www.samengevat.nl
samengevat
examenbundels
- stapsgewijs toewerken naar het examenniveau - oefenen met recente examens vmbo k Nederlands vmbo gt Nederlands vmbo k Engels vmbo gt Engels vmbo gt Duits vmbo gt Frans vmbo kgt wiskunde
Meer kans van slagen met de Examenbundel! De Examenbundel bevat oefenÂexamens met uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens
vmbo kgt biologie
het oefenen.
vmbo kgt nask 1
De bundel is speciaal samengesteld voor dit
vmbo gt nask 2
schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof.
vmbo kgt aardrijkskunde vmbo kgt economie
Test je kennis met de OriĂŤntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.
vmbo kgt geschiedenis Digi-Trainer vmbo-b: Nederlands, Engels, biologie, wiskunde, nask1, economie
Examenbundel + Samengevat = jouw succesformule
vmbo kgt
samengevat
biologie
- schematisch overzicht van alle examenstof - beknopte en heldere uitleg - snel en overzichtelijk door te nemen en te herhalen - het perfecte uittreksel
vmbo kgt
biologie
Meer kans van slagen met Samengevat! Samengevat biedt je een helder en beknopt overzicht van alle examenstof. Met Samengevat kun je grote hoeveelheden
vmbo kgt biologie 978-90-06-07362-1
stof snel herhalen en overzien. Je krijgt beter
vmbo kgt nask1 978-90-06-07360-7
inzicht in de samenhang van de onderwerpen
vmbo gt nask 2 978-90-06-07361-4 vmbo kgt wiskunde 978-90-06-07365-2 vmbo kgt economie 978-90-06-07363-8
9006073621_omslag_aangepast.indd 1
Kijk voor tips en informatie over je examen op www.examenbundel.nl.
ONDERWIJSPERS
vmbo kgt aardrijkskunde 978-90-06-07364-5
en het onderscheid tussen hoofd- en bijzaken.
10/02/17 09:32
9006073621_bw.indb 1
25-11-2011 20:30:45
www.samengevat.nl
vmbo kgt
biologie
E.J. van der Schoot A.N. Leegwater
9006073621_bw.indb 1
25-11-2011 20:30:45
Vormgeving:
Vrij tekenwerk:
Criterium, Arnhem
Gemma Stekelenburg, Huizen
Technisch tekenwerk:
Van Son Media bv, Son
Omslagfoto:
Martin Hogeboom, Epe
Opmaak:
Van Son Media bv, Son
Over ThiemeMeulenhoff ThiemeMeulenhoff ontwikkelt zich van educatieve uitgeverij tot een learning design company. We brengen content, leerontwerp en technologie samen. Met onze groeiende expertise, ervaring en leeroplossingen zijn we een partner voor scholen bij het vernieuwen en verbeteren van onderwijs. Zo kunnen we samen beter recht doen aan de verschillen tussen lerenden en scholen en ervoor zorgen dat leren steeds persoonlijker, effectiever en efficiënter wordt. Samen leren vernieuwen. www.thiememeulenhoff.nl ISBN 978 90 06 07362 1 Eerste druk, dertiende oplage, 2017 © ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, 2007 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieën in het onderwijs zie www.auteursrechtenonderwijs.nl. De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.
Deze uitgave is volledig CO2-neutraal geproduceerd. Het voor deze uitgave gebruikte papier is voorzien van het FSC®-keurmerk. Dit betekent dat de bosbouw op een verantwoorde wijze heeft plaatsgevonden.
9006073621_voorwerk.indd 2
10/02/17 09:28
Verantwoording In dit boek zijn de leerstof en vaardigheden voor je vmbo-examen kort en systematisch weergegeven. Zowel voor je schoolexamen als voor je eindexamen. Met deze samenvatting moet je in korte tijd een grote hoeveelheid stof kunnen herhalen. Je krijgt een duidelijk overzicht tussen hoofd- en bijzaken. Samengevat zorgt ervoor dat de stukjes kennis die je de afgelopen jaren hebt opgedaan weer als een puzzel in elkaar passen. Samengevat is naast iedere methode te gebruiken. Het boek helpt bij het zelfstandig leren. Met de Examenbundel vormt de Samengevat een belangrijke ondersteuning bij de voorbereiding op het eindexamen. Heb je opmerkingen en vragen, dan kun je die via vo@thiememeulenhoff.nl stellen. Zutphen, januari 2007
9006073621_voorwerk.indd 3
21-12-2011 13:32:07
Hoe werk je met deze Samengevat? Zoeken in dit boek Je vindt in de inhoudsopgave een grove indeling van de stof. Per hoofdstuk hebben we een gedetailleerde inhoudsopgave gemaakt, die je snel binnen een hoofdstuk op de juiste plek brengt. Deze inhoudsopgave staat aan het begin van ieder hoofdstuk. Als je alleen een onderwerp of begrip zoekt, kun je achterin het register zoeken en op die manier op de juiste plek in het boek terecht komen. Beschrijving per onderwerp Het boekje is verdeeld in hoofdstukken. Binnen deze hoofdstukken worden de bijbehorende onderwerpen kernachtig besproken. Daarbij zijn veel voorbeelden gegeven. Deze voorbeelden hebben een achtergrondkleur, zodat ze goed te onderscheiden zijn van de theorie. Indeling van de stof De onderwerpen uit de examenstof staan in de paragrafen genoemd. Binnen de paragrafen worden de bijbehorende begrippen uitgelegd en waar mogelijk van een voorbeeld voorzien. Als er een opsomming (met paarse bolletjes) is, dan worden er uitleg, kenmerken en eigenschappen beschreven.
De auteurs en de uitgever wensen je veel succes met de voorbereiding van je eindexamen!
9006073621_bw.indb 4
25-11-2011 20:30:45
5
Inhoud
9006073621_bw.indb 5
1
Cellen en celstofwisseling
6
2
Schimmels en bacteriĂŤn
19
3
Planten en dieren
24
4
Mens en milieu
41
5
Houding, beweging en conditie
47
6
Het lichaam in stand houden
53
7
Bescherming en huid
75
8
Reageren op prikkels
82
9
Voortplanting
92
10
Erfelijkheid en evolutie
107
11
Bescherming en antistoffen
117
12
Gedrag
122
Register
130
25-11-2011 20:30:45
1 Cellen en celstofwisseling 1.1 Cellen en weefsels
- Levenskenmerken
1.1.1
De cel - Cellen van bacteriĂŤn en schimmels - Plantencellen - Cellen van dieren - Verschillen in celbouw
1.1.2
Weefsels - Plantaardige weefsels - Dierlijke weefsels - Organen - Orgaanstelsel - Organisme
1.2 Stofwisseling van cellen
- - - - - - -
Soorten stoffen Fotosynthese Voorwaarden voor fotosynthese Verbranding Energie bij fotosynthese en verbranding Enzymen Invloed van temperatuur op de stofwisseling
9006073621_bw.indb 6
25-11-2011 20:30:45
7
1 Cellen en celstofwisseling 1.1 Cellen en weefsels Ieder organisme bestaat uit een of meer cellen.
Levenskenmerken Een organisme is een levend wezen. Levend wil zeggen dat er een aantal levenskenmerken aanwezig zijn. Levenskenmerken zijn: • stofwisseling: opnemen en afgeven van stoffen door voeding, ademhaling en uitscheiding • groei • voortplanting • reageren op prikkels
1.1.1 De cel Een cel is het kleinste levende onderdeel van een organisme. Planten en dieren bestaan voor een groot deel uit cellen. Al deze cellen hebben de volgende onderdelen: • kern: in de kern wordt geregeld wat er allemaal in een cel gebeurt. Een celkern bestaat uit kernplasma. In dit kernplasma bevinden zich de chromosomen. • cytoplasma: celvloeistof. Het bestaat uit celonderdelen en water met daarin opgeloste stoffen. De kern hoort niet bij het cytoplasma. Via het cytoplasma gaan stoffen van de ene naar de andere plaats in de cel. • celmembraan: het buitenste laagje van het cytoplasma. Door het celmembraan neemt de cel voedingsstoffen en zuurstof op en geeft de cel afvalstoffen af. • chromosomen: zijn lange dunne draden die grotendeels uit DNA bestaan. Ze bevatten de informatie voor de vorming van de erfelijke eigenschappen. Tijdens een celdeling kun je ze met een microscoop zien. Iedere soort heeft zijn eigen aantal chromosomen. Deze komen steeds in paren voor, dus per twee. Het aantal paren wordt ook wel weergegeven met de letter n. voorbeeld
De mens heeft 23 paren chromosomen, 2n is dus 2 × 23 chromosomen. Totaal dus 46 chromosomen in elke lichaamscel.
Cellen van bacteriën en schimmels Vrijwel alle bacteriën bestaan uit 1 cel. Een bacterie heeft geen kern. Cellen van bacteriën en schimmels hebben wel celwanden, net als plantencellen.
9006073621_bw.indb 7
25-11-2011 20:30:45
8 Plantencellen Er zijn verschillen tussen cellen van planten en dieren. Hieronder staan de onderdelen die een plantencel wél heeft, en een cel van een dier niet. • vacuole: een holte die gevuld is met vocht. In het vocht kunnen onder andere kleurstoffen, opgeloste mineralen (= zouten) en suikers zitten. • celwand: is een stevig laagje (cellulose) om de plantencel. Het zorgt voor de stevigheid van de cel. Het bestaat uit dood materiaal en behoort niet tot de levende cel. De celwand wordt daarom ook wel tussencelstof genoemd. • intercellulaire ruimte: de met lucht en water gevulde holtes tussen de celwanden van de plantencellen. • plastiden: zien er uit als korrels in het cytoplasma. Er zijn drie soorten plastiden: – bladgroenkorrels: groene korrels in cellen van bladeren en stengels. Plantendelen met bladgroenkorrels hebben daardoor een groene kleur. Daarin vindt fotosynthese plaats waardoor een plant zijn eigen voedsel en zuurstof kan maken. – kleurstofkorrels: geven kleur aan bloemen en vruchten. Ze zijn rood, oranje of geel. – zetmeelkorrels: hierin wordt zetmeel opgeslagen dat de plant later kan gebruiken. Ze zijn kleurloos. Plastiden kunnen van de ene soort overgaan in een andere soort. Bijvoorbeeld bij het rijpen van een tomaat verandert de kleur van de tomaat van groen in rood. De bladgroenkorrels veranderen dan in oranje of rode kleurstofkorrels.
Cellen van dieren Dierlijke cellen hebben geen celwanden en geen plastiden. enkele voorbeelden:
zenuwcel spiercel spermacel beencel omgeven door tussencelstof
9006073621_bw.indb 8
kraakbeencellen in groepen van 2 tot 4 omgeven door tussencelstof
25-11-2011 20:30:46
9
biologie Cellen en celstofwisseling
Verschillen in celbouw Cel van: bacterie schimmel plant celwand + + + kern + + bladgroenkorrels + grootte 1 – 10 lm 10 – 100 lm 10 – 100 lm (lm = micrometer = 0,001 mm) (Een bacterie is dus ongeveer 10 keer zo klein als de andere cellen.) voorbeeld
dier + 10 – 100 lm
Bouw van een plantencel en een dierlijke cel
vergroting 400x P Q R S T U
celwand cytoplasma kern vacuole bladgroenkorrel celmembraan
Een plantencel
Er is geen celwand aanwezig.
Een dierlijke cel
1.1.2 Weefsels Een weefsel is een groep aaneengesloten cellen met gelijke vorm en functie. Bij veel weefsels is er een tussencelstof, dus een stof tussen de cellen. Hier volgen een aantal soorten weefsels.
9006073621_bw.indb 9
25-11-2011 20:30:46
10 Plantaardige weefsels Bij plantaardige weefsels zijn celwanden als tussencelstof aanwezig. • dekweefsel: de cellen van de opperhuid vormen samen het dekweefsel. Het zorgt ervoor dat de onderliggende weefsels beschermd worden tegen uitdroging en beschadiging. • vaatbundels: zijn onder meer aanwezig in de nerven van bladeren. Ze zorgen voor transport van stoffen. • steunweefsel: bestaat grotendeels uit vezels. Vezels zijn cellen met een verdikte celwand. Zij zorgen voor de stevigheid van stengels en bladeren. • bladmoes: weefsel met bladgroenkorrels: groen weefsel in bladeren en in stengels. Het zorgt voor de aanmaak van glucose door fotosynthese.
Dierlijke weefsels • spierweefsel: bestaat uit lange cellen die zich kunnen samentrekken. Spieren zijn
veelal verbonden met botten waardoor lichaamsdelen kunnen bewegen. • weefsels die stevigheid geven: bestaan uit cellen die zijn omgeven door tussencelstof. Er zijn drie typen steunweefsel: – bindweefsel: bindweefselcellen met een weke (= zachte) tussencelstof. – kraakbeenweefsel: groepjes van 2 tot 4 cellen met een stevige, elastische tussencelstof. – beenweefsel: cellen die meestal in cirkels liggen om een bloedvat. Tussen de cellen ligt harde tussencelstof. De tussencelstof wordt door de cellen van het steunweefsel gemaakt. • zenuwweefsel: zorgt voor de geleiding van signalen uit zintuigen naar de hersenen en van de hersenen naar spieren en klieren. Het bestaat uit zenuwcellen. • dekweefsel: aaneengesloten cellen van de opperhuid die een vrijwel waterdichte laag vormen. Het zorgt ervoor dat de onderliggende weefsels beschermd worden tegen uitdroging en beschadiging. voorbeeld
beenweefsel
bindweefsel
zenuwweefsel
kraakbeenweefsel
Vier voorbeelden van dierlijke weefsels
9006073621_bw.indb 10
25-11-2011 20:30:46
11
biologie Cellen en celstofwisseling
Organen Een orgaan is deel van een meercellig organisme. Het heeft één of meer functies en is opgebouwd uit verschillende weefsels. Zo bevat het hart spierweefsel voor de samentrekking, zenuwweefsel voor de regeling van de hartslag en bindweefsel voor de stevigheid. 1 2 3
voorbeeld
4 5 6 7 8 9
1 2 3 4 5 6 7 8 9 1,2,6
stempel stijl helmknop helmdraad kroonblad (gekleurd) vruchtbeginsel kelkblad (groen) bloembodem bloemsteel stamper
Organen van een bloem
Orgaanstelsel Een groep organen die samenwerken aan één of meer functies wordt een orgaanstelsel genoemd. Een aantal orgaanstelsels: • verteringsstelsel: met organen zoals darmen en maag, lever (voor verwerking van het ingenomen voedsel) • bloedvatenstelsel: alle bloedvaten samen met het hart (voor transport) • geraamte/bottenstelsel: alle botten (voor stevigheid) • zenuwstelsel: alle zenuwcellen (voor geleiding van signalen en regeling) • zintuigstelsel: alle zintuigen (voor het opvangen van prikkels) • voortplantingsstelsel: geslachtsorganen (voor productie van voortplantingscellen en de groei van embryo en foetus) • ademhalingsstelsel: longen en luchtwegen (voor opname van zuurstof en afgifte van koolstofdioxide) • spierstelsel: de samenwerkende spieren (voor beweging) • hormoonstelsel: bestaat uit hormoonklieren (voor regeling) In een organisme werken de orgaanstelsels samen voor instandhouding en gezondheid. Zo is het spierstelsel verbonden met het geraamte, en is het bloedvatenstelsel nodig om brandstof en zuurstof te vervoeren.
9006073621_bw.indb 11
25-11-2011 20:30:46
12 Organisme Een klein organisme, een levend wezen, kan bestaan uit ĂŠĂŠn cel. Een groter meercellig organisme is meestal opgebouwd uit orgaanstelsels. Een orgaanstelsel is opgebouwd uit samenwerkende organen; een orgaan is opgebouwd uit weefsels, terwijl weefsels weer uit cellen bestaan. 1 2
3 4 5 6
7
8
1 2 3 4 5 6 7 8
rib long hart middenrif lever maag dikke darm dunne darm
Organen in borst- en buikholte
9006073621_bw.indb 12
25-11-2011 20:30:47
13
biologie Cellen en celstofwisseling
1 2
3 4
7
6
5
1 2 3 4 5 6 7
borstwervel rib linker long hart borstbeen kraakbeen tussen rib en borstbeen rechter long
1 2 3 4
lever galblaas maag linker nier
Dwarsdoorsnede van de borstholte
1
2
3
4
Dwarsdoorsnede van de buikholte
9006073621_bw.indb 13
25-11-2011 20:30:47
14 Orgaanstelsels
1 5
6 2
7
3
4
8
1 2 3 4 5 6 7 8
hersenen, deel van zenuwstelsel spier, deel van spierstelsel dunne darm, deel van spijsverteringsstelsel baarmoeder, deel van voortplantingsstelsel oog, deel van zintuigstelsel slokdarm, deel van spijsverteringsstelsel hart, deel van bloedvatstelsel dijbeen, deel van geraamte/bottenstelsel
9006073621_bw.indb 14
25-11-2011 20:30:47
biologie Cellen en celstofwisseling
15
1.2 Stofwisseling van cellen Door voeding en transport via het bloed komen bouw- en brandstoffen in de cellen. Cellen nemen stoffen op om ze om te zetten in andere stoffen. Voor de benodigde energie worden er stoffen verbrand. Stoffen die daarbij ontstaan worden door de cellen weer afgegeven. Deze uitwisseling en omzetting van stoffen heet stofwisseling. Belangrijke stofwisselingsprocessen zijn fotosynthese en verbranding. Door de stofwisseling kunnen ook nieuwe weefsels gevormd worden bij de groei en bij het vervangen van cellen na verwonding.
Soorten stoffen Stoffen zijn te verdelen in twee soorten: • organische stoffen: stoffen die uit de levende natuur komen; deze stoffen zijn energierijk, dus brandbaar. • anorganische stoffen: stoffen die vooral in de niet-levende natuur voorkomen; deze stoffen zijn energiearm. Bepaalde anorganische stoffen (bv. water en zouten) komen wel in organismen voor. voorbeeld
Organische stoffen: koolhydraten, vetten, eiwitten, alcohol, glucose, houtstof. Anorganische stoffen: water, zuurstof, koolstofdioxide en mineralen (zuurstof en koolstofdioxide zijn gassen).
Fotosynthese In groene plantencellen kan fotosynthese plaatsvinden. Dit is een proces waarbij water en koolstofdioxide worden omgezet in zuurstof en glucose, onder invloed van licht. Het is een scheikundige reactie die alleen in bladgroenkorrels plaatsvindt als er licht op valt. Met een microscoop kun je de bladgroenkorrels zien. De lichtenergie wordt gebruikt om door fotosynthese glucose te vormen. Van de glucose kan een plant andere organische stoffen maken. Daardoor kan de plant leven en groeien. Hiervoor is ook energie nodig. Die krijgt de plant door een deel van de glucose te verbranden.
9006073621_bw.indb 15
25-11-2011 20:30:47
www.samengevat.nl
samengevat
examenbundels
- stapsgewijs toewerken naar het examenniveau - oefenen met recente examens vmbo k Nederlands vmbo gt Nederlands vmbo k Engels vmbo gt Engels vmbo gt Duits vmbo gt Frans vmbo kgt wiskunde
Meer kans van slagen met de Examenbundel! De Examenbundel bevat oefenÂexamens met uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens
vmbo kgt biologie
het oefenen.
vmbo kgt nask 1
De bundel is speciaal samengesteld voor dit
vmbo gt nask 2
schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof.
vmbo kgt aardrijkskunde vmbo kgt economie
Test je kennis met de OriĂŤntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.
vmbo kgt geschiedenis Digi-Trainer vmbo-b: Nederlands, Engels, biologie, wiskunde, nask1, economie
Examenbundel + Samengevat = jouw succesformule
vmbo kgt
samengevat
biologie
- schematisch overzicht van alle examenstof - beknopte en heldere uitleg - snel en overzichtelijk door te nemen en te herhalen - het perfecte uittreksel
vmbo kgt
biologie
Meer kans van slagen met Samengevat! Samengevat biedt je een helder en beknopt overzicht van alle examenstof. Met Samengevat kun je grote hoeveelheden
vmbo kgt biologie 978-90-06-07362-1
stof snel herhalen en overzien. Je krijgt beter
vmbo kgt nask1 978-90-06-07360-7
inzicht in de samenhang van de onderwerpen
vmbo gt nask 2 978-90-06-07361-4 vmbo kgt wiskunde 978-90-06-07365-2 vmbo kgt economie 978-90-06-07363-8
9006073621_omslag_aangepast.indd 1
Kijk voor tips en informatie over je examen op www.examenbundel.nl.
ONDERWIJSPERS
vmbo kgt aardrijkskunde 978-90-06-07364-5
en het onderscheid tussen hoofd- en bijzaken.
10/02/17 09:32