- zelfstandig voorbereiden op het examen - examen voorbereiden op basis van persoonlijk studieadvies - stapsgewijs toewerken naar het examenniveau - oefenen met recente examens havo Duits havo Engels havo Frans havo Nederlands havo biologie
Meer kans van slagen met de Examenbundel! De Examenbundel bevat oefenÂexamens met uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens
havo natuurkunde
het oefenen.
havo scheikunde
De bundel is speciaal samengesteld voor dit
havo wiskunde A
schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof.
havo wiskunde B havo aardrijkskunde
www.samengevat.nl
samengevat
examenbundels
Test je kennis met de OriĂŤntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.
havo economie havo geschiedenis havo m&o havo maatschappijwetenschappen
havo
examenbundel + samengevat = jouw succesformule
havo
aardrijkskunde
samengevat Meer kans van slagen met Samengevat! Samengevat biedt je een helder en beknopt overzicht van alle examenstof. Met Samengevat kun je grote hoeveelheden stof snel herhalen en overzien. Je krijgt beter havo biologie 978-90-06-07368-3 havo natuurkunde 978-90-06-07371-3 havo scheikunde 978-90-06-07372-0
inzicht in de samenhang van de onderwerpen
aardrijkskunde
- schematisch overzicht van alle examenstof - beknopte en heldere uitleg - snel en overzichtelijk door te nemen en te herhalen - het perfecte uittreksel
en het onderscheid tussen hoofd- en bijzaken. Kijk voor tips en informatie over je examen op www.examenbundel.nl.
havo wiskunde A 978-90-06-07373-7 havo wiskunde B 978-90-06-07374-4 havo aardrijkskunde 978-90-06-08044-5 havo economie 978-90-06-07868-8 havo m&o 978-90-06-07370-6
9006080445_omslag.indd 1
10/04/17 10:34
9006080445_bw.indb 1
1/03/16 13:49
www.samengevat.nl
havo
aardrijkskunde
drs. H.J.C. Kasbergen
9006080445_bw.indb 1
1/03/16 13:49
COLOFON omslagfoto Science Photo Library Tom van Sant - Geosphere Project, Santa Monica Onze wereld gezien vanuit de ruimte, met (voorlopig) nog een grote hoeveelheid ijs bij de Noordpool.
Over ThiemeMeulenhoff ThiemeMeulenhoff ontwikkelt zich van educatieve uitgeverij tot een learning design company. We brengen content, leerontwerp en technologie samen. Met onze groeiende expertise, ervaring en leeroplossingen zijn we een partner voor scholen bij het vernieuwen en verbeteren van onderwijs. Zo kunnen we samen beter recht doen aan de verschillen tussen lerenden en scholen en ervoor zorgen dat leren steeds persoonlijker, effectiever en efficiënter wordt. Samen leren vernieuwen. www.thiememeulenhoff.nl ISBN 978 90 06 08044 5 Vijfde druk, negende oplage, 2017 © ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, 2013 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieën in het onderwijs zie www.auteursrechtenonderwijs.nl. De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.
Deze uitgave is volledig CO2-neutraal geproduceerd.
Het voor deze uitgave gebruikte papier is voorzien van het FSC ® -keurmerk. Dit betekent dat de bosbouw op een verantwoorde wijze heeft plaatsgevonden.
9006080445_vw.indd 2
10/04/17 10:38
voorwoord Beste examenkandidaat, Voor je ligt de geheel vernieuwde Samengevat, aangepast aan de exameneisen die vanaf 2007 van kracht zijn geworden en in 2013 zijn aangescherpt. In dit boek vind je de leerstof en de vaardigheden voor het centraal examen van havo aardrijkskunde kort en systematisch weergegeven. Deze samenvatting stelt je in staat om in korte tijd grote hoeveelheden stof te herhalen en te overzien. Hoofd- en bijzaken worden onderscheiden waardoor je inzicht krijgt in de grote lijn van de stof en in de samenhang tussen de verschillende onderwerpen. Met Samengevat bereid je je zelfstandig voor op het examen. De onderwerpen voor het centraal examen aardrijkskunde die hierin zijn opgenomen, bevatten veel basisstof die ook in schoolexamens aan de orde komt. Die stof kun je snel vinden via het trefwoordenregister, zodat dit boek ook al bruikbaar is in 4-havo. Gecombineerd met de Examenbundel havo aardrijkskunde vormt deze Samengevat de beste voorbereiding op je examen. De theorie vind je in Samengevat en je oefent met de opgaven uit de Examenbundel! Samengevat en Examenbundel zijn naast elke methode te gebruiken. Heb je opmerkingen? Meld het ons via vo@thiememeulenhoff.nl. Amersfoort, mei 2013
opmerking Hoewel dit boekje met de grootst mogelijke zorg is samengesteld, kunnen auteur en uitgever geen aansprakelijkheid aanvaarden voor aanwijzingen naar aanleiding van publicaties van de overheid betreffende specifieke examenonderwerpen, de hulpmiddelen die je tijdens het examen mag gebruiken, duur en datum van je examen, etc. Het is altijd raadzaam je docent of onze website www.examenbundel.nl te raadplegen voor actuele informatie die voor jouw examen van belang kan zijn.
9006080445_bw.indb 3
1/03/16 13:49
hoe werk je met dit boek? In SAMENGEVAT vormen linker- en rechterbladzijde één geheel. De begrippen die links kort worden weergegeven, worden rechts nader toegelicht (door definities, uitleg, illustraties of voorbeelden). LINKERBLADZIJDE Op de linkerbladzijde staan boomdiagrammen die de onderlinge relaties van begrippen laten zien. De linkerbladzijde dient als een checklist om snel na te gaan of de genoemde onderwerpen bekend zijn. dit is het hoofdbegrip
→ dwarsprofiel grote rivier doorsnede
cursieve tekst geeft de relatie met
→ natuurlijke situatie
■ in boven- en middenloop: dalvorming door erosie
de volgende opsomming aan begrip van 1e orde, beschrijft
→
■ in benedenloop: vorming oeverwallen en kommen door sedimentatie van zand en klei bij overstromingen
hoofdbegrip + toelichting
begrip van 2e orde, geeft informatie →
bijkomende term
■ stroomrug zandige afzetting bestaande uit twee oeverwallen en
over bovenstaand begrip komt soms ook
de bedding
begrip van 3e orde voor
RECHTERBLADZIJDE Op de rechterbladzijde vind je nadere informatie, die je nodig hebt als de begrippen links nog niet bekend zijn of als je die nog onvoldoende beheerst. Deze theorie vervangt voor een deel de theorie die ook in je leerboek voorkomt. hier vind je de definitie en een
→
oeverwallen en kommen ontstaan door overstroming van rivieren in
toelichting op het begrip oever-
de benedenloop. Bij iedere overstroming blijft zand en klei achter. In
wallen en kommen van links;
en vlak bij de rivier is dat vooral zand omdat dat zwaarder is. De lichte
zo worden ook andere begrippen
kleideeltjes worden verder van de rivier afgezet. Doordat zanddeeltjes
nader verklaard
groter zijn dan kleideeltjes wordt de oever sterker opgehoogd.
CENTRAAL EXAMENSTOF Deze Samengevat bevat alleen stof van het centraal examen. In bijlage 1 kun je zien hoe de s.e.- en c.e.-stof is opgebouwd en wat de samenhang is tussen de onderdelen. Veel begrippen voor de schoolexamens staan ook in dit boek, omdat de basisstof vooral in de c.e.-onderwerpen zit. TREFWOORDENREGISTER Een belangrijk onderdeel van Samengevat is het trefwoordenregister achterin. Hiermee kun je snel termen en onderwerpen vinden bv. als je lesboek niet duidelijk is of wanneer je erop vastloopt bij het oefenen van vragen. BOSATLAS Bij het centraal examen is het gebruik van De Grote Bosatlas toegestaan. Bij het examen 2015, 2016 en 2017 alleen de 54e druk. Voor de jaren daarna wordt de toegestane druk nog bekend gemaakt. In deze Samengevat wordt zowel naar de 53e als naar de 54e druk van de Bosatlas verwezen. Verwijzing Bosatlas 156/172 betekent dan bijvoorbeeld: 53e druk: kaartblad 156, 54e druk: kaartblad 172. Is nvt ingevuld in plaats van een kaartnummer, dan ontbreekt de kaart in die druk.
9006080445_bw.indb 4
1/03/16 13:49
inhoud voorwoord
3
hoe werk je met dit boek?
4
1 Wereld
6
2 Aarde
34
3 Ontwikkelingsland Indonesië
58
4 Leefomgeving Nederland: overstromingen en wateroverlast door rivieren
80
5 Leefomgeving Nederland: vraagstukken van grote en middelgrote steden
92
6 Vaardigheden
112
– bijlage 1 overzicht examenstof
128
– bijlage 2 v oorbeelden van typen geografische vragen en antwoorden
129
– bijlage 3 v eelvoorkomende formuleringen van centraal-examenvragen
130
trefwoordenregister
131
9006080445_bw.indb 5
1/03/16 13:49
begrippen en relaties
1
6
Wereld samenstelling Wereld (domein B) ■ behandelt wereld als sociaalgeografisch systeem verandering wereld door de mens waarbij alle gebieden elkaar beïnvloeden voor centraal examen
■ subdomein Samenhangen en verschillen in de wereld bestaat uit ■ verkenning
van de wereld ontdekken van relaties en patronen ■ verandering van de wereld door globalisering beschrijving recente ontwikkeling ■ Groot-Brittannië en India voorbeelden centrum en (semi)periferie voor schoolexamen (niet in Samengevat opgenomen)
■ subdomein Gebieden op de grens van arm en rijk zoals Amerikaans-Mexicaanse grens ■ subdomein Mondiale processen en lokale effecten bv. gevolg vrijhandel voor landbouw VERKENNING VAN DE WERELD vergelijken van landen ■ vergelijking kan met indicatoren gegevens die dienen om bepaald verschijnsel in beeld te brengen zoals bnp/hoofd → welvaart, of % analfabeten → ontwikkeling ■ indicator moet vergelijking mogelijk maken let goed op het soort cijfer bv. bnp/hoofd is bruikbaar, bnp (alleen) niet; dat is absoluut cijfer; bnp/hoofd is relatief cijfer ■ vergelijking met 1 indicator kan problemen opleveren cijfers niet altijd betrouwbaar, toevallige omstandigheden vertekenen beeld; zie ook rechts bnp/hoofd ■ gebruik meerdere indicatoren vaak beter nadelen van de ene indicator misschien tenietgedaan door de andere; zie bv. Human Development Index rechts ■ Bosatlas bij ce belangrijke bron van indicatoren vooral thematische kaarten en Statistiek let op:
■ gebruik indicatoren op hogere schaal verhult vaak verschillen op lagere schaal bv. van ruimtelijke verschillen (tussen gebieden) of sociale verschillen (tussen groepen mensen) op lokale of regionale schaal vorming van wereldbeelden ■ door vergelijking van landen ontdek je wereldbeelden/spreidingspatronen waarbij groepen landen samenhang vertonen op de kaart; zo ontstaan categorieën van landen ■ spreidingspatronen/wereldbeelden hebben dynamiek veranderen in de tijd, dus altijd momentopname; bv. bevolkingspreiding verandert door migratie ■ opsporen spreidingspatronen/wereldbeelden en veranderingen daarin centraal bij aardrijkskunde helpt geografische vragen oplossen
voorbeelden van geografische vragen daarbij ■ Waar
komen bepaalde verschijnselen voor en in welke omvang? komen bepaalde verschijnselen in bepaalde gebieden veel/weinig voor? ■ Komt het beeld van spreiding van verschijnselen overeen met de verwachting? ■ Waarom
9006080445_bw.indb 6
1/03/16 13:49
toelichting
7
verkenning van de wereld begint met vergelijking van landen, geconcentreerd op demografische, sociaal-culturele en economische factoren. Daarbij probeer je patronen te ontdekken in de spreiding van verschijnselen over de wereld, spreidingspatronen ook wel wereldbeelden genoemd. En als het even kan, leg je relaties tussen gebieden en verschijnselen. Dat laatste is nodig om wereldbeelden te verklaren. bruto nationaal product per hoofd als indicator wordt vaak gebruikt bij vergelijking van ontwikkeling en welvaart. In praktijk blijken verschillen in het bnp/hoofd redelijk overeen te stemmen met verschillen in ontwikkeling. Toch zitten er adders onder het gras, zoals: - omrekening valuta vaak moeilijk; soms is geen wisselkoers vastgesteld. - verschil in koopkracht; wat je kunt kopen met bv. € 1000 kan sterk verschillen - sommige landen zijn onvoldoende uitgerust om het bnp goed te berekenen - productie van zelfvoorziening en informele sector wordt vaak niet meegerekend - bnp/hoofd als gemiddelde verhult regionale en sociale verschillen zuigelingensterfte goede indicator wanneer je maar 1 indicator voor ontwikkeling wilt gebruiken. Het is de sterfte van 0-jarigen per 1000 0-jarigen. Het cijfer wordt beïnvloed door verschillende factoren zoals welvaart, scholing en gezondheidszorg. Zuigelingensterfte wordt in de Bosatlas weergegeven op kaart 202C/234C 1). Human Development Index (HDI) ontwikkelingsindex van de VN die verschillende gegevens gebruikt om ontwikkeling te meten: levensverwachting (hoelang heeft een pasgeborene te leven; maatstaf voor gezondheid en voeding), analfabetisme (indicator voor scholing) en koopkracht (voor welvaart/inkomen). Zie eventueel http://hdr.undp.org/. Ook de Bosatlas geeft deze index weer op o.a. kaart 208B/240B. ruimtelijke verschillen (regionale verschillen) en sociale verschillen - tussen gebieden en tussen groepen - vallen weg wanneer je gegevens op een hoog schaalniveau weergeeft. Kaart 123H/123H toont een groot verschil in welvaart (bnp/inwoner) tussen West- en OostTurkije (regionale schaal). Ondanks de armoede in Oost-Turkije zet wereldkaart 213A/245A Turkije op mondiale schaal in de op een na hoogste klasse van het bnp/inwoner. De regionale verschillen zijn niet meer zichtbaar. Ook sociale verschillen, verschillen tussen groepen, kunnen zo verborgen blijven. Zie bv. diagram 186F/204F. Dit geeft via de verhouding arm - rijk een sociaal verschil aan. Dit verschil is niet zichtbaar op kaart 213A/245A. gebruik van gegevens over één jaar of meerdere jaren bepaalt of je iets kunt zeggen over ontwikkeling in de tijd. Veel kaarten/statistieken in de Bosatlas gaan over één jaar. Sommige kaarten laten meerdere jaren of perioden zien en daarmee ontwikkeling/ verandering, zoals Groei bbp 213E/245E. Schrijf in een antwoord niet over ‘ontwikkeling’ als de bron over één jaar gaat. Vaste volgorde bij Bosatlasverwijzing: 53e druk / 54e druk. Nvt betekent dat de kaart in die druk ontbreekt. Bij het ce van 2015, 2016 en 2017 is alleen de Bosatlas 54e druk toegestaan. Latere jaren nog onbekend.
1)
9006080445_bw.indd 7
7/03/16 13:35
begrippen en relaties wereld
8
theorie en model als hulpmiddel ■ theorie is uitspraak over werkelijkheid waarin men onderlinge verbanden aangeeft om die werkelijkheid te verklaren; bv centrale plaatsensysteem van Christaller (hoofdstuk 5 Leefomgeving Steden) ■ model is schematische weergave van complexe werkelijkheid om daar meer inzicht in te geven; bv. push- en pullmodel (rechts) belangrijk
■ vaak is sprake van generalisatie details worden weggelaten om grote lijn duidelijk te maken ■ geldt meestal in bepaalde context onder bepaalde omstandigheden zoals agrarische samenleving, vrijemarkteconomie of democratisch systeem ■ afwijkingen van theorie/model zijn mogelijk betekent niet dat model/theorie niet klopt; er kan bv. sprake zijn van andere context of afwijkende details sociaal-culturele vergelijking van landen ■ sociaal-cultureel (hier) maatschappelijk; niet-materiële kenmerken van groepen mensen te bestuderen criteria uit Bosatlas
■ analfabetisme belangrijke aanwijzing voor ontwikkelingsmogelijkheden, want die vereisen scholing; kaart 210A/242A ■ taal: officiële landstalen 1 of 2 talen per land, vaak worden meer talen gesproken; kaart 204B/236B ■ godsdienst: grote wereldgodsdiensten alleen grote lijn; kaart 204A/236A sociaal-cultureel wereldbeeld ■ wereld ingedeeld in cultuurgebieden op basis van culturele indicatoren als taal, religie en geschiedenis; kaart 209A/241A; wereldbeeld cultuurgebieden hangt sterk af van gebruikte criteria veranderingen/dynamiek
■ cultureel wereldbeeld verandert steeds door diffusie verspreiding van cultuurelementen over andere cultuurgebieden ■ verspreiding taal en religie sterk beïnvloed door kolonialisme zie voor koloniën kaart 208D/240E voorbeelden ■ Engels
in veel landen officiële landstaal of een van de officiële landstalen zoals VS en India ■ spreiding christelijke religies vanuit Europa bv. protestantisme naar NoordAmerika, rooms-katholicisme naar Latijns-Amerika ■ migratie en culturele uitwisselingen leiden tot vervaging grenzen cultuurgebieden door overnemen van ‘vreemde ‘ cultuurelementen worden verschillen tussen cultuurgebieden kleiner
9006080445_bw.indb 8
1/03/16 13:49
9
toelichting
push- en pullmodel zie figuur rechts Ook wel migratiemodel genoemd. Migratie wordt veroorzaakt door push- en pullfactoren. Pushfactor is afstotende kracht zoals oorlog, droogte en armoede; pullfactor is aantrekkende kracht zoals welvaart en vrede. Perceptie is het persoonlijke beeld over een gebied; een positief beeld stimuleert migratie. Hindernissen remmen af.
tussenliggende hindernissen vestigingsgebied (aantrekkingsgebied)
vertrekgebied (afstotingsgebied) perceptie
persoonlijke kenmerken
landenvergelijking doe je in dit hoofdstuk concreet door sociaal-culturele, demografische en economische indicatoren te bestuderen. Hieronder een tabel met sociaal-culturele gegevens, later demografische en economische. Tanzania als arm Afrikaans land, GrootBrittannië (GB) en India die in domein Wereld als voorbeeld dienen, Indonesië als ontwikkelingsland in domein D, natuurlijk Nederland en ten slotte de Verenigde Staten (VS) als wereldmacht. vergelijking van landen: sociaal-culturele gegevens Bosatlas 53e druk
analfabetisme officiële landstaal % bev. > 15 jr
godsdienst
Tanzania
30,6%
Swahili
islam, natuurgodsdiensten
India
39,0%
Engels/Hindi/Urdu
hindoeïsme, islam, rooms-katholiek
Indonesië
12,1%
Indonesisch/Maleis
islam, natuurgodsdiensten, protestants
Groot-Brittannië
1,0%
Engels
protestants
Nederland
1,0%
Nederlands
protestants, rooms-katholiek
Verenigde Staten
1,0%
Engels
protestants, rooms-katholiek
9006080445_bw.indb 9
1/03/16 13:49
10
begrippen en relaties wereld
demografische vergelijking van landen beschrijving demografie
■ demografie (bevolkingsgeografie) bestudeert groei, spreiding en samenstelling bevolking ■ totale bevolkingsgroei natuurlijke bevolkingsgroei (geboorte - sterfte) en migratie / sociale bevolkingsgroei (vestiging - vertrek / immigratie - emigratie) ■ bevolkingsspreiding verdeling over gebied, dun-/dichtbevolkt; mate van concentratie waaronder ■ verstedelijking toename aandeel stedelijke bevolking; stijging urbanisatiegraad ■ bevolkingssamenstelling zoals naar leeftijd, etnische groep, geslacht
te bestuderen criteria in Bosatlas
■ bevolkingsdichtheid inwoners per km2; kaart 202A/234A ■ bevolkingsspreiding verdeling bevolking over gebied; kaart: zie bevolkingsdichtheid ■ (totale) bevolkingsgroei geen atlaskaart; bevolkingsgroei is ook geen goede indicator, omdat veel verschillende factoren invloed hebben wel bruikbaar als indicator ■ verdubbelingstijd
kaart 203C/235C bevolkinggroei van drie ontwikkelingslanden met drie industrielanden kaart 202F/234F ■ geboortecijfer neemt af bij ontwikkeling; kaart 202D/234D ■ geboorteoverschot (natuurlijke groei) kaart 202B/234B ■ kindersterfte/zuigelingensterfte kaart 202C/234C ■ vergelijking
niet bruikbaar ■ (totale)
sterftecijfer hoge sterfte kan bv. duiden op slechte gezondheid, maar ook op vergrijzing door goede gezondheid ■ verstedelijking kaart 203D/235D; weerspiegelt verdeling welvaart; zie eventueel ook diagram 202G/234G en blz. 27 ■ leeftijdsopbouw zegt iets over economische druk door samenstelling bevolking o.a. zichtbaar via ■ demografische
druk verhouding niet-werkenden / wel-werkenden; zie ook rechts jeugd % bevolking < 15 jaar; kaart 203E/235E ■ leeftijdsdiagram/bevolkingspiramide leeftijdsopbouw van geselecteerde landen diagram 202H/234H; diagram Nederland: 57E/49D ■ kaart
leeftijdsdiagram van Angola en Nederland in 2006 en geschat Nederland in 2050
Angola 2006 M
85+
Nederland 2006 V
M
85+
65
65
20
20
0
0
(onder 20)
Nederland 2050 V
(boven 65)
Bron: US Census Bureau, International Data Base, 2006
9006080445_bw.indb 10
1/03/16 13:49
11
toelichting
bevolkingsspreiding weerspiegelt het verschil in bevolkingsdichtheid en houdt vaak verband met natuurlijke mogelijkheden en de economische ontwikkeling. Vlakke gebieden zijn dichter bevolkt dan gebergten die onaantrekkelijk zijn voor economische activiteiten. Ligging aan de kust geeft meer mogelijkheden, bv. door aanwezigheid van vruchtbare vlakten en goede bereikbaarheid. Hoe kun je een bestaan opbouwen in de woestijn of in moerasgebieden? bevolkingsdruk is de druk door de omvang van de bevolking of van bepaalde leeftijdsklassen zoals bij een jonge bevolking of vergrijzing. Een jonge bevolking is vaak het gevolg van hoge geboortecijfers. De kaart 203E/235E, Jeugd, laat een parallel zien met ontwikkeling. In arme landen gaat het om meer dan 40% van de bevolking. Rijke landen zitten onder de 25%. Relatief veel jongeren vraagt veel investeringen in scholing, werk en huisvesting, juist in de armste landen. Zie bv. het leeftijdsdiagram van Angola links. Vergrijzing is groei van aantal personen van 65 jaar en ouder; een oudere bevolking zie je vaak in welvarende landen. Veel ouderen moeten dan verzorgd worden door een relatief kleine werkende bevolking. De gezondheidszorg wordt duur. Nederland kende nog vrij lang een hoog geboortecijfer, maar vergrijst nu snel. Zie links leeftijdsdiagrammen van Nederland. demografische druk is de verhouding van het aantal 0-19-jarigen en 65+’ers ten opzichte van het aantal 20-64-jarigen. Het geeft aan hoeveel niet-werkende mensen door de werkende bevolking moeten worden onderhouden. Geboorte, sterfte en migratie hebben er invloed op. Bij immigratie komen veel jongvolwassenen binnen, zodat op dat moment de demografische druk afneemt. Een hoog geboortecijfer leidt op korte termijn tot een hoge demografische druk. Als relatief weinig mensen werken, noemt men dat lage arbeidsparticipatie. aantal kinderen per vrouw is een maatstaf voor bevolkingsgroei. Als iedere vrouw gemiddeld twee kinderen krijgt, is het bevolkingsaantal op den duur stabiel. In rijke landen is het rond de 1,5. In veel ontwikkelingslanden rond 4 kinderen, maar dat wordt minder.
vergelijking van landen: demografische gegevens Bosatlas Statistiek 54e druk
totale bevolking 2010 Tanzania India Indonesië
42 mln 1.173 mln 243 mln
bevolkings dichtheid 2010 44/km2
gebooorte- sterftecijfer zuigelingen- verdubbelingstijd sterfte cijfer 2010 2010 2010 2010 33‰
12‰
68‰
38 jaar
43,0%
2
21‰
8‰
49‰
51 jaar
31,1%
2
357/km
18‰
6‰
29‰
50 jaar
28,1%
2
11‰
10‰
5‰
254 jaar
16,7%
2
9‰
5‰
142 jaar
17,4%
8‰
6‰
77 jaar
20,2%
128/km
GB
61 mln
Nederland
17 mln
404/km
10‰
310 mln
2
14‰
VS
9006080445_bw.indb 11
252/km
32/km
jeugd <15 jaar 2009
1/03/16 13:49
12
begrippen en relaties wereld
demografisch wereldbeeld: transitiemodel ■ demografische transitie geboorte- en sterftecijfers gaan van hoog naar laag door economische ontwikkeling (transitie = overgang); zie model hieronder verloopt in drie fasen
■ pretransitiefase hoog sterftecijfer door o.a. gebrek voeding, hygiëne en ongezond werk; hoog geboortecijfer door kinderen als inkomstenbron en hoge zuigelingensterfte; stabiele bevolkingsomvang; vooral in agrarische maatschappij ■ transitiefase verandering door economische ontwikkeling; vanaf industriële revolutie e ■ 1 deel transitiefase daling sterftecijfer door betere hygiëne en gezondheidszorg; geboortecijfer blijft hoog; gevolg: toename bevolkingsgroei e ■ 2 deel transitiefase daling geboortecijfer door daling zuigelingensterfte en meer welvaart; sterftecijfer blijft laag; gevolg: afname bevolkingsgroei ■ posttransitiefase laag geboortecijfer, sterftecijfer stijgt licht (vergrijzing), bevolkingsomvang stabiel; bij welvaart, vooral in dienstenmaatschappij spreidingspatroon
■ demografische transitie afhankelijk van ontwikkeling volgt patroon arm - rijk ■ welvarende landen nu in posttransitiefase e ■ veel ontwikkelingslanden nu in 2 deel transitiefase veranderingen/dynamiek
■ door samenhang met ontwikkeling doorlopen landen de drie fasen economische ontwikkeling verandert patroon; ieder land heeft eigen tijdsverloop ■ bij doorlopen transitiemodel verandert leeftijdsopbouw en bevolkingsdruk transitiefase: jonge bevolking; posttransitiefase: vergrijsde bevolking
geboorte- en sterftecijfers
demografisch transitiemodel
geboortecijfer sterftecijfer geboorteoverschot sterfteoverschot
pretransitiefase
1e deel transitiefase
2e deel transitiefase
posttransitiefase tijd
Bron: Dr. J. Hofker ea, De demografische ontwikkeling van Nederland sedert 1800, Meulenhoff Amsterdam 1980
9006080445_bw.indb 12
1/03/16 13:49
13
toelichting
demografisch wereldbeeld in Bosatlas kun je bv. vinden op een wereldkaart met het geboorteoverschot (geboorte - sterfte), kaart 202B/234B. Daarop zie je het patroon: hoog overschot in arme landen tegenover laag overschot in rijke landen. Hetzelfde beeld vind je op een kaart met geboortecijfers (202D/234D) en sterftecijfers (203B/235B). Er zijn ook afwijkingen van dit patroon die vaak te verklaren zijn uit speciale situaties zoals oorlog. sterfte in ontwikkelingslanden is een onderwerp waarover een hardnekkig misverstand bestaat. Men denkt vaak dat die altijd hoog is. Echt hoge sterftecijfers zie je er echter niet vaak, omdat zelfs in de armste landen is geprofiteerd van medische ontwikkelingen zoals inentingen en nieuwe medicijnen. Bij een relatief jonge bevolking kan het sterftecijfer extra laag zijn. Zie de tabel hieronder. Hoge sterfte heb je er nog wel bij bv. oorlogen, ecologische rampen of hoge sterfte aan aids. geboorte en welvaart vertonen samenhang. Hoge geboortecijfers komen vooral voor in ontwikkelingslanden waar kinderen nodig zijn voor verzorging van ouders op latere leeftijd of als arbeidskrachten voor aanvulling van het gezinsinkomen. Wanneer de welvaart toeneemt door economische ontwikkeling wordt de noodzaak van een groot gezin minder. Daarnaast wordt het opvoeden van kinderen steeds duurder. Kinderen worden een luxe in plaats van een economische noodzaak. Andere factoren die een hoog geboortecijfer veroorzaken zijn o.a. gebrek aan scholing, hoge zuigelingensterfte en invloed van religie. Zie ook de volgende tabel. bnp/hoofd en enkele demografische criteria in verschillende regio’s, 2004
wereld
bnp/hoofd
% wereldbevolking
geboortecijfer
sterftecijfer
levensverwachting
$ 7.590
100%
21‰
9‰
67 jaar
ontwikkelde landen
$ 23.690
19%
11‰
10‰
76 jaar
ontwikkelingslanden
$ 3.850
81%
24‰
8‰
65 jaar
Afrika
$ 2.100
14%
38‰
14‰
52 jaar
Azië
$ 4.610
60%
20‰
7‰
67 jaar 72 jaar
$ 6.820
9%
22‰
6‰
Europa
Latijns-Amerika
$ 17.730
11%
10‰
12‰
74 jaar
Noord-Amerika
$ 38.390
5%
14‰
8‰
78 jaar
Vrij naar: P.L.. Knox, S.A. Marston, Human Geography, New Jersey 2007 (naar World Population Data Sheet, 2004)
9006080445_bw.indb 13
1/03/16 13:49
14
begrippen en relaties wereld
economische vergelijking van landen te bestuderen criteria uit Bosatlas
■ bnp/hoofd bruto nationaal product per persoon, vaak gebruikt als indicator voor welvaart; kaart 213A/245A; absoluut bestaansminimum volgens Wereldbank: 1,25 $ per persoon per dag; Bosatlas 208G/240G ■ inkomen per hoofd indicatie voor welvaart; kaart 212C/244C toont drie groepen landen: lage, midden- en hoge inkomens onderscheid product (bnp) – inkomen ■ verschil
in berekeningswijze bnp: waarde van alle geproduceerde goederen en diensten; inkomen: waarde van loon, rente, pacht en winsten; totale waarde bnp en nationaal inkomen rekenkundig gelijk ■ koopkracht (per hoofd) wat kun je met bepaalde hoeveelheid geld kopen? beter criterium dan bnp/hoofd; zegt meer over echte rijkdom; er is geen aparte kaart koopkracht; kaart bnp/hoofd, Bosatlas 213A/245A, is gecorrigeerd naar koopkracht ■ verdeling beroepsbevolking aandeel werkende bevolking in landbouw, industrie en diensten als aanwijzing voor ontwikkelingsfase ■ kaarten beroepsbevolking 212ABE/244ABE ■ diagrammen ontwikkeling beroepsbevolking in 9 landen 212F/244F, vergelijk bv. Ethiopië met Nederland en Verenigde Staten centrum-periferiemodel volgens Johan Galtung Centrum
centrum
periferie
Periferie
harmonie
centrum
periferie
Bron: De Geo Geordend Topboek Het centrum-periferiemodel is een schematische weergave van de economische wereldverhoudingen, het economisch wereldsysteem. Tegenwoordig wordt ook een semiperiferie onderscheiden. De verschillen tussen landen in de periferie nemen toe.
9006080445_bw.indb 14
1/03/16 13:49
15
toelichting
bnp, bbp, bni, bbi per hoofd zijn manieren om welvaart, inkomen of economische kracht van een land aan te geven. Bnp (bruto nationaal product) is wat door een land wordt geproduceerd. Daarbij horen ook verdiensten uit het buitenland zoals overmakingen door migranten. Soms wordt ook het bbp (bruto binnenlands product) genoemd, alleen wat binnen de landsgrenzen is geproduceerd. In plaats van het product wordt ook wel het inkomen berekend, de verdiensten/inkomens van alle bewoners samen uit loon, rente, pacht en winsten. Je kunt binnen een land gebieden - regio’s - met elkaar vergelijken. Dan gebruik je het bruto regionaal product/hoofd (brp/hoofd). verdeling beroepsbevolking betreft meestal de verdeling van de werkende bevolking over de economische sectoren. Het CBS hanteert de volgende indeling: - primaire sector: landbouw en visserij - secundaire sector: industrie en bouwnijverheid (industrie, energie- en waterleiding, bouwnijverheid, delfstoffenwinning); delfstofwinning wordt ook wel onder primaire sector gerekend. Dit zie je ook bij het onderwerp Indonesië. - tertiaire sector: diensten, verdeeld in commerciële dienstverlening (handel, horeca, vervoer en communicatie, financiële instellingen, zakelijke dienstverlening) en nietcommerciële dienstverlening (openbaar bestuur, onderwijs, gezondheid, welzijnszorg, cultuur, overige dienstverlening) In onderstaande tabel is de beroepsbevolking opgenomen. Een hoog % landbouw duidt op geringe ontwikkeling (geringe arbeidsproductiviteit: veel mensen produceren weinig); een hoog % industrie: vaak bij het begin van ontwikkeling (start mechanisatie); een hoog % diensten: sterke ontwikkeling (veel werk in bv. onderwijs, banken en zakelijke diensten). Soms komt het in perifere landen voor dat het % mensen werkzaam in de dienstensector hoog is, terwijl het welvaartpeil laag is. Dit kan bv. het gevolg zijn van teveel overheidspersoneel als vorm van verborgen werkloosheid. vergelijking van landen: economische gegevens Bosatlas 54e druk
bbp/hoofd 2010
1)
ontwikkeling bbp/bnp1) 2000-2010
verdeling beroepsbevolking in 2008 landbouw
industrie
diensten
Tanzania
€
967
4,1%/jaar
84,4%
5,0%
10,6%
India
€ 2.474
6,1%/jaar
52,0%
14,0%
34,0%
Indonesië
€ 2.988
4,1%/jaar
38,3%
12,8%
48,9%
Groot-Brittannië
€ 25.422
1,1%/jaar
1,4%
18,2%
80,4%
Nederland
€ 29.599
1,2%/jaar
2,0%
18,0%
80,0%
Verenigde Staten
€ 32.678
1,0%/jaar
0,7%
20,3%
79,0%
Europa: jaarlijks % toe- of afname bnp; Wereld: jaarlijks % toe- of afname bbp/inwoner
9006080445_bw.indb 15
1/03/16 13:49
- zelfstandig voorbereiden op het examen - examen voorbereiden op basis van persoonlijk studieadvies - stapsgewijs toewerken naar het examenniveau - oefenen met recente examens havo Duits havo Engels havo Frans havo Nederlands havo biologie
Meer kans van slagen met de Examenbundel! De Examenbundel bevat oefenÂexamens met uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens
havo natuurkunde
het oefenen.
havo scheikunde
De bundel is speciaal samengesteld voor dit
havo wiskunde A
schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof.
havo wiskunde B havo aardrijkskunde
www.samengevat.nl
samengevat
examenbundels
Test je kennis met de OriĂŤntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.
havo economie havo geschiedenis havo m&o havo maatschappijwetenschappen
havo
examenbundel + samengevat = jouw succesformule
havo
aardrijkskunde
samengevat Meer kans van slagen met Samengevat! Samengevat biedt je een helder en beknopt overzicht van alle examenstof. Met Samengevat kun je grote hoeveelheden stof snel herhalen en overzien. Je krijgt beter havo biologie 978-90-06-07368-3 havo natuurkunde 978-90-06-07371-3 havo scheikunde 978-90-06-07372-0
inzicht in de samenhang van de onderwerpen
aardrijkskunde
- schematisch overzicht van alle examenstof - beknopte en heldere uitleg - snel en overzichtelijk door te nemen en te herhalen - het perfecte uittreksel
en het onderscheid tussen hoofd- en bijzaken. Kijk voor tips en informatie over je examen op www.examenbundel.nl.
havo wiskunde A 978-90-06-07373-7 havo wiskunde B 978-90-06-07374-4 havo aardrijkskunde 978-90-06-08044-5 havo economie 978-90-06-07868-8 havo m&o 978-90-06-07370-6
9006080445_omslag.indd 1
10/04/17 10:34