www.samengevat.nl
samengevat
examenbundels
- zelfstandig voorbereiden op het examen - examen voorbereiden op basis van persoonlijk studieadvies - stapsgewijs toewerken naar het examenniveau - oefenen met recente examens vmbo gt Nederlands vmbo gt Engels vmbo gt Duits vmbo gt Frans vmbo gt wiskunde
Meer kans van slagen met de Examenbundel! De Examenbundel bevat oefenÂexamens met uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens het oefenen.
vmbo gt biologie vmbo gt nask 1
De bundel is speciaal samengesteld voor dit
vmbo gt nask 2
schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof.
vmbo gt aardrijkskunde vmbo gt economie
Test je kennis met de OriĂŤntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.
vmbo gt geschiedenis vmbo gt maatschappijleer 2 Digi-Trainer vmbo-b: Nederlands, Engels, biologie, wiskunde, nask1, economie, rekenen 2F
vmbo gt
nask 2
nask 2
samengevat
- schematisch overzicht van alle examenstof - beknopte en heldere uitleg - snel en overzichtelijk door te nemen en te herhalen - het perfecte uittreksel
vmbo gt
Examenbundel + Samengevat = jouw succesformule
Meer kans van slagen met Samengevat! Samengevat biedt je een helder en beknopt overzicht van alle examenstof.
vmbo Nederlands 2F 978-90-06-07998-2 vmbo kgt biologie 978-90-06-07362-1 vmbo kgt nask1 978-90-06-07360-7 vmbo gt nask 2 978-90-06-07361-4 vmbo rekenen 2F 978-90-06-07446-8 vmbo kgt wiskunde 978-90-06-07365-2 vmbo kgt aardrijkskunde 978-90-06-08043-8 vmbo kgt economie 978-90-06-07363-8
9006073614_omslag.indd 1
20/09/16 14:18
9006073614_bw.indb 5
9/02/15 12:19
www.samengevat.nl
vmbo gt
nask 2
A.A. Argonius
9006073614_bw.indb 1
9/02/15 12:19
Vormgeving:
Criterium, Arnhem
Vrij tekenwerk/cartoons:
Henk Stolker, Breda
Opmaak:
Van Son Media bv, Son
Technisch tekenwerk: Omslagfoto:
Donald Duck p. 21
Van Son Media bv, Son
Martin Hogeboom, Epe
Over ThiemeMeulenhoff ThiemeMeulenhoff ontwikkelt zich van educatieve uitgeverij tot een learning design company. We brengen content, leerontwerp en technologie samen. Met onze groeiende expertise, ervaring en leeroplossingen zijn we een partner voor scholen bij het vernieuwen en verbeteren van onderwijs. Zo kunnen we samen beter recht doen aan de verschillen tussen lerenden en scholen en ervoor zorgen dat leren steeds persoonlijker, effectiever en efficiënter wordt. Samen leren vernieuwen. www.thiememeulenhoff.nl ISBN 978 90 06 07361 4 Eerste druk, tiende oplage, 2016 © ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, 2007 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieën in het onderwijs zie www.auteursrechtenonderwijs.nl. De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.
Deze uitgave is volledig CO2-neutraal geproduceerd. Het voor deze uitgave gebruikte papier is voorzien van het FSC®-keurmerk. Dit betekent dat de bosbouw op een verantwoorde wijze heeft plaatsgevonden.
9006073614_voorwoord.indd 2
20/09/16 14:13
Verantwoording In dit boek zijn de leerstof en vaardigheden voor je vmbo-examen kort en systematisch weergegeven. Zowel voor je schoolexamen als voor je eindexamen.
Met deze samenvatting moet je in korte tijd een grote hoeveelheid stof kunnen herhalen. Je krijgt een duidelijk overzicht tussen hoofd- en bijzaken.
Achterin het boek staan een aantal voorbeelden met een verwijzing naar de verschillende hoofdstukken in dit boek. Daarmee krijg je snel in beeld hoe de examenstof samenhangt. Samengevat zorgt ervoor dat de stukjes kennis die je de afgelopen jaren hebt opgedaan weer als een puzzel in elkaar passen.
Samengevat is naast iedere methode te gebruiken. Het boek helpt bij het zelfstandig leren. Met de Examenbundel vormt de Samengevat een belangrijke ondersteuning bij de voorbereiding op het eindexamen.
Heb je opmerkingen en vragen, dan kun je die via de website www.samengevat.nl stellen. Zutphen, januari 2007
9006073614_bw.indb 3
9/02/15 12:19
Hoe werk je met deze Samengevat? Zoeken in dit boek
Je vindt in de inhoudsopgave een grove indeling van de stof. Per hoofdstuk hebben we een gedetailleerde inhoudsopgave gemaakt, die je snel binnen een hoofdstuk op de juiste plek brengt. Deze inhoudsopgave staat aan het begin van ieder hoofdstuk.
Als je alleen een onderwerp of begrip zoekt, kun je achterin het register zoeken en op die manier op de juiste plek in het boek terecht komen.
Beschrijving per onderwerp
Het boekje is verdeeld in hoofdstukken. Binnen deze hoofdstukken worden de bijbehorende
onderwerpen kernachtig besproken. Daarbij zijn veel voorbeelden gegeven. Deze voorbeelden hebben een achtergrondkleur, zodat ze goed te onderscheiden zijn van de theorie.
Indeling van de stof
De onderwerpen uit de examenstof staan in de paragrafen genoemd. Binnen de paragrafen
worden de bijbehorende begrippen uitgelegd en waar mogelijk van een voorbeeld voorzien. Als er een opsomming (met paarse bolletjes) is, dan worden er uitleg, kenmerken en eigenschappen beschreven.
De auteur en de uitgever wensen je veel succes met de voorbereiding van je eindexamen!
9006073614_bw.indb 4
9/02/15 12:19
Inhoud 1
Basisvaardigheden
2
Het practicum
13
3
De bouw van stoffen
23
4
Mengen en scheiden
31
5
Schoonmaken
45
6
Stoffen en hun reacties I
51
7
Stoffen en hun reacties II
60
8
Zuren en basen
9
Chemie en industrie
80
Voorbeelden uit het examen
87
Register
94
9006073614_bw.indb 5
7
71
9/02/15 12:19
9006073614_bw.indb 5
9/02/15 12:19
1. Basisvaardigheden 1.1
Rekenvaardigheden - Machten van tien - Rekenen met machten - Verhoudingstabellen - Percentages
1.2
Rekenen met grootheden en eenheden - Grootheid - Eenheid - Afgeleide eenheden - Overige eenheden - Significante cijfers
1.3
Bronnen gebruiken en argumenteren - Bronnen - Binas - Argumenteren
9006073614_bw.indb 7
9/02/15 12:19
8
1 Basisvaardigheden 1.1
Rekenvaardigheden Machten van tien
10 –6 = 0,000 001 (een miljoenste) 10 –3 = 0,001 (een duizendste) 10 –2 = 0,01 (een honderdste) 10 –1 = 0,1 (een tiende)
103 = 10 × 10 × 10 = 1000 (duizend) 106 = 10 × 10 × 10 × 10 × 10 × 10 = 1 000 000 (één miljoen) 109 = 10 × 10 × 10 × 10 × 10 × 10 × 10 × 10 × 10 = 1 000 000 000 (één miljard) Getallen kun je opschrijven met machten van tien: 0,008 = 8 · 10 –3 0,0705 = 7,05 · 10 –2 150 000 = 1,5 · 105 1020 = 1,02 · 103
Rekenen met machten
Bij rekenen met machten van tien geldt:
• Bij vermenigvuldigen moet je de exponenten optellen. • Bij delen moet je de exponenten aftrekken. voorbeeld
8 · 103 × 3 · 106 = 24 · 103+6 = 24 · 109 = 2,4 · 1010 12 · 104 : 3 · 107 = 4 · 104–7 = 4 · 10 –3
Verhoudingstabellen
Bij veel berekeningen gebruik je een verhoudingstabel. voorbeeld
IJzer en zwavel reageren met elkaar in de massaverhouding 7,0 : 4,0 Je hebt 37,0 g zwavel. Hoeveel gram ijzer heb je nodig om dit met de zwavel te laten reageren? Je gaat als volgt te werk. Eerst stel je een matrix op: ijzer
zwavel
7,0
4,0
x
37,0 g
Je vindt x via het kruisproduct: x =
9006073614_bw.indb 8
7 , 0 × 37 , 0 = 65 g 4,0
9/02/15 12:19
9
NaSk 2 Basisvaardigheden
Percentages
Bij opgaven wordt vaak gebruik gemaakt van percentages. 1 % (één procent) betekent 1/100 (een honderdste). 1 ‰ (één promille) betekent 1/1000 (een duizendste).
voorbeeld
Een fles wijn van 640 mL bevat 8,0 % alcohol. De fles wijn bevat dan 8/100 × 640 mL = 51,0 mL alcohol.
voorbeeld
Een bepaald medicijn van 2,4 gram bevat 2,0 ‰ boncodal. Dit medicijn bevat 2/1000 × 2,4 g = 0,0048 g boncodal = 4,8 mg boncodal.
1.2
Rekenen met grootheden en eenheden Grootheid
Een grootheid is een eigenschap die je kunt meten.
Eenheid
Een eenheid is een maat waarmee je meet. De volgende grootheden met hun belangrijkste eenheid moet je kennen. Ze staan ook in Binas schema 6. Grootheid
Symbool
Eenheid
Symbool
lengte
l
meter
m
massa
m
kilogram
kg
tijd
t
seconde
s
stroomsterkte
I
ampère
A
spanning
U
volt
V
energie
E
joule
J
vermogen
P
watt
W
temperatuur
T
graden Celsius
°C
luchtdruk
p
pascal
Pa
volume
V
liter
L
dichtheid
q
gram per kubieke centimeter
g/cm3
9006073614_bw.indb 9
9/02/15 12:19
10 Afgeleide eenheden
In plaats van de eenheden uit de voorgaande tabel worden ook vaak afgeleide eenheden gebruikt. Een afgeleide eenheid heeft altijd een voorvoegsel dat de grootte van de eenheid aangeeft. Zie ook schema 3 van je BINAS.
voorbeeld
M
mega
106
een miljoen
k
kilo
10
duizend
d
deci
10 –1
een tiende
c
centi
10
–2
een honderdste
m
milli
10
–3
een duizendste
l
micro
10 –6
een miljoenste
mg = milligram = 10 –3 g lg = microgram = 10 –6 g dL cL mL lL
3
= deciliter = 10 –1 L = centiliter = 10 –2 L = milliliter = 10 –3 L = microliter = 10 –6 L
1 L = 1000 ml 1 dL = 0,1 L 1 cL = 0,01 L 1 ml = 1000 lL
Overige eenheden
Voor volume worden vrij veel verschillende eenheden gebruikt: 1 m3 = 1000 L 1 dm3 = 1000 cm3 1 dm3 = 1 L 1 cm3 = 1 mL 1 mm3 = 1 lL Voor massa wordt ook de eenheid ton gebruikt: 1 ton = 1000 kg Voor temperatuur wordt ook de eenheid kelvin (K) gebruikt: 0 K = –273 °C 273 K = 0 °C 373 K = 100 °C
9006073614_bw.indb 10
9/02/15 12:19
11
NaSk 2 Basisvaardigheden
Significante cijfers
Een meetwaarde is een gemeten waarde. Het laatste cijfer is geschat of afgerond en is dus niet helemaal zeker. Het aantal betrouwbare cijfers van de meetwaarde noem je het aantal significante cijfers. voorbeeld
Chiel weegt een hoeveelheid keukenzout af. Hij leest 12 mg af. Dat zijn twee significante cijfers. Chiel kan zijn waarneming op verschillende manieren noteren, namelijk als 12 mg, als 1,2 · 101 mg, als 0,12 · 102 mg, maar ook als 0,012 g. In alle gevallen zijn er twee significante cijfers. Voor het aantal significante cijfers geldt:
• Nullen aan het begin van de meetwaarde tellen niet mee. • Nullen aan het eind van de meetwaarde tellen wel mee.
• Nullen tussen de andere cijfers in de meetwaarde tellen wel mee. voorbeeld
1.3
0,012 · 10 –3
twee significante cijfers
12,00
vier significante cijfers
10,02
vier significante cijfers
Bronnen gebruiken en argumenteren Bronnen
Tijdens je studie, voor het maken van een verslag, voor een PO (Praktische Opdracht) of tijdens het examen moet je vaak scheikundige bronnen gebruiken. Een bron geeft scheikundige gegevens. Voorbeelden van bronnen zijn studieboeken, naslagwerken, handleidingen, internetsites, krantenartikelen en voedseletiketten. Let bij een bron altijd op of de gegevens juist zijn. Je moet de relevante gegevens eruit halen en deze op de juiste manier verwerken.
voorbeeld
Op een etiket van een flesje bronwater zie je de volgende tabel: Ca
20 mg/l
HCO3
30 mg/l
Cl
35 mg/l
Mg
5 mg/l
SO4
40 mg/l
NO3
< 0,1 mg/l
Na
15 mg/l
K
1 mg/l
F
0,4 mg/l
De deeltjes die in het flesje bronwater aanwezig zijn, zijn op het etiket onjuist weergegeven. Bij de deeltjes moet een lading staan, omdat het ionen zijn. Zo moet er bijvoorbeeld Ca2+ staan en niet Ca.
9006073614_bw.indb 11
9/02/15 12:19
12 Binas
Vooral Binas moet je goed kunnen hanteren. Kijk niet alleen bij die tabellen voor scheikunde, maar ook bij de andere tabellen. Verderop in Samengevat wordt vaak naar Binas verwezen. Ook kom je regelmatig voorbeelden tegen waarbij je Binas nodig hebt. voorbeeld
Als je wilt weten of bariumverbindingen schadelijk zijn voor de gezondheid, dan kijk je in Binas tabel 40. Deze tabel gaat over gevaarlijke chemicaliĂŤn. Je leest daar dat deze verbindingen onder andere giftig zijn bij inademing.
Argumenteren
Soms moet je argumenten geven voor je mening. voorbeeld
Men wil de hoeveelheid plastic in afval terugdringen. Om die reden is de overÂheid van plan statiegeld in te voeren op plastic frisdrankflesjes. In de discussie wordt door de voorstanders aangegeven waarom dit beter is voor het milieu. Maar ook de tegenstanders van het statiegeldplan komen met hun argumenten. Een argument van een voorstander kan zijn: het overgrote deel van de flesjes komt zo terug en kan in dezelfde vorm worden hergebruikt. Het bespaart grondstoffen en vermindert zwerfvuil. Een argument van een tegenstander kan zijn: het inzamelen en het vervoer van ingezamelde flessen kost veel geld en energie. Er is een schoonmaakmiddel nodig, voordat de flessen weer hergebruikt kunnen worden. Dit schoonmaken kost arbeidstijd en dus geld. Het schoonmaakmiddel moet afgevoerd en verwerkt worden, wat ook belastend is voor het milieu.
9006073614_bw.indb 12
9/02/15 12:19
9006073614_bw.indb 5
9/02/15 12:19
www.samengevat.nl
samengevat
examenbundels
- zelfstandig voorbereiden op het examen - examen voorbereiden op basis van persoonlijk studieadvies - stapsgewijs toewerken naar het examenniveau - oefenen met recente examens vmbo gt Nederlands vmbo gt Engels vmbo gt Duits vmbo gt Frans vmbo gt wiskunde
Meer kans van slagen met de Examenbundel! De Examenbundel bevat oefenÂexamens met uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens het oefenen.
vmbo gt biologie vmbo gt nask 1
De bundel is speciaal samengesteld voor dit
vmbo gt nask 2
schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof.
vmbo gt aardrijkskunde vmbo gt economie
Test je kennis met de OriĂŤntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.
vmbo gt geschiedenis vmbo gt maatschappijleer 2 Digi-Trainer vmbo-b: Nederlands, Engels, biologie, wiskunde, nask1, economie, rekenen 2F
vmbo gt
nask 2
nask 2
samengevat
- schematisch overzicht van alle examenstof - beknopte en heldere uitleg - snel en overzichtelijk door te nemen en te herhalen - het perfecte uittreksel
vmbo gt
Examenbundel + Samengevat = jouw succesformule
Meer kans van slagen met Samengevat! Samengevat biedt je een helder en beknopt overzicht van alle examenstof.
vmbo Nederlands 2F 978-90-06-07998-2 vmbo kgt biologie 978-90-06-07362-1 vmbo kgt nask1 978-90-06-07360-7 vmbo gt nask 2 978-90-06-07361-4 vmbo rekenen 2F 978-90-06-07446-8 vmbo kgt wiskunde 978-90-06-07365-2 vmbo kgt aardrijkskunde 978-90-06-08043-8 vmbo kgt economie 978-90-06-07363-8
9006073614_omslag.indd 1
20/09/16 14:18