- zelfstandig voorbereiden op het examen - examen voorbereiden op basis van persoonlijk studieadvies - stapsgewijs toewerken naar het examenniveau - oefenen met recente examens havo Duits
www.samengevat.nl
samengevat
examenbundels
Meer kans van slagen met de
havo Engels
Examenbundel!
havo Frans
De Examenbundel bevat oefenexamens
havo Nederlands
met uitleg bij de antwoorden, zodat je
havo biologie
leert tijdens het oefenen.
havo natuurkunde
De bundel is speciaal samengesteld voor dit schooljaar, dus je oefent altijd de
havo scheikunde
juiste stof.
havo wiskunde A
Test je kennis met de Oriëntatietoets en
havo wiskunde B
kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.
havo aardrijkskunde havo economie havo geschiedenis havo m&o havo maatschappijwetenschappen
havo
havo
examenbundel + samengevat = jouw succesformule
wiskunde B
samengevat Meer kans van slagen met Samengevat! Samengevat biedt je een helder en beknopt overzicht van alle examenstof.
de onderwerpen en het onderscheid tussen hoofd- en bijzaken.
havo wiskunde B 978-90-06-07873-2
Kijk voor tips en informatie over je
havo aardrijkskunde 978-90-06-08044-5
examen op www.examenbundel.nl.
havo m&o 978-90-06-07370-6 h/v Nederlands 3F / 4F
978-90-06-07999-9
h/v rekenen 3F 978-90-06-26067-0
9789006078732_SG_hWiB_OS.indd 1
LE VOL DIG VERN IE
U
EXAMEWD N P RO G R
A MM A
N O P• •
havo economie 978-90-06-10721-0
T
AA
havo geschiedenis 978-90-06-08046-9
• • • SLU I
havo wiskunde A 978-90-06-07872-5
krijgt beter inzicht in de samenhang van
••
havo scheikunde 978-90-06-07871-8
heden stof snel herhalen en overzien. Je
••••••
havo natuurkunde 978-90-06-07870-1
Met Samengevat kun je grote hoeveel-
••
havo biologie 978-90-06-07869-5
wiskunde B
- schematisch overzicht van alle examenstof - beknopte en heldere uitleg - snel en overzichtelijk door te nemen en te herhalen - het perfecte uittreksel
22/03/17 14:23
9006078732_boek.indb 1
22/03/17 14:36
www.samengevat.nl
havo
wiskunde B
N.C. Keemink P. Thiel
9006078732_boek.indb 1
22/03/17 14:36
Vormgeving: Criterium, Arnhem Opmaak: Grafivorm, Meppel Omslagfoto: agsandrew | Shutterstock
Over ThiemeMeulenhoff ThiemeMeulenhoff ontwikkelt zich van educatieve uitgeverij tot een learning design company. We brengen content, leerontwerp en technologie samen. Met onze groeiende expertise, ervaring en leeroplossingen zijn we een partner voor scholen bij het vernieuwen en verbeteren van onderwijs. Zo kunnen we samen beter recht doen aan de verschillen tussen lerenden en scholen en ervoor zorgen dat leren steeds persoonlijker, effectiever en efficiënter wordt. Samen leren vernieuwen. www.thiememeulenhoff.nl ISBN 978 90 06 07873 2 vijfde druk, tweede oplage, 2017 © ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, 2016 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door foto kopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoe dingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compi latiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieën in het onderwijs zie www.auteursrechtenonderwijs.nl. De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die des ondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.
Deze uitgave is volledig CO2-neutraal geproduceerd. Het voor deze uitgave gebruikte papier is voorzien van het FSC®-keurmerk. Dit betekent dat de bosbouw op een verantwoorde wijze heeft plaatsgevonden.
9006078732_boek.indb 2
22/03/17 14:36
voorwoord
voorwoord Beste examenkandidaat, Voor je ligt de geheel vernieuwde Samengevat, aangepast aan de exameneisen die vanaf 2017 van kracht zijn geworden. Alle onderwerpen die in de examens aan de orde komen, worden in dit boek kort en systema tisch weergegeven. In het eerste hoofdstuk worden de algebraïsche vaardigheden, zoals de breuken, wortels en het rekenen met letters behandeld. In de hoofdstukken 2 t/m 7 komen alle soorten functies, diffe rentiëren, meetkunde en cirkels aan bod. Het gebruik van de grafische rekenmachines wordt in hoofdstuk 8 (TI) en hoofdstuk 9 (CASIO) samengevat. De theorie van elk onderwerp wordt op de linker bladzijde behandeld. Hoofd- en bijzaken worden onderscheiden waardoor je inzicht krijgt in de grote lijnen van de stof en in de samen hang tussen de verschillende onderwerpen. Op de rechter bladzijde staan de vragen die aansluiten bij de theorie van de linker bladzijde. Direct na iedere vraag volgt het antwoord. Je kan dus direct nagaan of je de theorie begrepen hebt en de stof beheerst. Elk hoofdstuk eindigt met een serie hoofdzaken op de linker pagina’s en enkele denkactiviteiten op de rechter pagina’s. In de hoofdzaken is de kennis van dit hoofdstuk die je nodig zou kunnen hebben voor de denkactiviteiten nog een keer kort bij elkaar gezet. Deze denkactiviteiten zijn complexere opgaven waarin je meerdere denkstappen moet nemen om het probleem op te lossen. De denkactiviteiten sluiten goed aan bij de opgaven van de schoolexamens en het cen traal examen. Met Samengevat bereid je je zelfstandig voor op het examen. Hoewel alle onderwerpen in dit boek tot de lesstof voor het centraal examen behoren, wordt kennis hiervan voor een deel ook op het schoolexamen gevraagd. Om die reden en omdat Samengevat een uitgebreid tref woorden-register bevat, is dit boek ook al bruikbaar in 4-havo. Gecombineerd met de Examenbundel havo wiskunde B vormt deze Samengevat de beste voor bereiding op je examen. De theorie vind je in Samengevat en je oefent met de opgaven uit de Examenbundel! Samengevat en Examenbundel zijn naast elke methode te gebruiken. Heb je opmerkingen? Meld het ons via vo@thiememeulenhoff.nl. Amersfoort, juli 2016
9006078732_boek.indb 3
22/03/17 14:36
hoe werk je met dit boek? In SAMENGEVAT vormen linker- en rechterbladzijde een geheel. De begrippen die links kort worden weergegeven, worden rechts nader toegelicht (door voorbeeldvragen). LINKERBLADZIJDE Op de linkerbladzijde staan boomdiagrammen die de onderlinge relaties van begrippen laten zien. De linkerbladzijde dient als een checklist om snel na te gaan of de genoemde onderwerpen bekend zijn. dit is het hoofdbegrip begrip van 1e orde, geeft toelichting
→ vergelijking van lijn opstellen y = rx + p
Q(c,d)
eerste manier
op vergelijking van lijn opstellen
→ twee punten zijn gegeven P(a,b) en Q(c,d)
cursieve tekst geeft de relatie met
→
de volgende opsomming aan
Δy = d – b
in twee stappen
r=
y yQ − yP d − b = = berekening x xQ − xP c − a
richtingscoëfficiënt
P(a,b)
Δx = c – a
P(a,b) in y = rx + p invullen om p te berekenen begrip van 2e orde, geeft informatie → als twee punten gegeven zijn
begrippen van 3e orde zijn ook
of y – b = r(x – a) uitwerken
geeft meteen de vergelijking
of beide punten gebruiken
mogelijk: geven toelichting op
vul P(a,b) en Q(c,d) in de vergelijking y = rx + p in;
begrip van 2e orde
er ontstaan 2 vergelijkingen met 2 onbekenden
tweede manier
uit grafiek y = rx + p twee mogelijkheden snijpunt met verticale as is (0,p) en bepaal met behulp van
grafiek richtingscoëfficiënt r
lees twee punten af uit de grafiek P(a,b) en Q(c,d) en bereken
de vergelijking met behulp van deze twee punten
RECHTERBLADZIJDE Op de rechterbladzijde vind je nadere informatie die je nodig hebt als de begrippen links onvoldoende bekend zijn. Bij wiskunde B bestaat de toelichting in hoofdzaak uit opgaven voorzien van voorbeelduitwerkingen. Hier vind je een voorbeeld van een → vergelijking van een lijn opstellen als twee punten gegeven zijn vraagstuk over een onderwerp links.
- Bepaal een vergelijking van de lijn door de punten (1,8) en (3,–1) - eerste manier: rc =
De vraagstelling is altijd cursief.
−1 − 8 = −9 = −4 1 2 3 −1 2
y = −4 12 x + b bv. (1,8) invullen geeft 8 = −4 1 ⋅1 +b dus b =12 1 2 2
- vergelijking wordt: y = − 4 12 x + 12 12 - tweede manier: rc =
9006078732_boek.indb 4
−1 − 8 = −9 = −4 1 2 3 −1 2
bv. (1,8) invullen in y − b = −4 12 ( x − a) geeft y − 8 = −4 12 ( x − 1)
vergelijking wordt: y = − 4 12 x + 12 12
22/03/17 14:36
inhoud voorwoord
3
hoe werk je met dit boek?
4
1 algebraĂŻsche vaardigheden
6
2A lineaire functies
12
2B functies (machts-, wortel- en gebroken-)
30
3 exponentiĂŤle en logaritmische functies
66
4 periodieke functies
92
5 veranderingen en afgeleide functies
116
6 berekeningen in de meetkunde
138
7 cirkels en lijnen
160
8 grafische rekenmachine Texas Instruments (TI-83, TI-84)
176
9 grafische rekenmachine CASIO (fx-9860G, CFX-9850GB)
192
trefwoordenregister
209
examenwerkwoorden
213
9006078732_boek.indb 5
22/03/17 14:36
6
begrippen en relaties
1
Algebraïsche vaardigheden
rekenen zonder rekenmachine
rekenen en volgorde van bewerking 23 ⋅ 3 + 5 ⋅ 2 − 12: 4 = machtsverheffen 8 ⋅ 3 + 5 ⋅ 2 − 12: 4 = vermenigvuldigen en/of delen 24 + 10 − 3 = optellen en/of aftrekken 24 + 10 − 3 = 31 bijv. bereken
met haakjes
(
)
3⋅ 23 ⋅3+5⋅2 −12: 4 =
(
)
( )
eerst binnen haakjes uitkomst berekenen 3⋅ 8⋅3+10 −12: 4 = 3⋅ 34 −12: 4 =
( )
= 3⋅ 34 −12: 4 = 102−3 = 99 breuken gelijknamig maken schrijf als één breuk, dus als
teller noemer
A= 1 ⋅ A zo geldt x= 1 ⋅ x n n 2 2 1 1 B A + = + = A+B A B AB AB AB 1 1 A 1 + A + 1 = + = A A A A ⋅ 1 1 A B = 1 + A⋅B + B = + A A A A A C AD BC AD + BC + = + = B D BD BD BD A ⋅ B = A ⋅ B = A ⋅ B maar is ook te schrijven als A ⋅ B ⋅ 1 = B ⋅ A C 1 C C C C A C A ⋅ C ⋅ = B D B ⋅D A = A⋅ C = A ⋅ C = A⋅C delen door een breuk is vermenigvuldigen met z’n omgekeerde B 1 B B B C breuken vereenvoudigen door boven en onder door hetzelfde getal te delen A⋅C = A⋅B
A ⋅C C = A ⋅B B
A + C niet vereenvoudigen A⋅B A ⋅ A ⋅ B ⋅C2 A ⋅C2 ⋅ A ⋅ A ⋅ B ⋅ C 2 A ⋅= A3 ⋅ B ⋅ C 2 A= = 2 3 ⋅ ⋅ ⋅ ⋅ A A B B B A ⋅ A ⋅ B ⋅B ⋅B A ⋅B B2 2 ⋅( A + B) A ⋅( A + B) A + B A + AB A= = = A⋅ A⋅B A⋅B A ⋅ A⋅B A2 ⋅ B breuken kruislings vermenigvuldigen A = C herschrijven tot A ⋅ D = B ⋅ C mits B ≠ 0 én D ≠ 0 B D
9006078732_boek.indb 6
22/03/17 14:36
7
toelichting
1.1
herschrijf onderstaande opgaven tot één breuk zonder rekenmachine g a 3 + 1 = d 3 + 2 = 4 5 x e 3 + 1 + 22 b 1 2 − 3 = h 5x x 9 5 2 3 + 5x c 1 2 ⋅ 3 = +2= f x ⋅ 2 9 5 x +1
2+ x + 5 = 3x + 1 x − 1 3x + 5 − x 2 + 1 = 4−x
a 3 + 1 = 3 ⋅ 5 + 1 ⋅ 4 = 15 + 4 = 19 4
5
4 ⋅5
5⋅ 4
20
20
20
b 1 2 − 3 = 11 ⋅ 5 − 3 ⋅ 9 = 55 − 27 = 28 9
5
9 ⋅5
5⋅9
45
45
45
c breuk eerst herschrijven tot teller dus zonder getallen er voor: 1 2 ⋅ 3 = 11 ⋅ 3 = 33 = 11 noemer 9 5 9 5 45 15 3 3 2 x 3 + 2 x d +2= + = x x x x 1 2 3 ⋅ 5 x 2 + 1 ⋅ x + 2 ⋅ 5 = 15 x 2 + x + 10 e nieuwe noemer wordt 5x2 dus 3 + 5x + 2 = x 5x 2 5x 2 5x 2 5x 2 2 (3 + 5 x ) 2( x 2 + 1) 3 x 2 + 5 x 3 2 x 2 + 2 5 x 3 + 5 x 2 + 2 + 2 = + 2 = f x 2 ⋅ 3 2+ 5 x + 2= x ⋅ 2 1 x +1 x +1 x +1 x2 + 1 x +1 x2 + 1
2+ x + 5 g = 3x + 1 x − 1
2 (2 + x )(x − 1) + 5(3 x + 1) = x + 16 x + 3 (3 x + 1)(x − 1) (3 x + 1)(x − 1)
2 +1 h 3 x + 5 − x 2 = + 1 3x + 5 + − x = 4−x 4−x 1
1.2
(3 x + 5) ⋅ 1 + ( − x 2 + 1)(4 − x ) x 3 − 4 x 2 + 2 x + 9 = 4−x 4−x
schrijf als één breuk en vereenvoudig zo ver mogelijk a
12
2
3
2
2
12a ⋅ b ⋅ c = 4 a ⋅ 3a + b = 9 = c e 3 2 6 a b c b3 a3 ⋅ b ⋅ c ⋅ ⋅ 4 5
1 +3 2 a 5 a 1 1 − x 1 = x b d + = = f −y y 2 a 2 +5 x − y x
11 9 a = = 11 ⋅ 5 = 55 = 5 9 22 198 18 2 22 4 5 5 12 9
2 b a + 5a = 1 a + 5a = 5 1 a of = 11 a 2 2 a 2 2 2 3 2 c 12a3 ⋅ b ⋅ c = 2c a 6a ⋅ ba ⋅ c
1+3x 1 + 3x x x x x(1+3x ) 1+3x = = 1+3x ⋅ x = = d x 2+5x x(2+5x ) 2+5x 2 5x 2+5x + x x x
(
)
(
)
4a2 ⋅ 3a2 + b a2 ⋅ 12a2 + 4b 2 2 4 2 2 3a 12a 4a + b + 4a ⋅b e ⋅ 3 = 3 3 = = = 12a 4+ 4b 3 3 4 3 4 b a ⋅b⋅c b ⋅(a ⋅b⋅c) a ⋅b ⋅c a ⋅b ⋅c a⋅b ⋅c y x y−x 1 y−x −x + y −( x − y ) −1 = = = f 1− x 1 = − 1 = = y x − y y y x − y y x − y y( x − y ) y( x − y ) y( x − y ) y
9006078732_boek.indb 7
22/03/17 14:36
8
begrippen en relaties algebraïsche vaardigheden
rekenen met tweedemachtswortels A2 = A als A ≥ 0 A2 = − A als A < 0 A ⋅ B mits A ≥ 0 én B ≥ 0
A ⋅ B = 2
A ⋅ B = A2 ⋅ B = A ⋅ B mits A ≥ 0 én B ≥ 0; als het getal onder het wortelteken te delen is door een kwadraat, dus door 4, 9, 16, 25, 36, 49, … kun je de wortel vereenvoudigen:
18 = 9 ⋅ 2 = 9 ⋅ 2 = 32 ⋅ 2 = 3 2
4⋅x =
4⋅ x= 2 x
3
4 ⋅ 2 ⋅ x 2 ⋅ x=
8⋅ x =
4 ⋅ x 2 ⋅ 2 ⋅ x=
A + B is niet te vereenvoudigen want A = A mits A ≥ 0 én B > 0 B B A A= A ⋅ B= AB = = B B B B B2
4 ⋅ x 2 ⋅ 2x= 2x 2x A+B ≠ A + B
AB = 1 ⋅ AB mits A ≥ 0 én B > 0 B B
herschrijf tot een vorm zonder wortel in de noemer
3 = 3 = 3 ⋅ 7 = 3 ⋅ 7 = 21 = 1 ⋅ 21 7 7 7 7 7 7 72 b ⋅ A + c ⋅ A = ( b + c ) ⋅ A
A + B = C wortel wegwerken wortel isoleren kwadrateer controleer
A= C − B
om de wortel weg te werken
( A)
2
= (C − B)2
dus A = (C − B )2
het antwoord
rekenen met wortels p
q
Ap = A q
voorbeelden 3
1
x = x3 2
5
x2 = x 5 1 = x − 13 3 x
q
q
q q A= A= A q
p
1+
A Ap = A1 ⋅ A q = A
9006078732_boek.indb 8
p q
22/03/17 14:36
9
toelichting
1.3
vereenvoudig zo ver mogelijk en schrijf het antwoord zonder wortelteken in de noemer a
8 + 50 =
b
7 ⋅ 35 =
c
5+ 3=
d
32 =
a
8 + 50 = 4 ⋅ 2 + 25 ⋅ 2 = 4 ⋅ 2 + 25 ⋅ 2 =⋅ 2 2 + 5 ⋅ 2 =⋅ 7 2
b
7 ⋅ 35 = 245 = 49 ⋅ 5 = 72 ⋅ 5 =⋅ 7 5
c
5+ 3= kan niet verder vereenvoudigd worden
d
32 =
1.4
5
17 = 5
5
17 = 5
17 ⋅ 5= 5 5
85 1 = 85 (85 is niet te delen door 4, 9, 26, 25, … dus het 5 5
antwoord is niet verder te vereenvoudigen.)
herschrijf tot b·xt a
4
x= x⋅ x =
b
c x ⋅ x = 2 3
1 = x
d a
4
1
x = x4 1
1
x ⋅ x = x 2 ⋅ x 2 = x1 = x
b
1
1
c x 2 ⋅ 3 x = x 2 ⋅ x 3 = x 2 3 −1 1 1 d = = x 2 x x 1.5
schrijf zo eenvoudig mogelijk 9x 2 =
a b
4
16x =
c
3
8+ x =
18 ⋅ x 4 =
d e
3
x ⋅3 x ⋅3 x =
9x2 = 9 ⋅ x2 = 3⋅ x
a b
4
4 16 x = 16 ⋅ 4 x =⋅ 2 4 x want 24 = 16
c
3
8 + x =+ 2 x 4
18 ⋅ x 4 = 9 ⋅ 2 ⋅ x 2 =⋅ 3 2 ⋅ x2
d e
3
1
1
1
x ⋅ 3 x ⋅ 3 x = x 3 ⋅ x 3 ⋅ x 3 = x1 = x
9006078732_boek.indb 9
22/03/17 14:36
10
begrippen en relaties algebraïsche vaardigheden
rekenen met letters optellen van dezelfde vormen, let op dat de machten en de letters hetzelfde zijn
A2 + A2 =⋅ 12 A 2 A2 en 5 A + 7 A = 2
5A
⋅ B3 ⋅ C + 7 A2 ⋅ B3 ⋅ C= 12 A2 ⋅ B3 ⋅ C
2
⋅ B ⋅ C + 7 A2 ⋅ B3 ⋅ C niet samennemen bijvoorbeeld A2 + A en A + AB kunnen niet worden samengenomen A
vermenigvuldigen, delen, machtsverheffen (zie ook H3 exponentiële functies)
Ap ⋅ Aq = Ap+q bijvoorbeeld A3 ⋅ A4 = A ⋅ A ⋅ A ⋅ A ⋅ A ⋅ A ⋅ A = A7 p ⋅ A ⋅ A ⋅ A⋅ A A5 A Aq = Ap−q bijvoorbeeld = = A2 A⋅ A⋅ A A A3 −q −4 1 1 q = A bijvoorbeeld 4 = A A A
( )
A
p
q
(A ) = A ⋅A ⋅A
= Ap ⋅q bijvoorbeeld
3
4
4
4
= A4 ⋅3 = A12
4
bijzondere producten
( ) = A + 2AB + B ( A− B ) = A − 2AB + B ( A+ B )( A− B ) = A − B ( A+ B )( C + D ) = A( C + D ) + B ( C + D ) = AC + AD + BC + BD A+ B
2
2
2
2
2
2
2
2
kwadraat afsplitsen
(
x 2 + px + q schrijven als x + r x
2
2
(
)
2
)
2
+s
(
+ 2bx + b = x + b en x 2 − 2bx + b 2 = x − b
splits het kwadraat af van 2
)
2
gebruiken voor kwadraat afsplitsen
2
x + 2bx
(
2
)
2
herschrijf tot x + 2bx + b − b 2 = x + b − b 2 voorbeelden kwadraat afsplitsen
(
)
2
x
2
+ 6 x = x 2 + 6 x + 9− 9 = x +3 − 9
x
2
− 8x +5 = x 2 − 8x +16 −16 +5 = x − 4 −16 +5 = x − 4 −11
9006078732_boek.indb 10
(
)
2
(
)
2
22/03/17 14:36
11
toelichting
1.6
ga na welke functies hetzelfde zijn 3 2 − 3x f(x) = (x + 1)(x – 3) g(x) = x − 2x x
h(x) = 4 x – 16
2
j(x) = 3x + x + 3 x +1 3 + 2x m(x) = x +5
i(x) = 3 + 2x x 5
l(x) = 0,5 8x – 32 o(x) = 2 − 7 x+5
k(x) = 2 x − 4 n(x) = 3x – 2 + 5 x +1
p(x) = 4x – 16
- Herschrijf de functies en ga na welke formules hetzelfde zijn. f(x) = x2 – 2x – 3 = g(x) =
(
h(x) =
x ( x 2 − 2 x − 3) = x 2 − 2 x − 3 mits x ≠ 0 x
)
4 x −16 = 4 x − 4 = 4 ⋅ x − 4 = 2 x − 4 = k(x) 2
0,5 ⋅ 8 x − 32 =
l(x) =
0,25 ⋅ 8 x − 32 =
2x − 8
p(x) = 2 x – 4 2 i(x) = 3 + 2 x = 5 ⋅ 3 + 2 x ⋅ x = 15 + 2 x x 5 5x 5x 5x
( ) ( ) (3x − 2)( x +1) + 5 = 3x + x +3 n(x) = 3x − 2+ 5 = x +1 x +1 x +1 ( x +1)
7 = 2 x +5 − 7 = 2x +3 o(x) = 2− = m(x) = 3 + 2 x x +5 x +5 x +5 x +5 x +5 2
= j(x)
Conclusie: f(x) = g(x) mits x ≠ 0, h(x) = k(x), o(x) = m(x) en n(x) = j(x) Let op: p(x) ≠ h(x) want √a + √b ≠ √(a + b) Controleer je antwoord door de grafieken op de grafische rekenmachine te plotten; grafieken die hetzelfde zijn, vallen samen. 1.7
werk haakjes weg en vereenvoudig zo ver mogelijk
( ) ( ) 2x (3+5 y − x ) +( x ) − 6 x = 6 x +10x y − 2x + x − 6 x = 10x y − x a b ( 8+3a + b +3a b ) +5a b +7a b = 8a b +3a b + a b +3a b +5a b +7a b (8a b +5a b ) +3a b + a b + (3a b +7a b ) = 13a b +3a b + a b +10a b
a 2x 4 3+5 y − x 2 +( x 2 )3 − 6 x 4 =
b a3 b 2 8+3a + b 2 +3a2 b3 +5a3 b 2 +7a5 b5 = a b
4
3
2
3
1.8
2
2
2
3
2
2 3
2
3
4
2
4
3
3
4
4
2
4
5
5
6
5
5
3
5
2
5
6
4
4
2
3
2
3
4
4
4
5
2
6
5
3
3
4
2
5
5
5
=
5
herschrijf in de vorm (kwadraat afsplitsen) (x ± p)2 ± q a x 2 + 10 x + 25 =
b x 2 − 12 x = c x 2 + x + 5 =
d A2 + 6 A = a x 2 + 10 x + 25 = ( x + 5)2
b x 2 − 12 x = x 2 − 12 x + 36 − 36 = ( x − 6)2 − 36
c x 2 + x + 5 = x 2 + x + 14 − 14 + 5 = ( x + 12 )2 − 14 + 5 = ( x + 12 )2 + 4 34 d A2 + 6 A = A2 + 6 A + 9 − 9 = ( A + 3)2 − 9
9006078732_boek.indb 11
22/03/17 14:36
begrippen en relaties
12
2A Lineaire functies functie algemeen functies noteren functievoorschrift bijvoorbeeld f(x) = 3x – 5 vergelijking bijvoorbeeld y = 3x – 5 domein het totaal van alle waarden die je in de formule mag invullen grafisch het domein bestaat uit alle waarden die op de horizontale as zijn terug te vinden andere termen verzameling originelen alle beginwaarden input bereik verzameling van alle functiewaarden grafisch het bereik bestaat uit alle waarden die op de verticale as zijn terug te vinden
andere termen verzameling beelden alle uitkomsten output f(a) = b b is de functiewaarde bij x = a (a,b) ligt op de grafiek van f a origineel, input, getal dat je invult, vaak de x-waarde b beeld, output, functiewaarde, uitkomst, vaak de y-waarde
intervalnotatie gesloten haken het grensgetal doet mee [a,b] betekent a ≤ x ≤ b in de grafiek wordt dit een dicht bolletje open haken het grensgetal doet niet mee <a,b> betekent a < x < b in de grafiek wordt dit een open bolletje een halve lijn geef je aan met een pijl en een open haak <a,→> betekent x > a <←,b] betekent x ≤ b
9006078732_boek.indb 12
22/03/17 14:36
13
toelichting
2.1
domein en begrippen en bereik relaties
10
Gegeven zijn de grafieken m, n, g, k, f en1h: - Bepaal met behulp van de grafieken bij elke figuur het domein en het bereik.
2
Allerlei functies lineair, kwadratisch,ymachts, wortel, gebroken y n
f
k functie algemeen m h functies noteren 1 10 g functievoorschrift bv. f(x) = 3x – 5 x O x O 1 bv. y = 3x – 5 10 vergelijking domein het totaal van alle waarden die je in de formule mag invullen grafisch het domein bestaat uit alle waarden die op de horizontale as zijn terug te vinden Het domein bestaat uit alle x-waarden en het bereik uit alle y-waarden.
andere termen
verzameling grafiek m originelen n
g
k
f
h
alle beginwaarden 30,40 −2,2 −2,→ −20,20 domein {5} IR input bereik verzameling functiewaarden 0,20 −2,→ van alle 2,3 ←,2 bereik −10,30 IR grafisch het bereik bestaat uit alle waarden die op de verticale as zijn terug te vinden
2.2
termen domein andere en bereik verzameling beelden - Teken een lijnstuk p met domein −5,1 en bereik 1,3 en een halve lijn r met domein ←,2 alle uitkomsten −1,→ en bereik y output p: loopt van (–5,3) (gesloten rondje) tot (1,1) (open rondje) p f(a) = b bvanaf is de functiewaarde x = a naar links en omhoog. r: loopt (2,–1) (geslotenbij rondje) (a,b) ligt op de grafiek van f Er zijn heel veel halve lijnen mogelijk. 1 r a origineel, input, begingetal O b beeld, output, functiewaarde, uitkomst 1
x
2.3 intervalnotatie intervalnotatie 3, 5 gesloten
3
5
3
5
3
5
3
5
3
5
3<x<5
x>5
9006078732_boek.indb 13
22/03/17 14:36
14
begrippen en relaties lineaire functies
rechte lijn y = r·x + d grafiek schetsen teken snijpunt y-as ga na of de lijn stijgt, daalt of horizontaal loopt grafiek tekenen teken een assenstelsel met schaalverdeling teken snijpunt y-as f(0) = uitrekenen teken snijpunt x-as f(x) = 0 oplossen domein IR bereik IR scheurlijn of zaagtand bij een gegeven grafiek wordt een scheurlijn gebruikt bijvoorbeeld bij een grote startwaarde zoals bij y = 3x + 1000 y 1015 1010 1005 1000
14
begrippen 0en relaties lineaire, kwadratische, machts-, wortel- en gebroken functies
0
1
2
3
4
5 x
3
rechte lijn y = rx + d
eigenschappen van lineaire functie of eerstegraads functie lineaire functie of eerstegraads functie de toename of afname is steeds hetzelfde de toename of afname is steeds hetzelfde grafiek is een rechte lijn grafiek is een rechte y vergelijking is te lijn schrijven in de vorm y = rx + d y = rx+d vergelijking is te schrijven in de vorm y = rx + d functievoorschrift f(x) = rx + d met r z 0 vergelijking te schrijven als pxligt + qy d is = beginwaarde (0,d) op=des grafiek r andere termen voor d y x 1 vergelijking is te schrijven als + = 1 a bij b lineaire groeifuncties beginhoeveelheid d snijpunt x-as is (a,0) en snijpunt y-as is (0,b) startgetal x vaste kostenfuncties functievoorschrift f(x) kosten = rx + dbij(indien r = 0, dan loopt de r grafiek = richtingscoëfficiënt geeft aan hoe steil de grafiek is van f horizontaal) als x met 1 toeneemt dan neemt y met r toe d is beginwaarde (0,d) ligt op de grafiek andere termen voor r
andere termen voor d
helling
plaats waar de grafiek de y-as snijdt hellingscoëfficiënt beginhoeveelheid bij lineaire groeifuncties hellingsgetal startgetal richtingsgetal
toepassing gelijkmatige toename of afname per tijdseenheid bij lineaire
vaste kosten bij kostenfuncties groeifuncties variabele per de eenheid bij is kostenfuncties; bv. K = 0,3q + 80 met r is richtingscoëfficiënt geeft aankosten hoe steil grafiek 0,3 als variabele kosten per eenheid en 80 als vaste kosten als x met 1 toeneemt dan neemt y met r toe
andere tabel van lineair de toename of afname is steeds hetzelfde termen voorverband r y = d vergelijking van horizontale lijn door (0,d) met rc = 0 helling,
hellingscoëfficiënt, hellingsgetal, richtingsgetal gelijkmatige toename of afname per tijdseenheid bij lineaire groeifuncties x=a
verticale lijn door (a,0) er is geen rc
toepassing
variabele kosten per eenheid bij kostenfuncties; bijvoorbeeld K = 0,3q + 80 met 0,3 voorbeelden van lineaire verbanden
kosten pertussen eenheid 3b + 2aals = 5variabele een lineair verband a enen b 80 als vaste kosten s = 3v + 7 y = –3x + 8 y wordt uitgedrukt in x y is een functie van x 9006078732_boek.indb 14
evenredig verband y = ax is rechte lijn door (0,0); voorbeeld:
y
y = ax x
22/03/17 14:36
15
toelichting
2.4 vergelijking - Geef bij elk van de grafieken een vergelijking.
y-as
m 2
m: gaat door (0,5) en heeft als rc = 2 dus y = 2x + 5
q
1
n: gaat door (0,–2) en rc = − 2 dus y = − 2 x −2 3 3
p k
3
k: een horizontale lijn door (0,3) dus y = 3
2 1
p: een verticale lijn door (6,0) dus x = 6
0
1
2
x-as
3
q: een lijn door (0,0) met rc = 1 dus y = x 3 n
2.5
2
tekenen snijpunten assen Gegeven zijn de vergelijkingen l: y = –2x + 7 en m: 2x + 3y = s Lijn l snijdt de x-as in A en de y-as in B. Lijn m snijdt de x-as in P en de y-as in Q. De driehoeken OAB en OPQ zijn even groot. - Bereken de waarde van s. y Snijpunt x-as A: –2x + 7 = 0 dus x = 3,5 7 B Snijpunt y-as B: x = 0 dus y = 7 Oppervlakte driehoek OAB is 0,5 ∙ 7 ∙ 3,5 = 12,25 Snijpunt x-as P: y = 0 dus 2x = s dus x = 2s Snijpunt y-as Q: x = 0 dus 3y = s dus y =
Q
s 3
Oppervlakte driehoek OPQ (zie grijze driehoek in de schets) is
1 2
∙
s 2
∙
s 3
=
s2 12
Oppervlakte OAB = oppervlakte OPQ dus
s2 12
= 12,25
1
s = 12 ∙ 12,25 = 147 conclusie: s = ± 147 ga na dat er dus twee mogelijkheden zijn voor lijn m.
O
2
2.6
1
A 3,5
P
x
variabele kosten en vaste kosten Installatietechniekbedrijf De Ruiter rekent behalve de voorrijkosten van 27 euro ook een bedrag van 17,50 euro per half uur. a Bereken het bedrag dat De Ruiter rekent voor een klus van 2 uur. b Een klus kost 132 euro. Bereken hoeveel uren De Ruiter voor deze klus gewerkt heeft. a B = 27 + 17,50 ∙ u (met B het te betalen bedrag en u het aantal halve uren werk). u = 4 (namelijk 2 uur dus 4 halve uren) B = 27 + 17,50 ∙ 4 = 97 euro b B = 27 + 17,50 ∙ u met B = 132 dus 132 = 27 + 17,50 ∙ u dus 105 = 17,50 ∙ u dus u = 105 : 17,50 = 6 Conclusie: dus 3 (hele) uren
9006078732_boek.indb 15
22/03/17 14:36
- zelfstandig voorbereiden op het examen - examen voorbereiden op basis van persoonlijk studieadvies - stapsgewijs toewerken naar het examenniveau - oefenen met recente examens havo Duits
www.samengevat.nl
samengevat
examenbundels
Meer kans van slagen met de
havo Engels
Examenbundel!
havo Frans
De Examenbundel bevat oefenexamens
havo Nederlands
met uitleg bij de antwoorden, zodat je
havo biologie
leert tijdens het oefenen.
havo natuurkunde
De bundel is speciaal samengesteld voor dit schooljaar, dus je oefent altijd de
havo scheikunde
juiste stof.
havo wiskunde A
Test je kennis met de Oriëntatietoets en
havo wiskunde B
kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.
havo aardrijkskunde havo economie havo geschiedenis havo m&o havo maatschappijwetenschappen
havo
havo
examenbundel + samengevat = jouw succesformule
wiskunde B
samengevat Meer kans van slagen met Samengevat! Samengevat biedt je een helder en beknopt overzicht van alle examenstof.
de onderwerpen en het onderscheid tussen hoofd- en bijzaken.
havo wiskunde B 978-90-06-07873-2
Kijk voor tips en informatie over je
havo aardrijkskunde 978-90-06-08044-5
examen op www.examenbundel.nl.
havo m&o 978-90-06-07370-6 h/v Nederlands 3F / 4F
978-90-06-07999-9
h/v rekenen 3F 978-90-06-26067-0
9789006078732_SG_hWiB_OS.indd 1
LE VOL DIG VERN IE
U
EXAMEWD N P RO G R
A MM A
N O P• •
havo economie 978-90-06-10721-0
T
AA
havo geschiedenis 978-90-06-08046-9
• • • SLU I
havo wiskunde A 978-90-06-07872-5
krijgt beter inzicht in de samenhang van
••
havo scheikunde 978-90-06-07871-8
heden stof snel herhalen en overzien. Je
••••••
havo natuurkunde 978-90-06-07870-1
Met Samengevat kun je grote hoeveel-
••
havo biologie 978-90-06-07869-5
wiskunde B
- schematisch overzicht van alle examenstof - beknopte en heldere uitleg - snel en overzichtelijk door te nemen en te herhalen - het perfecte uittreksel
22/03/17 14:23