Issuu

samen gevat samengevat.nl

samengevat

examenbundel vmbo-gt / mavo Nederlands vmbo-gt / mavo Engels vmbo-gt / mavo Duits vmbo-gt / mavo Frans vmbo-gt / mavo Economie vmbo-gt / mavo Maatschappijkunde vmbo-gt / mavo Geschiedenis vmbo-kgt Aardrijkskunde vmbo-gt / mavo Wiskunde vmbo-gt / mavo Nask 1 vmbo-gt / mavo Nask 2 vmbo-gt / mavo Biologie

samengevat vmbo Nederlands 2F vmbo Rekenen 2F vmbo-kgt Economie

Tips, tricks en informatie die jou helpen bij het slagen voor je eindexamen vind je op examenbundel.nl! Nog meer kans

NIE Sluit vol UW l op het e edig aan xa program menma

op slagen? Volg ons ook op social media. #geenexamenstress

vmbo-gt / mavo Geschiedenis vmbo-kgt Aardrijkskunde vmbo-kgt Wiskunde vmbo-kgt Nask 1 vmbo-gt Nask 2

vmbo-kgt

vmbo-kgt Biologie

examenidioom

Maatschappijkunde

examenidioom + examenbundel + samengevat + zeker slagen! = #geenexamenstress

vmbo-kgt

Maatschappijkunde

vmbo Engels vmbo Duits vmbo Frans

zeker slagen ! voor vmbo, havo én vwo

9 789006 079913

9789006079913_SG_vmMSW_OMSLAG.indd 1,3

9/06/2021 11:16

9789006079913_SG_vmMSW.indd 4

9/06/2021 10:36

www.samengevat.nl

vmbo-kgt

Maatschappijkunde

auteur G.A. Abrahams eindredacteur K.M. Vossen

9789006079913_SG_vmMSW.indd 1

9/06/2021 10:36

Vormgeving:

Criterium, Arnhem

Tekenwerk:

DDCom Technical Documentation & Visualization

Opmaak:

Omslagfoto:

Crius Group, Hulshout

Abdullah Asiran/Anadolu Agency via Getty Images

Over ThiemeMeulenhoff ThiemeMeulenhoff ontwikkelt zich van educatieve uitgeverij tot een learning design company. We brengen content, leerontwerp en technologie samen. Met onze groeiende expertise, ervaring en leeroplossingen zijn we een partner voor scholen bij het vernieuwen en verbeteren van onderwijs. Zo kunnen we samen beter recht doen aan de verschillen tussen lerenden en scholen en ervoor zorgen dat leren steeds persoonlijker, effectiever en efficiënter wordt. Samen leren vernieuwen. www.thiememeulenhoff.nl ISBN 978 90 06 07991 3 Eerste druk, eerste oplage, 2021 © ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, 2021 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieën in het onderwijs zie www.auteursrechtenonderwijs.nl. De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden. Deze uitgave is volledig CO2-neutraal geproduceerd. Het voor deze uitgave gebruikte papier is voorzien van het FSC®-keurmerk. Dit betekent dat de bosbouw op een verantwoorde wijze heeft plaatsgevonden.

9789006079913_SG_vmMSW.indd 2

9/06/2021 10:36

Voorwoord Beste examenkandidaat, Voor je ligt Samengevat, een boek waarin de examenstof voor het vak maatschappijkunde kort en systematisch is weergegeven. Met Samengevat heb je een compleet overzicht van de leerstof voor het school- en centraal examen in handen. Met deze samenvatting kun je in korte tijd veel stof herhalen en overzien. Het biedt een overzicht van rijtjes die essentieel zijn, verduidelijkt de stof met voorbeelden en het laat je zien hoe onderwerpen samenhangen. Bovendien geeft Samengevat je allerlei leertips! Met Samengevat bereid je je zelfstandig voor op het examen. De onderwerpen voor het centraal examen maatschappijkunde bevatten veel basisstof die ook in schoolexamens aan de orde komt. Het examenprogramma eist van je dat je alle kennis uit maatschappijleer ook nog paraat hebt. Er wordt op het centraal schriftelijk eindexamen niet expliciet naar gevraagd, maar het helpt wel als je bijvoorbeeld weet wat ‘het kabinet’ is. Gecombineerd met de Examenbundel vmbo maatschappijkunde vormt deze Samengevat de beste voorbereiding op je examen. De theorie vind je in Samengevat en je oefent met de opgaven uit de Examenbundel! Wil je weten welke voorbereiding het best bij jou past, dan kun je Zeker slagen! raadplegen. Dat boekje staat vol tips en handigheden om te leren. Samengevat en Examenbundel kun je naast elke methode gebruiken. Heb je opmerkingen? Meld het ons via vo@thiememeulenhoff.nl. Amersfoort, juli 2021

9789006079913_SG_vmMSW.indd 3

9/06/2021 10:36

9789006079913_SG_vmMSW.indd 4

9/06/2021 10:36

Inhoudsopgave Voorwoord

Hoe werk je met deze Samengevat?

Politiek en Beleid

Spiekbrief

Democratie en rechtsstaat

Eerste en Tweede Kamer

2 4 5

6 7

Nederlandse democratie

Verkiezingen in Nederland

Rol van de media

De koning

Kabinetsformatie

Politieke besluitvorming

Politieke partijen

Europese Unie

Regering en kabinet

10 11

38 42

Provincie en gemeente

Burgers

Criminaliteit en rechtsstaat

Rechtsstaat

Strafrecht en procesrecht

Criminaliteit Rechtszaak

17.1 Openbaar Ministerie (OM) en officier van justitie 17.2 Rechter

17.3 Verdachte

17.4 Politie

Sancties

19.1 Beleid van de overheid

103

17.5 Slachtoffer Oorzaken van criminaliteit

19.2 Politieke stromingen en de rechtsstaat

Analyse maatschappelijk vraagstuk 20

Maatschappelijk vraagstuk

Media en nieuws

Invalshoeken

Trefwoordenregister

9789006079913_SG_vmMSW.indd 5

106 107

109 110 117

125

9/06/2021 10:36

Hoe werk je met deze Samengevat? Dit boekje bevat alle examenstof die je moet kennen voor het landelijk Centraal Examen (CE) voor het vak maatschappijkunde. De inhoud is gebaseerd op de Syllabus Centraal Examen 2022 (versie 2), uitgegeven door het College voor Toetsen en Examens (CvTE). De examenstof gaat over twee inhoudelijke onderwerpen: • Politiek en beleid • Criminaliteit en rechtsstaat Voor de leerlingen van de gemengde en theoretische leerweg is er ook het onderdeel Analyse maatschappelijk vraagstuk. Deel 1 Politiek en beleid Deel 1 gaat over politiek in Nederland en voor een klein deel over Europa. Na het lezen van dit onderdeel weet je hoe de Nederlandse democratie werkt. Deel 2 Criminaliteit en rechtsstaat Deel 2 gaat over de criminaliteit en de rechtsstaat. Het idee van een rechtsstaat wordt uitgelegd en je leert hoe een rechtsstaat in de praktijk werkt (rechtszaken en straffen). Deel 3 Analyse maatschappelijk vraagstuk Deel 3 is alleen voor leerlingen van de gemengde en theoretische leerweg van het vmbo. Het gaat over de maatschappelijke vraagstukken, invalshoeken en de rol van media.

voorbeeld kennen

Leeswijzer Na uitleg staat vaak een voorbeeld. Dit is aangegeven met: VOORBEELD • Rijtjes die je uit je hoofd moet leren zijn aangegeven met: KENNEN • De andere rijtjes met examenstof moet je kunnen herkennen en toepassen. Extra uitleg vmbo-gt Leerlingen van de gemengde en theoretische leerweg krijgen extra examenstof bij het eindexamen. De extra leerstof staat aangeven per alinea met een verticale paarse lijn. die staat ook voor deze alinea. Uitleg begrippen Na elk onderdeel volgt een lijst met begrippen. Veel begrippen staan bij meerdere onderdelen in de lijst. De uitleg van het begrip verschilt soms per onderdeel. Dit komt omdat het gaat om een uitleg van dat begrip die past bij het onderdeel.

9789006079913_SG_vmMSW.indd 6

9/06/2021 10:36

Maatschappijkunde Democratie en rechtsstaat

Leertips In deze Samengevat staan ook leertips. De meeste tips kun je ook toepassen bij andere examenstof. De rest van de tips is specifiek voor dat deel van de examenstof. De leertips zien er zo uit: Voorbeeld leertip: uitleg vergelijken begrippen

Kijk naar de uitleg van hetzelfde begrip per onderdeel. Let op verschillen en overeenkomsten. Probeer er zelf een definitie van te maken.

Zelftest Elk onderdeel begint met een lijstje doelen die je minimaal moet kennen en kunnen. Dit geeft je richting voor het lezen en je kunt testen of je de stof beheerst. 4xW 1xH In deze Samengevat komen de wie-, wat-, waar-, waarom- en hoe-vragen vaak terug. We gebruiken deze vragen om verschillende onderwerpen uit te leggen. Houd deze vragen bij het voorbereiden van je examen in je achterhoofd. Het helpt je om een volledig beeld van de examenstof te krijgen. Succes met het voorbereiden van het eindexamen maatschappijkunde!

9789006079913_SG_vmMSW.indd 7

9/06/2021 10:36

Spiekbrief Kijk deze spiekbrief een uur voor het eindexamen of de toets goed door. • Liberalisme = vrijheid, Sociaaldemocratische stroming = gelijkheid, Christendemocratische stroming = geloof/bijbel • Regering/kabinet = dagelijks bestuur/uitvoerende macht • Minister-president is niet direct gekozen. Is de persoon uit de grootste partij in de coalitie. • Eerste en Tweede Kamer = Staten-Generaal = volksvertegenwoordiging = parlement = wetgevende macht • Rollen van de koning: verbinden, vertegenwoordigen, aanmoedigen • Iedere laag (gemeente, provincie, landelijk) is op dezelfde manier opgebouwd: dagelijks bestuur, volksvertegenwoordiging en voorzitter • Proces van besluitvorming: agenda, voorbereiding, bepaling, uitvoering (terugkoppeling) • Onschuldpresumptie = iedereen is onschuldig tot het tegendeel is bewezen. • Dilemma van de rechtsstaat = rechtshandhaving botst met rechtsbescherming. • Strafzaken zijn er voor het algemeen belang en waarheidsvinding. Verdachte staat tegenover de samenleving. Nooit tegenover het slachtoffer. • Let op als jeugdstrafrecht wordt gevraagd. Komt op meerdere plekken in de Samengevat terug. • Het OM is onderdeel van de uitvoerende macht, maar kan ook kleine straffen opleggen. • Legaliteitsbeginsel = Overheid moet zich houden aan de wet en iets is pas strafbaar als het in de wet staat. Geef antwoord op de vraag Geef antwoord door de laatste woorden van de vraag te herhalen in je antwoord. Hoeveel eieren zitten er in een dozijn? Normaal antwoord: 12 / Examen antwoord: In een dozijn zitten 12 eieren. Leertip 1

9789006079913_SG_vmMSW.indd 8

Spiekbrief Je krijgt altijd een wit A4’tje extra tijdens je eindexamen. Ontwerp je eigen spiekbrief en schrijf de tips die je voor jezelf hebt, gauw even op je blaadje, voordat je begint aan de vragen. Dit kost 3 minuten, maar helpt je heel erg.

9/06/2021 10:36

POLITIEK EN BELEID

9789006079913_SG_vmMSW.indd 9

9/06/2021 10:36

9789006079913_SG_vmMSW.indd 10

9/06/2021 10:36

Maatschappijkunde Democratie en rechtsstaat

1 Democratie en rechtsstaat Na dit onderdeel kun je minimaal: • • • •

uitleggen wat een parlementaire democratie is; toelichten waarom een rechtsstaat nodig is bij een democratie; samenvatten wat de scheiding van machten is; onderscheiden wat kenmerken van een dictatuur en een democratie zijn.

Het woord democratie komt vaak voorbij op school en in diverse media. Vaak in combinatie met woorden als ‘het beschermen van’ en het ‘opkomen voor’ de democratie. Wat is democratie concreet? Hoe ziet democratie eruit in Nederland en in Europa? kennen

kennen

In een democratie bepaalt de bevolking welke wetten er zijn in een land. Dat gaat zo: de bevolking kiest mensen die hen vertegenwoordigen in het parlement. Dat parlement maakt vervolgens wetten en regels. Het parlement noemen we ook wel volksvertegenwoordiging, omdat het de stem van het volk laat horen en namens de burgers haar werk doet in het bestuur van het land. Als je het woord goed leest, zie je twee woorden staan. Namelijk volk en vertegenwoordiging. Volksvertegenwoordigers hebben net zo veel verschillende belangen als burgers in de samenleving. De manier waarop zij deze verschillende belangen onder woorden brengen en proberen om samen toch het land te besturen, noemen we politiek. Parlementaire democratie Er zijn verschillende soorten democratieën. Ieder land heeft eigen keuzes gemaakt voor het land. De Nederlandse democratie is een parlementaire democratie. Dit betekent dat de burger niet zelf regels bedenkt of ontwikkelt, maar dat de burger stemt op mensen die alle burgers vertegenwoordigen. Deze volksvertegenwoordigers zitten in het parlement en zij bedenken wetten en regels. De burgers bepalen welke volksvertegenwoordigers er in het parlement zitten. Dit is een machtsmiddel van de kiezer. In Nederland bestaat het parlement uit de Eerste en Tweede Kamer. Deze twee Kamers moeten wetten goed- of afkeuren, wetten bedenken/aanpassen en controleren of het kabinet zijn werk wel goed doet. Dit doen zij allemaal namens het volk. Daarnaast wordt in een parlementaire democratie nooit de verantwoordelijkheid voor het land en de politieke macht verdeeld op basis van geboorte. Dit was in de middeleeuwen wel het geval: iemand werd koning, en daarmee leider, door te zijn geboren in een specifieke familie. Nederland kent wel een Koningshuis. Het bijzondere aan de rol van de koning is dat ministers verantwoordelijk zijn voor al zijn speeches en eigenlijk alles in zijn leven.

9789006079913_SG_vmMSW.indd 11

9/06/2021 10:36

12 Rechtsstaat Om de democratie goed te laten werken zijn er regels nodig. Al deze regels bij elkaar vormen de rechtsstaat. De rechtsstaat bestaat uit onderdelen die zorgen dat iedereen mee kan doen aan de democratie. Twee belangrijke onderdelen zijn: • grondrechten; • scheiding van machten.

kennen

Grondrechten Grondrechten zijn de belangrijkste wetten van het land en staan beschreven in de grondwet. Grondrechten zorgen dat burgers vrijheden en gelijke rechten hebben. Hierdoor ben je als burger verzekerd om je leven vrij in te kunnen richten. Voorbeelden van grondrechten zijn: • gelijke behandeling / discriminatieverbod; • kiesrecht; • vrijheid van godsdienst; • vrijheid van meningsuiting; • vrijheid van betoging (demonstreren); • recht op privacy. Zonder grondrechten is een goede democratie niet mogelijk. Iedereen heeft bijvoorbeeld het recht om te stemmen (kiesrecht). Hierdoor kan het volk laten weten wat zij belangrijk vindt en wie zij vertrouwt. Als burgers veiligheid belangrijker vinden, dan gaan zij meer stemmen op partijen die veiligheid heel belangrijk vinden. Grondrechten kunnen niet eenvoudig worden aangepast door de partijen met een gewone meerderheid (50% + 1 zetel). Grondrechten kunnen dus alleen worden afgeschaft of aangepast via een speciaal route. Dit biedt extra bescherming voor de allerbelangrijkste waarden in Nederland: vrijheid, gelijkheid en bestaanszekerheid.

voorbeeld

kennen

Wit-Rusland is op papier een democratie, maar daar kun je vraagtekens bij zetten. Sinds de jaren negentig werd dit land steeds meer een democratie. De afgelopen jaren zien we dat één persoon steeds meer macht krijgt en dat er (bijna) geen controle meer is op die macht. Ook al heeft Wit-Rusland een grondwet en parlement: er zijn (bijna) geen rechters meer die de overheid controleren op machtsmisbruik en het parlement bestaat grotendeels uit aanhangers van de leider. Scheiding van machten De macht is verdeeld over drie groepen: de wetgevende macht, de uitvoerende macht en de rechtsprekende macht.

9789006079913_SG_vmMSW.indd 12

9/06/2021 10:36

Maatschappijkunde Democratie en rechtsstaat

De wetgevende macht ligt bij de regering en het parlement (de Eerste en Tweede Kamer). Zij maken wetten. Het parlement keurt deze wetsvoorstellen goed of keurt ze af. De uitvoerende macht ligt bij de regering. Namens de regering voert de minister de wetten uit. Rechters hebben de rechtsprekende macht. Burgers mogen naar de rechter stappen als de overheid misbruik maakt van haar macht of als wetten/regels botsen met elkaar. voorbeeld

Een groep burgers stapte in 2009 naar de rechter omdat ze vonden dat de regering te weinig deed voor het klimaat. De rechter gaf de groep burgers gelijk. Hierdoor werden er nieuwe weten gemaakt om het klimaat te beschermen. De maximale snelheid op snelwegen (overdag) werd verlaagd van 130 km/u naar 100 km/u. Dit kun je zien als een scheidsrechter bij het voetbal. Het idee van de scheiding van machten is in de achttiende eeuw bedacht door Montesquieu in Frankrijk. In deze tijd had de koning alle macht en werd hij niet gecontroleerd. Door machten te verdelen en te controleren, ontstaat er een evenwicht. De scheiding van machten zorgt voor checks and balances.

voorbeeld

Begin 2021 voerde de regering een avondklok in om het coronavirus te bestrijden. Dit deed de regering zonder dat er een speciale wet voor werd gemaakt. De rechter oordeelde dat de regering haar macht misbruikt had. Daarom moest de wet aangepast worden, zodat de maatregel door het parlement kon worden beoordeeld en goedgekeurd. Verduidelijking Figuur 1 Scheiding van machten (trias politica)

voorbeelden

Wetgevende macht

Uitvoerende macht

Rechterlijke macht

Parlement: Eerste en Tweede Kamer

Regering

Rechter

Maken wetten en controleren of de regering deze goed uitvoert.

Doet wetsvoorstellen en is verantwoodelijk voor het uitvoeren van wetten. De ministers besturen het land.

Geeft een onafhankelijk oordeel over besluiten en kan deze ongedaan maken.

Er komt een wet waardoor boeren minder vee kunnen houden.

Minister van landbouw voert de nieuwe regels voor boeren uit.

Boeren stappen naar de rechter omdat ze de nieuwe wet niet eerlijk vinden.

9789006079913_SG_vmMSW.indd 13

9/06/2021 10:36

kennen

Democratie vs. dictatuur Nederland is een democratie. Het tegenovergestelde daarvan is een dictatuur. Hoe weet je dat Nederland een democratie is en niet een dictatuur? Een goed voorbeeld is de vrijheid van meningsuiting in Nederland. Je mag hier je mening uiten tegen de overheid, zonder dat je bang hoeft te zijn dat je wordt opgepakt. Sommige landen zijn een mix en hebben zowel kenmerken van een democratie als kenmerken van een dictatuur. Kenmerken democratie en dictatuur Democratie

Dictatuur

Macht… Wie heeft invloed op wetgeving?

...ligt voornamelijk bij het volk.

...ligt bij één partij of één groep.

Grondrechten... Beschermen burgers tegen de macht van de overheid.

...staan beschreven in de grondwet.

...zijn er niet.

Tegenspraak… Dat je als burger iets anders mag zeggen dan de overheid en de rechters. Je mag opkomen voor je rechten.

...is altijd mogelijk.

…is niet of nauwelijks aanwezig.

Rechters… Controleren of burgers en de overheid zich aan regels houden.

...zijn onafhankelijk.

...staan in dienst van de machthebbers.

Verkiezingen… Een moment dat burgers mogen stemmen voor volksvertegenwoordigers en/of beleid.

...zijn voor iedereen toegankelijk om mee te doen.

... zijn niet aanwezig of verlopen niet eerlijk.

Media Informeren burgers en controleren de macht.

Iedereen heeft toegang tot de media. Er is sprake van persvrijheid en vrijheid van meningsuiting.

Media zijn toegankelijk voor de machthebbers. Er is sprake van censuur.

9789006079913_SG_vmMSW.indd 14

9/06/2021 10:36

Maatschappijkunde Democratie en rechtsstaat

Begrippenlijst Dictatuur

Land waar één persoon of groep de baas is, zonder inspraak van het volk

Grondrechten

Rechten die zorgen dat democratie goed werkt

Eerste Kamer Kabinet

Kiesrecht

Parlement

Parlementaire democratie Politiek

Rechterlijke macht Rechtsstaat Scheiding van machten Stemmen Tweede Kamer

Uitvoerende macht

Volksvertegenwoordiging Wetgevende macht

9789006079913_SG_vmMSW.indd 15

Onderdeel van het Nederlands parlement met 75 leden Staatssecretarissen en ministers

Stemmen op een kandidaat (partij) Eerste en Tweede Kamer samen

Een vorm van democratie die verloopt via het parlement. Verkiezingen zorgen dat burgers vertegenwoordigd worden in het parlement. De wijze waarop besluiten worden genomen in een samenleving

Onderdeel van de macht dat rechtspreekt wanneer de burgers vinden dat de overheid haar macht misbruikt Een staat waar burgers rechten hebben om zich te kunnen uiten tegen mensen in de politiek

Systeem waar de macht in het land verdeeld is over drie groepen die elkaar controleren en in balans houden

In een democratie is dit een middel waarmee burgers richting kunnen geven aan de koers van het land Onderdeel van het Nederlands parlement met 150 leden

Onderdeel van de macht dat het beleid van de wetgevende macht uitvoert Onderdeel van de macht waar mensen in zitten die het volk vertegenwoordigen

Onderdeel van de macht dat verantwoordelijk is voor het maken en goed- of afkeuren van wetten

9/06/2021 10:36

samen gevat samengevat.nl

samengevat

samengevat vmbo Nederlands 2F vmbo Rekenen 2F vmbo-kgt Economie

Tips, tricks en informatie die jou helpen bij het slagen voor je eindexamen vind je op examenbundel.nl! Nog meer kans

NIE Sluit vol UW l op het e edig aan xa program menma

op slagen? Volg ons ook op social media. #geenexamenstress

vmbo-gt / mavo Geschiedenis vmbo-kgt Aardrijkskunde vmbo-kgt Wiskunde vmbo-kgt Nask 1 vmbo-gt Nask 2

vmbo-kgt

vmbo-kgt Biologie

examenidioom

Maatschappijkunde

examenidioom + examenbundel + samengevat + zeker slagen! = #geenexamenstress

vmbo-kgt

Maatschappijkunde

vmbo Engels vmbo Duits vmbo Frans

zeker slagen ! voor vmbo, havo én vwo

9 789006 079913

9789006079913_SG_vmMSW_OMSLAG.indd 1,3

9/06/2021 11:16