeven delen P, Q, R of S produceert de LDL-receptoren? 1p 7 Wat is het gevolg van PReducenten Q R Reducenten De bacteriesoort Desulfomusa hansenii afbeelding 5 S

(zie afbeelding 5) leeft in de zeebodem afbeelding 2 in een anaërobe omgeving bij de wortels van zeegras. De reducent profiteert van de organische afvalstoffen die het zeegras uitscheidt. Uit de omzetting van deze stoffen haalt de bacterie energie. Bij die omzetting worden zwavelverbindingen omgezet 4 (vandaar het eerste deel van Desulfomusa; het tweede deel, musa, slaat op de banaanvorm van de bacterie). De bacterie beweegt zich voort met behulp van een flagel.

die geringe genetische variatie?

Lees verder

bron: Rinze Benedictus, ‘Nomen est omen’, Bionieuws 5, maart 2002, 12

bron: Rinze Benedictus, ’Nomen est omen’

11 Bereken aan de hand van afbeelding 5 de gemiddelde lengte van de flagel op 1 μm nauwkeurig. Noteer je berekening.

musa, slaat op de banaanvorm van de bacterie). 2p

Deel 1.indd 12

nauwkeurig. Noteer je berekening. © ThiemeMeulenhoff

14-03-17 19:11

havo biologie

1 cellen, organen en orgaanstelsels

hints

Hints bij hoofdstuk 1

1 Waar gaat het mRNA uit de kern naar toe?

2 Waar zitten de chromosomen in een cel?

3 Waar bevindt zich de informatie voor de bouw van een eiwit?

4 Waar wordt ATP gemaakt?

5 Waar gaat het mRNA uit de kern naar toe?

6 Uit welke onderdelen is een celmembraan opgebouwd?

7 Alleen een levende cel heeft een semi-permeabel celmembraan.

8 Door welke oorzaak vindt een netto-waterverplaatsing in een cel plaats?

9 Zoek de kenmerken van de verschillende rijken op in BiNaS of ScienceData.

10 Vergelijk in de tekening de grootte van een aminozuurmolecuul met de grootte van een mitochondrium (aangegeven met R).

11 Wat is er in de opdracht te vinden over het afronden of het aantal decimalen?

ÂŠ ThiemeMeulenhoff

Deel 1.indd 13

14-03-17 19:11

uitwerking

cellen, organen en orgaanstelsels

Examenbundel 2017 | 2018

Groeihormonen

1 Ribosomen / ruw endoplasmatisch reticulum. DNA in de kern bevat de code voor de volgorde van de aminozuren bij de vorming van eiwitten. Deze code wordt via RNA overgebracht naar de ribosomen waar de amino zuren in de specifieke volgorde aan elkaar worden gekoppeld tot eiwitten. De ribosomen bevinden zich op het endoplasmatisch reticulum (ruw e.r.) of vrij in het cytoplasma.

2 Onderdeel 2, de kern. Nummer 1 is een mitochondrium waarin energie wordt vrijgemaakt door aërobe dissimilatie. Nummer 2 is de kern voor opslag van informatie in DNA zoals de code voor de vorming van een eiwit, en regeling van celprocessen zoals de eiwitsynthese. Nummer 3 is het endoplasmatisch reticulum waarlangs stoffen worden getransporteerd. Nummer 4 is een dictyosoom waarin stoffen worden opgeslagen en klaargemaakt voor verder transport.

3 Er wordt een DNA-code overgebracht, die informatie bevat voor de productie van eiwitten. De genetische (DNA)code is universeel, dus genen van dieren en mensen kunnen ook in bacteriën tot eiwitten leiden.

4 Het vrijmaken van energie / (aërobe) dissimilatie / verbranding.

5 D In het cytoplasma aan de ribosomen vindt eiwitsynthese plaats. De kern bevat de erfelijke informatie (chromosomen / DNA) en regelt de celprocessen. In mitochondriën wordt energie vrijgemaakt door aërobe dissimilatie.

Effect van koken

6 B Levende membranen zijn semipermeabel. Zouten worden slechts selectief door membranen doorgelaten (via actief transport). Door koken gaan membranen stuk. Zij worden dan volledig doorlaatbaar voor zouten. Celwanden zijn volledig doorlaatbaar voor zouten. Door het koken wordt de doorlaatbaarheid van celwanden niet veranderd.

Rode kool

7 D Een cel van wordt begrensd door een celmembraan. Een plantencel is aan de buitenkant van de celmembraan omgeven door een celwand. Door de bladeren te verhitten tot 100 °C gaan de membranen van de cellen stuk en komt de kleurstof vrij in de omringende vloeistof. Door bladeren in een oplossing te plaatsen kunnen de cellen afhankelijk van de concentratie opgeloste stoffen in de oplossing, krimpen of enigszins zwellen. Door de stevige celwand springen de cellen in een oplossing met een lage osmotische waarde niet stuk. De celmembranen blijven intact, dus de kleurstof in de vacuolen komt niet in de omringende vloeistof.

Deel 1.indd 14

14-03-17 19:11

havo biologie

cellen, organen en orgaanstelsels

uitwerking

Bacteriën

8 D In oplossing 1 neemt de inhoud van de bacterie toe. De bacterie heeft door osmose vocht opgenomen, dus de osmotische waarde van oplossing 1 is lager dan die van de bacterie. De inhoud van de bacterie in oplossing 2 wordt kleiner. De osmotische waarde van oplossing 2 is dus iets hoger dan die van de bacterie aan het begin van het experiment. Liniaal gebruiken.

Determinatie

9 P = virussen, Q = bacteriën, R = dieren, S = schimmels, T = (groene) planten kenmerken

planten: kern dieren: kern schimmels: kern bacteriën:

celwand

bladgroen

celwand celwand

Cholesterol

10 De tekenaar zou de aminozuren/cholesterolmoleculen moeten verkleinen / de celorganellen moeten vergroten. Reducenten

11 Eerst de lengte meten van tenminste drie flagellen van intacte bacteriën: Lengte van vier flagellen: 2,4 + 2,1 + 1,7 + 1,9 = 8,1 cm Gemiddelde lengte in de figuur: 8,1 cm : 4 = 2,0 cm 1 cm in de figuur komt volgens de schaalaanduiding overeen met 4 µm in werkelijkheid. De werkelijke lengte is dus 2,0 x 4 µm = 8 µm = 0,000008 m (µm in BiNaS 2; ScienceData 1.2). Met afronden kom je tot de lengte 7, 8 of 9 µm. In BiNaS 79A en ScienceData 14.12 staat wat een flagel is.

Deel 1.indd 15

14-03-17 19:11

www.examenbundel.nl

examenbundels Duits Engels Frans Nederlands biologie natuurkunde scheikunde wiskunde A wiskunde B aardrijkskunde economie geschiedenis m&o maatschappijwetenschappen

Meer kans van slagen met de De Examenbundel bevat oefenexamens met uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens het oefenen.

De bundel is speciaal samengesteld voor dit schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof.

Test je kennis met de OriĂŤntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.

havo

biologie natuurkunde scheikunde wiskunde A wiskunde B aardrijkskunde geschiedenis economie m&o Nederlands 3F / 4F rekenen 3F

Samengevat biedt je een helder en

beknopt overzicht van alle examenstof. Engels/Duits/Frans in de praktijk zijn

theorieboekjes die geworteld zijn in de praktijk. Met een compacte uitleg van

biologie

Jouw beste voorbereiding op je examen in 2018

grammatica en vele voorbeeldzinnen.

978-90-06-07397-3 978-90-06-07396-6 978-90-06-07398-0

Al onze uitgaven zijn verkrijgbaar via de erkende boekhandel.

9789006391626_EB_hBio_omslag.indd 1

drs. E.J. van der Schoot drs. A.N. Leegwater

Meer kans van slagen met Samengevat!

2017|2018

Engels in de praktijk Duits in de praktijk Frans in de praktijk

2017|2018 havo

samengevat havo havo havo havo havo havo havo havo havo h/v h/v

ÂŽ

Examenbundel!

examenbundel

havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo havo

havo biologie

Bundels voor al je vakken bestel je op

9 789006 391626

9/05/17 13:06