Issuu

- zelfstandig voorbereiden op het examen - examen voorbereiden op basis van persoonlijk studieadvies - stapsgewijs toewerken naar het examenniveau - oefenen met recente examens havo Duits

978-90-06-08063-6

havo Engels

978-90-06-08064-3

havo Frans

978-90-06-08062-9

havo Nederlands

978-90-06-08061-2

havo biologie

978-90-06-08066-7

havo natuurkunde

978-90-06-08070-4

havo scheikunde

978-90-06-08069-8

havo wiskunde A

978-90-06-08067-4

havo wiskunde B

978-90-06-08068-1

havo aardrijkskunde

978-90-06-08065-0

havo economie

978-90-06-08072-8

havo geschiedenis

978-90-06-08071-1

havo M&O

978-90-06-08073-5

havo maatschappijwetenschappen

978-90-06-08074-2

www.samengevat.nl

samengevat

examenbundels

Meer kans van slagen met de Examenbundel! De Examenbundel bevat oefenexamens met uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens het oefenen. De bundel is speciaal samengesteld voor dit schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof. Test je kennis met de Oriëntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.

havo

examenbundel + samengevat = jouw succesformule

biologie

samengevat

978-90-06-07374-4

havo aardrijkskunde

978-90-06-08044-5

havo geschiedenis

978-90-06-08046-9

havo economie

978-90-06-07868-8

havo M&O

978-90-06-07370-6

h/v Nederlands 3F / 4F

978-90-06-07999-9

h/v rekenen 3F

978-90-06-07447-5

SG Biologie havo_nieuw.indd 1

• • • SLU I

978-90-06-07373-7

havo wiskunde B

LE VOL DIG VERN IE

EXAMEWD N P RO G R

••

havo wiskunde A

A MM A

••••••

978-90-06-07871-8

••

978-90-06-07870-1

havo scheikunde

N O P• •

978-90-06-07869-5

havo natuurkunde

havo biologie

Meer kans van slagen met Samengevat! Samengevat biedt je een helder en beknopt overzicht van alle examenstof.

biologie

- schematisch overzicht van alle examenstof - beknopte en heldere uitleg - snel en overzichtelijk door te nemen en te herhalen - het perfecte uittreksel

29/06/17 09:39

9006078695_boek.indb 1

17/11/14 12:58

www.samengevat.nl

havo

biologie

drs. E.J. van der Schoot drs. A.N. Leegwater

9006078695_boek.indb 1

17/11/14 12:58

omslagfoto: ANP - Science Photo Library - Mehau Kuly DNA symboliseert ontstaan en ontwikkeling van leven.

Over ThiemeMeulenhoff ThiemeMeulenhoff ontwikkelt zich van educatieve uitgeverij tot een learning design company. We brengen content, leerontwerp en technologie samen. Met onze groeiende expertise, ervaring en leeroplossingen zijn we een partner voor scholen bij het vernieuwen en verbeteren van onderwijs. Zo kunnen we samen beter recht doen aan de verschillen tussen lerenden en scholen en ervoor zorgen dat leren steeds persoonlijker, effectiever en efficiënter wordt. Samen leren vernieuwen. www.thiememeulenhoff.nl ISBN 978 90 06 07869 5 Vijfde druk, zesde oplage, 2017 © ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, 2014 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieën in het onderwijs zie www.auteursrechtenonderwijs.nl. De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.

Deze uitgave is volledig CO2-neutraal geproduceerd. Het voor deze uitgave gebruikte ppaier is voorzien van het FSC®-keurmerk. Dit betekent dat de bosbouw op een verantwoorde wijze heeft plaatsgevonden.

VW.indd 2

28/06/17 08:45

voorwoord Beste examenkandidaat, Voor je ligt de geheel vernieuwde Samengevat, aangepast aan de exameneisen die vanaf 2014 van kracht zijn geworden. In dit boek vind je de leerstof en de vaardigheden voor het havo-examen biologie kort en systematisch weergegeven. Deze samenvatting stelt je in staat om in korte tijd grote hoeveelheden stof te herhalen en te overzien. Hoofd- en bijzaken worden onderscheiden waardoor je inzicht krijgt in de grote lijnen van de stof en in de samenhang tussen de verschillende onderwerpen. Met Samengevat bereid je je zelfstandig voor op het examen. Omdat onderwerpen voor het schoolexamen apart zijn aangegeven (met *) en Samengevat een uitgebreid trefwoordenÂ register bevat, is dit boek ook al bruikbaar in 4-havo. Gecombineerd met de Examenbundel havo biologie vormt deze Samengevat de beste voorbereiding op je examen. De theorie vind je in Samengevat en je oefent met de opgaven uit de Examenbundel! Samengevat en Examenbundel zijn naast elke methode te gebruiken. Heb je opmerkingen? Meld het ons via vo@thiememeulenhoff.nl

Amersfoort, juli 2014

opmerking Hoewel dit boekje met de grootst mogelijke zorg is samengesteld, kunnen auteur en uitgever geen aansprakelijkheid aanvaarden voor aanwijzingen naar aanleiding van publicaties van de overheid betreffende specifieke examenonderwerpen, de hulpmiddelen die je tijdens het examen mag gebruiken, duur en datum van je examen, etc. Het is altijd raadzaam je docent of onze website www.examenbundel.nl te raadplegen voor actuele informatie die voor jouw examen van belang kan zijn.

9006078695_boek.indb 3

17/11/14 12:58

hoe werk je met dit boek? In SAMENGEVAT vormen linker- en rechterbladzijde een geheel. De begrippen die links kort worden weergegeven, worden rechts nader toegelicht (door definities, illustraties of voorbeelden). LINKERBLADZIJDE Op de linkerbladzijde staan boomdiagrammen die de onderlinge relaties van begrippen laten zien. De linkerbladzijde dient als een checklist om snel na te gaan of de genoemde onderwerpen bekend zijn. dit is het hoofdbegrip

→ nieren twee ±11 cm grote boonvormige organen gelegen aan rugzijde

boven in buikholte

cursieve tekst geeft de relatie met

bovenstaand begrip (hier nieren) aan →

functies

begrip van 1e orde, informatie over →  handhaven van homeostase constant houden van inwendig milieu

constant houden o.a. van

nieren + toelichting

 bloeddruk begrip van 2e orde, informatie over

→  osmotische waarde

pH 

handhaven van homeostase

 uitscheiding van urine bestaande uit  water overtollige (afval)stoffen  zoals begrip van 3e orde, informatie over

→  zouten

 ureum organische stikstofverbinding

(afval)stoffen + toelichting

werkingsprincipe

 passieve uitscheiding van bloedvloeistof  terugresorptie van nuttige stoffen door actief proces, ook van water

RECHTERBLADZIJDE Op de rechterbladzijde vind je nadere informatie, die je nodig hebt als de begrippen links nog niet bekend zijn of als je er nog onvoldoende mee kunt werken. Deze theorie vervangt in beknopte vorm de theorie die ook in je leerboek voorkomt. hier vind je meer informatie over

→ bouw van nieren lengtedoorsnede

het begrip nieren van links

zo worden ook andere begrippen nader

1 2 3 4 5 6

nierslagader nierader urineleider merg schors bekken

verklaard, vaak m.b.v. afbeeldingen

ter toelichting kun je rechts ook voorbeelden en definities aantreffen

3 4 5 6

9006078695_boek.indb 4

17/11/14 12:58

inhoud voorwoord

hoe werk je met dit boek?

1 cellen, organen en orgaanstelsels

2 voortplanting en ontwikkeling *

3 erfelijkheid

4 celcyclus en DNA *

5 genexpressie, RNA en eiwitsynthese

6 evolutie: soortvorming en selectie

7 fotosynthese, dissimilatie en voortgezette assimilatie

8 ecosystemen; interactie en regulatie

104

9 ecosystemen; dynamiek en diversiteit *

120

10 voeding en vertering

132

11 bloedsomloop

144

12 gaswisseling

158

13 lever en nieren; uitscheiding

164

14 gedrag en seksualiteit *

170

15 oog en andere zintuigen

182

16 zenuwstelsel en spieren

194

17 hormonale regeling

208

18 huid en immuniteit

214

19 scheikunde en natuurkunde bij biologie

226

20 vaardigheden

234

samenhang tussen hoofdstukken en subdomeinen

245

trefwoordenregister

247

* Dit onderdeel is alleen bestemd voor het schoolexamen.

9006078695_boek.indb 5

17/11/14 12:58

begrippen en relaties

Cellen, organen en orgaanstelsels cel zelfstandig functionerende organisatie-eenheid waaruit een organisme bestaat bestanddelen

 kern in een eukaryote cel, waarin kernDNA met erfelijke informatie  celplasma wordt ook cytoplasma genoemd bestanddelen  organellen

met uitzondering van de kern (behoort niet tot het celplasma) stroomt en transporteert stoffen

 grondplasma

bestaat uit  water

± 70 %

 (opgeloste)

stoffen o.a. zouten en eiwit- en vetachtige stoffen

organellen celdelen met bepaalde functies, door membranen begrensd (uitgezonderd ribosomen)  kern omgeven door een dubbelmembraan, de kernmembraan functie  regeling

van celprocessen, o.a. transcriptie voor eiwitsynthese

opgebouwd uit  kernplasma omgeven door een kernmembraan met poriën  chromosomen waarin erfelijke informatie in DNA is opgeslagen  celmembraan deel van het membranenstelsel van de cel dat de cel aan de buitenzijde begrenst

functie  vormt een barrière tussen binnen en buiten de cel; regelt de opname en afgifte van

stoffen door een cel, vangt signalen op via receptormoleculen  mitochondriën boonvormige organellen met een dubbel membraan waarvan het binnenste sterk is geplooid; niet aanwezig bij bacteriën functie  ATP-productie

d.m.v. aërobe dissimilatie  (glad) endoplasmatisch reticulum (e.r.) holten- en kanalensysteem gevormd door bijna tegen elkaar liggende membranen; niet aanwezig bij bacteriën functie  transport van stoffen binnen de cel  ribosomen bolvormige complexen van eiwitten en RNA-ketens op het ruw endoplasmatisch reticulum en vrij in het cytoplasma

functie  eiwitsynthese

door translatie, DNA in de celkern bevat hiervoor de code  Golgisysteem stapels schijfvormige compartimenten die blaasjes afsnoeren en opnemen functie  opslag en vorming

van stoffen, o.a. voor transport naar buiten de cel  lysosomen kleine blaasjes met enzymen, gevormd door het Golgisysteem functie  vertering

9006078695_boek.indb 6

bij fagocytose, en van afgestorven celonderdelen

17/11/14 12:58

toelichting

bouw van cel ruimtelijk getekend met details die zichtbaar zijn op elektronenmicroscopische opnames (5000 ×) 1 mitochodrium 2 kern met poriën 3 endoplasmatisch reticulum met ribosomen 4 Golgisysteem

enkele dierlijke cellen (1250 ×)

zenuwcel

spiercel zaadcel beencel

kraakbeencellen

omgeven door

in groepjes van 2 tot 4

tussencelstof

omgeven door tussencelstof

enkele dierlijke weefseltypen

9006078695_boek.indb 7

17/11/14 12:58

begrippen en relaties cellen, organen en orgaanstelsels

de cel zelfstandig functionerende organisatie-eenheid waaruit een organisme bestaat  houdt zich in stand door het uitvoeren van chemische reacties bv. assimilatie en dissimilatie  reguleert zichzelf en houdt daarbij een dynamisch evenwicht in stand bv. celdeling waar nodig  homeostase in de cel wordt door terugkoppeling gerealiseerd, bv. door actief transport wordt de ionensamenstelling binnen een cel constant gehouden celmembraan begrenzing van de cel opgebouwd uit

 vetachtige stoffen twee lagen vetachtige moleculen met fosfaatgroepen (fosfolipiden)  eiwitten transportenzymen en poriën in vetachtige molecuullagen; receptoren identificatiemoleculen buiten op de celmembraan functies

 bescherming en handhaving intern milieu van de cel  regeling via receptoren voor hormonen en andere signaalstoffen  transport actief en passief  het celmembraan is selectiefpermeabel doorlatend voor water maar minder permeabel voor opgeloste stoffen turgor celspanning, druk van de celmembraan op de celwand die weinig rekbaar is en voorkomt dat de celmembraan uitgerekt wordt; geeft stevigheid aan plantencel en plantaardig weefsel het gevolg van

 selectiefpermeabel vacuole- en celmembraan  osmose verplaatsing van water door een selectief permeabel membraan van een plaats met een lagere concentratie opgeloste stof naar een plaats met een hogere concentratie opgeloste stof (concentratie opgeloste stof wordt ook wel aangeduid met osmotische waarde)  osmotische waarde van een oplossing wordt bepaald door de concentratie opgeloste stof  osmotische druk met bv. turgor als gevolg, ontstaat door watertransport door osmose; deze is evenredig met het verschil in osmotische waarde van de oplossingen aan beide zijden van een selectief permeabel membraan concentratieverschil door  hypertonische

celinhoud dus met een hogere concentratie opgeloste stoffen; die wordt gehandhaafd door actief transport door enzymen in de celmembraan en vacuolemembraan  hypotonische oplossing (in de poriën van de celwand) die de cel omgeeft dus met een lagere concentratie opgeloste stof

9006078695_boek.indb 8

17/11/14 12:58

toelichting

celmembraan

membraaneiwit

fosfolipiden (2 lagen)

eiwit met porie

8 - 10 nm

-3

-6

-9

1 nanometer (afgekort 1 nm) = 10 µm = 10 mm = 10 meter

passief transport door het celmembraan; geen energieverbruik - diffusie kleine moleculen en ionen gaan ongehinderd door het celmembraan, bv. zuurstof, koolstofdioxide en water - osmose ontstaat als de opgeloste stoffen niet door het membraan kunnen en de concentratie aan beide zijden verschillend is; water gaat dan ongehinderd door het cel- en vacuolemembraan, en wel naar de oplossing met de hoogste osmotische waarde (hoogste concentratie opgeloste stoffen). De osmotische druk die een oplossing kan uitoefenen is evenredig met zijn osmotische waarde. Het niveauverschil ontstaat door het verschil in osmotische druk uitgeoefend door beide oplossingen.

diffusie:

Bij diffusie gaat opgeloste stof en oplosmiddel

ongehinderd van A naar B en omgekeerd;

het membraan is permeabel voor beiden.

osmose osmose: Bij Bijosmose osmosegaat gaatalleen alleenhet hetoplosmiddel oplosmiddeldoor doorhet semipermeabele membraan van A naar B; hetopgeloste semipermeabel A naar B; de deeltjesmembraan kunnennietvan door de poriën van het membraan de opgeloste deeltjes kunnen niet door de poriën van het membraan

fysiologische zoutoplossing 0,9% NaCl oplossing (9 gram NaCl in 991 gram water) heeft een osmotische waarde gelijk aan die van bloedplasma en wordt daarom een fysiologische zout oplossing genoemd

9006078695_boek.indb 9

17/11/14 12:58

begrippen en relaties cellen, organen en orgaanstelsels

transport  actief met verbruik van energie, door transportenzymen (permeasen) die moleculen en ionen door celmembranen verplaatsen  passief waarbij geen energie wordt verbruikt  diffusie verplaatsing van een stof door eigen beweging van de deeltjes, van een plaats met hogere concentratie naar een plaats met lagere concentratie  osmose verplaatsing van water door een selectief permeabel membraan  exocytose het afgeven van stoffen door een cel via het samensmelten van blaasjes, gevormd door het golgi-systeem, met de celmembraan  endocytose de opname van deeltjes doordat de celmembraan zich insnoert om deze deeltjes en daarbij blaasjes vormt  fagocytose is endocytose van vaste deeltjes  ionentransport een aantal stoffen passeert als geladen deeltje (ion) membranen van cellen; bv. Na+ , H+

plantaardige organellen die kenmerkend zijn voor plantencellen  grote vacuole ruimte in een plantencel omgeven door een membraan; niet aanwezig in nog delende cellen zoals cambium (delingsweefsel) ontstaat door  samenvloeien van vele kleine vacuolen

in jonge cellen

functie  turgor

druk van de cel op de celwand door osmose; geeft stevigheid aan kruidachtige delen van de plant  opslag vacuolevocht kan bevatten: zouten, suikers, afvalstoffen, zuren/basen en soms kleurstoffen zoals anthocyaan dat rood is in zuur milieu, paars in neutraal en groen in basisch milieu  plastiden met pigment en/of reservestof; 3 typen die in elkaar kunnen overgaan typen  chloroplasten

bladgroenkorrels, met chlorofyl

functie  fotosynthese

bevinden zich in  bladmoes

vulweefsel in bladeren van huidmondjes in blad en stengel  schorsparenchym groen weefsel van jonge stengels  chromoplasten kleurstofkorrels met pigmenten als caroteen (oranjerood) en/of xanthofyl (geeloranje) in bloemkronen en vruchten  sluitcellen

functie  lokken

van insecten en andere dieren zetmeelkorrels

 amyloplasten

functie  zetmeelopslag

9006078695_boek.indb 10

in wortels, bollen, knollen en zaden; tijdelijk in groen weefsel

17/11/14 12:58

toelichting

hemolyse het vrijkomen van hemoglobine uit rode bloedcellen nadat deze gebarsten zijn. Dit vindt plaats in een oplossing met een zeer lage osmotische waarde: de omgevende vloeistof wordt dan rood.

krimpen van bloedcellen in een zoutoplossing die geconcentreerder is dan 0,9%

stevigheid door turgor turgor door osmose Membranen van de cel zijn selectief permeabel d.w.z. doorlatend voor water maar minder permeabel voor de opgeloste stoffen. Er ontstaat dan osmose: verplaatsing van water naar de oplossing met de hoogste concentratie opgeloste stof. In een natuurlijke situatie bevat het vacuolevocht een hogere concentratie opgeloste stoffen dan de vloeistof die de cel omgeeft; er gaat hierdoor water de cel en vacuole in totdat een evenwicht ontstaat met druk van de cel op de celwand (vergelijk dit systeem met de binnen- en buitenband van een fiets). Cellen met turgor geven stevigheid aan kruidachtige planten. celvolume en turgor van een plantencel bij een cel in zuiver water is de turgor van de cel en dus ook het celvolume (R) maximaal turgor

9006078695_boek.indb 11

R celvolume

17/11/14 12:58

begrippen en relaties cellen, organen en orgaanstelsels

bouw van celwand is alleen aanwezig om de celmembraan van planten, schimmels en bacteriën; behoort niet tot de cel maar bestaat uit materiaal dat door de cel is afgescheiden: intercellulair materiaal (tussencelstof) samenstelling

 middenlamel van pectine ‘plaksel’ tussen twee cellen  primaire celwand van cellulose elastisch zodat celstrekking nog mogelijk is  secundaire celwand van cellulose verdikking, vooral bij houtvaten en vezels eventueel aangevuld met  houtstof

bij houtige plantendelen; meestal gaat de cel binnen zo’n verstevigde wand dood  kurkstof vormt een ondoorlaatbare laag cellulose ontbreekt bij  stippels

plaatsen waar plasmaverbindingen door de primaire celwand lopen van de ene naar de andere cel voor uitwisseling van stoffen

organen van zaadplanten  bloemen voor geslachtelijke voortplanting bij meeste soorten komen voor  stamper

vrouwelijk voortplantingsorgaan  stempel vangt stuifmeel op  stijl geleidt de stuifmeelbuis die door de stuifmeelkorrel wordt gevormd  vruchtbeginsel bevat één of meer zaadbeginsels  zaadbeginsel bevat één eicel, kan zaad vormen  meeldraden mannelijke voortplantingsorganen  helmdraad  helmknop waarin stuifmeelkorrels ontstaan  bloembekleedselen vaak groene kelkbladeren en meestal gekleurde kroonbladeren  vrucht ontstaat na bevruchting, voor zaadbescherming en zaadverspreiding  bladeren voor fotosynthese  stengels, stammen en takken waarin transport plaatsvindt en voor stevigheid: dragen bladeren en spreiden deze uit voor optimale lichtopvang; stengels bij sommige soorten voor ongeslachtelijke voortplanting  wortels voor verankering, opname mineralen en water, opslag van reservestoffen, bij sommige soorten voor ongeslachtelijke voortplanting organen bij dieren bijvoorbeeld

 spieren voor beweging  botten voor stevigheid en aanhechting van spieren  zintuigen voor informatie uit uitwendig milieu, bv. ogen, en voor informatie uit inwendig milieu, bv. spierspoeltjes in spieren die rek aangeven  hormoonklieren voor regulatie  nieren voor o.a. uitscheiding, regeling van osmotische waarde en bloeddruk  lever o.a. voor ontgifting

9006078695_boek.indb 12

17/11/14 12:58

toelichting

plantencel met celwand en delen van celwanden van omringende cellen, getekend met details die zichtbaar zijncelwand op elektronenmicroscopische opnames (5000 Ă—) plantencel met

chloroplast mitochondrium golgisysteem stippel kern endoplasmatisch reticulum cytoplasma vacuole primaire celwand secundaire celwand

plasmolyse van plantencel Het celmembraan laat los van de celwand t.g.v. t.g.v. waterverlies waterverliesin ineen eenmilieu milieumet meteen eenhogere hogere osmotische waarde. Het waterverlies gaat door tot het vacuolevocht vacuolevocht dezelfde dezelfde concentratie concentratie opgeloste deeltjes heeft als het omringende milieu.

cel met turgo turgor in in water water

dezelfde cel zonder turgor turgor een zwakke zout oplossing in een zwakke zoutoplossing

plasmolyse in een sterke sterke zoutoplossing zoutoplossing

omgekeerde plasmoslysedeplasmolyse deplasmolyse omgekeerde plasmolyse Als wordt teruggezet, teruggezet, zwelt zwelt de de cel cel weer weer op, op, totdat zodat de Als een een geplasmolyseerde geplasmolyseerde cel cel in in water water wordt de celmembraan weer tegen de celwand aan ligt. celmembraan weer tegen de celwand aan ligt. Een hypertonische oplossing bevat meer opgeloste deeltjes per liter dan een andere oplossing die dan hypotonisch genoemd wordt. Als twee oplossingen gelijke aantallen opgeloste deeltjes per liter hebben zijn ze isotonisch. - hypertonisch: is sterker geconcentreerd dan een andere oplossing - isotonisch: even sterk geconcentreerd als een andere oplossing - hypotonisch: is minder geconcentreerd dan een andere oplossing

O:\THIEMEME\41686\OPMAAK\hbi4sg01R.doc 9006078695_boek.indb 13

22-2-2011

4/5 17/11/14 12:58

begrippen en relaties cellen, organen en orgaanstelsels

orgaanstelsels bij zoogdieren groepen van samenwerkende organen; ook orgaanstelsels werken minder of meer samen (zie betreffende hoofdstukken) voor transport

 bloedvatenstelsel hart en bloedvaten voor zuurstofopname en afgifte van koolstofdioxide

 ademhalingsstelsel longen en luchtwegen met trilhaar voor voedselverwerking

 verteringsstelsel mond, maag-darmkanaal, lever, galblaas en alvleesklier, anus voor uitscheiding

 uitscheidingsstelsel urineblaas, nieren; lever, galblaas, ademhalingstelsel voor regulatie / coördinatie

 zenuwstelsel hersenen en zenuwen voor instandhouding van de soort

 voortplantingsstelsel geslachtsorganen om prikkels om te zetten in impulsen

 zintuigstelsel

9006078695_boek.indb 14

17/11/14 12:58

toelichting

bouw van bloem schematisch - lengtedoorsnede 1 2 3 4 5 6 7 8 9

stempel stijl helmknop helmdraad kroonblad (gekleurd) vruchtbeginsel kelkblad (groen) bloembodem bloemsteel

5 1 2 3 4 5 6 7 8 9

bouw van de mens schematisch - doorsnede op borsthoogte 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11

wervel slokdarm aorta longkwab rechter boezem hartkamer longvlies vloeistoflaagje borstvlies rib borstbeen

- doorsnede op buikhoogte 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

nier lever dunne darm galblaas alvleesklier maag buikvlies rib aorta milt wervel onderste holle ader

O:\THIEMEME\41686\OPMAAK\hbi4sg01R.doc

9006078695_boek.indb 15

22-2-2011

5/5

17/11/14 12:58

- zelfstandig voorbereiden op het examen - examen voorbereiden op basis van persoonlijk studieadvies - stapsgewijs toewerken naar het examenniveau - oefenen met recente examens havo Duits

978-90-06-08063-6

havo Engels

978-90-06-08064-3

havo Frans

978-90-06-08062-9

havo Nederlands

978-90-06-08061-2

havo biologie

978-90-06-08066-7

havo natuurkunde

978-90-06-08070-4

havo scheikunde

978-90-06-08069-8

havo wiskunde A

978-90-06-08067-4

havo wiskunde B

978-90-06-08068-1

havo aardrijkskunde

978-90-06-08065-0

havo economie

978-90-06-08072-8

havo geschiedenis

978-90-06-08071-1

havo M&O

978-90-06-08073-5

havo maatschappijwetenschappen

978-90-06-08074-2

www.samengevat.nl

samengevat

examenbundels

havo

examenbundel + samengevat = jouw succesformule

biologie

samengevat

978-90-06-07374-4

havo aardrijkskunde

978-90-06-08044-5

havo geschiedenis

978-90-06-08046-9

havo economie

978-90-06-07868-8

havo M&O

978-90-06-07370-6

h/v Nederlands 3F / 4F

978-90-06-07999-9

h/v rekenen 3F

978-90-06-07447-5

SG Biologie havo_nieuw.indd 1

• • • SLU I

978-90-06-07373-7

havo wiskunde B

LE VOL DIG VERN IE

EXAMEWD N P RO G R

••

havo wiskunde A

A MM A

••••••

978-90-06-07871-8

••

978-90-06-07870-1

havo scheikunde

N O P• •

978-90-06-07869-5

havo natuurkunde

havo biologie

Meer kans van slagen met Samengevat! Samengevat biedt je een helder en beknopt overzicht van alle examenstof.

biologie

- schematisch overzicht van alle examenstof - beknopte en heldere uitleg - snel en overzichtelijk door te nemen en te herhalen - het perfecte uittreksel

29/06/17 09:39