www.samengevat.nl
samengevat
examenbundels
- stapsgewijs toewerken naar het examenniveau - oefenen met recente examens vmbo gt Nederlands vmbo gt Engels vmbo gt Duits vmbo gt Frans vmbo gt wiskunde vmbo gt biologie vmbo gt nask 1
Meer kans van slagen met de Examenbundel! De Examenbundel bevat oefenexamens met uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens
vmbo gt nask 2
het oefenen.
vmbo (k)gt aardrijkskunde
De bundel is speciaal samengesteld voor dit
vmbo gt economie
schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof.
vmbo (k)gt geschiedenis
Test je kennis met de Oriëntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.
Digi-Trainer vmbo-b: Nederlands, Engels, biologie, wiskunde, nask1, economie
vmbo gt / mavo
Examenbundel + Samengevat = jouw succesformule
vmbo gt / mavo
geschiedenis
samengevat
Meer kans van slagen met Samengevat! Samengevat biedt je een helder en beknopt overzicht van alle examenstof. Met Samengevat kun je grote hoeveelheden
vmbo kgt biologie
stof snel herhalen en overzien. Je krijgt beter
vmbo kgt nask1
inzicht in de samenhang van de onderwerpen
vmbo gt nask 2 vmbo kgt wiskunde
geschiedenis
- schematisch overzicht van alle examenstof - beknopte en heldere uitleg - snel en overzichtelijk door te nemen en te herhalen - het perfecte uittreksel
en het onderscheid tussen hoofd- en bijzaken. Kijk voor tips en informatie over je examen op www.examenbundel.nl.
vmbo kgt aardrijkskunde vmbo kgt economie vmbo Nederlands 2F vmbo rekenen 2F
9 789006 144123
9789006144123_SG_vmGes_OS.indd 1
16/06/17 10:01
9789006144123_SG_vmGes.indb 6
15/06/17 13:17
www.samengevat.nl
vmbo gt / mavo geschiedenis
Ed Arnold Ruud Seriese
9789006144123_SG_vmGes.indb 1
15/06/17 13:17
Vormgeving:
Criterium, Arnhem
Opmaak:
PPMP Prepress, Wolvega
Technische tekeningen: Tiekstra Media, Groningen Omslagfoto:
www.shutterstock.com
Over ThiemeMeulenhoff ThiemeMeulenhoff ontwikkelt zich van educatieve uitgeverij tot een learning design company. We brengen content, leerontwerp en technologie samen. Met onze groeiende expertise, ervaring en leeroplossingen zijn we een partner voor scholen bij het vernieuwen en verbeteren van onderwijs. Zo kunnen we samen beter recht doen aan de verschillen tussen lerenden en scholen en ervoor zorgen dat leren steeds persoonlijker, effectiever en efficiënter wordt. Samen leren vernieuwen. www.thiememeulenhoff.nl ISBN 978 90 06 14412 3 Eerste druk, eerste oplage, 2017 © ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, 2017 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieën in het onderwijs zie www.auteursrechtenonderwijs.nl. De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.
Deze uitgave is volledig CO2-neutraal geproduceerd. Het voor deze uitgave gebruikte papier is voorzien van het FSC®-keurmerk. Dit betekent dat de bosbouw op een verantwoorde wijze heeft plaatsgevonden.
9789006144123_SG_vmGes.indb 2
15/06/17 13:17
Voorwoord Beste examenkandidaat, Voor je ligt samengevat, aangepast aan de exameneisen die vanaf 2018 van kracht zijn. In dit boek vind je de leerstof voor het centraal examen van vmbo gt / mavo geschiedenis kort en systematisch weergegeven. Deze samenvatting stelt je in staat om in korte tijd grote hoeveelheden stof te herhalen en te overzien. Hoofd- en bijzaken worden onderscheiden, waardoor je inzicht krijgt in de grote lijn van de stof en in de samenhang tussen de verschillende onderwerpen. Met samengevat bereid je je zelfstandig voor op het examen. De onderwerpen voor het centraal examen geschiedenis die hierin zijn opgenomen, bevatten veel basisstof die ook in schoolexamens aan de orde komt. Gecombineerd met de examenbundel vmbo gt / mavo geschiedenis vormt deze samengevat de beste voorbereiding op je examen. De theorie vind je in samengevat en je oefent met de opgaven uit de examenbundel! samengevat en examenbundel zijn naast elke methode te gebruiken.
Heb je opmerkingen? Meld het ons via vo@thiememeulenhoff.nl. Amersfoort, juli 2017
9789006144123_SG_vmGes.indb 3
15/06/17 13:17
Hoe werk je met deze Samengevat? Dit boekje bevat alle leerstof die je voor het landelijk Centraal Examen (CE) moet kennen. Aan de basis van deze Samengevat staat de Syllabus Centraal Examen 2018 (versie 2), uitgegeven door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). De examenstof omvat de periode 1848 - heden. De hierin opgenomen onderdelen, staatsinrichting van Nederland, geschiedenis van Nederland en van Europa (en de wereld), worden geĂŻntegreerd behandeld.
Deel 1 Staatsinrichting van Nederland
Deel 1 van deze Samengevat is een introductie op de staatsinrichting van Nederland (en de wereld). Dit is een belangrijk onderdeel om het functioneren van politieke systemen in de periode vanaf 1848 te kunnen begrijpen.
Deel 2 Historisch overzicht 1848 - heden
Deel 2 is het historisch overzicht over de periode 1848 - heden. Het eerste hoofdstuk 1848-1914 gaat over de geschiedenis en staatsinrichting van Nederland. De vijf hoofdstukken die daarop volgen gaan over de geschiedenis van Europa (en de wereld) over de periode 1914 - heden, met daarin uitgebreide aandacht voor de geschiedenis van Nederland. Aan het eind van elk hoofdstuk staan nog eens alle verplichte jaartallen en personen die elke examenkandidaat moet kennen.
Centraal Examen vanaf 2018
Voor zover nu bekend zullen vanaf 2018 op het Centraal Examen de vragen over de periode 1848 - heden niet in aparte hoofdstukken, maar geĂŻntegreerd worden aangeboden. De vragen zullen wel, zoals gebruikelijk, in chronologische volgorde staan. Veel succes bij het voorbereiden van je Centraal Examen Geschiedenis!
9789006144123_SG_vmGes.indb 4
15/06/17 13:17
inhoud Deel 1 Staatsinrichting van Nederland
7
Deel 2 Historisch overzicht
13
1 Nederland (1848-1914)
14
2 De Eerste Wereldoorlog (1914-1918)
26
3 Het interbellum (1918-1939)
34
4 De Tweede Wereldoorlog (1939-1945)
53
5 Europa en de wereld (1945-1989)
68
6 De nieuwe wereldorde (vanaf 1990)
87
Chronologisch overzicht
94
Persoonsregister
98
Register
99
9789006144123_SG_vmGes.indb 5
15/06/17 13:17
9789006144123_SG_vmGes.indb 6
15/06/17 13:17
Deel 1  Staatsinrichting van Nederland
9789006144123_SG_vmGes.indb 7
15/06/17 13:17
8 Staatsinrichting, algemene inleiding
Onderstaand schema is bruikbaar om de verschillende soorten staatsinrichting van bijna alle landen te herkennen. STAATSINRICHTING Staat = Land = Natie
Grondwet/constitutie Rechten en plichten van het staatsbestuur en burgers
Staatsvorm
Monarchie = Erfelijk staatshoofd = Vorst bijv. keizer/tsaar/koning
Republiek = Gekozen staatshoofd = President
Staatsbestuur = Regeringsvorm
1 2 3
Democratie
Dictatuur
Totalitair
Scheiding van de drie machten
Politieke beslissingen worden genomen door één persoon of groep bijv. legerleiding
De ideologie van één partij/leider/groep wordt aan het hele volk opgelegd
Wetgevende macht = parlement Uitvoerende macht = regering Rechterlijke macht = rechters
taak taak taak
Wetgevende taak en controleren van de regering Wetten voorstellen en uitvoeren Beschermen van de rechtsstaat; onafhankelijke rechtspraak, rechters worden benoemd voor het leven
Kenmerken van de Nederlandse staatsinrichting
Het Koninkrijk der Nederlanden heeft een koning als staatshoofd. De rechten en plichten van het staatsbestuur en het volk zijn vastgelegd in een grondwet / constitutie (= regeling van het staatsbestuur).
De Nederlandse grondwet bestaat ruim 200 jaar. De inhoud ervan is wel meerdere keren herzien. Bron: Nationaal Archief.
9789006144123_SG_vmGes.indb 8
15/06/17 13:17
9
geschiedenis Staatsinrichting van Nederland
reden
conclusie
De staatsmacht is in drie delen gescheiden: wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht. De drie machten moeten elkaar in evenwicht houden, zodat geen enkele macht oppermachtig kan worden. 1.  De wetgevende macht is in handen van de volksvertegenwoordiging = parlement = Staten-Generaal = Eerste en Tweede Kamer. 2.  De uitvoerende macht is in handen van de regering = koning en ministers. Het kabinet = de ministers onder leiding van de minister-president (= premier), zijn verantwoordelijk voor de uitvoering van het bestuur van het land. 3.  De rechterlijke macht is in handen van onafhankelijke rechters. Nederland is een democratie: het volk (= demos) regeert, omdat de Tweede Kamer verantwoordelijk is voor het kiezen van het kabinet en de volksvertegenwoordiging de wetgevende macht in handen heeft.
Verkiezingen in Nederland NEDERLANDSE DEMOCRATIE
Gemeenten
Provincies
Nederland
kiest/benoemt
Regering Koning
Bestuurders (Wetten maken en uitvoeren)
Wethouders
Gedeputeerde Staten
Ministers Staatssecretaris Kabinet
Voorzitter vergaderingen
Volksvertegenwoordigers (Controleren van Bestuurders)
Burgemeester
Commissaris van de Koning
Verkiezingen
Verkiezingen
Gemeenteraad Verkiezingen
Kamervoorzitter kiest Indirecte verkiezingen
Provinciale Staten Verkiezingen
Parlement Eerste Kamer Tweede Kamer Verkiezingen
Het volk Alle mensen in: de gemeente
9789006144123_SG_vmGes.indb 9
de provincie
Nederland
15/06/17 13:17
10 De kabinetsformatie
In het schema kun je stap voor stap zien hoe tegenwoordig na verkiezingen voor de Tweede Kamer een kabinet wordt gevormd. KABINETSFORMATIE Tweede Kamerverkiezingen uitslag Nieuwe Tweede Kamerleden kiezen Informateur/verkenner Overleg met fractieleiders van politieke partijen over mogelijke samenwerking Tweede Kamer kiest Formateur (die wordt meestal later de minister-president) Overleg met de leiders van de partijen die samen willen gaan regeren (= coalitiepartijen) over een politiek programma voor de komende vier jaar (= regeerakkoord) Overleg over het kiezen van de ministers Goedkeuring van het kabinet en regeerakkoord door een meerderheid van de Tweede Kamer Koning benoemt de ministers Officiële foto van de nieuwe regering op de trappen van het paleis
Partijen in de Tweede Kamer die het nieuwe kabinet niet of maar voor een deel steunen noemen we oppositiepartijen. De oppositie heeft liever een ander kabinet en een ander regeerakkoord. Coalitiepartijen zullen het kabinetsbeleid eerder steunen dan afkeuren.
De rechten en bevoegdheden van de Tweede en Eerste Kamer
De volksvertegenwoordiging heeft zowel een wetgevende als een controlerende taak. Om die taken goed te kunnen uitvoeren hebben de kamers een aantal rechten of bevoegdheden. Rechten
Eerste Kamer
Recht van initiatief
✓ ✓
Recht van amendement Recht van budget = begroting Recht van enquête Recht van interpellatie Recht van vragen
9789006144123_SG_vmGes.indb 10
Tweede Kamer
✓ ✓ ✓ ✓
✓ ✓ ✓ ✓
Taak
WETGEVENDE TAAK CONTROLERENDE TAAK
15/06/17 13:17
geschiedenis Staatsinrichting van Nederland
reden
11
Het schema maakt duidelijk dat de Tweede Kamer meer rechten heeft dan de Eerste Kamer. De Tweede Kamer is de belangrijkste kamer in de Nederlandse staatsinrichting.
De vergaderingen van de Tweede Kamer zijn openbaar en kunnen dus door iedereen worden bijgewoond.
Van wetsvoorstel tot wet
In onderstaand schema kun je stap voor stap zien hoe een wet tot stand komt. Wetsvoorstel Bijna alle wetsvoorstellen worden ingediend door (een of meer ministers van) het kabinet
Tweede Kamerleden kunnen ook een wetsvoorstel indienen = recht van initiatief
Tweede Kamer bespreekt het voorstel en kan wijzigingen voorstellen (= recht van amendement) Stemming over het wetsvoorstel na goedkeuring
Eerste Kamer bespreekt het wetsvoorstel na goedkeuring
Naar de koning na goedkeuring en handtekening
Naar de verantwoordelijke minister(s) na goedkeuring en handtekening(en)
De nieuwe wet wordt officieel bekendgemaakt in het Staatsblad
9789006144123_SG_vmGes.indb 11
15/06/17 13:17
12 Rechten en plichten van de Nederlanders
In de Nederlandse grondwet staan de rechten en plichten van het staatsbestuur en het volk. De grondwet is de basis voor de Nederlandse rechtsstaat en de wetten van het land. Plichten in de grondwet zijn bijvoorbeeld: leerplicht en belastingplicht. De rechten voor de burgers van Nederland zijn in verschillende perioden van de geschiedenis opgenomen in de grondwet De klassieke grondrechten (19e eeuw) als bescherming tegen de overheid: • vrijheid van godsdienst • vrijheid van meningsuiting • vrijheid van drukpers • vrijheid van vereniging en vergadering • vrijheid van onderwijs De sociale grondrechten (20e eeuw) als bescherming door de overheid: • recht op bestaanszekerheid • recht op onderwijs • recht op gezondheidszorg • recht op woongelegenheid • recht op bewoonbaarheid van het land • recht op werk • recht op rechtsbijstand
9789006144123_SG_vmGes.indb 12
15/06/17 13:17
9789006144123_SG_vmGes.indb 6
15/06/17 13:17
www.samengevat.nl
samengevat
examenbundels
- stapsgewijs toewerken naar het examenniveau - oefenen met recente examens vmbo gt Nederlands vmbo gt Engels vmbo gt Duits vmbo gt Frans vmbo gt wiskunde vmbo gt biologie vmbo gt nask 1
Meer kans van slagen met de Examenbundel! De Examenbundel bevat oefenexamens met uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens
vmbo gt nask 2
het oefenen.
vmbo (k)gt aardrijkskunde
De bundel is speciaal samengesteld voor dit
vmbo gt economie
schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof.
vmbo (k)gt geschiedenis
Test je kennis met de Oriëntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.
Digi-Trainer vmbo-b: Nederlands, Engels, biologie, wiskunde, nask1, economie
vmbo gt / mavo
Examenbundel + Samengevat = jouw succesformule
vmbo gt / mavo
geschiedenis
samengevat
Meer kans van slagen met Samengevat! Samengevat biedt je een helder en beknopt overzicht van alle examenstof. Met Samengevat kun je grote hoeveelheden
vmbo kgt biologie
stof snel herhalen en overzien. Je krijgt beter
vmbo kgt nask1
inzicht in de samenhang van de onderwerpen
vmbo gt nask 2 vmbo kgt wiskunde
geschiedenis
- schematisch overzicht van alle examenstof - beknopte en heldere uitleg - snel en overzichtelijk door te nemen en te herhalen - het perfecte uittreksel
en het onderscheid tussen hoofd- en bijzaken. Kijk voor tips en informatie over je examen op www.examenbundel.nl.
vmbo kgt aardrijkskunde vmbo kgt economie vmbo Nederlands 2F vmbo rekenen 2F
9 789006 144123
9789006144123_SG_vmGes_OS.indd 1
16/06/17 10:01