www.samengevat.nl
samengevat
examenbundels
- stapsgewijs toewerken naar het examenniveau - oefenen met recente examens vmbo gt Nederlands vmbo gt Engels vmbo gt Duits vmbo gt Frans vmbo gt wiskunde vmbo gt biologie vmbo gt nask 1
Meer kans van slagen met de Examenbundel! De Examenbundel bevat oefenÂexamens met uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens
vmbo gt nask 2
het oefenen.
vmbo (k)gt aardrijkskunde
De bundel is speciaal samengesteld voor dit
vmbo gt economie
schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof.
vmbo (k)gt geschiedenis
Test je kennis met de OriĂŤntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.
Digi-Trainer vmbo-b: Nederlands, Engels, biologie, wiskunde, nask1, economie
Examenbundel + Samengevat = jouw succesformule
vmbo kgt
samengevat
economie
- schematisch overzicht van alle examenstof - beknopte en heldere uitleg - snel en overzichtelijk door te nemen en te herhalen - het perfecte uittreksel
vmbo kgt
economie
Meer kans van slagen met Samengevat! Samengevat biedt je een helder en beknopt overzicht van alle examenstof. Met Samengevat kun je grote hoeveelheden
vmbo kgt biologie 978-90-06-07362-1
stof snel herhalen en overzien. Je krijgt beter
vmbo kgt nask1 978-90-06-07360-7
inzicht in de samenhang van de onderwerpen
vmbo gt nask 2 978-90-06-07361-4 vmbo kgt wiskunde 978-90-06-07365-2
en het onderscheid tussen hoofd- en bijzaken. Kijk voor tips en informatie over je examen op www.examenbundel.nl.
vmbo kgt aardrijkskunde 978-90-06-07364-5 vmbo kgt economie 978-90-06-10723-4 vmbo Nederlands 2F 978-90-06-07998-2 vmbo rekenen 2F 978-90-06-26066-3
9 7 89 00 6 10 7 23 4
9006107234_omslag.indd 1
10/04/17 09:39
9006107234_Boek.indb 1
3/06/16 11:58
www.samengevat.nl
vmbo kgt
economie
P.M. Leideritz
9006107234_Boek.indb 1
3/06/16 11:58
Vormgeving:
Criterium, Arnhem
Vrij tekenwerk/cartoons:
Henk Stolker, Breda
Opmaak:
PPMP Prepress, Wolvega
Technisch tekenwerk:
Omslagfoto:
TiekstraMedia, Groningen Arthimedes | Shutterstock
Over ThiemeMeulenhoff ThiemeMeulenhoff ontwikkelt zich van educatieve uitgeverij tot een learning design company. We brengen content, leerontwerp en technologie samen. Met onze groeiende expertise, ervaring en leeroplossingen zijn we een partner voor scholen bij het vernieuwen en verbeteren van onderwijs. Zo kunnen we samen beter recht doen aan de verschillen tussen lerenden en scholen en ervoor zorgen dat leren steeds persoonlijker, effectiever en efficiënter wordt. Samen leren vernieuwen. www.thiememeulenhoff.nl ISBN 978 90 06 10723 4 Tweede druk, tweede oplage, 2017 © ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, 2016 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieën in het onderwijs zie www.auteursrechtenonderwijs.nl. De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.
Deze uitgave is volledig CO2-neutraal geproduceerd. Het voor deze uitgave gebruikte papier is voorzien van het FSC®-keurmerk. Dit betekent dat de bosbouw op een verantwoorde wijze heeft plaatsgevonden.
9006107234_voorwerk.indd 2
10/04/17 09:42
Voorwoord In dit boek zijn de leerstof en vaardigheden voor je vmbo-examen kort en systematisch Âweergegeven. Zowel voor je schoolexamen als voor je eindexamen.
Met deze samenvatting moet je in korte tijd een grote hoeveelheid stof kunnen herhalen. Je krijgt een duidelijk overzicht tussen hoofd- en bijzaken.
Achterin het boek staat een aantal voorbeelden met een verwijzing naar de verschillende
hoofdstukken in dit boek. Daarmee krijg je snel in beeld hoe de examenstof samenhangt.
Samengevat zorgt ervoor dat de stukjes kennis die je de afgelopen jaren hebt opgedaan weer als een puzzel in elkaar passen.
Samengevat is naast iedere methode te gebruiken. Het boek helpt bij het zelfstandig leren. Met de Examenbundel vormt de Samengevat een belangrijke ondersteuning bij de Âvoorbereiding op het eindexamen.
Heb je opmerkingen? Meld het ons via vo@thiememeulenhoff.nl.
Amersfoort, juli 2016
9006107234_Boek.indb 3
3/06/16 11:58
Hoe werk je met deze Samengevat? Zoeken in dit boek
Je vindt in de inhoudsopgave een grove indeling van de stof. Per hoofdstuk hebben we een gedetailleerde inhoudsopgave gemaakt, die je snel binnen een hoofdstuk op de juiste plek brengt. Deze inhoudsopgave staat aan het begin van ieder hoofdstuk.
Als je alleen een onderwerp of begrip zoekt, kun je achterin het register zoeken en op die manier op de juiste plek in het boek terecht komen.
Beschrijving per onderwerp
Het boekje is verdeeld in hoofdstukken Binnen deze hoofdstukken worden de bijbehorende
onderwerpen kernachtig besproken. Daarbij zijn veel voorbeelden gegeven. Deze voorbeelden hebben een achtergrondkleur, zodat ze goed te onderscheiden zijn van de theorie.
Indeling van de stof
De onderwerpen uit de examenstof staan in de paragrafen genoemd. Binnen de paragrafen
worden de bijbehorende begrippen uitgelegd en waar mogelijk van een voorbeeld voorzien. Als er een opsomming (met paarse bolletjes) is, dan worden er uitleg, kenmerken en eigenschappen beschreven.
Als de opsomming genummerd is, betreft het een stappenplan.
De auteur en de uitgever wensen je veel succes met de voorbereiding van je eindexamen!
9006107234_Boek.indb 4
3/06/16 11:58
Inhoud 1
Consumptie
2
Productie en arbeid
50
3
Internationale ontwikkelingen
83
4
Overheid en bestuur*
5
Verrijkingsstof*
117
Register
147
6
106
* Deze hoofdstukken vallen niet onder de examenstof voor vmbo-k.
9006107234_Boek.indb 5
3/06/16 11:58
6
1 Consumptie 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6 1.7
Keuzeproblemen - Behoeften - Goederen - Consumeren - Schaarste - Welvaart Ruilen en geld - Ruilsoorten - Arbeidsverdeling of arbeidsspecialisatie - Geldfuncties - Geldsoorten Inkomens - Inkomensbegrippen - Inkomensbronnen - Inkomensverschillen - Inkomensindeling - Inkomensverdeling - Lorenzcurve Budgetteren - Begroting - Budgetteren - Uitgaven Consumentengedrag - Invloed op consumentengedrag - Persoonlijke en maatschappelijke behoeften veranderen - Het gebruik van consumenteninformatie - Vergelijkend warenonderzoek - De invloed van marketing en reclame - Reclame Consumentenbescherming - Garantieregelingen - Consumentenorganisaties en hun werkzaamheden - Overheid en consumentenbescherming - Geschillencommissies Geld en betalen - Geldfuncties - Betalen aan de kassa - Betalen van online aankopen - Internetbankieren en saldo checken - Buitenlands geld - Wisselkoers
9006107234_Boek.indb 6
3/06/16 11:58
economie Consumptie
1.8 1.9 1.10 1.11 1.12 1.13 1.14
Sparen - Spaarmotieven - Manier om te sparen - Hoogte van de rente - Rentesoorten - Sparen of besteden - Beleggen - Koerswinst en koersverlies - Sparen of beleggen Lenen - Leenmotieven - Hoogte van het leenbedrag - Consumptief krediet - Waar je op moet letten - FinanciĂŤle instellingen Verzekeren - Algemene begrippen over verzekeren - Verzekeringsmotieven - Wel of niet verzekeren - De verzekeringsovereenkomst en polisvoorwaarden - Particuliere verzekeringsbedrijven - Voorlichting over verzekeringen Veelvoorkomende schadeverzekeringen - Woonverzekeringen - (Brom)fiets- en motorrijtuigenverzekering - Reisverzekering - Aansprakelijkheidsverzekering voor particulieren (APV) - Zorgverzekering Huren of kopen van een huis - Woningtekort - Motieven om huis te huren - Motieven om huis te kopen - Kopen of huren? Huurwoningen - Soorten huurwoningen - Soorten verhuurders - Huurbescherming - Huurtoeslag Kopen en financieren van een woning - Kopen van een woning - Hoe word je eigenaar van een huis? - Financiering koopwoningen - Hypothecaire lening - Vormen van hypotheekleningen - Belasting en beperking soorten hypotheken
9006107234_Boek.indb 7
7
3/06/16 11:58
8
1 Consumptie 1.1
Keuzeproblemen Behoeften
Alles wat een mens nodig heeft of waarnaar hij verlangt noemen we behoeften. Er zijn twee soorten behoeften: • basisbehoeften (of eerste levensbehoeften) zoals voedsel, kleding en een dak boven je hoofd; • overige behoeften (of secundaire behoeften of luxebehoeften) zijn alle andere behoeften zoals een opleiding, uitgaan, sport of een spelcomputer. Vervulling van deze behoeften maakt het leven aangenamer. Basisbehoeften en overige behoeften verschillen nogal van elkaar. Het vervullen van basisbehoeften is voor de mens noodzakelijker dan het vervullen van overige behoeften. Overige of luxebehoeften verschillen in de tijd. Een smartphone is nu een noodzakelijke behoefte. Tien jaar geleden was het een luxe behoefte. Andere factoren waardoor verschillen in behoeften ontstaan zijn bijvoorbeeld inkomen, leeftijd, gezinssamenstelling, klimaat, sociale omgeving, woonplaats, toekomstverwachting.
Goederen
Er zijn twee verschillende soorten goederen:
• stoffelijke goederen kun je aanraken zoals een flesje frisdrank of een cd;
• onstoffelijke goederen kun je niet aanraken. Ze hebben vaak met dienstverlening te
maken zoals hulp van de dokter of kapper, of het luisteren naar een popconcert.
voorbeeld
Stoffelijke goederen
Onstoffelijke goederen (diensten)
Primaire behoeften
Overige behoeften
Onderscheid behoeften en goederen
9006107234_Boek.indb 8
3/06/16 11:58
economie Consumptie
9
Consumeren
Consumeren is het kopen van goederen en diensten om te voorzien in je behoeften. Ook hier zijn twee verschillende soorten goederen: • verbruiksgoederen of niet-duurzame consumptiegoederen. Deze goederen zijn na één keer verbruikt, zoals snacks of een bezoek aan een popconcert; • gebruiksgoederen of duurzame consumptiegoederen kun je meer dan één keer gebruiken, zoals een scooter of een tablet.
Schaarste
Schaarste is de spanning tussen de eindeloos lijkende behoeften van de mensen en de middelen om deze behoeften te vervullen. De middelen om behoeften te vervullen zijn beperkt: • Niet alles kan geproduceerd worden waar behoefte aan is. Schaarste dwingt tot het maken van keuzes: wordt de grond gebruikt voor landbouw of voor huizenbouw, voor natuurgebied of als militair oefenterrein? Schaarse goederen hebben altijd een prijs. • Niet alle behoeften kunnen vervuld worden: er zijn grenzen aan inkomen en tijd. Schaarste dwingt tot het stellen van prioriteiten: eerst een spijkerbroek kopen en dan een mobieltje? Of eerst mijn examen halen en dan uitgaan? Eerst sparen en dan besteden? voorbeeld
Tijd en inkomen zijn beperkt: prioriteiten stellen
9006107234_Boek.indb 9
3/06/16 11:58
10 Welvaart
De welvaart neemt toe zodra de schaarste afneemt. Je kunt dan meer behoeften vervullen. Je kunt op de volgende manieren behoeften vervullen:
• door zelfvoorziening zoals huishoudelijk werk, het opvoeden van kinderen, het
maken van je eigen kleding, het repareren van je fiets;
• door te kopen bij bedrijven; hiervoor moet je zelf uit eigen zak de prijs betalen; • door te kopen bij de overheid; soms moet je zelf de prijs betalen, bijvoorbeeld
voor een identiteitskaart of rijbewijs; soms wordt er voor betaald uit gezamenlijk opgebrachte belastinggelden zoals voor onderwijs en politie; • door gebruik van natuurlijke hulpbronnen zoals zon, water, wind, groeikracht, grondstoffen, maar ook rust, stilte, ontspanning en frisse lucht.
1.2
Ruilen en geld Ruilsoorten
Door te ruilen kun je over goederen beschikken waarin je zelf niet kunt voorzien. We kennen twee soorten ruil: • Directe ruil of ruil in natura: bij directe ruil worden goederen en diensten tegen goederen en diensten geruild. Bijvoorbeeld: ik repareer jouw scooter als jij mijn kamer opnieuw schildert. Door de toegenomen arbeidsverdeling komt directe ruil nauwelijks meer voor. Tijdens de financiële en economische crisis vanaf 2008 tot 2014 bleek het ruilen van diensten met elkaar juist weer aantrekkelijk en populair. De directe ruil compenseerde de terugval in het geldinkomen ten gevolge van de sterk gestegen werkloosheid in Nederland. • Indirecte ruil: bij indirecte ruil ruil je goederen en diensten tegen geld. Ik koop (ruil) een filmkaartje voor € 7,50. Bij koop en verkoop wordt geld dus tegen een goed geruild.
Arbeidsverdeling of arbeidsspecialisatie
Van arbeidsverdeling of arbeidsspecialisatie is sprake als mensen zich met een onderdeel van het totale productieproces bezighouden. Er zijn twee vormen van arbeidsverdeling: • technische arbeidsverdeling: specialisatie in een bedrijf (uitvoerend of leiding gevend); • maatschappelijke arbeidsverdeling: specialisatie tussen bedrijven (bloementeelt of elektronische apparaten) en beroepen (accountmanager of dokter).
9006107234_Boek.indb 10
3/06/16 11:58
economie Consumptie
11
Arbeidsverdeling heeft de onderstaande gevolgen:
• hogere arbeidsproductiviteit: de productie per mens per uur stijgt;
• toename van indirecte ruil: geld kun je gemakkelijk en snel ruilen tegen
goederen en diensten. Gemakkelijke ruil bevordert weer de maatschappelijke arbeidsverdeling.
Geldfuncties
Geld heeft verschillende functies: • ruilmiddel: je gebruikt geld om goederen en diensten te kopen; • rekenmiddel: je gebruikt geld om waarde te vergelijken en ermee te rekenen; • spaarmiddel: je bewaart geld voor later.
Geldsoorten
Alles wat algemeen aanvaard wordt als ruilmiddel is geld. Vroeger waren dat bijvoorbeeld schelpen, vee, zout en goud. Nu wordt als geld geaccepteerd: • chartaal geld: dit zijn munten en bankbiljetten; we zeggen ook wel contant geld of cash; • giraal geld: dit is een betaalrekening bij een bank waar je direct over kunt beschikken. De betaalrekening noemt men ook wel bankrekening, rekening courant of lopende rekening. Als je geld pint uit de automaat zet je giraal geld om in chartaal geld.
1.3
Inkomens Inkomensbegrippen
We onderscheiden de volgende inkomensbegrippen: • inkomen in geld zoals loon, een uitkering, schenking; • inkomen in natura zoals auto en laptop van de zaak. • nominale inkomen: inkomen uitgedrukt in een geldbedrag bijvoorbeeld € 100 per week of € 1000 per maand. • reële inkomen: nominale inkomen gecorrigeerd voor prijsstijgingen. Dit inkomen geeft aan hoeveel goederen en diensten je kunt kopen. Het reële inkomen is dus hetzelfde als de koopkracht van het inkomen. • modale inkomen: het meest voorkomende inkomen. In Nederland ongeveer
€ 36.000 per jaar inclusief vakantietoeslag. Per maand is dit bruto € 2.773 en netto ongeveer € 1.996. • gemiddelde inkomen: totaal verdiende inkomen gedeeld door het aantal werkende personen.
9006107234_Boek.indb 11
3/06/16 11:58
12 • nationaal inkomen: som van alle verdiensten van alle huishoudingen in een land
bij elkaar. • persoonlijk inkomen: totale inkomen van een persoon. voorbeeld
Simpele berekening koopkrachtverandering Als je weet met hoeveel procent je nominale inkomen is gestegen en je weet ook hoe hoog de inflatie is dan kun je de koopkrachtverandering van je inkomen bij benadering berekenen. Stel: je inkomen stijgt in een jaar met 4%. De prijzen zijn in dat jaar met 3% gestegen. Je koopkracht is groter geworden. Ongeveer 4% – 3% = 1% Stel: je inkomen stijgt in een jaar met 2%. De prijzen zijn in dat jaar met 4,5% gestegen. Je koopkracht is kleiner geworden. Ongeveer 2% – 4,5% = –2,5%
Inkomensbronnen
Er zijn twee verschillende bronnen van inkomen:
• uit arbeid: inkomsten uit arbeid kunnen zijn: loon, salaris, honorarium, vakantiegeld,
loon in natura.
• uit bezit:
– rente: inkomsten uit spaargeld en obligaties; – dividend: inkomsten uit aandelen; – huur: inkomsten door een huis of gebouw te verhuren; – pacht: inkomsten door grond te verhuren; – winst: inkomsten uit je bedrijf. • uit overdrachten: over inkomsten uit arbeid en uit bezit moeten belastingen en sociale premies betaald worden. Hieruit worden de overdrachtsinkomens betaald. Overdrachtsinkomens kunnen we onderverdelen in: – uitkeringen betaald uit belastinggeld zoals huursubsidie, bijstand, studiebeurs, studiekostenvergoeding en kinderbijslag ; – uitkeringen betaald uit premies zoals pensioen (AOW), werkloosheidsuitkering en uitkering bij arbeidsongeschiktheid (WIA). Daarnaast zijn er nog overdrachten van inkomens binnen families en vrienden bijvoorbeeld alimentatie, schenkingen en erfenissen.
9006107234_Boek.indb 12
3/06/16 11:58
economie Consumptie
13
Inkomensverschillen
Het verschil in inkomen kan komen door een of meer van de volgende oorzaken: • opleiding: hoe hoger de opleiding hoe hoger vaak het inkomen; • ervaring: hoe meer ervaring hoe hoger het inkomen; • leeftijd: meestal hebben ouderen meer ervaring; • vraag en aanbod: als er een personeelstekort dreigt, kunnen werkgevers hogere lonen bieden om aan mensen te komen; • talent: bijvoorbeeld een topartiest of een topvoetballer; • verantwoordelijkheid: meer verantwoordelijkheid vraagt meer inspanning en daar hoort een hogere beloning bij; • macht, status en invloed: bepaalde beroepen hebben meer macht en status zoals specialisten en piloten. Grote vakbonden hebben meer invloed. Topdirecteuren van grote bedrijven hebben meer invloed op de hoogte van hun inkomen; • zwaar en onaangenaam werk wordt beter beloond dan bijvoorbeeld licht kantoorwerk; • man/vrouw: nog steeds blijkt dat vrouwen in eenzelfde beroep minder verdienen dan mannen. Inkomensverschillen leiden natuurlijk tot verschillen in consumptie (voorkeuren) en consumptiepatronen.
Inkomensindeling
We kennen de volgende indeling van inkomens: • het minimuminkomen: dit is wettelijk vastgesteld het laagste inkomen; • het modale inkomen: het bruto-inkomen dat de grootste groep in Nederland verdient. In 2016 ongeveer € 36.000 per jaar; • tweemaal het modale inkomen: deze groep verdient ongeveer € 72.000 per jaar; • het topinkomen: mensen met een topinkomen verdienen vaak meer dan tien maal het minimuminkomen. Per 1 januari 2015 zijn de inkomens van topfunctionarissen bij de overheid en de semipublieke sector (bijvoorbeeld ziekenhuizen, onderwijs, cultuur, omroepen) wettelijk beperkt. Het inkomen van deze topfunctionarissen mag niet hoger zijn dan een ministerssalaris. In 2015 is dat € 178.000 per jaar inclusief vakantie-uitkering, eindejaarsuitkering, pensioenbijdrage en onkosten.
Inkomensverdeling
Het totale inkomen dat in een land verdiend wordt door middel van het produceren van goederen en diensten noemen we het nationaal inkomen. Hoe het nationaal inkomen verdeeld is over personen noemen we de personele inkomensverdeling.
9006107234_Boek.indb 13
3/06/16 11:58
14 Lorenzcurve
De Lorenzcurve geeft een grafisch beeld van de (scheefheid van de) inkomensverdeling over personen. Op de x-as staat cumulatief het percentage mensen van het totale aantal mensen met een inkomen gerangschikt van laag naar hoog. Op de y-as staat cumulatief hoeveel procent van het totale inkomen de percentages mensen op de x-as verdienen. voorbeeld
Cumulatief wil zeggen gestapeld d.w.z. de volgende percentages bij de voorafgaande optellen. Cumulatief en Lorenzcurve Personen in percentages apart
Inkomen in percentage apart
Personen in percentage cumulatief
Inkomens in percentages cumulatief
25%
17,5%
50%
25%
25%
25%
75%
50%
25%
50%
100%
100%
1
2
3
4
25%
7,5%
25%
7,5%
• Met behulp van kolom 1 en 2 kun je kolom 3 en 4 maken.
• Met behulp van kolom 3 en 4 kun je de Lorenzcurve tekenen en aangeven hoe
scheef de inkomensverdeling in een land is. • Hoe verder de Lorenzcurve (B) afligt van de gestippelde lijn A, hoe schever de personele inkomensverdeling. 100 Percentage van het totale inkomen (cumulatief) 75
y-as
50
A B
25
Lorenzcurve 7,5 0
0
25
50
75 Percentage van het totaal aantal personen (cumulatief)
100
x-as
9006107234_Boek.indb 14
3/06/16 11:58
15
economie Consumptie
1.4 Budgetteren Begroting
Een begroting is een overzicht van de geschatte inkomsten en uitgaven in een bepaalde periode. • Bij een begrotingstekort zijn de geschatte uitgaven groter dan de geschatte inkomsten. Je moet extra inkomen verdienen, bezuinigen of geld lenen. • Bij een begrotingsoverschot zijn de geschatte uitgaven kleiner dan de geschatte inkomsten. Je kunt meer uitgeven of extra geld sparen of reserveren. • Reserveren wil zeggen dat je geld opzij legt voor toekomstige uitgaven.
Budgetteren
Budgetteren is het in evenwicht brengen van de inkomsten en de uitgaven. Een hulpmiddel hierbij is het maken van een begroting en een budgetplan. • Een budgetplan is een overzicht waarbij de verwachte inkomsten en uitgaven in evenwicht zijn. • Het NIBUD (Nationaal Instituut voor Budgetonderzoek) geeft voorlichting aan consumenten over de manier waarop ze geldproblemen kunnen voorkomen of oplossen.
Uitgaven
Er zijn verschillende soorten uitgaven:
• Dagelijkse uitgaven zijn huishoudelijke uitgaven zoals boodschappen, zakgeld voor
kinderen, benzinekosten, stomerij en kapper. • Vaste lasten zijn uitgaven die je verplicht moet doen op vaste tijden zoals huur, gas, abonnementen, verzekeringspremies, renteaflossing of aflossing van schulden. • Incidentele uitgaven zijn niet-regelmatige uitgaven of onverwachte uitgaven zoals grote reparaties, aanschaf van meubels, kleding en vakantie-uitgaven. voorbeeld
Een begroting met onderscheid in uitgaven Inkomsten
Uitgaven
Jaarinkomen uit werk
€ 25.600
Dagelijkse uitgaven
€ 10.500
Vakantiegeld
€ 1.850
Vaste lasten
€ 12.500
Kinderbijslag
€ 1.200
Incidentele uitgaven
€ 4.000
Reserve
€ 1.650
Totaal
€ 28.650
Totaal
€ 28.650
Jongeren hebben vaak nog niet veel dagelijkse uitgaven en vaste lasten. In verhouding houden jongeren veel geld over voor incidentele uitgaven. Uit het Nibud Scholierenonderzoek van 2013 blijkt dat ouders steeds minder vaak voor alles betalen wat hun kinderen willen kopen. Jongeren moeten steeds meer zelf
9006107234_Boek.indb 15
3/06/16 11:58
www.samengevat.nl
samengevat
examenbundels
- stapsgewijs toewerken naar het examenniveau - oefenen met recente examens vmbo gt Nederlands vmbo gt Engels vmbo gt Duits vmbo gt Frans vmbo gt wiskunde vmbo gt biologie vmbo gt nask 1
Meer kans van slagen met de Examenbundel! De Examenbundel bevat oefenÂexamens met uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens
vmbo gt nask 2
het oefenen.
vmbo (k)gt aardrijkskunde
De bundel is speciaal samengesteld voor dit
vmbo gt economie
schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof.
vmbo (k)gt geschiedenis
Test je kennis met de OriĂŤntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.
Digi-Trainer vmbo-b: Nederlands, Engels, biologie, wiskunde, nask1, economie
Examenbundel + Samengevat = jouw succesformule
vmbo kgt
samengevat
economie
- schematisch overzicht van alle examenstof - beknopte en heldere uitleg - snel en overzichtelijk door te nemen en te herhalen - het perfecte uittreksel
vmbo kgt
economie
Meer kans van slagen met Samengevat! Samengevat biedt je een helder en beknopt overzicht van alle examenstof. Met Samengevat kun je grote hoeveelheden
vmbo kgt biologie 978-90-06-07362-1
stof snel herhalen en overzien. Je krijgt beter
vmbo kgt nask1 978-90-06-07360-7
inzicht in de samenhang van de onderwerpen
vmbo gt nask 2 978-90-06-07361-4 vmbo kgt wiskunde 978-90-06-07365-2
en het onderscheid tussen hoofd- en bijzaken. Kijk voor tips en informatie over je examen op www.examenbundel.nl.
vmbo kgt aardrijkskunde 978-90-06-07364-5 vmbo kgt economie 978-90-06-10723-4 vmbo Nederlands 2F 978-90-06-07998-2 vmbo rekenen 2F 978-90-06-26066-3
9 7 89 00 6 10 7 23 4
9006107234_omslag.indd 1
10/04/17 09:39