Bundels voor al je vakken bestel je op
examenbundels - zelfstandig voorbereiden op het examen - examen voorbereiden op basis van persoonlijk studieadvies - stapsgewijs toewerken naar het examenniveau - oefenen met recente examens vwo Duits
vwo wiskunde B
vwo Engels
vwo wiskunde C
vwo Frans
vwo aardrijkskunde
vwo Nederlands
vwo economie
vwo biologie
vwo geschiedenis
vwo natuurkunde
vwo m&o
vwo scheikunde
vwo maatschappijwetenschappen
vwo wiskunde A
Meer kans van slagen met de Examenbundel! De Examenbundel bevat oefenexamens met uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens het oefenen.
www.samengevat.nl
samengevat
www.examenbundels.nl
De bundel is speciaal samengesteld voor dit schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof. Test je kennis met de Oriëntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.
vwo
examenbundel + samengevat = jouw succesformule
vwo
biologie
samengevat
vwo scheikunde
Frans in de praktijk
vwo wiskunde A vwo wiskunde B vwo wiskunde C
vwo m&o vwo geschiedenis
LE VOL DIG VERN IE
U
EXAMEWD N P RO G R
A MM A
•••••• 9789006078763_SG_vBio_OS.indd 1
N OP •
vwo economie
T
AA
vwo aardrijkskunde
Engels/Duits/Frans in de praktijk zijn theorieboekjes die geworteld zijn in de praktijk. Met een compacte uitleg van grammatica en vele voorbeeldzinnen.
• • SLU I
Duits in de praktijk
••
Engels in de praktijk
vwo natuurkunde
••
vwo biologie
Meer kans van slagen met Samengevat! Samengevat biedt je een helder en beknopt overzicht van alle examenstof.
biologie
- schematisch overzicht van alle examenstof - beknopte en heldere uitleg - snel en overzichtelijk door te nemen en te herhalen - het perfecte uittreksel
10/04/17 10:58
9006078763_boek.indb 1
15/06/15 09:52
www.samengevat.nl
vwo
biologie
drs. E.J. van der Schoot drs. A.N. Leegwater
9006078763_boek.indb 1
15/06/15 09:52
omslagfoto: ANP - Science Photo Library - Mehau Kuly DNA symboliseert ontstaan en ontwikkeling van leven.
Over ThiemeMeulenhoff ThiemeMeulenhoff ontwikkelt zich van educatieve uitgeverij tot een learning design company. We brengen content, leerontwerp en technologie samen. Met onze groeiende expertise, ervaring en leeroplossingen zijn we een partner voor scholen bij het vernieuwen en verbeteren van onderwijs. Zo kunnen we samen beter recht doen aan de verschillen tussen lerenden en scholen en ervoor zorgen dat leren steeds persoonlijker, effectiever en efficiënter wordt. Samen leren vernieuwen. www.thiememeulenhoff.nl ISBN 978 90 06 07876 3 Vijfde druk, vierde oplage, 2017 © ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, 2015 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieën in het onderwijs zie www.auteursrechtenonderwijs.nl. De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.
Deze uitgave is volledig CO2-neutraal geproduceerd. Het voor deze uitgave gebruikte papier is voorzien van het FSC®-keurmerk. Dit betekent dat de bosbouw op een verantwoorde wijze heeft plaatsgevonden.
VW.indd 2
10/04/17 11:01
voorwoord Beste examenkandidaat, Voor je ligt de geheel vernieuwde Samengevat, aangepast aan de exameneisen die vanaf 2014 van kracht zijn geworden. In dit boek vind je de leerstof en de vaardigheden voor het vwo-examen biologie kort en systematisch weergegeven. Deze samenvatting stelt je in staat om in korte tijd grote hoeveelheden stof te herhalen en te overzien. Hoofd- en bijzaken worden onderscheiden waardoor je inzicht krijgt in de grote lijnen van de stof en in de samenhang tussen de verschillende onderwerpen. Met Samengevat bereid je je zelfstandig voor op het examen. Omdat onderwerpen voor het schoolexamen apart zijn aangegeven (met *) en Samengevat een uitgebreid trefwoorden register bevat, is dit boek ook al bruikbaar in 5-vwo. Gecombineerd met de Examenbundel vwo biologie vormt deze Samengevat de beste voorbereiding op je examen. De theorie vind je in Samengevat en je oefent met de opgaven uit de Examenbundel! Samengevat en Examenbundel zijn naast elke methode te gebruiken. Heb je opmerkingen? Meld het ons via vo@thiememeulenhoff.nl
Amersfoort, juli 2015
opmerking Hoewel dit boekje met de grootst mogelijke zorg is samengesteld, kunnen auteur en uitgever geen aansprakelijkheid aanvaarden voor aanwijzingen naar aanleiding van publicaties van de overheid betreffende specifieke examenonderwerpen, de hulpmiddelen die je tijdens het examen mag gebruiken, duur en datum van je examen, etc. Het is altijd raadzaam je docent of onze website www.examenbundel.nl te raadplegen voor actuele informatie die voor jouw examen van belang kan zijn.
9006078763_boek.indb 3
15/06/15 09:52
hoe werk je met dit boek? In SAMENGEVAT vormen linker- en rechterbladzijde een geheel. De begrippen die links kort worden weergegeven, worden rechts nader toegelicht (door definities, illustraties of voorbeelden). LINKERBLADZIJDE Op de linkerbladzijde staan boomdiagrammen die de onderlinge relaties van begrippen laten zien. De linkerbladzijde dient als een checklist om snel na te gaan of de genoemde onderwerpen bekend zijn. dit is het hoofdbegrip
→ nieren twee ±11 cm grote boonvormige organen gelegen aan rugzijde
boven in buikholte
cursieve tekst geeft de relatie met
bovenstaand begrip (hier nieren) aan →
functies
begrip van 1e orde, informatie over → handhaven van homeostase constant houden van inwendig milieu
constant houden o.a. van
nieren + toelichting
bloeddruk begrip van 2e orde, informatie over
→ osmotische waarde
pH
handhaven van homeostase
uitscheiding van urine bestaande uit water overtollige (afval)stoffen zoals begrip van 3e orde, informatie over
→ zouten
ureum organische stikstofverbinding
(afval)stoffen + toelichting
werkingsprincipe
passieve uitscheiding van bloedvloeistof terugresorptie van nuttige stoffen door actief proces, ook van water
RECHTERBLADZIJDE Op de rechterbladzijde vind je nadere informatie, die je nodig hebt als de begrippen links nog niet bekend zijn of als je er nog onvoldoende mee kunt werken. Deze theorie vervangt in beknopte vorm de theorie die ook in je leerboek voorkomt. hier vind je meer informatie over
→ bouw van nieren lengtedoorsnede
het begrip nieren van links
zo worden ook andere begrippen nader
1 2 3 4 5 6
nierslagader nierader urineleider merg schors bekken
1
verklaard, vaak m.b.v. afbeeldingen
2
ter toelichting kun je rechts ook voorbeelden en definities aantreffen
3 4 5 6
9006078763_boek.indb 4
15/06/15 09:52
inhoud voorwoord
3
hoe werk je met dit boek?
4
1 cellen, organen en orgaanstelsels
6
2 voortplanting en ontwikkeling
22
3 erfelijkheid
40
4 celcyclus en DNA
56
5 genexpressie, RNA en eiwitsynthese
74
6 evolutie; soortvorming en selectie
92
7 fotosynthese, dissimilatie en voortgezette assimilatie
108
8 ecosystemen; interactie en regulatie
124
9 ecosystemen; dynamiek (en diversiteit*)
142
10 voeding en vertering
156
11 bloedsomloop
168
12 gaswisseling
184
13 lever en nieren; uitscheiding
190
14 gedrag en seksualiteit *
196
15 oog en andere zintuigen *
208
16 zenuwstelsel en spieren
220
17 hormonale regeling
238
18 huid en immuniteit
248
19 scheikunde en natuurkunde bij biologie
266
20 vaardigheden
274
samenhang tussen hoofdstukken en subdomeinen
285
trefwoordenregister
287
* Dit onderwerp is alleen bestemd voor het schoolexamen.
9006078763_boek.indb 5
15/06/15 09:52
6
begrippen en relaties
1
Cellen, organen en orgaanstelsels cel zelfstandig functionerende organisatie-eenheid waaruit een organisme bestaat bestanddelen
kern in een eukaryote cel (eukary = met kern) waarin DNA met erfelijke informatie prokaryoten (zonder kern) hebben geen (kern)membraan om hun DNA celplasma wordt ook cytoplasma genoemd bestanddelen organellen
met uitzondering van de kern (behoort niet tot het celplasma) grondplasma stroomt en verplaatst daarmee stoffen en organellen (cytoplasmastroming) bestaat uit water
± 70 % stoffen o.a. zouten en eiwit- en vetachtige stoffen
(opgeloste)
organellen in eukaryote cellen celdelen met bepaalde functies, door membranen begrensd (uitgezonderd ribosomen); (prokaryote cellen hebben geen kern, mitochondriën en Golgisysteem) kern bestaand uit kernplasma omgeven door een dubbelmembraan, de kernmembraan met kernporiën bevat chromosomen
waarin erfelijke informatie in DNA is opgeslagen
functie regeling van celprocessen, o.a. transcriptie voor eiwitsynthese centriolen cilindervormig, twee per cel die loodrecht op elkaar liggen en bij celdeling naar de celpolen gaan (centriolen komen niet bij de cellen van hogere planten voor)
functie verdeling
van de chromosomen bij de celdeling; motoreiwitten zorgen voor de verplaatsing van de chromosomen naar de polen celmembraan deel van het membranenstelsel van de cel dat de cel aan de buitenzijde begrenst functie vormt een barrière tussen binnen en buiten de cel; regelt de opname en afgifte van
stoffen door een cel, vangt signalen op via receptormoleculen mitochondriën boonvormige organellen met eigen mitochondriaal DNA, omgeven door een dubbel membraan waarvan het binnenste sterk is geplooid functie ATP-productie d.m.v. aërobe dissimilatie
(glad) endoplasmatisch reticulum (e.r.) holten- en kanalensysteem gevormd door bijna tegen elkaar liggende membranen; als er ribosomen op liggen, heet het ruw endoplasmatisch reticulum (bacteriën hebben geen e.r.) functie transport
van stoffen binnen de cel
vervolg
9006078763_boek.indb 6
15/06/15 09:52
7
toelichting
bouw van cel ruimtelijk getekend met details die zichtbaar zijn op elektronenmicroscopische opnames (5000Ă—) 1 mitochodrium 2 kern met poriĂŤn 3 endoplasmatisch reticulum met ribosomen 4 Golgisysteem
motoreiwit eiwit dat zich met energie uit ATP langs een filament van het cytoskelet beweegt om o.a. organellen te verplaatsen enkele dierlijke cellen (1250 Ă—)
zenuwcel
spiercel zaadcel beencel
kraakbeencellen
omgeven door
in groepjes van 2 tot 4
tussencelstof
omgeven door tussencelstof
enkele dierlijke weefseltypen
9006078763_boek.indb 7
15/06/15 09:52
begrippen en relaties cellen, organen en orgaanstelsels
8
organellen in eukaryote cellen vervolg ribosomen bolvormige complexen van eiwitten en RNA-ketens op het ruw endoplasmatisch reticulum en vrij in het cytoplasma functie eiwitsynthese
door translatie, DNA in de celkern bevat hiervoor de code Golgisysteem stapels schijfvormige compartimenten die blaasjes afsnoeren en opnemen functie opslag en vorming
van stoffen, o.a. voor transport naar buiten de cel lysosomen kleine blaasjes met enzymen, gevormd door het Golgisysteem functie vertering
bij fagocytose, en van afgestorven celonderdelen
de cel houdt zich in stand door het uitvoeren van chemische reacties, veelal een cascade (versterkende) reeks van reacties: de omzetting van één molecuul leidt tot de omzetting van duizenden moleculen, die elk weer een volgende reactie tot gevolg hebben homeostase, het constant houden van de omstandigheden in een cel wordt door terugkoppeling gerealiseerd, bv. door actief transport wordt de ionensamenstelling binnen een cel constant gehouden hangen samen met dynamisch evenwicht
wordt in stand gehouden in een complex netwerk van celprocessen met uiteenlopende lichaamsfuncties, bijvoorbeeld: handhaven constante lichaamstemperatuur, constante suikerspiegel bloed, bloedstolling en het voorkomen daarvan cytoskelet van eiwitfilamenten geeft vorm aan de cel; deze filamenten worden ook als geleiding gebruikt waarlangs stoffen door motoreiwitten worden getransporteerd eventueel voortbeweging door één of meer flagellen (bij zaadcel één), door ciliën (pantoffeldiertje) of amoeboïde bewegingen (amoebe, fagocyt); m.b.v. motoreiwitten celmembraan begrenzing van de cel opgebouwd uit
vetachtige stoffen twee lagen vetachtige moleculen met fosfaatgroepen (fosfolipiden) eiwitten transportenzymen en poriën in vetachtige molecuullagen; receptor- en identificatiemoleculen buiten op de celmembraan functies
bescherming en handhaving homeostase intern milieu van de cel regeling via receptoren voor hormonen en andere signaalstoffen selectiefpermeabel dus doorlatend voor water maar minder permeabel voor de opgeloste stoffen, daardoor verschilt de samenstelling van de celinhoud permanent met die van de celomgeving transport actief en passief door ionenpompen ontstaan osmotische verschillen deze zijn bij dierlijke cellen klein en bij plantencellen groter waardoor (mede dankzij een rekbare celwand) turgor ontstaat
9006078763_boek.indb 8
15/06/15 09:52
9
toelichting
celmembraan
membraaneiwit
fosfolipiden (2 lagen)
eiwit met porie
8 - 10 nm
-3
-6
-9
1 nanometer (afgekort 1 nm) = 10 Âľm = 10 mm = 10 meter
passief transport door het celmembraan; geen energieverbruik - diffusie kleine moleculen en ionen gaan ongehinderd door het celmembraan, bv. zuurstof, koolstofdioxide en water - osmose ontstaat als de opgeloste stoffen niet door het membraan kunnen en de concentratie aan beide zijden verschillend is; water gaat dan ongehinderd door het cel- en vacuolemembraan, en wel naar de oplossing met de hoogste osmotische waarde (hoogste concentratie opgeloste stoffen). De osmotische druk die een oplossing kan uitoefenen is evenredig met zijn osmotische waarde. Het niveauverschil ontstaat door het verschil in osmotische druk uitgeoefend door beide oplossingen.
A
B
A
B
diffusie: Bij diffusie gaat opgeloste stof en oplosmiddel ongehinderd van A naar B en omgekeerd; het membraan is permeabel voor beiden.
A
B
A
B
osmose osmose: Bij osmose gaat alleen het oplosmiddel door het Bij osmose gaat alleen het oplosmiddel door semipermeabele membraan van A naar B; het semipermeabel membraandoor van de A naar B; de opgeloste deeltjes kunnenniet poriĂŤn vande hetopgeloste membraan deeltjes kunnen niet door de poriĂŤn van het membraan
fysiologische zoutoplossing 0,9% NaCl oplossing (9 gram NaCl in 991 gram water) heeft een osmotische waarde gelijk aan die van bloedplasma en wordt daarom een fysiologische zoutoplossing genoemd
9006078763_boek.indb 9
15/06/15 09:52
begrippen en relaties cellen, organen en orgaanstelsels
10
osmose verplaatsing van water door een selectief permeabel membraan van een plaats met een lagere concentratie opgeloste stof naar een plaats met een hogere concentratie opgeloste stof osmotische waarde van een oplossing osmotisch potentiaal, wordt bepaald door de concentratie opgeloste stof osmotische druk met bv. turgor als gevolg, ontstaat door watertransport door osmose; deze is evenredig met het verschil in osmotische waarde van de oplossingen aan beide zijden van een selectief permeabel membraan concentratieverschil door hypertonische celinhoud
dus met een hogere concentratie opgeloste stoffen; die wordt gehandhaafd door actief transport door enzymen in de celmembraan en vacuolemembraan hypotonische oplossing (in de poriën van de celwand) die de cel omgeeft, dus met een lagere concentratie opgeloste stof transport actief met verbruik van energie, door transportenzymen (permeasen) die moleculen en ionen door celmembranen verplaatsen passief waarbij geen energie wordt verbruikt diffusie verplaatsing van een stof door eigen beweging van de deeltjes, van een plaats met hogere concentratie naar een plaats met lagere concentratie osmose verplaatsing van water door een selectief permeabel membraan exocytose het afgeven van stoffen door een cel via het samensmelten van blaasjes, gevormd door het golgi-systeem, met de celmembraan endocytose de opname van deeltjes doordat de celmembraan zich insnoert om deze deeltjes en daarbij blaasjes vormt fagocytose is endocytose van vaste deeltjes ionenpomp een aantal stoffen passeert als geladen deeltje (ion) membranen van cellen; bv. Na+ , H+ cytoskelet bestaat eiwitfilamenten waarlangs motoreiwitten organellen transporteren met energie uit de omzetting van ATP waterpotentiaal geeft de energietoestand aan van water onder bepaalde omstandigheden en hieruit kan de richting van waterverplaatsing bepaald worden; water met een hogere waterpotentiaal wordt verplaatst naar een plek met een lagere waterpotentiaal voorbeelden van krachten die hierbij een rol spelen
druk waaronder turgor en luchtdruk osmotische druk met toename van opgeloste stof neemt de waterpotentiaal af adhesie- en cohesiekrachten luchtvochtigheid zwaartekracht van invloed op
watertransport in planten vorming weefselvloeistof en werking van de nieren bij dieren
9006078763_boek.indb 10
15/06/15 09:52
11
toelichting
hemolyse het vrijkomen van hemoglobine uit rode bloedcellen nadat deze gebarsten zijn. Dit vindt plaats in een oplossing met een zeer lage osmotische waarde: de omgevende vloeistof wordt dan rood.
krimpen van bloedcellen in een zoutoplossing die geconcentreerder is dan 0,9%
stevigheid door turgor turgor door osmose Membranen van de cel zijn selectief permeabel d.w.z. doorlatend voor water maar minder permeabel voor de opgeloste stoffen. Er ontstaat dan osmose: verplaatsing van water naar de oplossing met de hoogste concentratie opgeloste stof. In een natuurlijke situatie bevat het vacuolevocht een hogere concentratie opgeloste stoffen dan de vloeistof die de cel omgeeft; er gaat hierdoor water de cel en vacuole in totdat een evenwicht ontstaat met druk van de cel op de celwand (vergelijk dit systeem met de binnen- en buitenband van een fiets). Cellen met turgor geven stevigheid aan kruidachtige planten. celvolume en turgor van een plantencel bij een cel in zuiver water is de turgor van de cel en dus ook het celvolume (R) maximaal turgor
P
9006078763_boek.indb 11
Q
R celvolume
15/06/15 09:52
begrippen en relaties cellen, organen en orgaanstelsels
12
plantaardige organellen kenmerkend voor plantencellen grote vacuole ruimte in een plantencel omgeven door een membraan; niet aanwezig in nog delende cellen zoals cambium (delingsweefsel) ontstaat door samenvloeien van vele kleine vacuolen
in jonge cellen
functie turgor
celspanning, druk van de celmembraan op de celwand die weinig rekbaar is; geeft stevigheid aan plantencel en plantaardig weefsel het gevolg van
selectiefpermeabel osmose
vacuole- en celmembraan waardoor de cel water opneemt en druk ontstaat op de celwand
opslag
vacuolevocht kan bevatten: zouten, suikers, afvalstoffen, zuren/basen en soms kleurstoffen zoals anthocyaan dat rood is in zuur milieu, paars in neutraal en groen in basisch milieu plastiden met pigment en/of reservestof; 3 typen die in elkaar kunnen overgaan typen chloroplasten
bladgroenkorrels, met chlorofyl
functie fotosynthese
bevinden zich in bladmoes
vulweefsel in bladeren sluitcellen van huidmondjes in blad en stengel schorsparenchym groen weefsel van jonge stengels chromoplasten kleurstofkorrels met pigmenten als caroteen (oranjerood) en/of xanthofyl (geeloranje) in bloemkronen en vruchten functie lokken
van insecten en andere dieren amyloplasten zetmeelkorrels functie zetmeelopslag
in wortels, bollen, knollen en zaden; tijdelijk in groen weefsel
celwand is alleen aanwezig om de celmembraan van planten, schimmels en bacteriën; behoort niet tot de cel maar bestaat uit materiaal dat door de cel is afgescheiden: intercellulair materiaal (tussencelstof) samenstelling
middenlamel van pectine ‘plaksel’ tussen twee cellen primaire celwand van cellulose elastisch zodat celstrekking nog mogelijk is secundaire celwand van cellulose verdikking, vooral bij houtvaten en vezels eventueel aangevuld met houtstof
bij houtige plantendelen; meestal gaat de cel binnen zo’n wand dood kurkstof vormt een ondoorlaatbare laag cellulose ontbreekt bij stippels
plaatsen waar plasmaverbindingen door de primaire celwand lopen van de ene naar de andere cel voor uitwisseling van stoffen
9006078763_boek.indb 12
15/06/15 09:52
13
toelichting
4
plantencel met celwand en delen van celwanden van omringende cellen, getekend met details die zichtbaar zijn op elektronenmicroscopische opnames (5000Ă—) plantencel met celwand
chloroplast mitochondrium golgisysteem stippel kern endoplasmatisch reticulum cytoplasma vacuole primaire celwand secundaire celwand
plasmolyse van plantencel Het celmembraan laat los van de celwand t.g.v. t.g.v. waterverlies waterverliesin ineen eenmilieu milieumet meteen eenhogere hogere osmotische waarde. Het waterverlies gaat door tot het vacuolevocht vacuolevocht dezelfde dezelfde concentratie concentratie opgeloste deeltjes heeft als het omringende milieu.
cel met turgo turgor in in water water
dezelfde cel zonder turgor turgor een zwakke zout oplossing in een zwakke zoutoplossing
plasmolyse in een sterke sterke zoutoplossing zoutoplossing
omgekeerde plasmoslysedeplasmolyse deplasmolyse omgekeerde plasmolyse Als wordt teruggezet, teruggezet, zwelt zwelt de de cel cel weer weer op, op, totdat zodat de Als een een geplasmolyseerde geplasmolyseerde cel cel in in water water wordt de celmembraan weer tegen de celwand aan ligt. celmembraan weer tegen de celwand aan ligt. Een hypertonische oplossing bevat meer opgeloste deeltjes per liter dan een andere oplossing die dan hypotonisch genoemd wordt. Als twee oplossingen gelijke aantallen opgeloste deeltjes per liter hebben zijn ze isotonisch. - hypertonisch: is sterker geconcentreerd dan een andere oplossing - isotonisch: even sterk geconcentreerd als een andere oplossing - hypotonisch: is minder geconcentreerd dan een andere oplossing
O:\THIEMEME\41686\OPMAAK\hbi4sg01R.doc 9006078763_boek.indb 13
22-2-2011
4/5 15/06/15 09:52
begrippen en relaties cellen, organen en orgaanstelsels
14
organen van zaadplanten bloemen voor geslachtelijke voortplanting bij meeste soorten komen voor stamper
vrouwelijk voortplantingsorgaan vangt stuifmeel op stijl geleidt de stuifmeelbuis die door de stuifmeelkorrel wordt gevormd vruchtbeginsel bevat één of meer zaadbeginsels zaadbeginsel bevat één eicel, kan zaad vormen meeldraden mannelijke voortplantingsorganen helmdraad helmknop waarin stuifmeelkorrels ontstaan stempel
bloembekleedselen vaak groene kelkbladeren en meestal gekleurde kroonbladeren vrucht ontstaat na bevruchting, voor zaadbescherming en zaadverspreiding bladeren voor fotosynthese stengels, stammen en takken waarin transport plaatsvindt en voor stevigheid: dragen bladeren en spreiden deze uit voor optimale lichtopvang; stengels bij sommige soorten voor ongeslachtelijke voortplanting houtvaten waardoor vloeistof van de wortel naar de bovengrondse plantendelen stroomt doordat verdamping in bladeren zuiging veroorzaakt en daarmee een verandering van de waterpotentiaal, de energie toestand van het water; capillaire werking (adhesie en cohesie) spelen ook een rol bij de waterpotentiaal bastvaten waarin transport naar de wortel plaatsvindt wortels voor verankering, opname mineralen en water, opslag van reservestoffen, bij sommige soorten voor ongeslachtelijke voortplanting
organen bij dieren bijvoorbeeld
spieren voor beweging botten voor stevigheid en aanhechting van spieren zintuigen voor informatie uit uitwendig milieu, bv. ogen, en voor informatie uit inwendig milieu, bv. spierspoeltjes in spieren die rek aangeven hormoonklieren voor regulatie nieren voor o.a. uitscheiding, regeling van osmotische waarde en bloeddruk lever o.a. voor ontgifting
9006078763_boek.indb 14
15/06/15 09:52
toelichting
bouw van bloem schematisch - lengtedoorsnede 1 2 3 4 5 6 7 8 9
stempel stijl helmknop helmdraad kroonblad (gekleurd) vruchtbeginsel kelkblad (groen) bloembodem bloemsteel
15
5 1 2 3 4 5 6 7 8 9
bouw van de mens schematisch - doorsnede op borsthoogte 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11
wervel slokdarm aorta longkwab rechter boezem hartkamer longvlies vloeistoflaagje borstvlies rib borstbeen
- doorsnede op buikhoogte 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
nier lever dunne darm galblaas alvleesklier maag buikvlies rib aorta milt wervel onderste holle ader
O:\THIEMEME\41686\OPMAAK\hbi4sg01R.doc
9006078763_boek.indb 15
22-2-2011
5/5
15/06/15 09:52
Bundels voor al je vakken bestel je op
examenbundels - zelfstandig voorbereiden op het examen - examen voorbereiden op basis van persoonlijk studieadvies - stapsgewijs toewerken naar het examenniveau - oefenen met recente examens vwo Duits
vwo wiskunde B
vwo Engels
vwo wiskunde C
vwo Frans
vwo aardrijkskunde
vwo Nederlands
vwo economie
vwo biologie
vwo geschiedenis
vwo natuurkunde
vwo m&o
vwo scheikunde
vwo maatschappijwetenschappen
vwo wiskunde A
Meer kans van slagen met de Examenbundel! De Examenbundel bevat oefenexamens met uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens het oefenen.
www.samengevat.nl
samengevat
www.examenbundels.nl
De bundel is speciaal samengesteld voor dit schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof. Test je kennis met de Oriëntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.
vwo
examenbundel + samengevat = jouw succesformule
vwo
biologie
samengevat
vwo scheikunde
Frans in de praktijk
vwo wiskunde A vwo wiskunde B vwo wiskunde C
vwo m&o vwo geschiedenis
LE VOL DIG VERN IE
U
EXAMEWD N P RO G R
A MM A
•••••• 9789006078763_SG_vBio_OS.indd 1
N OP •
vwo economie
T
AA
vwo aardrijkskunde
Engels/Duits/Frans in de praktijk zijn theorieboekjes die geworteld zijn in de praktijk. Met een compacte uitleg van grammatica en vele voorbeeldzinnen.
• • SLU I
Duits in de praktijk
••
Engels in de praktijk
vwo natuurkunde
••
vwo biologie
Meer kans van slagen met Samengevat! Samengevat biedt je een helder en beknopt overzicht van alle examenstof.
biologie
- schematisch overzicht van alle examenstof - beknopte en heldere uitleg - snel en overzichtelijk door te nemen en te herhalen - het perfecte uittreksel
10/04/17 10:58