Issuu

ÆSKAN og SKÓGURINN Jón Jósep Jóhannesson og Snorri Sigurðsson tóku saman

ÆSKAN og SKÓGURINN

Leiðbeiningar í skógrækt fyrir unglinga Jón Jósep Jóhannesson og Snorri Sigurðsson tóku saman

ÆSKAN og SKÓGURINn Leiðbeiningar í skógrækt fyrir unglinga

Jón Jósep Jóhannesson og Snorri Sigurðsson tóku saman

ÆSKAN og SKÓGURINn

Leiðbeiningar í skógrækt fyrir unglinga

Æskan og skógurinn: Leiðbeiningar í skógrækt fyrir unglinga ©Jón Jósep Jóhannessong og Snorri Sigurðsson tóku saman Gert eftir útgáfu Samstarfsnefndar um ár trésins 1980, lítilsháttar breytt Útgefandi: Mál og Menning 2020 Öll réttindi áskilin. Hönnun kápu: Sigrún Rakel Ólafsdóttir Umbrot: Sigrún Rakel Ólafsdóttir Prentvinnsla: Upplýsingatækniskólinn Ljósmyndir: Hildur Guðmundsdóttir og úr safni Tækniskólans Bók þessa má eigi afrita með neinum hætti, svo sem með ljósmyndun, prentun, hljóðritun eða á annan sambærilegan hátt, að hluta eða í heild, án skriflegs leyfis höfundar eða útgefanda. ISBN 9788-7418-5774-9

Efnisyfirlit INNGANGUR ��7 NÁM Í SKÓLAGARÐI ��15 STARFAÐ AÐ SKÓGRÆKT ��21 JARÐVEGUR OG GRÓSKA �� 35 GIRÐINGAR �� 47 SKÓGRÆKT �� 49 ÓVINIR SKÓGARINS �� 53 ÞETTA LAND ÁTT ÞÚ �� 55 ÖRNENASKRÁ �� 60 PLÖNTUSKRÁ ��61

Inngangur Þetta er sagan af skóginum á Íslandi, að vísu aðeins örf áar svipmyndir af samskiptum þjóðar, lands og skóga. Þessi saga er að því leyti ólík öðrum sögum að sögu lok eru jafnlangt undan þegar bókinni lýkur og er hún hefst. En þetta er bókin ykkar, hinna ungu Íslendinga. Það eruð þið sem haldið sögunni áfram og síðan taka aðrir við af ykkur og enn aðrir af þeim. Í fáum orðum sagt. Við viljum færa Íslandi aftur þá skóga sem það átti einu sinni, fjölga trjátegundum þess og búa öðrum gróðri yl og næði í skjóli þeirra. Mikið verkefni bíður okkar. Til þess að geta leyst það af hendi þurfum við að læra margt. Lærdóm og þekk ingu getum við sótt til þeirra sem fróðari eru, hlýtt á mál þeirra sótt námskeið og skóla. En við getum líka sótt þekkingu í okkar eigin bók. Ísland er með yngstu löndum jarðar og bera jarð myndanir landsins glögg merki þess. Þau öfl sem sköp uðu landið eru enn að verki, enda er Ísland eitt af mestu eldfjallalöndum heims. Kunnar eru að minnsta kosti þrjátíu til fjörutíu eldstöðvar sem gosið hafa hundrað og fimmtíu sinnum frá landnámsöld. Land ið hef ur að lang mest u leyt i hlað ist upp af tvenns konar bergtegundum, blágrýti og móbergi. Mót

un þeirr a er ólík enda breyt ist landslagið þar sem bergmyndan irnar mætast. Blágrýtisfjöllin eru regluleg að lögun, hlaðin upp úr hraunlögum en móbergsfjöllin eru úr lausum, öskukenndum gosefnum sem hlaðist hafa upp undir jöklum og orðið síðan að föstu bergi. Blágrýtissvæðin eru tvö, annað austanlands frá Breið amerkursandi til Þistilfjarðar en hitt vestanlands frá Bárðardal til Kollafjarðar. Á milli blágrýtisspildnanna er lægð sem fyllst hefur yngri gosmyndunum, einkum grágrýti og móbergi. Á þessu svæði eru enn flestar hinna virku eldstöðva. Auk þessa eru líparítmyndanir á víð og dreif um landið. Fyrir um tíu þúsund árum eða í lok síðustu ísald ar hafði landslag á Íslandi fengið að mestu þann svip sem það ber nú. Þó hafa margs konar breytingar átt sér stað síðan af völdum eldgosa, vatns og vinda. Myndun landsins lýkur raunar aldrei. Eldgos hlaða upp landið en jöklar og ár brjóta það niður og úthafið sverfur strendur þess. Gróður landsins var harla fáskrúðugur þegar ísöld lauk. Harðgerðar tegundir t.d. birki, víðir og ýmsar jurtir lifðu af fimbulvetur ísaldanna. Seinna barst til landsins fjöldi tegunda frá öðrum löndum. Fyrst breiddust fáar, nægjusamar plöntur út um auð nina, svo sem grastegundir og nokkrar lágvaxnar blóm plöntur ásamt birki og viði. Þetta er unnt að sjá enn í dag þar sem jöklar eyðast. Gróðurinn hafði nægan tíma til að breiðast um landið eftir því sem jöklarnir hop uðu og loftslag hlýnaði. Hér voru engar skepnur til að

granda honum í tíu þúsund ár, uns mannabyggð kom til sögunnar. Gróðurinn skipaði sér í gróðurhverfi eftir því hvernig lífsskilyrði voru. Háfjallagróðurinn tók sér bólfestu við efstu gróðurmörkin sem neðar tóku önnur gróðurhverfi við. Þar sem vatn stóð uppi og deiglent var settist vot lendisgróður að, í vötnum og tjörnum hafðist vatna gróðurinn við, en birkið lagði smám saman undir sig mestallt gróðurlendið og í skjóli skóganna dafnaði hinn fegursti blómjurtagróður. Birkið teygði sig einnig upp fjallshlíðarnar allt upp í fjögur til fimm hundruð metra hæð yfir sjó. Þannig leit Ísland út, þegar fyrstu landnemarnir komu hingað.

* * * Frá landnámsöld og fram á miðja fjórtándu öld lifðu Íslendingar aðallega á búskap og hlunnindum landsins. En hvað var það sem gerði vaxandi þjóð kleift að lifa nær eingöngu á landbúnaði í meir en fjórar aldir? Það var umfram allt víðáttumikið gróðurlendi, ekki hvað síst birkiskógarnir. Úr birkiskógunum fengu menn eldivið og viðarkol og efnivið í alls konar húsgögn og amboð. Á fyrstu öldum Íslands byggðar var járn unnið úr mýrarrauða. Var sú járnvinnsla nefnd rauðablástur, þurfti til hennar mikið magn viðarkola. Einnig þurfti við ark ol til hvers kon ar járn smíð a og til að dengj a gömlu, íslensku ljáina. En birkiskógurinn veitti fyrst og fremst öðrum gróðri skjól og verndaði landið gegn uppblæstri. Hann mildaði veðráttuna, skýldi búfé í illviðrum og gerði kvikfjárrækt arðbærari. Hann var líka oft þrautalendingin í harðind

um er heyskortur svarf að en þá var lim höggvið til fóð urs fyrir búfé. Þá var kornrækt miklu árvissari í skjóli skóganna. Á fjórtándu öld dundu yfir þjóðina stórfelldar nátt úruhamfarir. Heil byggðarlög eyddust af völdum eld gosa og jökulhlaupa t.d. í Skaftafellssýslum. Þessum hörmungum fylgdu síðan drepsóttir og hungurdauði. Um miðja öldina fóru atvinnuhættir þjóðarinnar að breytast. Landbúnaði hnignaði þá ört, því að gróður lendi var tekið að minnka mjög. Þjóðinni hafði fækk að, verkkunnáttu hrakaði og búskapur orðið einhæfari, kornyrkja t.d. lagst að mestu leyti niður. Íslensku landnemunum og afkomendum þeirra hef ur eflaust þótt vænt um landið engu síður en okkur. En þá skorti reynslu og þekkingu til að nytja það skynsam lega og þetta kom harðast niður á skógunum. Þeir voru höggnir gegndarlaust þegar á fyrstu öldum Íslands byggðar. Þjóðin átti fárra kosta völ til þess að halda lífi frá ári til árs, frá öld til aldar. Hún átti þann kost einan að draga fram líf sitt á þeim náttúrug æðum, sem landið lagði í hendur henni. Þetta gerði hún. Auðlindir landsins nýtti hún sér til bjargar og lét hverjum degi nægja sína þjáningu. Hún spurði ekki, hvernig sú lind yrði á morgun sem þurrausin var í dag og gekk svo nærri uppsprettunni sjálfri að hún varð aldrei söm eftir. Fáir hafa lýst þessu betur en Stephan G. Stephansson: Í þúsund ár hrísið og heyið úr haganum reiddu menn inn. Og naktara og nærskafnar flegið gat næstsetumaður en hinn.

Íslendingar gerðu sér ekki grein fyrir afleiðingum fyrr en í óefni var komið. Víða í fornritum okkar er minnst á skógana sem verið hafa í landinu þegar ritin voru samin. Ari fróði segir að landið hafi verið viði vaxið milli fjalls og fjöru er það byggðist. Þessi frásögn er stórmerk því að hún er skráð af höfundi sem fáir véfengja. Í Landnámu er víða getið um skóga. Við flettum upp í bókinni, finnum eftirfarandi kafla og lesum þar þessa sérstæðu og skemmtilegu frásögn: „Þórir dúfunef var leysingi Öxna-Þóris; hann kom skipi sínu í Gönguskarðsós; þá var byggt hérað allt fyrir vestan; hann fór norður yfir Jökulsá að Landbroti og nam land á milli Glóðafeykis og Djúpár og bjó á Flugu mýri. Í þann tíma kom út skip í Kolbeinsárósi, hlaðið kvikfé en þeim hvarf í Brimnesskógum unghryssi eitt en Þórir dúfunef keypti vonina og fann síðan. Það var allra hrossa skjótast og var kölluð Fluga.“ Í byrjun átjándu aldar lýsa Árni Magnússon prófessor og Páll Vídalín lögmaður Brimnesi þannig: „Rifhrís er hér nokkuð til eldingar.“ Í dag er land þetta skóglaust með öllu. Fátækt, einokun og versnandi stjórnarfar á Íslandi gerði þjóðinni æ erfiðara að byggja landið, og loks var svo komið um aldamótin 1700 að stjórnvöldin sáu að eitthvað varð að gera til þess að þjóðin yrði ekki aldauða. Friðrik konungur fjórði skipaði því Árna Magnússon og Pál Vídalín til þess að rannsaka hag lands og þjóðar og gera tillögur til umbóta. Bjarni Pálsson, síðar land læknir og Eggert Ólafsson ferðuðust einnig um landið laust eftir miðja öldina í sama skyni. Eggert samdi rit um ferðir þeirra félaga þar sem mikinn fróðleik er að

finna um skógana á Íslandi. Vegur Skúla Magnússonar landfógeta var þá mestur og eitt af umbótaáformum hans var að stofna til skóg ræktar í landinu. En þær tilraunir mistókust. Nítjánda öldin hófst með Norðurálfuófriðnum mikla sem hafði örlagarík áhrif hér sem annars staðar. Skóg ræktarhugsjónin lá í gleymsku um sinn. En ekki var langt um liðið á öldina er ýmsir áhrifamenn fóru að rita um skógrækt. Þeir bentu á þær afleiðingar sem eyðing skóganna hefði haft í för með sér. Nú væri svo komið að síðustu skógarleifunum væri stefnt í beinan voða. Þess vegna yrði að gera eitthvað til að bjarga þeim frá tor tímingu. Ekkert varð þó úr framkvæmdum fyrr en í lok aldarinnar.

* * * Aldamótunum 1900 var fagnað um gervallt Ísland. Skáldin ortu hvatningarljóð til þjóðarinnar. Vonir um batnandi hag mótuðu kynslóðina sem þá tók til starfa og með henn i hefst framf ar a skeið í öll um grein um þjóðlífsins. Nokkrir einstaklingar höfðu ræktað tré í görðum sínum, náð góðum árangri og sýnt að gróðursk ilyrði leyfðu ræktun trjáa. Árið 1899 hófu danskir áhugamenn tilraunir með

ræktun barrtrjáa á nokkrum stöðum og héldu þeim til raunum áfram fyrstu sjö ár aldarinnar. Nokkru seinna var Ræktunarfélag Norðurlands stofnað en það hafði mikið áhrif, einkum norðanlands. Ungmennafélög voru stofnuð um líkt leyti víða um land og tóku m.a. skóg rækt á stefnuskrá sína. Árið 1907 voru sett á alþingi lög um skógrækt og varnir gegn uppblæstri lands fyrir for göngu Hannesar Hafsteins. Landssjóður tók kostnað af skógræktinni á sínar herðar. Skógræktarstjóri var skip aður yfir allt landið en skógarvörður yfir hvern landsfj órðung. Tilraunum með ræktun barrtrjáa var haldið áfram til ársins 1913 en þá var þeim hætt og þráðurinn ekki tek inn upp aftur fyrr en eftir 1930. Starfssvið Skógræktar ríkisins verður nú tvíþætt: annars vegar friðun skógar leifa eins og fyrr, hins vegar fræsöfnun og uppeldi trjá plantna frá þeim stöðum á hnettinum þar sem loftslag er líkt og á Ís land i. Hér verð a því tím a mót í sögu íslenskra skógræktarmála. Loks skal þess getið að Skógræktarfélag Íslands var stofnað á Alþingishátíðinni 1930 og þjóðin minntist lýðveldis á Íslandi 1944 með stofnun Landgræðslusjóðs. Brautin er þó aðeins mörkuð en verkefnin bíða okkar. Þetta var árangurinn af hugsjónum íslenskra alda mótamanna sem skáldið Hannes Hafstein lýsir í þessu erindi: Sú kemur tíð, er sárin foldar gróa, sveitirnar fyllast, akrar hylja móa, brauð veitir sonum móðurmoldin frjóa, menningin vex í lundi nýrra skóga.

Nám í skólagarði Við köllum fram ímyndunaraflið og hugsum okkur að við séum stödd í skólagarði, þar sem við eigum að dveljast um tíma við nám og starf. Þessi skólag arður er á margan hátt öðruvísi en þeir sem íslensk æska hefur kynnst hingað til. Við sjáum mismuninn þegar lengra er lesið. Umhverfið er hlýlegt. Skjólbelti úr víði, greni og birki hlífa hinum smágerða gróðri sem við erum að rækta. Hér sjáum við nokkrar trjátegundir í uppvexti en auk þess runna, blóm, kálplöntur og rótarávextir og er öllu þessu snyrtilega fyrir komið. Jafnframt vinnunni er okkur kennt hið nauðsynlegasta til þess að geta skilið ræktunina og farið rétt að öllu. Við byrjum á því að læra ofurlítið um líf trjánna í skólagarðinum en seinna höldum við náminu áfram í Hallormstaðarskógi. grænt/rautt blóm

│Gerð trjánna Allar plönt ur eru gerð ar úr frum um. Utan um þær eru frumuveggir og innan þeirra er frymið en innst er frumukjarninn. Í frymi grænu plantnanna er blaðgrænan. Hún er mest ofan til í blaðholdinu og í henni fara fram mikil vægustu efnabreytingar plöntunnar. Í hverju tré eru margs konar frumur sem skipa sér saman og mynda vefi þess. Þar ríkir því verkaskipting eins og á sér stað í mannlegu samfélagi. Börkurinn eða barkarvefirnir verja tréð gegn hnjaski og varna útgufun. Fyrir innan börkinn liggja sál dæðarnar sem eru myndaðar úr lifandi frumum. Eftir þeim berst næring sú sem grænu kornin vinna úr loft inu. Viðaræðarnar eru aftur á móti gerðar úr dauðum frumum sem eru vel tengdar saman og gefa trénu styrk og sveigjuþol. Innan undir sáldæðunum er vaxtarlagið sem er ein göngu lifandi frumur. Við kynnumst starfi þess síðar. Þar fyrir innan er svo viðarvefurinn sem er myndaður af dauðum viðaræðum og viðarfrumum. Innst er loks trjámergurinn.

│Kolsýrunám Trén eru lifandi verur eins og menn og dýr og þurfa þess vegna fæðu. Næringarefnin taka þau til sín úr jarð veginum og loftinu. Á blöðum og barri trjánna eru smáaugu sem and rúmsloftið smýgur inn um. En í loftinu er lítið eitt af koltvísýringi sem er samsettur af tveim frumefnum, kol efn i og súr efn i. Trén taka til sín kolt ví sýr ing úr loftinu en grænukornin vinna kolefnasambönd úr kolt

vísýringnum og vatni, svo sem sykur, mjölvi, tréni, olí ur og fleiri lífræn efni. Þessi mikilvæga starfsemi getur aðeins farið fram í nægilegri birtu og hita. Allt líf á jörðunni á landi og í sjó á rætur sínar að rek ja til þessara efnabreytinga og eru því plönturnar und irstaða lífsins á hnetti okkar.

│Öndun Kolsýrunámið fer aðeins fram í hinum grænu hlutum plöntunnar í birtu og hita eins og fyrr greinir, en allir hlutar hennar anda jafnt á degi sem á nóttu, bæði ræt ur, stöngull og blöð. Trén anda að sér súrefni sem sameinast kolefna samböndum en á þennan hátt losnar orka sem þau nota til efnabreytingar og vaxtar. Öndunin er því andstæð við kolsýrunámið. Öndun: Súrefnið, sem plantan andar að sér, samein ast kolefnasamböndum hennar. Við það losnar orka, vatn og koltvísýringur. Plantan léttist. Kolsýrunám: Úr kolefni og vetni myndar plantan lífræn efni, en súrefnið hverfur út í andrúmsloftið. Plantan þyngist.

│Öflun vatns og útgufun Vatn er trjánum lífsnauðsynlegt við fæðuöflunina. Þau afla þess úr jarðveginum með rótunum og með því berast næringarefnin til hinna ýmsu hluta trésins. Eins er útgufun vatns frá trjánum nauðsynleg, því

að hún örvar vökvastrauminn og þar með flutning næringar um tréð. Útgufunin er mest frá laufi og barri trjánna og hún verður því örari sem heitara er í veðri. Einnig örva vindar útgufunina að mun. Venjulegast geta trén bætt sér allt það vatn sem frá þeim fer við útgufunina. En sé hörgull á vatni í jarðveg inum t.d. sakir langvarandi hita og þurranæðinga, þá er hætta á því að tréð geti ekki bætt sér missinn. Blöð þess linast og jafnvel visna og svo getur farið, að tréð deyi.

│Öflun fæðu úr jarðvegi Jurtanæringarefnin leysast upp í vatni jarðvegsins og berast gegnum ræturnar og upp eftir viðaræðunum. Næringarefnin sem trén taka til sín úr jarðveginum eru aðallega köfnunarefni, fosfór og kalí. Af öðrum næringarefnum má nefna kalk, magníum, brennistein, járn og bór. Fyrr greind efni hverf a aft ur til jarð ar þeg ar grös sölna eða tré falla og fúna. Öðru máli gegnir þegar land er slegið eða beitt, tré felld og flutt brott úr skógunum. Þá fer jarðveginn að skorta sum þessara efna, einkum köfnunarefni, fosfór og kalí. En unnt er þá að bæta úr næringarskorti með áburði. Plönturnar verða veikbyggðar og hætta að vaxa, ef jarðveginn vantar steinefni eða köfnunarefni. Þess vegn a er oft nauð syn legt að gefa ung um trjám og runnum áburðarskammt en gæta verður þess að hafa hann ekki stóran. Of mikil áburðargjöf hefur skaðleg áhrif og getur grandað smáplöntum. Eitt hið vandasamasta við alla ræktun er því að skera úr um áburðarþörfina. Köfnunarefni eykur vöxt blaða og sprota.

Fosfór og kalí örva rótarvöxt og flýta fyrir blómgun og aldinþroska. Tré, sem fá næga næringu, verja henni ekki eingöngu til vaxtar, heldur safna þau líka forðanæringu. Í sólríkum sumrum safnast mikil forðanæring í trjánum til næsta árs. Vöxtur þeirra fer því mjög eftir veðráttu undanfarins sumars.

│Vöxtur trjánna Á hverju ári bætist við hæð trjánna. Þetta sést best á furu og greni, því að krans af greinum vex út úr stofnin um þar sem árvöxturinn byrjar. Þess vegna er auðve lt að geta sér til um aldur ungra trjáa með því að telja greinkransana. En á gömlum trjám eru neðstu greinarnar fallnar brott svo að þessi aldursákvörðun er ekki einhlít. Því er ókl eift að segja til umaldur gamalla trjáa fyrr en þau hafa verið felld en þá má telja árhringana. Ljósir og dökkir hringar skiptast á í viðnum eins og sjá má þegar tré hafa verið felld. Þetta kemur af því að frumuskiptingin í vaxtarlaginu er mjög ör á vorin og viðurinn þá laus í sér og mjúkur. En er líða tekur á sumar verður frumuskiptingin hægari og dekkri. Öll tré sem eru af tvíkímblaðaflokknum svo og barrtré, gildna með því að bæta við sig nýju vaxtarlagi ár hvert. Á veturna er hvíldartími trjánna. Gott er að kunna skil á vexti plantna en við verðum einnig að muna að þær eiga sitt ákveðna ævis keið. Grænu plöntunum er skipt í þrjá flokka eftir lífsskeiði þeirra: einærar, tvíærar og fjölærar plöntur. Einærar jurtir spretta upp af fræi að vori, blómgast, fella fræ og deyja að hausti. Til þessara jurta teljast

mörg fegurstu sumarblómin sem ræktuð eru í görðum. Tvíærar jurtir safna forðanæringu fyrra sumarið en hið síðara blómgast þau, bera fræ og deyja að því loknu. Margar nytjaj urtir teljast til þessa flokks, t.d. gulrófan og gulrótin. Fjölærar plöntur eru þannig úr garði gerðar að þær geta lifað langa ævi og eru trén langlífust en þau geta lifað áratugum eða jafnvel öldum saman. Broddfuran sem margir kannast við hér á landi, getur þannig orðið allt að fjögur þúsund ára gömul. Hins veg ar verður t.d. íslenska birkið aðeins um hundrað til eitt hundrað og fimmtíu ára gamalt. Í skógunum þurfa að vaxa samtímis smáplöntur, ungur skógur, frætré og fullvaxinn skógur í hæfilegum hlutföllum. Ef ungu trjáplönturnar ná ekki að þroskast, eyðast skógarnir smátt og smátt.

Hestar í Blikastaðatúni

Starfað að skógrækt Í skólagarðinum skiptist á vinna og fræðsla jöfnum höndum allt sumarið. Komið er fram í ágúst. Reitir okkar eru vel hirt ir. Skjólbelti hafa verið klippt, grasfletir slegnir í síð asta sinn og kantar skornir. Á morgun hefst nýr þátt ur í náminu. Við eigum að fara í gróðursetningarferð til Austurlands, í Hallormsstaðarskóg en þangað er ferðinni heitið vegna þess að þar er skógrækt á Íslandi lengst á veg komin.

│Í Hallormsstaðarskógi Hallormsstaðarskógur er við Lagarfljót sunnanvert. Land sl ag er þar hæð ótt og víða nokk uð brattlent. Fjöllin suð aust ur af Hall orms stað rísa allt að sex hundruð metra yfir sjávarmál og setja þau allmikinn svip á landslagið einkum Hallormsstaðarskóg. Lögurinn, eða Lagarfljót öðru nafni, sígur þarna fram á leið til sjávar. Til að sjá er vatnsfallið líkara firði eða stöðuvatni en venjul egu fljóti. Ískalt jökulvatnið er gul grænt á litinn og víða er það hyldjúpt. Svo lygn er þessi mikla móða á kyrrum sumardögum og svo mjúkar eru boglínur hennar í víkum og vogum að landslagið allt fær mildan blæ og ljúfan. Á bökkum þessarar miklu jökulelfar og upp frá þeim hefur vaxið frægasti og mesti

skógur á Íslandi. Grös, blóm, jurtir og lynggróður einkenna jurta gróður Hallormsstaðarskógar eins og annarra íslenskra birkiskóga. Gras- og blómlendi eru þar sem jarðvegur er frjór og rakur og virðist jarðrakinn hafa meiri áhrif á gróðurfarið en hæð yfir sjó. Allt frá 1905 hefur Hallormsstaðarskógur notið meiri eða minni friðunar. Innan skógræktargirðingarinnar eru sex hundruð og tuttugu hektarar lands, sem að mestu leyti er skóglendi. Nú erum við stödd í Hall orms stað ar skóg i. Við kynnumst hér nýj um heim i og erum þó á Ís land i. Fyrsta daginn fáum við að vita hitt og þetta um fræ og meðferð þess.

│Fræ Öll skógrækt hér á landi er undir því komin að afla fræs af trjám sem vaxið hafa við svipaða veðráttu og ríkir á Íslandi. Það er brýn nauðsyn að kunna skil á fræi trjánna og meðferð þess það eð á því veltur allt um framtíð skóganna. Fræið þarf hæfilegt raka- og hitas tig til þess að spíra. Um spírunartímann verður því að hafa vakandi auga á sáðbeðunum. Einnig sækja fuglar mjög í allt fræ en frost og sjúkdómar spilla því oft. Það er því vandasamt starf að sá trjáfræi og annast smáplöntur. Lauftré eru dulfrævingar. Þau blómgast og bera fræ í flestum árum en oft líða nokkur ár milli fræára barr trjánna. Ef fræið á að ná góðum þroska, verður meðal hiti mánaðanna júní – september að vera allt að tíu stig á Celsíus. Þess vegna ræður sumarhitinn mestu um útbreiðslu

trjánna á norðurhveli jarðar og hversu hátt þau vaxa til fjalla. Reklat ré. Flest algengustu lauftrén sem vaxa í norð anverðri Evrópu teljast til reklatrjáa. Svo eru þau nefnd af því að blómin standa í reklum sem er þéttstæð, ein kynja blómskipun. Til reklatrjánna teljast m.a. birki, víðir og ösp. Barrtré eru berfrævingar. Fræblöð þeirra standa þétt saman og mynda köngla. Fræin liggja á milli fræ blaðanna. Kvenblóm barrtrjánna oftast minni en karl blómin og standa tvö eða þrjú saman á greinarenda en karlblómin standa í klasa umhverfis neðsta hluta sprot ans. Kvenblómin mynda könglana. Til barrtrjánna telj ast meðal annars fura, greni og lerki.

│Gróðrarstöðin Nú vinnum við um sinn í gróðrarstöðinni á Hallorms stað en þá kemur sér vel að hafa unnið í skólagarði fyrr um sumarið. Allir sem kynnast vilja skógræktarstarfseminni verða að þekkja eitthvað til gróðrarstöðva því að þær eru undirstaða íslenskrar skógræktar. Gróðrarstöðin á Hallormsstað er alls átján þúsund fer metrar eða tæpar sex vallardagsláttur að stærð. Hvergi sést yfir hana alla í einu því að henni er skipt í nokkra stóra reiti. Á hverju ári koma héðan um þrjú hundruð þúsund trjáplöntur sem er plantað á ýmsum stöðum, einkum á Hallormsstað og austanlands. Í stöðinni eru að jafnaði um ein og hálf milljón trjáplantna á aldrinum eins til fjögurra ára. Rétt er að minnast þess þegar horft er yfir þessar breiður af ungum trjáplöntum að þeim er líkt farið og ungum börnum. Þær eru viðkvæmari fyrir

hnjaski en fullvaxin tré. Skógarplöntur í uppeldi nema nú um einni og hálfri millj ón á ári. Marg ar hend ur þarf því til að plant a þessu magni á sem skemmstum tíma þar sem íslenska sumarið er svo stutt.

│Jarðvinnsla Jarðvegur í gróðrarstöð þarf að vera myldinn, hæfilega rakur og nokkuð sandborinn. Vinna þarf jarðveginn vel en til þess eru nú notuð ýmis vélknúin jarðvinnslutæki.

│Sáning Trjáfræi er ýmist dreifsáð eða raðsáð í beð. Fræið er misjafnt að stærð og gæðum og því er ekki alltaf sáð sama magni í hvern fermetra. Fara verður gætilega með það og gæta þess að spilla því ekki í meðförum. Trjáfræ er dýrt og oft komið langan veg. Skógrækt ríkisins fær m.a. fræ frá Alaska, Norður-Noregi og Rússlandi svo að nokkur helstu löndin séu nefnd.

│Hirðing Fjarlægja verður allt illgresi jafnóðum og það vex og sporna við sjúkdómum eftir mætti.

│Vökvun Vatn er nauðsynlegt öllum plöntum svo sem fyrr greinir. Því þarf að gæta þess vel að hvorki fræ né plöntur þorni um of í beðum, því að þá er dauðinn vís. Hættast er við ofþornun þegar sólfar er mikið og hlýindi. Þarf þá stundum að vökva daglega.

│Dreifsetning

Plönturnar eru að jafnaði látnar standa tvö ár í sáðbeði. Snemma vors eru þær teknar upp, greitt gætilega úr rótum þeirra, þeim raðað í kassa og rakur mosi lagður yfir ræturnar. Úr kössunum eru plönturnar dreifsettar, en þá er þeim plantað í beð með fimm til tíu sentimetra millibili svo að þær fái nægilegt vaxtarrými. Í þessum beðum standa þær í tvö eða þrjú ár en þá eru þær orðn ar svo stórar að þær eru hæfar til plöntunar.

│Vetrarumbúðir Öll þessi störf væru unnin fyrir gýg, ef ekki væri búið um plönturnar undir hinn umhleypingasama íslenska vetur. Er þetta gert með því að leggja lim yfir beðin og sand og mosa að plöntunum svo þær sviðni ekki undan vetrarstormum og í vorkuldum. Þetta er þó ekki einhlítt því að ávallt ferst eitthvað af plöntum, þrátt fyrir allan umbúnað.

│Trjátegundir Við sem erum svo lánsöm að dveljast sólríka vor- og sumardaga í skólagarði og höfum nú vikudvöl í Hall ormsstaðarskógi, hljótum bráðlega að verða fær um að veita öðrum leiðbeiningar. Við getum strax sagt þeim þetta: Birki eða ilmbjörk hefur myndað skóg hér á landi ein allra trjátegunda. Á Suðurvesturlandi og um Vest firði er birkið víðast lágvaxið kjarr en svæðið frá Vest fjörðum að Eyjafi rði er skóglaust með öllu. Í Þingeyjar sýslum eru allvíðlendir birkiskógar og kunnastur þeirra er Vaglaskógur, sem er einn beinvaxnasti og fegursti birkiskógur landsins. Á Austur- og Suðausturlandi eru Hallormsstaðarskógur og Bæjarstaðarskógur frægastir

en á Fljótsdalshéraði eru mörg skóglendi. Á Suður landi eru skógarleifar í uppsveitum Árnessýslu; suður af Heklu, í Þórsmörk og Skaftártungu. Birki þarf frjóan og rakan jarðveg ef það á að vaxa vel en það getur líka haldið lífi við erfiðari aðstæður en flestar íslenskar plöntur. Það er ljóselskt og þolir illa að standa í skugga. Stærstu bjarkir á Íslandi eru um 13 metrar á hæð. Reyniviður myndar hvergi skóga en vex hér og hvar innan um aðrar trjátegundir. Reynirinn verður allt að tíu metrar á hæð. Auk íslenska reynisins eru þessar erlendu reyniviðar tegundir: gráreynir, silfurreynir og seljureynir. Blæösp hefur fundist villt á fimm stöðum hér á landi og hefur verið ræktuð nokkuð í trjágörðum. Meiri von ir eru tengdar við aspartegund þá sem kennd er við Alaska og flutt var þaðan í fyrsta sinn hingað til lands árið 1944.

Plantað með haka. Útflött rót

Alaskaösp hefur nú verið reynd víða um land og vax ið mjög hratt. Aðeins eitt kvæmi1 af henni hefur hingað til verið flutt til landsins en reyna þarf fleiri því að vor hret hafa skemmt hana víða um Suðurland. Alaskaö sp þarf frjóan og rakan jarðveg, gott skjól og gras má ekki vaxa að stofni hennar ef hún á að ná skjót um vexti. Elri, hvítelri og rauðelri svipar til birkis og er af sömu ætt. Það hefur aðeins lítið eitt verið ræktað í trjá görðum hér á landi og í tilraunaskyni í skóginum á Hallormsstað. Elri vex aðallega í rökum og djúpum jarðvegi, einkum með fram ám og lækjum. Það er útbreitt um Asíu, Evrópu og Norður-Ameríku og vex þar á norðl ægum slóðum. Hið merkasta við elri er að á rótum þess lifa sveppir sem vinna köfnunarefni úr loftinu. Álmur, ættaður úr Norður-Noregi, hefur reynst vel hér á landi. Hann er fremur bráðþroska í frjóum jarð veg i og er frem ur stormþ ol inn. Álmur hef ur ver ið notaður í skjólbelti með góðum árangri. Hlynur er fallegt tré með stóra, fagurlagaða krónu. Hann er ræktaður sem garðtré á nokkrum stöðum hér á landi. Hlynur vex um Evrópu sunnan- og vestanverða og á Bretlandseyjum. Enn mætti nefna ýmis lauftré og margar víðitegundir er vaxa í Hallormsstaðarskógi og einnig skrautrunnar sem henta íslenskum staðháttum og notaðir eru í 1 Kvæmi er notað sem þýðing á erlenda orðinu proveniens sem merkir uppruni.

skrúðgarða. En þetta verður að nægja. Lengi er verið að fara um skóginn, þótt aðeins lauf trén séu skoðuð. Nú líður að kvöldi og við verðum að halda heim á leið. Við Kerlingará er numið staðar hjá björk nokkurri sem nú er orðin gömul og feyskin. Sagan segir að ein hverju sinni hafi Páll Ólafsson skáld mælt þessi orð til hennar er hann fór þar um veg: Gott átt þú, hrísla’ á grænum bala, glöðum að hlýða lækjarnið. Árla næsta morguns, áður en vinna hefst, byrjum við að skoða barrtrén og fræðast um líf þeirra. Við förum inn í Guttormslund sem er vísir að fyrsta barrskógi á Íslandi og þar segir skógarvörðurinn okkur frá lerkinu og ræktun þess. Hér sannast, að sjón er sögu ríkari. Síberískt lerki hefur verið ræktað á nokkrum stöðum um alllangt skeið og er því meiri reynsla fengin um vöxt þess við íslenskar aðstæður en flestra annarra barrtrjáa. Lerkið er ljóselskt tré og er mjög hraðvaxta i æsku. Það vex í alls konar jarðvegi en nær bestum þroska í frjórri jörð eins og flest önnur tré. Lerki er kjörviður og er notaður í vönduð hús, báta og bryggjur. Bændur hafa sóst mjög eftir lerkistaurum úr Hallormsstaðarskógi í girðingar af því að slíkir staur ar taka öðrum fram að gæðum. Rauðaviðurinn sem svo var nefndur á rekafjörum áður fyrr, var lerki. Lerki er meginlandstré. Þess vegna er áhersla lögð á ræktun þess í innsveitum norðan- og austanlands þar sem úrkoma er lítil.

Næst er ferðinni heitið að Jökullæk til að skoða rauð grenitré. Þessi tré eru mjög fögur og hafa náð ágætum þroska. Hæstu tré eru yfir 13 m á hæð. Rauðgreni vex um Norður-Evrópu. Um aldamót var farið að planta því í Tromsfylki í Noregi, jafnvel á stöð um sem eru fimm hundruð kílómetrum norðar en Ís land og þar eru nú gróskumiklir rauðgreniskógar. Hér á Hallormsstað hefur verið plantað talsverðu rauðgreni hin síðari ár. Rauðgreni hefur náð góðum vexti víða um land en því verður að velja skjólríka staði, helst í halla og það gerir miklar kröfur til jarðvegs, einkum að hann sé vel rakur. Árlega er flutt til Íslands töluvert af dönsku rauðgreni sem notuð eru í jólat ré. Ekki munu líða mörg ár þar til Íslendingar fá nóg af jólatrjám úr íslenskum barrskóg um. Það sáum við hér á Hallormsstað. Nú er snúið við og numið staðar á Atlavíkurstekk þar sem ýmsar erlendar trjátegundir vaxa. Hér stendur nú um tuttugu ára hvítgreni sem dafn að hefur allsæmilega. Heimkynni hvítgrenis er NorðurAmeríka. Frá Atlav ík urst ekk er hald ið út í Mörk sem er kunnasti staðurinn í Hallormsstaðarskógi. Þar er gróðrarstöðin, þar voru fyrstu tilraunirnar gerðar með ræktun erlendra barrtrjáa og standa þar mörg fögur og hávaxin tré frá þeim tíma. Blágreni er sú tegund barrtrjáa sem einna fyrst var gróðursett á Íslandi. Í Mörkinni á Hallormsstað standa nokkur tré sem eru yfir hálfrar aldar gömul. Þau hafa vaxið vel og lofa góðu um ræktun blágrenis á Íslandi. Blágreni hefur verið gróðursett á nokkrum stöðum

Birki & reyniviður

hin síðari ár, m.a. hafa nokkrar þúsundir plantna vaxið upp af fræi blágrenitrjánna í Mörkinni. Blágreni er upprunnið í Klettafjöllum NorðurAmeríku. Lýsishóll nefnist svæði utarlega í skóginum og þarna eigum við að byrja að planta. Hér fer sam an mik il gróska, fagurt útsýni og fjöldi erlendra trjátegunda sem fróðlegt er að kynnast. Við nemum staðar hjá sitkagreni fyrir neðan Fálkaklett og hlustum á útskýringar þeirra sem vita meira en við. Sitkagreni er bráðþroska trjátegund og þrífst best í loftslagi þar sem úrkoma og loftraki er mikill. Það er útbreitt um vesturströnd Norður-Ameríku, allt norður í Alaska en það vex sjaldan meir en hundrað kílómetra frá sjó. Af þessu sést að sitkagreni þolir vel sjávarseltu og raka og ætti því að vera hentug trjátegund fyrir eyland þar sem veðurskilyrði eru áþekk og í Alaska. Sitkagreni hefur verið gróðursett í tilraunaskyni á Hallormsstað en þar er of þurrviðrasamt fyrir það. Auk fyrrgreindra trjátegunda vaxa svartgreni og broddgreni í Hallormsstaðarskógi. Þá vaxa hér einnig nokkrar tegundir af þín: Síberíuþinur, balsamþinur,

hvítþinur og fjallaþinur en hann er vænlegastur til ræktunar hér á landi af þessum tegundum. Fjallaþinur er hið fegursta garðtré og vinsælt jólatré. Loks er skylt að nefna marþöll og fjallaþöll en lítil reynsla er enn fengin um þroska þeirra við íslenska staðhætti. Útsýni er fagurt af Lýsishól. Í björtu veðri ber Snæfell við loft yfir sunnanverðu Lagarfljóti. Fljótið býr yfir sér stæðum töfrum á kyrru kvöldi síðsumars í þann mund er bregða tekur birtu. En þó verður að halda heim. Staðnæmst er við Vín læk, dálitla lind í Gatnaskógi. Þar nema allir staðar sem leið eiga um skóginn. Skógarvörðurinn fer með okkur niður í Mörk, áður en við byrjum að vinna næsta dag og sýnir okkur ýmsar furutegundir. Skógarfuran er með elstu barrtrjám heims. Hún vex um alla Norðurálfu allt frá Suður-Evrópu til nyrsta hér aða Noregs og austur að Kyrrahafi. Birki & Blæösp

Skógarfuran hefur verið gróðursett í Hallormsstaðar skógi og fræ fengið frá ýmsum stöðum í Noregi og Sví þjóð. Hún er með nægjusömustu trjám en samt sem áður hefur ræktun hennar á Íslandi gengið misjafnlega. Orsökin er sú að skjaldlús sækir á hana og gengur oft svo nærri henni að ungar plöntur deyja. Aðrar eru að veslast upp í mörg ár. Örfáar standa þó af sér lúsina og sumar ná sér aftur eftir langan tíma. Elstu skógarfururnar á Hallormsstað voru gróður settar um 1909 og eru nokkrar þeirra orðnar að falleg um trjám. Fjallafuran er oftast margstofna runni, sem getur orðið allt að því fimm metra hár. Danir höfðu ræktað fjallafuru á jósku heiðunum í tugi ára áður en skógr ækt hófst á Íslandi. Þess vegna var hún flutt hingað til lands, jafnskjótt og byrjað var á skógrækt hér. Fjallafura er enn þá nægjusamari en skógarfura og þar sem hún vex bætir hún jarðveginn og eykur frjó semi hans. Stundum ber hún hér fullþroska fræ og hef ur sáð sér út af sjálfsdáðun. Heimkynni fjallafurunnar eru í Alpafjöllum. Bergfura er náskyld fjallafuru en sá er munur á þeim að bergfuran vex upp af einum stofni og verður allt að því tíu metra hátt tré. Hún bætir jarðveginn á sama hátt og fjallafuran. Bergfura vex hátt yfir sjó í Alpafjöllum og Pýreneafjöllum. Broddfura er háfjallatré og er mjög seinþroska. Hún verður aldrei stórvaxin fremur en bergfuran, er jafnvel enn þá harðgerðari og á Hallormsstað hefur hún borið þroskað fræ á hverju ári í meir en áratug. Broddfuru var sáð í Mörkina á árunum 1903–1906 og eru þar nú nokkrir tugir trjáa frá þessum árum.

Stafafura var ekki gróðursett á Hallormsstað fyrr en 1940. Þá voru fáeinar plöntur settar niður á Atlavík urstekk. En á síðari árum hefur hún verið sett víða um land og dafnar yfirleitt vel. Hún er harðger, hraðvaxta og hefur borið hér þroskað fræ. Heimkynni stafafurunnar eru vesturhéruð NorðurAmeríku. Lindifura vex í fjöllum Mið-Evrópu og austur um alla Asíu. Til hennar var sáð á Hallormsstað og víðar á árunum 1903–1906. Í Mörkinni standa nú um hundrað lind if ur ur á víð og dreif og hafa sum ar þeirr a náð ágætum þroska. Lindifuran er eitt hið fegursta tré með löngu og mjúku barri og standa fimm nálar ávallt saman í knippi. Við höfum nú skoðað helstu útlendu trjátegundirn ar á Hallormsstað og vinnan verður æ skemmtilegri. Skógurinn er heill ævintýraheimur og við hlökkum til hvers dags því að alltaf gerist eitthvað nýtt. Við hættum vinnu í þetta sinn, setjumst í hvirfingu og tökum lagið. Ljóð Laxness um skóginn varð fyrir val inu í þetta skipti: Bláfjólu má í birkiskógi líta. Blessað sé norðurhvelið, sem mig ól! Hallormur, má þá ei til einhvers nýta þinn unga vin á nýjum sparikjól, . . .

Jarðvegur og gróður Skógurinn er töfraheimur sem margir láta sér nægja að hrífast af en færri hafa kynnt sér. Við skulum enn ganga út í skóg, virða fyrir okkur blóm og grös, fræðast um líf þeirra og sambúð þeirra við skóginn. Frjómoldin er ein mesta auðlind hvers lands. Hún er kvik af lífi. Þar eru heimar ótal tegunda af smádýr um, gerlum og sveppum. Þessar lífverur breyta leifum plantna og dýra í næringu handa nýjum gróðri og stuðla að aukinni frjósemi. Þar sem hlýju og skjóls nýtur, búa þessar lífverur við betri lífsskilyrði en á berangri og því eykst frjósemin á slíkum stöðum. Ef til vill er brýnna fyrir Íslendinga en nokkra aðra þjóð sem fæst við skógrækt að gera sér grein fyrir þessu því að landið liggur langt í norðurvegi og má heita skóg laust eins og nú er komið. En þegar skógarnir hurfu, þvarr skjólið sem þeir veittu og jafnframt minnkaði frjósemi landsins og gróðurbreytingar fylgdu í kjölfarið. Við þurfum að hafa þetta í huga og velja um sinn til skógræktar þá staði, svæði eða héruð sem hagstæðust eru fyrir trjágróður. Slíkir staðir eru margir eins og reynslan hefur þegar sannað. Við skulum drepa á nokkuð atriði sem miklu máli

skipta þegar land er valið til skógræktar: Tré vaxa yfirleitt betur í halla en á flatlendi. Þar seytlar súrefnisríkt jarðvatn í sífellu um efstu lög jarð vegsins, flýtir fyrir rotnun jurtaleifa og þar verður jarð vegur frjór og gljúpur. Trén þurfa skjól fyrir þurrustu vindáttinni. Helst ætti að velja trjálundum stað í halla mót suðvestri þar sem staðhættir leyfa. Undir hömrum er skjól og bergið varpar frá sér hita, jafnvel eftir sólsetur. Auðveldast er að átta sig á gæðum jarðvegs með því að athuga gróðurhverfin. Í skógi vöxnum löndum eru hæð og aldur trjáa notuð til að dæma um grósk u skógr ækt ar svæð a. Síð an er vaxtarstöðum skipað í gróskuflokka. Hér á landi er þessu á annan veg farið, þar sem við eigum aðeins birkiskóga sem sætt hafa misjafnri með ferð um langan aldur. En samt getum við haft hliðsjón af þessu. Hallormsstaðarskógi hefur nýlega verið skipt í þrjá gróskuflokka og gróðurhverfin síðan flokkuð eftir þeirri skiptingu. Þetta hefur auðveldað staðarval fyrir ýmsar erlendar trjátegundir og gefið þar með von um betri og árvissari vöxt. Í fyrsta og besta gróskufl okknum vaxa elftingar, reyr gresi og ýmsar blómplöntur. Í slík gróðurhverfi er greni tegundum, þin og lauftrjám plantað. Í öðrum flokki vex língresi, bugðupuntur ásamt bláberja- og hrútaberja lyngi. Þar er aðallega plantað lerki. Kræki- og sortulyng lendir svo í þriðja og lakasta gróskuflokknum. Furu tegundunum er valinn þessi flokkur, enda fá þær feg urstan vöxt í ófrjórri jörð. Á bersvæði, þar sem land er beitt um langan tíma,

hverfa flestar blómplöntur. All erfitt er því að dæma um grósku slíks lands. En eftir nokkurra ára friðun skjóta blómplönturnar upp kollinum á nýjan leik. Allir kann ast við þetta úr laufskógagirðing um víðs vegar um land. Blágresi, Alaskaösp lauf brennisóley, brönugrös, fjalldala fífill, maríustakkur og umfeðmingur vaxa t.d. aðeins í frjórri mold. Þar sem raki er mikill vaxa geithvönn og mjaðurt. Gróðurhverfi, þar sem mest ber á heilgrösum, reyrgresi og elftingum er yfirleitt gott skógræktarland. Kræki- og sortulyng, svo og ýmsar blómplöntur, svo sem holtasóley, blóðberg, geldingahnappur, gulmaðra, lambagras og holurt vaxa helst í frjóefnasnauðu landi. Í tirjóttu og þurru mólendi ber oft mest á þursakeggi og móasefi, en varhugavert er að taka slíkt land til skógr æktar nema bylta því fyrst og bera í það lífrænan áburð. Mýrlendi þar sem ýmsar starir vaxa, getur loks orðið ágætt til skógræktar ef það er hæfilega þurrkað. Þar bíða mikli verkefni. Í mörgum skógræktargirðingum eru leirflög, melar og rofabörð. Í slíkt land má ekki gróðursetja tré nema rækta jafnhliða annan gróður, til dæmis lúpínur.

│Plöntun Fátt virðist einfaldara en setja niður trjáplöntur. En þetta verk verður að leysa af hendi af nákvæmni og fyllstu alúð. Annars er allt unnið fyrir gýg. Oft heyrist því fleygt að trjáplöntum sé víða holað niður í flaustri og þar við látið sitja. Sannarlega má ekki kasta til þess höndum að planta

trjám. Sakir hroðvirkni hafa margar plöntur farið forgörðum, margfalt fleiri en þær sem deyja af öðrum orsökum, t.d. í þurrki, frosti og illri meðferð í upptöku eða við flutning.

│Hvenær á að planta? Plöntun getur hafist þegar snjóa leysir á vorin og jafnvel áður en frost er úr jörðu. Þá er jarðrakinn mestur. Halda má verk inu áfram til miðs júní þegar tíð er vætu söm. En þá er vissara að hætta plöntun inni í bili. Mesta hitatímabil sumarsins er þá fram undan og jarðvegurinn farinn Hvernig á að haka að þorna. Í byrjun ágúst má venjulega hefjast handa á nýjan leik en hætta aftur í lok þess mán aðar. Þó má halda áfram nokkru lengur ef gróðursett er inni í skógi eða kjarrlendi.

│Staðarval Enginn skyldi hefja trjáplöntun fyrr en hverri tegund hefur verið valinn staður og reiknað út hve mikið land fer undir væntanlega plöntun. Þetta þarf að gera áður en plönturnar eru pantaðar svo tryggt sé að hver tegund fái jarðveg við sitt hæfi. Flokkun á landi eins og sagt er frá í kaflanum um jarðveg og grósku kemur í veg fyrir að menn panti óhentugar trátegundir.

│Útvegun plantna Þá kemur að því að útvega plöntur en þær verður að panta tímanlega frá næstu gróðrarstöð. Ef gróður setja á greni mega plönturnar ekki vera yngri en fjög

urra ára. Stærð og aldur plantnanna verður þó ætíð að miða við vaxtarskilyrði á staðnum. Þar sem grasvöxtur er mikill skal eingöngu planta stórum og þroskamikl um plöntum. Ekki sakar að skýra frá plöntunarstað, ástandi girðingar, landstærð og landgæðum um leið og plönturnar eru pantaðar svo að skógarverðir eigi auðveldara með að átta sig á verkinu og gefa leiðbein ingar.

│Vinnutilhögun Alla vinnu verður að skipuleggja mjög vel áður en plönt urnar koma á áfangas tað. Verkfæri þurfa að vera næg og góð og útvega þarf eftirfarandi áhöld í tæka tíð: bjúg skóflur, haka, stunguskóflu, þjalir, trjáklippur, beittan hníf, plöntupoka, snúrur og hæla eða merkjaflögg. Allt á að vera komið á staðinn áður en plönturnar koma svo að verkið geti hafist án tafar. Þegar plöntur koma á áfangastað skulu þær strax leystar úr umbúðunum, greiddar varlega í sundur og síðan settar í rásir. Rásirnar skulu vera á skuggsælum og skjólgóðum stað. Þannig má geyma plöntur í nokkra daga. Ef sólfar er mikið er nauðsynlegt að breiða yfir þær en forðast skal að vökva þær um of.

│Verkfæri Hér á landi eru einkum notuð tvenns kon ar verkfæri við plöntun. 1. Bjúgskófla. Hún er aðallega notuð þar sem jarðvegur er ekki grýttur. Fljót legt er að plant a með þess u verkfæri og getur vanur maður sett

Hvernig á að haka

niður sjö til átta hundruð plöntur með því á ein um degi í góðu landi. 2. Plöntuhaki. Hann er notaður þar sem land er grýtt. Nokkru seinlegra og erfiðara er að planta með haka en bjúgskóflu.

│Hvernig á að planta? Trjáplöntur eru settar niður á mismunandi hátt en eitt verður ávallt að hafa hugfast þegar planta er hand leikin: Hún er lifandi! Hér á landi er mestallt trjáfræ innflutt og kostnaður við plöntuuppeldi mikill. Þess vegna er hver planta mikils virði. Því er brýn nauðsyn að sá sem plantar minnist þess ávallt að án vandvirkni hans er einskis árangurs að vænta. Þessar aðferðir eru algengastar við plöntun: 1. Plantað við lóðréttan holuvegg a) Bjúgskófla Hola er stungin eins og með venjulegri skóflu. Bjúg skófla er þannig gerð að stinga þarf aðeins á tvo gagn stæða vegu þannig að moldarhnaus liggur laus á skófl

Hér sést hvernig plantað er tré

unni í seinni stungu. Þess verður umfram allt að gæta að annar veggur holunnar sé lóðréttur. Plantan er sett niður í holuna, lögð að lóðrétta veggnum og greitt úr rótum hennar. Síðan er hnausunum ýtt af skóflublað inu ofan í holuna þannig að hann falli í fyrri skorður og loks er stigið á hann með öðrum fæti svo að plantan sitji vel föst. Komi það fyrir að rætur plantna séu langar svo að þær bögglist í botni holunnar, verður að rótstýfa með beittum hníf eða trjáklippum. b) Haki Þegar haki er notaður við plöntun er grasrótin höggvin af 20x20 sentimetra fleti og hola gerð með hakablaðinu þannig að einn veggur hennar verði lóðréttur, mold inni rótað upp úr holunni með hakablaðinu og mulin, ef með þarf. Þessi plöntun er að því leyti frábrugðin hinni fyrri að besta gróðurmoldin er nú sett næst rótum plöntunnar, grasrót fjarlægð og áburðargjöf því auðveldari. Sjálfsagt er að planta með haka þar sem land er grýtt eða grasvöxtur mikill. Eftir plöntun skulu greni og furutegundir standa jafndjúpt og þær stóðu í græðireit en lerki og lauftrjám

nema birki, reyni og elri skal planta nokkru dýpra. 2.

Plantað með útflattri rót

Grenitegundum er stundum plantað á þennan hátt og er þá haki notaður. Grasrótin er höggvin af eins og getið er um hér að framan. Síðan er jarðvegur losaður niður í sjö sentimetra dýpt og honum rótað upp úr flaginu með hakanum. Þá er plantan tekin, sett ofan í jarðsárið og greitt úr rótum hennar til allra hliða. Besta gróður moldin er lögð á hvolf kringum plöntuna. Ef þjappað er hæfilega að plöntunni með öðrum fæti á hún að hafa nægilega festu í moldinni. 3.

Garðplöntun

Alldjúpt hola er þá grafin með venjulegri stunguskóflu, lífr ænn áb urð ur sett ur í botn hol unn ar og honum bland að sam an við jarðv eg. Þá er plant an tek in og henni haldið í miðri holu á meðan greitt er úr rótum og holan fyllt með mold. Að lokum þarf að stíga þéttings fast í kringum plöntuna svo að hún sitji föst. Á þennan hátt eru stórar plöntur yfirleitt settar nið ur. Við höfum nú rifjað upp ýmislegt sem okkur er kennt um plöntun en við höfum ekki enn minnst á hvernig

Plantað með haka. Útflött rót

vinna okkar í skóginum fer fram. Við byrjum á því að taka nokkra tugi trjáplantna úr beðinu sem þær hafa vaxið í, setjum þær í kassa eða plöntustamp og förum með þær út í Lýsishól. Þar eru plönturnar settar niður eins og fyrr segir. Ráðstafanir eru gerðar til þess að rætur plantnanna þorni ekki, hvorki í upptöku né við plöntun og strangt eftirlit haft með því. Fyrst í stað er ætlast til að tveir vinni saman og setji niður og gangi frá einni plöntu á mínútu. En af köstin vaxa með aukinni leikni. Okkur er skipt í fimm manna hópi og gert ráð fyrir að hver hópur setji niður til jafnaðar áttatíu plöntur á klukkustund. Einn úr fimm manna flokknum er verk stjóri sem fylgist með því ásamt kennaranum, að vand lega sé plantað. Við vinnum þá af kappi í tuttugu mín útur en síðan er hvíld í tíu mínútur. Sá tími er notaður til að fræða okkur um skógrækt en stundum njótum við einnig hvíldarinnar eins og okkur best lystir. Vinnum síðan enn í tuttugu mínútur og aftur er tíu mínútna hvíld. Þannig koll af kolli. Hér hafa snúrur verið strengdar og ætlast er til að plantað sé með fram þeim svo að bil milli plönturaða sé jafnt. Þá er lerki og greni sett í plöntupokana og vinnan hefst skipulega. Plantað er í brekku og við byrjum neðst. Þegar lokið er við að planta með hverri snúru er hún færð til. Bil milli þeirra er haft um 1,50 m og á milli plantnanna er haft svipað bil. Þó verður að gæta þess að velja bestu staðina fyrir plönturnar þótt gert sé ráð fyrir þessu millibili og planta hvorki á þúfnakolla né í dældir milli þúfna, þar sem hætta er á að vatn safnist fyrir. Ekki má heldur setja í flög eða melfláka.

Unglingarnir planta af krafti og stinga fyrst fyrir með bjúgskóflu eða haka. Þeir gæta þess að taka plönturnar ekki úr pok un um fyrr en hol an er full gerð. Annars þorna ræturnar. Þeir varast einnig að sólin nái nokkuð að skína á ræturnar. Í fyrstu eru þeim mislagðar hendur en æfast fljótt. Sumir eiga erfitt með að festa plönturnar nægilega, nokkrir böggla ræturnar og aðrir setja plöntuna of djúpt. En það verður hverjum að list sem hann leikur. Þannig líður dagurinn og brátt er vel unnu dagsverki lokið. Við göngum frá plöntum og áhöldum og hver hreinsar mold af sínu verkfæri. Við höfðum nú plantað nokkrum þúsundum trjáa í skóginn. Eftir tuttugu ár getum við vonandi sagt eins og Stephan G. Stephansson í kvæðinu Í Nýjaskógi: Nú prýða sig hæðirnar tvítugum trjám. – Í tirjunum grúfðu þær sviðnar og auðar er kynni vor hófust, frá kolli o´n að tám með kvikuna bera og vorgróður-snauðar. Þetta erindi á þó enn betur við þegar við förum að planta í skóglaust land.

│TIL MINNIS 1. Farið gætilega með rætur plantnanna og látið þær hvorki þorna né sól skína á þær. 2. Geymið aldrei plöntur í umbúðum dægurlangt, hvorki utanhús né innan. 3. Hellið aldrei vatni á rætur trjáplantna og dýfið þeim því síður niður í vatn. 4. Kynnið ykkur nákvæmlega hve djúpt á að setja hverja trjátegund. 5. Greiðið vel úr rótum plantnanna og skerið heldur af þeim lengstu með beittum hníf en að láta þær bögglast í holunni. 6. Látið ætíð bestu gróðurmoldina falla næst rót_ unum við plöntun. 7. Farið gætilega með áburð og látið tilbúinn áburð aldrei snerta ræturnar. 8. Skiljið aldrei eftir djúpa laut við plöntuna að plöntun lokinni. 9. Forðist að planta í þurranæðingi eða breyskju hita. 10. Fylgist vel með vexti plantnanna fyrstu árin eftir plöntun og setjið nýjar plöntur í stað þeirra sem deyja.

Girðingar Einn daginn hættum við vinnu fyrr en endranær. Úti við Hafursá eru menn að lagfæra skógræktar girðinguna og endurnýja nokkurn hluta hennar. Við skulum skreppa þangað. Það á að sýna okkur hvernig verkið er unnið og hvernig svona girðingar eigi að vera. Við eigum sem sé að kynnast flestu sem lýtur að skógr ækt. Girðingar skal vanda vel því að þær eiga að standa lengi. Fyrst þarf að velja besta girðingarstæðið, því næst útvega gott efni og í þriðja lagi setja niður trausta hornstaura og máttarstólpa á réttum stöðum. Þá er net og gaddavír strengt á þessa staura en grennri staurar reknir niður á eftir og girðingin einnig reist á þá. Skóg ræktargirðingar eru rúmur metri á hæð, sjaldan yfir hundrað metrar milli máttarstólpa og tíu metrar á milli venjulegra staura. En á milli þeirra eru negldar tvær reglur á girðinguna til að treysta hana. Ganga þarf sér staklega vel frá hlið-, máttar- og hornstólpum. Jarðýtur eru stundum notaðar til að jafna girðingar stæði svo að auðveldara sé að beita vélknúnum tækjum við verkið og létta flutninga efnis. Ekki þarf að hlaða undir slíkar girðingar. Okkur þótti gaman að sjá vinnubrögð girðingar mannanna við Hafursá því að svona vinnu höfðum við

ekki áður séð. En hitt þótti okkur merkilegt að þarna voru eingöngu notaðir lerkistaurar úr Hallormsstaðar skógi. Við höfðum einmitt verið að planta lerki og okkur fannst það öðlast meira gildi við þessa sjón. Hvað gæti þjóðin sparað mikið ef hún ræktaði nógan efnivið í girðingarstaura í landinu sjálfu, og hvað gætu margir unglingar fengið sumarvinnu við þessa ræktun? Samt er hið mikilvægasta enn ótalið. Við hugsuðum til allra litlu plantnanna í skóginum. Þær myndu flestar tortímast og aldrei verða að trjám ef landið væri ógirt. Við biðjum því alla að taka höndum saman og muna: •

að loka alltaf hliði á eftir okkur

•

að klifra ekki að óþörfu yfir girðingar

•

að klippa aldrei sundur girðingar til þess að komast leiðar okkar með farartæki.

Skógrækt Áður en við förum frá Hallormsstað, skulum við biðja skógarvörðinn að koma með okkur út að Ormsstöðum. Þar er margt merkil egt að sjá: Hér er svæði sem nýlega hefur verið ræst fram og hér er nýtt að læra um skóginn og ræktun hans. En svo oft erum við búin að nefna skógrækt að orð ið er farið að skýra sig sjálft. Við erum hætt að hugsa um hvað í því felst. Og því leggjum við þessa spurningu fyrir skógarvörðinn að leiðarlokum: „Hvað merkir orð ið í raun og veru? Hverju eigum við að svara ef við erum spurð?“ Skógrækt merkir ræktun skóga í þeim tilgangi að afla viðar. Er þá ýmist átt við ræktun eldri skóga eða gróðursetningu trjáplantna þar sem ekki var skógur fyrir. Skógræktin mótast aðallega af tvennu, annars vegar fjárhagshliðinni en hins vegar af því hvaða trjá tegundir skuli rækta án þess að frjómáttur jarðvegsins þverri.

│Framræsla Súrefni er nauðsynlegt öllum gróðri. Trén taka til sín súrefni bæði gegnum rætur, barr og blöð. En þegar kyrrstaða er á vatni í jarðvegi verður hann snauður að súrefni. Þar að auki er mjög blautur jarðvegur tyrfinn

og kaldur og loftið því svalt sem liggur að honum. Í slíkum jarðvegi vex trjágróður illa og vöxtur trjánna verður óeðlilegur þar til landið hefur verið ræst fram. Þetta sést mjög greinilega í mýrunum fyrir ofan Orms staði. Þær voru skóglausar áður en þær voru ræstar fram.

│Sáning Skógurinn yngir sig upp af sjálfsdáðun þegar trén hafa náð vissum aldrei og borið fræ. Einnig er unnt að sá til skóga þar sem nóg er af góðu og ódýru fræi.

│Plöntun Við höfum áður rætt um plöntun trjátegunda. En hér er rétt að minnast á eftirfarandi atriði. Annaðhvort verður að sá trjáfræi eða setja niður plöntur þar sem skóglaust land er tekið til skógræktar. Vilji menn taka upp ræktun trjátegunda sem ekki eru fyrir verður að gera hið sama. Síðari aðferðinni er oftast beitt og liggja til þess margar ástæður. Meðal annars er trjáfræ mjög dýrt og torfeng ið en við sáningu þarf margfalt magn.

│Umhirða Þótt fjöldi trjáplantna hafi verið settur niður má enginn halda að verki sé lokið og aðeins þurfi biðlund þar til skógurinn er fullvaxinn. Alls konar óhöpp geta komið fyrir fyrstu árin eftir plöntun, einkum þó á berangri. Mik ill gras vöxt ur dreg ur mjög úr vext i alls trjá gróðurs. Hann rænir ljósi, hita, raka og næringu frá hinum ungu, viðkvæmu trjáplöntum og tefur eðlilegan vöxt þeirra. Sömu áhrif hafa birkiteinungar sem mynda þetta runna umhverfis ungar barrplöntur.

Því er nauð syn legt að hald a grasv ext i og birk i sprotum í skefjum eins og frekast er unnt. Fylgjast þarf með því hvort sjúkdómar eru í trjám og fjarlægja þegar þau tré sem sjúk eru. Loks geta vor- og hausthret tortímt ungplöntum og verður þá að fylla í skörðin ef vanhöld eru mikil.

│Grisjun Grisjun er einn veigamesti þáttur skógræktar. Með henni getur skógræktarmaðurinn haft áhrif á vöxt og þroska skógarins. Með öxi og sög mótar hann skóginn að vild sinni. Grisja þarf skóginn þegar hann verður of þéttur og greinar trjánna ná saman. Sé það ekki gert í tíma verða stofnarnir mjóir og trjákrónur litlar. Auðskilið er að lítil trjákróna á stóru tré megnar ekki að afla því nægr ar fæðu svo að tréð hættir að dafna. En grisjun er hið vandasamasta starf og ætti enginn að vinna að henni fyrirhyggjulaust.

Óvinir skógarins Eftir vikudvöl í Hallormsstaðarskógi getur ekki hjá því farið að við höfum komið í Atlavík. Við skulum skreppa þangað enn einu sinni áður en við höldum burt frá Hallormsstað. Atlavík er lítil vík innarlega í Hallormsstaðarskógi upp frá Lagarfljóti. Tær lækur liðast niður víkina um sléttar grundir grasi grónar, vaxnar kjarri hér og þar. Til beggja handa eru háir, skógi vaxnir ásar. Víða sér í nakta hamraveggi sem teygja sig fram að fljótinu, mynda víkina og veita henni skjól. Atlavíkur er getið í Landnámu og Droplaugarsona sögu og segir þar að Graut-Atli hafi numið þarna land og búið í Atlavík. Enginn veit nú lengur hvenær byggð lagðist þarna niður. Síðan Hallormsstaðarskógur var friðaður hefur Atla vík orðið fjölsóttur ferðamannastaður, því að landslag ið er fagurt og einkennil egt. Tjaldstæði eru þarna mörg og góð. Á sumrin er Atlavík vinsælasti samkomustaður Austfirðinga. Í þetta sinn förum við til Atlavíkur til að gerast sjálf boðaliðar og hreinsa til eftir síðustu samkomu. Það er allmikið verk; tölum ekki um í hverju það er fólgið. Hitt er nóg að sjá verksummerki. Getur það verið að til séu svo lítilsigldir Íslendingar að fegurð og helgi landsins

komi þeim ekkert við? Því miður virðist svo og þeir eru allt of margir. En við vitum að það er vanþekking, fá fræði og hugsunarleysi sem á sökina. Leggjumst því á eitt til að opna augu fólks með því að benda því á að spilla ekki fegurð landsins. En meira að segja þeir sem vilja vel í öllu geta spillt gróðri og fegurð í andartaks gáleysi. Í skógi og kjarrlendi hefur oft orðið stórtjón vegna þess að ógætilega var farið með eld. Sérstaklega er mikil hætta í þurrkatíð einkum á vorin. Mosinn og sin an eru þá afar eldfim og mikið bál getur kviknað af litl um neista. Óstöðug veðrátta veldur einnig miklu tjóni öðru hverju. Þá gera alls konar sveppir og skordýr usla í skóginum. Stundum veldur þetta skemmdum sem illt er við að ráða. En í trjágörðum og smálundum má halda þessum ófögnuði í skefjum.

Þetta land átt þú Lind í lautu streymir lyng á heiði dreymir þetta land átt þú. GUÐMUNDUR BÖÐVARSSON

Svo segir eitt af bestu skáldum Íslands. Satt er það. Þetta land átt þú. Þetta land eigum við. Skyldur okkar eru að byggja landið, nytja það skyn samlega og skila því betra og auðugra til næstu kyn slóðar. Það getum við. Skógrækt á Íslandi er ekki lengur draumsýn. Skóg rækt er í senn staðreynd og þjóðarnauðsyn sem ekki er unnt að sniðganga. Vaxandi þjóð krefst aukinnar rækt unar. Hvaða not, bein og óbein eru þá af skógunum? Áhrif þeirra eru margvísleg. Við getum vart ímyndað okkur þau öll, þar sem við lifum í skóglausu landi og þekkjum varla skóga nema í ævintýrum. En við skulum staldra við og athuga þetta örlítið nánar.

│Arður Okkur verður ávallt í fersku minni dvölin á Hallorms stað og sú stund er við sáum Guttormslund. Við heyrum

margt um ræktun skóga sem okkur kom algerlega á óvart. Okkur var skýrt frá því að tekjur af Guttorms lundi um 1960 hafi verið tæpar þrjú þúsund krónur ár lega þegar búið var að draga allan kostnað frá. Er þá miðað við einn hektara lands og var þá lundurinn um tuttugu ára. Þessi arður fékkst þó eingöngu með sölu á girðingarstaurum. Við getum líka skyggnst lengra fram í tímann. Sam kvæmt mælingum og útreikningum ætti heildar vöxturinn í Guttormslundi eftir 80 ár að nema um fjög ur hundruð og sextíu teningsmetrum viðar á hektara. Verðmætin aukast þó enn þegar viðnum er flett í bjálka og borð. Hér er að eins nefnt dæmi um arð af skógr ækt á Austurlandi. En í mörgum öðrum héruðum er að vaxa upp ungskógur sem lofar góðu um framtíðina.

│Atvinna Hvarvetna veita skógar mikla vinnu. Með aukinni skógrækt á Íslandi yrði fjármagn flutt inn í sveitir landsins þar sem náttúran ávaxtar það. Mikil vinna er við plöntun, grisjun og hirðingu ung skógar. Hundruð unglinga um allt land starfa við garð yrkju og skógrækt sumarlangt en ættu að skipta þús undum, því að engin störf eru hollari æskulýðnum. Skógar sem við gróðursetjum bæta landið, efla sveit irnar, veita niðjum okkar vinnu, gera atvinnulíf þjóð arinnar fjölbreyttara og gera þjóðina færari til sjálf bjargar.

│Skjól Áhrif skjóls á allan gróður sést óvíða betur hér á landi

en í Hallormsstaðarskógi. Í skógarjaðrinum eru trén veðurbarin og kræklótt. Þau eru engin skrauttré en vernda skóginn gegn veðrum og minni snjóflóðum. Þetta eru útverðir skógarins. En er lengra kemur inn í skóginn verða trén stórvaxnari og jurtagróður fjölskr úðugri. Fuglalíf er þar einnig mun auðugra en á ber svæði. Skjólbelti hafa sömu áhrif. Ræktun þeirra er enn skammt á veg komin en vænta má mikils af henni í framtíðinni. Skjólbelti hafa meðal annars þessi áhrif: Þau lægja vindinn og auka jarðvegs- og lofthitann næst yfirborði jarðar. Skjól dregur úr uppgufun og varnar ofþornun. Afurðir búfjár verða meiri þar sem beitt er á skýlt land. Okkur líður betur við vinnu á skýldu landi, ekki síst við ýmis konar jarðyrkjustörf.

│Vatnsmiðlun Um leið og snjóa leysir á vorin, hleypur vöxtur í ár og læki og þau flæða yfir landið í kring. Skriður falla úr fjallshlíðum og flytja aur og grjót niður á láglendi. En vegir og önnur mannvirki skemmast í vatnavöxtum. Þetta þekkja allir hér á landi. Í skógi vöxnum löndum er þessu annan veg farið. Snjórinn bráðnar þar mun hægar, skógarnir taka til sín mikið vatnsmagn og rætur trjánna binda jarðveginn. Allt þetta eykur jafnstreymi ánna og gerir þær meðal annars hæfari til virkjunar og fiskiræktar.

│Heilsugjafi

Skógarloftið er heilnæmt, tært og hressandi. Heilsu veilt fólk flykkist því til skóganna til þess að öðlast þar nýjan þrótt. Þá sækir þangað fjöldi fólks hvíld og frið frá önnum dagsins. Og enn aðrir stunda þar skemmt anir og útilíf sem aukið getur lífsgleði og heilbrigði ef rétt er á haldið. En nú haust ar og tré og runn ar í skól a garð in um breyta um svip. Laufin taka að blikna. Eitt og eitt falla þau hljóðlega til jarðar og þegar stormsveipir fara yfir falla þau í hrönnum. Sumarið hefur kvatt, önnur árstíð tekið við en samt er engu lokið. Upphafið getur alveg eins verið hér. Við höfum búið trjábeðinn undir vetur og hlúð að fjölæru blómunum. Í Hallormsstaðarskógi áttum við í sumar dvöl við leiki, nám og störf. Nú er veturinn einn ig einráður þar. Ilmurinn frá björkinni er ekki hinn sami og þyturinn í laufi hennar heyrist ekki lengur. En grenit rén bera sitt barr, þótt vetur steypi yfir þau hvítri mjöll. Lengi sér í grænar greinar sem minna á sumarið. Þótt vetur ríki leynist líf um allan skóg, líf sem bíður nýs sumars, nýs vaxtar. Bókinni lýkur hér en starfinu og sögunni um skóginn er ekki lokið.

Örnefnaskrá Alaska 24, 27, 30 Alpafjöll 32 Asía 26, 40 Atlavík 29, 33, 53 Atlavíkurstekkur 15 Austurland12, 20, 30 Árnessýsla 20 Breiðamerkursandur 12 Bretlandseyjar 25 Brimnesskógur 33 Bárðardalur 59 Bæjarstaðaskógur 12 Djúpá 11 Evrópa 27 Eyjafjörður 30 Fljótsdalshérað 26 Flugumýri 11 Fálkaklettur 30 Gatnaskógur 31 Glóðafeykir 11 Guttormslundur 28, 56 Gönguskarðsós 11 Hafursá 47 Hallormsstaðaskógur 47 Hekla 46 Jökullækur 29 Jökulsá 11 Kerlingará 28 Klettafjöll 30 Kolafjörður 26 Kolbeinsárós 11

Kyrrahaf 31 Lagarfljót 53, 21, 31 Landbrot 11 Lýsishóll 30 Mið-Evrópa 26 Mörk 9, 14, 26, 29 Noregur 29, 31, 32 Norður-Ameríka 29 Norður-Noregur 27, 24 Nýiskógur 55 Ormsstaðir 15 Pýreneafjöll 32 Rússland 24 Skaftafellssýslur 10 Skaftártungur 26 Snæfell 31 Suðausturland 26 Suðurland 26, 27 Suðvesturland 11 Svíþjóð 32 Tromsfylki 29 Vaglaskógur 25 Vestfirðir 25 Þingeyjarsýsla 25 Þistilfjörður 16 Þórsmörk 26

Plöntuskrá Alaskaösp 27 Álmur 27 Balsamþinur 31 Bergfura 32 Birki 9, 10, 15, 20 Bláber 36 Bláfjóla 33 Blágreni 29, 30 Blágresi 37 Blæösp 26 Blóðberg 37 Brennisóley 37 Broddfura 20, 32 Broddgreni 30 Brönugrös 37 Bugðupunktur 36 Elfting 36, 37 Elri 27, 41 Fjallafura 32 Fjallaþinur 31 Fjallaþöll 31 Fjalldalafífill 37 Fura 23 Geldingahnappur 37 Greni 15, 19, 23, 38 Gráreynir 26 Gulmaðra 37 Gulrófa 19 Gulrót 19 Hlynur 27 Holtasóley 37

Holurt 37 Hrútaberjalyng 36 Hvítelri 27 Hvítgreni 29 Hvítþinur 31 Ilmbjörk 25 Krækilyng 37 Lambagras 23, 28, 36 Lerki 33 Lindifura 36 Língresi 15 Maríustakkur 37 Marþöll 31 Móasef 37 Rauðelri 27 Rauðgreni 29 Reyniviður 26 Reyrgresi 36, 37 Seljureynir 26 Silfurreynir 26 Sitkagreni 30 Skógarfura 31, 32 Sortulyng 36, 37 Stafafura 33 Svartgreni 30 Síberíuþinur 31 Umfeðmingur 37 Víðir 9, 23 Ösp 23 Þursaskegg 11

Til Minnis:

Jón Jósep Jóhannesson

Snorri Sigurðsson

Þetta er sagan af skóginum á Íslandi, að vísu aðeins örfáar svipmyndir af samskiptum þjóðar, lands og skóga. Þessi saga er að því leyti ólík öðrum sögum að sögulok eru jafnlangt undan þegar bókinni lýkur og er hún hefst. En þetta er bókin ykkar, hinna ungu Íslendinga. Það eruð þið sem haldið sögunni áfram og síðan taka aðrir við af ykkur og enn aðrir af þeim. Í fáum orðum sagt. Við viljum færa Íslandi aftur þá skóga sem það átti einu sinni, fjölga trjátegundum þess og búa öðr um gróðri yl og næði í skjóli þeirra.

Bókinniendarhérenstarfnuog sögunniumskóginnerekkilokið.