www.samengevat.nl
samengevat
examenbundels
- stapsgewijs toewerken naar het examenniveau - oefenen met recente examens vmbo k Nederlands vmbo gt Nederlands vmbo k Engels vmbo gt Engels vmbo gt Duits vmbo gt Frans vmbo kgt wiskunde
Meer kans van slagen met de Examenbundel! De Examenbundel bevat oefenÂexamens met uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens
vmbo kgt biologie
het oefenen.
vmbo kgt nask 1
De bundel is speciaal samengesteld voor dit
vmbo gt nask 2
schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof.
vmbo kgt aardrijkskunde vmbo kgt economie
Test je kennis met de OriĂŤntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.
vmbo kgt geschiedenis Digi-Trainer vmbo-b: Nederlands, Engels, biologie, wiskunde, nask1, economie
vmbo kgt
nask 1
nask 1
samengevat
- schematisch overzicht van alle examenstof - beknopte en heldere uitleg - snel en overzichtelijk door te nemen en te herhalen - het perfecte uittreksel
vmbo kgt
Examenbundel + Samengevat = jouw succesformule
Meer kans van slagen met Samengevat! Samengevat biedt je een helder en beknopt overzicht van alle examenstof. Met Samengevat kun je grote hoeveelheden stof snel herhalen en overzien. Je krijgt beter
vmbo kgt biologie 978-90-06-07362-1 vmbo kgt nask1 978-90-06-07360-7 vmbo gt nask 2 978-90-06-07361-4 vmbo kgt aardrijkskunde 978-90-06-07364-5 vmbo kgt economie 978-90-06-07363-8
9006073607_omslag.indd 1
en het onderscheid tussen hoofd- en bijzaken. Kijk voor tips en informatie over je examen op www.examenbundel.nl.
ONDERWIJSPERS
vmbo kgt wiskunde 978-90-06-07365-2
inzicht in de samenhang van de onderwerpen
20/10/15 14:01
9006073607_bw.indb 1
02-11-2012 12:26:22
www.samengevat.nl
vmbo kgt
nask 1
A. NiĂŤnkemper
9006073607_bw.indb 1
02-11-2012 12:26:22
Vormgeving:
Criterium, Arnhem
Vrij tekenwerk/cartoons:
Henk Stolker, Breda
Opmaak:
Van Son Media, Son
Technisch tekenwerk: Omslagfoto:
Van Son Media, Son
Martin Hogeboom, Epe
Over ThiemeMeulenhoff ThiemeMeulenhoff ontwikkelt zich van educatieve uitgeverij tot een learning design company. We brengen content, leerontwerp en technologie samen. Met onze groeiende expertise, ervaring en leeroplossingen zijn we een partner voor scholen bij het vernieuwen en verbeteren van onderwijs. Zo kunnen we samen beter recht doen aan de verschillen tussen lerenden en scholen en ervoor zorgen dat leren steeds persoonlijker, effectiever en efficiënter wordt. Samen leren vernieuwen. www.thiememeulenhoff.nl ISBN 978 90 06 07360 7 Eerste druk, tiende oplage, 2016 © ThiemeMeulenhoff, Amersfoort, 2007 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enig andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B Auteurswet 1912 j° het Besluit van 23 augustus 1985, Stbl. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk verschuldigde vergoedingen te voldoen aan Stichting Publicatie- en Reproductierechten Organisatie (PRO), Postbus 3060, 2130 KB Hoofddorp (www.stichting-pro.nl). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet) dient men zich tot de uitgever te wenden. Voor meer informatie over het gebruik van muziek, film en het maken van kopieën in het onderwijs zie www.auteursrechtenonderwijs.nl. De uitgever heeft ernaar gestreefd de auteursrechten te regelen volgens de wettelijke bepalingen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.
Deze uitgave is volledig CO2-neutraal geproduceerd. Het voor deze uitgave gebruikte papier is voorzien van het FSC®-keurmerk. Dit betekent dat de bosbouw op een verantwoorde wijze heeft plaatsgevonden.
9006073601_voorwerk.indd 2
8/03/16 10:21
Verantwoording In dit boek zijn de leerstof en vaardigheden voor je vmbo-examen kort en systematisch weergegeven. Zowel voor je schoolexamen als voor je eindexamen.
Met deze samenvatting moet je in korte tijd een grote hoeveelheid stof kunnen herhalen. Je krijgt een duidelijk overzicht tussen hoofd- en bijzaken.
Samengevat zorgt ervoor dat de stukjes kennis die je de afgelopen jaren hebt opgedaan weer als een puzzel in elkaar passen.
Samengevat is naast iedere methode te gebruiken. Het boek helpt bij het zelfstandig leren. Met de Examenbundel vormt de Samengevat een belangrijke ondersteuning bij de voorbereiding op het eindexamen.
Heb je opmerkingen en vragen, dan kun je die via de website www.samengevat.nl stellen. Zutphen, januari 2007
9006073601_voorwerk.indd 3
16-11-2012 12:56:14
Hoe werk je met deze Samengevat? Zoeken in dit boek
Je vindt in de inhoudsopgave een grove indeling van de stof. Per hoofdstuk hebben we een gedetailleerde inhoudsopgave gemaakt, die je snel binnen een hoofdstuk op de juiste plek brengt. Deze inhoudsopgave staat aan het begin van ieder hoofdstuk.
Als je alleen een onderwerp of begrip zoekt, kun je achterin het register zoeken en op die manier op de juiste plek in het boek terecht komen.
Beschrijving per onderwerp
Het boekje is verdeeld in hoofdstukken. Binnen deze hoofdstukken worden de bijbehorende
onderwerpen kernachtig besproken. Daarbij zijn veel voorbeelden gegeven. Deze voorbeelden hebben een achtergrondkleur, zodat ze goed te onderscheiden zijn van de theorie.
Indeling van de stof
De onderwerpen uit de examenstof staan in de paragrafen genoemd. Binnen de paragrafen
worden de bijbehorende begrippen uitgelegd en waar mogelijk van een voorbeeld voorzien. Als er een opsomming (met paarse bolletjes) is, dan worden er uitleg, kenmerken en eigenschappen beschreven.
De auteur en de uitgever wensen je veel succes met de voorbereiding van je eindexamen!
9006073607_bw.indb 4
02-11-2012 12:26:22
Inhoud 1
Leervaardigheden
2
Elektriciteit
14
3
Magneten
33
4
Warmte en energie; verbranden en verwarmen
39
5
Licht en beeld
47
6
Geluid
61
7
Kracht, beweging en veiligheid
69
8
Materie en straling
91
9
Het weer
100
10
Veiligheid in het verkeer
109
11
Constructies
117
Register
126
9006073607_bw.indb 5
7
02-11-2012 12:26:22
9006073607_bw.indb 1
02-11-2012 12:26:22
1
Leervaardigheden
1.1
Rekenvaardigheden - Machten van tien - Rekenen met machten - Verhoudingstabellen - Percentages
1.2
Rekenen met grootheden en eenheden - Grootheid - Eenheid - Afgeleide eenheden - Overige eenheden - Significante cijfers - Formuledriehoek
1.3
Bronnen gebruiken en argumenteren - Bronnen - BINAS - Argumenteren
9006073607_bw.indb 7
02-11-2012 12:26:22
8
1
Leervaardigheden
1.1
Rekenvaardigheden Machten van tien 10 –6 10 –3 10 –2 10 –1
= = = =
0,000 001 0,001 0,01 0,1
(een miljoenste) (een duizendste) (een honderdste) (een tiende)
103 = 10 × 10 × 10 = 1000 (duizend) 106 = 10 × 10 × 10 ×10 × 10 × 10 = 1 000 000 (één miljoen) 109 = 10 × 10 × 10 × 10 × 10 × 10 × 10 × 10 × 10 = 1 000 000 000 (één miljard) Getallen kun je opschrijven met machten van tien: 0,008 = 8 · 10 –3 0,0705 = 7,05 · 10 –2 150 000 = 1,5 · 105 1020 = 1,02 · 103
Rekenen met machten
Bij rekenen met machten van tien geldt:
• Bij vermenigvuldigen moet je de exponenten optellen. • Bij delen moet je de exponenten aftrekken. voorbeeld
8 · 103 × 3 · 106 = 24 · 103+6 = 24 · 109 = 2,4 · 1010 12 · 104 : 3 · 107 = 4 · 104–7 = 4 · 10 –3
Verhoudingstabellen
Bij veel berekeningen gebruik je een verhoudingstabel. voorbeeld
Een voorwerp heeft een volume van 120 cm3 en weegt 250 gram. Een ander voorwerp gemaakt van hetzelfde materiaal weegt 370 gram. Hoe groot is het volume van het tweede voorwerp? Je gaat als volgt te werkt. Eerst stel je een matrix op: volume
massa
120 cm3
250 g
x
370 g
120 0 × 3370 70 = 178 cm3. Je vindt x via het kruisproduct: x = 12 250 25 0
9006073607_bw.indb 8
02-11-2012 12:26:22
9
NaSk 1 Leervaardigheden
Percentages
Bij opgaven wordt vaak gebruik gemaakt van percentages. 1 % (één procent) betekent 1/100 (een honderdste). 1 ‰ (één promille) betekent 1/1000 (een duizendste).
voorbeeld
Een fles wijn van 750 mL bevat 8,0 % alcohol. De fles wijn bevat dan 8/100 × 750 mL = 60 mL alcohol
voorbeeld
Een bepaald medicijn van 2,4 gram bevat 2,0 ‰ boncodal. Dit medicijn bevat 2/1000 × 2,4 g = 0,0048 g boncodal.
1.2
Rekenen met grootheden en eenheden Grootheid
Een grootheid is een eigenschap die je kunt meten.
Eenheid
Een eenheid is een maat waarin je meet. Achter de meetwaarde van een grootheid moet je altijd de eenheid vermelden. De volgende grootheden met hun belangrijkste eenheid moet je kennen. Ze staan ook in BINAS schema 6. In de volgende hoofdstukken komen ze uitgebreider aan de orde. Grootheid lengte massa tijd trillingstijd frequentie stroomsterkte spanning weerstand energie vermogen temperatuur snelheid kracht (lucht)druk volume dichtheid
9006073607_bw.indb 9
Symbool l m t T f I U R E P T v F p V
q
Eenheid meter kilogram seconde seconde hertz ampère volt ohm joule watt graden Celsius/Kelvin meter per seconde newton pascal liter gram per kubieke centimeter
Symbool m kg s s Hz A V J W °C/K m/s N Pa L g/cm3
02-11-2012 12:26:22
10
Afgeleide eenheden
In plaats van de eenheden uit de tabel op de vorige bladzijde worden ook vaak afgeleide eenheden gebruikt. Dit doet men om “mooie” getallen te krijgen. Een afgeleide eenheid heeft altijd een voorvoegsel dat de grootte van de eenheid aangeeft. Zie schema 3 (Vermenigvuldigingsfactoren) van je BINAS boekje. M k d c m l voorbeeld
mega kilo deci centi milli micro
106 103 10 –1 10 –2 10 –3 10 –6
een miljoen duizend een tiende een honderdste een duizendste een miljoenste
1 MW = 1 megawatt = 1⋅106 watt = 1 000 000 watt 1 kW = 1 kilowatt = 1⋅103 watt = 1000 watt 1 mg = 1 milligram = 1⋅10 –3 g 1 lg = 1 microgram = 1⋅10 –6 g 1 dL 1 cL 1 mL 1 lL
= 1 deciliter = 1⋅10 –1 L = 1 centiliter = 1⋅10 –2 L = 1 milliliter = 1⋅10 –3 L = 1 microliter = 1⋅10 –6 L
1L 1 dL 1 cL 1 mL
= 1000 ml = 0,1 L = 0,01 L = 0,001 L
9006073607_bw.indb 10
02-11-2012 12:26:23
NaSk 1 Leervaardigheden
11
Overige eenheden
Voor volume worden vrij veel verschillende eenheden gebruikt: 1 dm3 = 1000 cm3 1 cm3 = 1000 mm3 1 m3 = 1000 L 1 dm3 = 1 L 1 cm3 = 1 mL 1 mm3 = 1 lL Voor massa wordt ook de eenheid ton gebruikt: 1 ton = 1000 kg
Significante cijfers
Een meetwaarde is een gemeten waarde. Het laatste cijfer is geschat of afgerond, dus niet helemaal zeker. Het aantal betrouwbare cijfers van de meetwaarde noem je het aantal significante cijfers.
Formuledriehoek
Als je moet rekenen met een formule kun je vaak een formuledriehoek gebruiken. Hoe dat werkt zie je in onderstaande tekening.
Welke formule lees je af uit de driehoek? Figuur b: Houd je vinger op de m → je leest dan af: m = V × q m Figuur c: Houd je vinger op de V → je leest dan af: V = r Figuur d: Houd je vinger op de q → je leest dan af: q = m V
9006073607_bw.indb 11
02-11-2012 12:26:23
12 voorbeeld
Een beeldje van brons heeft een massa van 12,9 kg. De dichtheid (q) van brons is 8,9 kg/dm3. Hoe groot is het volume van dit beeldje? Het symbool voor volume is de letter V. Doe de stap van figuur c (vorige bladzijde). Lees af wat de formule wordt: V= m r V=
12, 9 = 1,5 dm3 8, 9
Omdat de dichtheid is gegeven in kg/dm3 (of kg per dm3 ), zie je dat in het antwoord dm3 terugkomt als eenheid.
1.3
Bronnen gebruiken en argumenteren Bronnen
Tijdens je studie, voor het maken van een verslag, voor een PO (Praktische Opdracht) of tijdens het examen moet je vaak natuurkundige bronnen gebruiken. Een bron geeft natuurkundige gegevens. Voorbeelden van bronnen zijn studieboeken, naslagwerken, handleidingen, internetsites, krantenartikelen en voedseletiketten. Let bij een bron altijd op of de gegevens juist zijn. Je moet de belangrijkste gegevens eruit halen en deze op de juiste manier verwerken.
BINAS
Vooral BINAS moet je goed kunnen hanteren. Kijk niet alleen bij de schema’s voor natuurkunde, maar ook bij de andere tabellen. Verderop in Samengevat wordt vaak naar BINAS verwezen. Ook kom je regelmatig voorbeelden tegen waarbij je BINAS nodig hebt.
Argumenteren
Soms moet je argumenten geven voor je mening.
9006073607_bw.indb 12
02-11-2012 12:26:24
NaSk 1 Leervaardigheden
voorbeeld
13
Men wil de hoeveelheid plastic in afval terugdringen. Om die reden is de overheid van plan statiegeld in te voeren op plastic frisdrankflesjes. In de discussie wordt door de voorstanders aangegeven waardoor dit beter is voor het milieu. Maar ook de tegenstanders van het statiegeldplan komen met hun argumenten. Een argument van een voorstander kan zijn: het overgrote deel van de flesjes komt zo terug en kan in dezelfde vorm worden hergebruikt. Het bespaart grondstoffen en vermindert zwerfvuil. Een argument van een tegenstander kan zijn: het inzamelen en het vervoer van ingezamelde flessen kost veel geld en energie. Er is een schoonmaakmiddel nodig, voordat de flessen weer hergebruikt kunnen worden. Dit schoonmaken kost arbeidstijd en dus geld. Het schoonmaakmiddel moet afgevoerd en verwerkt worden, wat ook belastend is voor het milieu.
9006073607_bw.indb 13
02-11-2012 12:26:24
www.samengevat.nl
samengevat
examenbundels
- stapsgewijs toewerken naar het examenniveau - oefenen met recente examens vmbo k Nederlands vmbo gt Nederlands vmbo k Engels vmbo gt Engels vmbo gt Duits vmbo gt Frans vmbo kgt wiskunde
Meer kans van slagen met de Examenbundel! De Examenbundel bevat oefenÂexamens met uitleg bij de antwoorden, zodat je leert tijdens
vmbo kgt biologie
het oefenen.
vmbo kgt nask 1
De bundel is speciaal samengesteld voor dit
vmbo gt nask 2
schooljaar, dus je oefent altijd de juiste stof.
vmbo kgt aardrijkskunde vmbo kgt economie
Test je kennis met de OriĂŤntatietoets en kijk voor meer tips om te slagen op www.examenbundel.nl.
vmbo kgt geschiedenis Digi-Trainer vmbo-b: Nederlands, Engels, biologie, wiskunde, nask1, economie
vmbo kgt
nask 1
nask 1
samengevat
- schematisch overzicht van alle examenstof - beknopte en heldere uitleg - snel en overzichtelijk door te nemen en te herhalen - het perfecte uittreksel
vmbo kgt
Examenbundel + Samengevat = jouw succesformule
Meer kans van slagen met Samengevat! Samengevat biedt je een helder en beknopt overzicht van alle examenstof. Met Samengevat kun je grote hoeveelheden stof snel herhalen en overzien. Je krijgt beter
vmbo kgt biologie 978-90-06-07362-1 vmbo kgt nask1 978-90-06-07360-7 vmbo gt nask 2 978-90-06-07361-4 vmbo kgt aardrijkskunde 978-90-06-07364-5 vmbo kgt economie 978-90-06-07363-8
9006073607_omslag.indd 1
en het onderscheid tussen hoofd- en bijzaken. Kijk voor tips en informatie over je examen op www.examenbundel.nl.
ONDERWIJSPERS
vmbo kgt wiskunde 978-90-06-07365-2
inzicht in de samenhang van de onderwerpen
20/10/15 14:01