Vrye Weekblad 1989

1STE PRYS ' 2DE'PBYS_

3DE PAYS

4DE PRYS

6 PRYSE,'"

100 PRYSE

100 PAYSE R1 000 ODD R100000 R50 ODD, R10000 '", RS000 ,R1 000" ,. R500'

°Belangrlk:30%van tota/e kaartjieverkope indian doelwitnie bereik wordnle.

INSKRVWINGS SLUIT: 3MAART1990'

OPENBAAE TREKKING VIR10 FINALlSTE: 31 MAART1990

FINAUSTE KOMPETISIE:7 APRIL1990

,:;

INSKRYWINGSREELS VIR GOUD'STORMLOOP 8

" 1.Toon duidelik san op die koepen dat u wei wi! deelneem aan Stormloop a 2. Donasies moat in eenhede - van R10 wees. Met elke donasie eenheid van Rl0is die skenker geregtig op1 inskrywing In Goud Storm loop ,8. Met elke donasie van ROO Isdie skenker geragtig op1 gratis inskrywing, ditisslags van toepassing opaankope wat gamaak word dirak van ons kantore. 3. Deelnemers moet aI dia vrae beantwoord, Inskrywings met veikeerde' antwoorde sal nie t09gelaat word om deelte neem aan dietrekking nie engeen donasies salterugbetaalbaar, wees nie. 4. 90nasies moet gestuur word aan Operasie Honger Goud Stormloop 8, Posbus 31547, Braanifon· tain 2017 om ons te bereik nle later as5 namiddag op3 Maar! 1990. 5. Donasieswat ons bereik nadie' sluitingsdatum vir Goud Stormloop 8 sal nie kwalifiseer virdietrekking nie ensaloorgedra V«lrd naGoud StonnIOOp 9. 6. Pryse is slags betaalpaar Indiemonetare Rand gebioo. 7. Werknemers van Operasie Honger, ouditaure en rekanaar firma mag nie aan die trekking dee.' neem nie. 8,. Die eerste tien korrekte inskrywings sal deurgaan nadie finale kompetisia. 9. Die beoordeelaars se beslissings is flnaal en geen korespondense sal gevoer word nie. 10. Die organiseerders behou die reg om die sluillngsdalum van die kaartjieverkope, die trekking endieformaat van die finaliste kompellsie teverander. 11. Jndien Innommer gatrek word vir die finale trekking moot die betrokke sorg sertifikaat getoon word. '

SAUK-man vry op80 aanklagte

. Jacques Pauw

'N KRISIS drelg indie SAUKnadat die hoof van opvoedkundige programme, dr Pieter Erasmus, tydens 'n interne verhoor optwyfelagtige manier vrygespreek isopaI tagtig aanklagte van wangedrag, intimidasie, aanstootlike gedrag, drankmisbruik en onbevred1gende werkprestasie.

Erasmus, wat vroeer vanjaar deur drie senior bestuurders van die SAUK van korrupsie, wanbestuur , en geldvermorsing beskuldig is,is in 'n kort uitspraak deur die verhoorkomitee opaIdie aanklagte onskuldig bevind. Geen redes vir die bevinding isgegeenie.

Ditvolgop 'nlaogverboorwaarln minstens vier bestuurders en verskele ander personeellede teenErasmus getuig het en vertel het boe bulle oor 'n lang tydperk geviktimiseer en geintimideer is.

Die SAUK bet, ondanks twee

bandopnames wat gesprekke bevat oorboe Erasmus na bewering 'n filmmaker omgekoop het en dokumentere bewys deur die bestuurders van ernstige korrupsie, geweier om Erasmus weens korrupsie aan te kla.

In plaas daarvan is die hele departement opvoedkundige programme geherstruktureer. Personeel is verplaas en nuwe poste is geskep wat Erasmus se status verlaag.

V oordie verboor alis 'n direkteur van opvoedkundige programme oor Erasmus aangestel. Na die uitspraak is bekendgemaak dat die departement voortaan twee boofde sal Erasmus word hoof van "informele" opvoedkundige programme en 'n bykomende pos,boofvan "formele" opvoedkundige programme, word geskep.

Dit is in hierdie stadium nog onbekend wat form eelen informeel isen wat Erasmus se funksies gaan

wees.AIdie bestuurders wat teen Erasmus getuig het, het of die departement verlaat of is onder "formele" programme ingedeeL Ditis bekend dat verskeie van die bestuurders wat teen Erasmus getuighet,regstappe teendieSAUK beoog. Etllke nywerbeidshofsake mag opdie uitspraak volg.

Erasmus is onder meer daarvan aangekla dat hy na een van sy. bestuurders as'n bomoflel, 'n bomoseksueel, die regterhand van God enas Fransie Geringer sou 'verwysbet. By bet 'n ander bestourder Jesus se dogter en die koningin van Skeba genoem.

Ander personeellede is beskuldig dat hulle lesblers is en na topamptenare is daar verwys as "God" en "Here". Hy het oek van sy personeel skelms genoem en hulle voor ander beskuldig dathulle "poeJles" programme maak. Erasmus bet ookgespog dat hy oor genoegsame

'Sweet Freedom'vir

Wilton ensy dogters

AmandaLeeHorwItz

DAAR bet 'n stilte indie Black Sun in Orange Grove geheers toedie oniangsvrygelate ANC-leier, wnton Mkwayi, en sy dogters buDe sitplekke in die teater inneem vir een van die ontroerendste vertonings in 'n lang tyd.

"Welkom kameraad Mkwayi," bet Jennifer Ferguson geglimiag, ooglopend geeerd dat die man wat 2S jaar in die gevangenis op Robbenelland en in Pollsmoor deurgebring het, haar uitnodiglng omdie vertoning by te woon, aanvaar het.

As daar ooit 'n vertoning was wat die slel van die versetstryd vasgevang het, was dit sekerlik die een, met "Sweet Freedom" asdie sleutelboodskap.

When sweet freedom comes walking down no easy road. Behind her follows

ami woman and

in hegtenis

Anton Steenkamp

DIE oud-Reece wat erkenbetdatby in opdragvan Militere Inligting opdienspligweieraars inAmsterdamgespioeneer het,Robert Carelse, isdeurdie Militere Polisie in hegtenis geneem nadat inligting oorsy bedrywighede deur Vrye Weekblad gepubliseer is.

'nSAW -woordvoerder het bevestig dathyby sy eenheid aangehou word en dat'nklag van drostery teenhom ondersoek word.Hysalop Maandag 18 Desember deur 'n militere hof verhoor word.

Carelseis in Julie verlede jaar Amsterdamtoe,nadathy18 maande van sy diensplig voltooi het.Hywasverbondeaan 5 Verkenningskommando op Phaiaborwa

Volgens Carelse ishy Nederland toegestuur in opdrag van offisiere in Militsre Inligting omte spioeneer opsyswaer,Keith Raper, enander lede van die Committee onSouth African War Resisters (Cosawr). Hyis deur MIbetaal, enbysou vrygestei word van verden: militere verpligtinge,

Carelse het in Maart vanjaar teruggekeer na Said-Afrika. Ten-spyte daarvan dathyop Jan Smuts-Iughawe aangekom en 'n aankomsvonn ingevul bet, isby nooit deurdie militere owerhede vervolg vir drostery Die.

Dieberig oor bedrywighedebet verledeVrydag in Vrye Weekblad verskyn.

bewyse van wangedrag en korrupsie deur senior personeellede beskik om die SAUK tot 'n valte bring, en dat hy die direkteur-generaal van die SAUK gedagvaar bet en dat die bom om verskoning moes vra, Erasmus is daarvan beskuldig dat by voortdurend sarkastiese en smalende opmerkings teen personeel gemaak bet. Hy het gedreig om hul salarisse te verminder. Die SAUK bet, ondanks die getuienis van die bestuurders en die twee bandopnames, geweier om Erasmus vir korrupsie te vervolg. Die hoofbestuur van die SAUK is geruime tyd aI in besit van die bandopname, maar bet tot dusver geen stappe gedoen nie. Benewens die omkoopgeld wat Erasmus sou ontvang het, is groot bedrae geldgioweens swak bestuur - op verskeie opvoedkundige programme gemors. \ Die SAUK bet Erasmus aan-

vanklik voor 'n keuse gestel om of die departement te verlaat en na die navorsingsafdeling te gaan, of departementeel aangekla te word. Hy bet geweier en bywll verboor word. Persone wat teenErasmus getnig het, isnie toegelaat om getuienis oordie korrupsie-aantygings te lewer het nie. Poging is glo aangewend om getuies te oorreed om ole teen Erasmus te getuig nle, Nadatditaandiellggekombet, is Erasmus vir die verloop van die verhoor deur die adjUnk-direkteurgeneraal van die SAUK, Theuns van Heerden, omsy kantoor te ontruim.

In die uitspraak, wat deur die direkteur-generaal, Wynand Harmse, voorgelees is, staan onder meer "dit is nou die tyd vir saamwerk ter wille van nasionale eenheid" Erasmus bet "Uit konflik groei 'n mens."

History will remember the ones who struggled unnoticed..

As smallasmany grains ofsand onour beautifulWeskus

Jenniferse lledjievereerdie vroue van dieversetstryd, vroue soosIrene Mkwayi, Wllton seoorlede vrou.

Vivathe hands ofthe mothers of thechildren.

Wearetherowboats, They're the embracing sea... .The hands of thewomenareon the water.

Theyrow their boatstot the Island everyyear.

Viva Irene Mkwayi. Your love flows like water

En, soos gewoonlik, stel Jennifer baar komposisie voor met die aangrypende liefdesverhaal van die Mkwayi-egpaar. Jaar na jaar het Irene die trein Kaapstad toe geneem om met die boot vir baar geliefde op Robbeneiland te gaan kuier.

En jaar na jaar het syaansoek gedoen vir toestemming dat hulle kan trou. Toestemming is uiteindellk verleen en tweejaar gelede is Irene, as'n ouerige bruid, tydens 'n geleentheld in PoUsmoor met Wilton getroud.

Syis verledejaar, voor Wilton se vrylating, oorlede. Hyis toestemming geweier omdie begrafnisbyte WOOD.

Viva Irene Mkwayi, Your love flows like water. Flowing over, Therocks of laws and bars and prison walls

Ditwas asof elke woord, gelaai met emosie, deur die tearer vibreer bet.

En toe, asof die kosmiese belangrikheid van die gebeurtenis onderslayf moesword,bet'n storm buite beginwoed.

Jennifer Ferguson

Wynand

kap na verklaringoor

Untag-boodskappe

Anton Steenkamp'

WYNANDMALAN,mede-Ieier vandie Demokratiese Party, besteIl1pel genl Jannie Geldenhuys, hoof vandie Weennag, se verldaring oor die Untagboodskappe as"totaal onbevredigend".

Genl BobRogers,die DP-woordvoerder oor verdediging, meen ook so'n voorval, wat emstige gevolge kon gehadhet, kannie net so in dielug bly hang Die; "Iemand moet verantwootding doen."

Genl Geldenhuys hetin'nverldaring gese die ondersoek nadie radioboodskappe op Untag-frekwensies in Namibia is voltooi en "geen nuwe inligting is bekom watduiop onreelmatige of ongemagtigde gebruik van die frekwensies tersprakeDie".

Die sogenaamde "Untag-boodskappe", watglogeluihetdat 'ngroot Swapomag Namibia net voor die verkiesing opI November sou inval, betdie minister .van Buitelandse Sake, Pit Botha,in'ngroot verieentheid geplaas toe hy op 'n intemasionale nuuskonferensie verldaarbetdatdie boodskappe van Untag atkomstig was. Untag hetdittensterkste ontken, en Botha het gese die Weennag bethom verseker dieboodskappewas ego

Volgens genI Geldenhuys se verldaring beskou hulle diesaak:nouasafgehandel, nadat die SAW "gevorderde tegniese toemsting" in sy ondersoek gebruik het,

"WeensdiehuidigesituasieinNamibiaendieonttrekkingvandieSA Weermagis verden: ondersoekenou prakties onmoontlik:,"lui Geldenhuys se verldaring. In reaksie hierop se Malan: "Dieminstewathulle lean doen,isomdie volle besonderhede bekendte maak.

"Die regering kan skynbaar maaknet wathywil,endie publiek aanvaar dit. DaarisDieeens meer sprakevanlojale kritiek Die,laat .stlUll) maar lojalc verset.".

Genl Rogers se hoeweihy respek het virgenI Geldenhuys se integriteit, is die verldaring uiters vaag.. "Asdieverldaring beteken datdie SAW nie verantwoordelik was vir die boodskappe Die, beteken ditsekerbyimplikasiedat Untag verantwoordelik: was.

"'nMens souverwagdatdieSAWenUntaggretigsouweesdatdie waarbeid moet uitkom, en Diedatdie saak sommernet so moet doodloop Die."

'U is besig om staatsterreur toete smeer'

BestePresidentDeKlerk,

Toeeksit ennadink oor wat ek in di6 brief wi! s8, tref ditmy dat u seker die enigste politikus vandie Nasionale Partyiswatnog nooit deur Vrye Weekblad aangeval isDie

Ek dinkditis omdat 005 hier tog heimelik aan "Gee FW 'nkans" geglo het,alhet 005 deurgaans daarteen gewaarsku.

Soos 56baie ander Suid-Afrikanershetek ookna elke strooihalmpie vanhoop gegryp en gehoop u gaan onsin'nnuweeravan versoening en demokratisering inlei..

Die afskaffing vandie Staatsveiligheidsraad, die toelaat vandieopmarse,die vrylating van die ANCveterane en die koppie teemet Nel.son Mandela hetmy en baie ander • laatglo 005 waste sinies - FW de Klerkisniemaarnetnog'nNasionale Party-politikus met 'ngladde beknie. (En ek was nogal beibdruk toeu daardie uitheemse piepot-hoedjies van die kabinet afskaf.)

U verslaafdheid aan die groepsgebod,glo ek, gaan die belangrikste struikelblok wees opdiepad na 'n volledige demokrasie. Maar ek het tekens gesien (wasdit wensdenkery?) datuenu kollegas dalkmettertyd die onmoontlikheid van 'n vasklou aan rassal besef, sal agterkom datu storie van'n "nie-groep groep" eintlik net Connie Mulder-tipe twakpraat is, en soos ons nader aan werklike onderhandeling beweeg, ual sagter op die groepsidee salword.

Kortom: ek hetso half teen my instinkte in begin dink:met manne soos FW de KlerkenNelsonMandela kan 005 begin glo in vrede en vryheid inons leefty<1.-./

En toekomdie onthullings van die polisie se moordbendes. Dieverskriklike verhale van hoe wilde, ongedissiplineerde polisiemanne dosyne politieke opponente van die regering hier,in die buurstate en selfs in Londen en Parys koelbloedig vermoorhet. Eers het ODS net die getuienis van Dirk Coetzee, Almond Nofomela en David Tshikalange gehad. En toe het die getuienis begin instroom en die drie se verklarings is oor enoorgestaaf. Dithet begin duidelik worddat dit net die punt van die ysberg is.

Ek was baie seker datufermsou optree om die kankerin 005 nasionale lewe totdie been toe ooptemy. Hoekom was ek so seker? Omdat u self, sover ons weet, nooit betrokke was by die soort optrede nie. U was Die eens 'n gereelde lid vandie Staatsveligheidsraad waar dit goedgekeur of gekondoneer isnie.

Omdatu persoonlike aanslagnooit een wasvan die doel heilig enige middele nie, In u beperkte witsinwas u nog altyd'n demokraat. En ek het nog altyd gedink u is van die eerliker lede vandie kabinet.

Boonop hetu dit al telkemale in die openbaar gestel datu'n belydende Christen is.

Ek was ook bewus van u moeilike, ingewikkelde magstrydmet die valke onder onslandse sekurokrate, en het geglo dat die skandaal udie ideale geleentheid sou gee omskoonte maak en die oorhand te kry.

En toe kom u met u verklaring. Polisiemanne gaan polisiemanne ondersoek. Polisiemanne watdie 49 politieke sluipmoorde die laaste tien jaar ondersoek het en Diekon oplos Die, gaan dit nou weer ondersoek.

Asnsoeke wordIngewsgvir die volgende posts. Die Stellenbosse Bronnesentrum Is 'onsfhsnkllk en het dlt ten doelom 'n dlensssn die Stsllenbosse ge",eensksp te verrlg.

Dee1tydse Bronnesentrum-werker

Onssoek'n persoon wat: -bereldIsom werkwlnkels aante bled op versoek vandie gemeenskap,Jeug-, studente- en werkersorganlsasles. - verantwoordellk salwees vir die Insamellng van bronnematerlaal vir werkswlnkels

-die Inlslatlef heten toegewyd Is, die vermoi het ommet mensetekanwerken kontakte In die gemeenskap optebou - ondervlndlng hetomIn organlsasles te werk -tweevandie volgende tale vlot kanpraat: Xhosa,Engels, Afrikaans

Safaris: R650 per maand, onderhandefbaar Diensaanvaarding: Februarle 1990

Stuur 'n geskrewe aansosk met'n eVen diename en adresse van twee verwysings aan: Steffenbosse Bronnesentrum .Posbus632 Steffenbosch 7600

Deeltydse Med1awer!<er

Onsseek lemllnd wat: -gemotlveerdIsen/of oor die volgende medlavaardlghede besklk: dieopstelvan pamflette slfdruk vanplakkateen T-hemde skryf enredakslonele vaardlghede rekenaarondervlndlng -bereldIsom'n verprelde netwerk van publlkasles, deur kontakmet gemeenskapsorganlsasles opte bou -bereldIsom medlawerkwlnkels aantebled oor 'nwye verskeldenheld van onderwerpe met diedoel om medlavaardlghedeaan gemeenskapsorganlsasles oor tedra. -tweevandie volgende tale vlot kanpraat: Xhosa,Engels, Afrikaans - kunsvaardlghede, ondelVlndlng In organlsasles enele velVoersal tot u voordeel strek

Safarfs: R650 per maand, onderhandefbaar Dfensaanvaarding: Februarle 1990

Gaan kyk na wat moordbendes en verdwynlngs aan die nasionale pslges van laride so os ArgentiniiJ en Chili gedoen het.

Daar is nie eens 'n landdros betrokke nie, wat nog te se 'nregter, Die 61 moorde op Suid-Afrikaners buite 005 landsgrense die laaste tienjaar; die smokkel vanplofstofin die diplomatieke sak om 005 terreur na Londen uit tevoer; die moord op onskuldiges soos Jeanette Schoon en haar baba word hoegenaamd nieondersoek nie.

Mnr De Klerk, ditis 'n besluit wat u gaan ry totdiedag dat usterf. Ditis 'n besluit wat hoegenaamd nie strook met u eerlike, oop en demokratiese aanslag Die.

En allermins met u Christenskap. Dit wasDie'n staatsman of 'n verantwoordelike leier se besluit nie. Want ditwas'n besluit wat daarop gemik is om moord, nee, om staatsgesteundeterrorismetoetesmeer. Met respek, mnr De Klerk, u verduideliking dat'n geregtelike ondersoek te lank sal neem, is mos louter onsin,

Nie eensu eie sikofante glo ditnie. Van wanneer afkan reg en geregtigbeid

aan'n tydsbeperking onderhewig gemaak word?

En asudie moeite gedoen het, sou 'ngoeie regter u gese het datas spoed 'n deel van die opdrag was, kon die hele ondersoek binne 'npaar maande afgehandel gewees het.

Soos watmetluit Gregory Rockman gebeur het, wi! unou die drie mense straf wat opgestaanhet en die gruwelstorie vertel het, terwyl diegene watnog daatby betrokke is, ' waarskynlik skotvry gaan kom.

U is lank genoeg indie openbare lewedat ek seker kan weetdatu normaal of selfs bo-normaal intelligent is.

Dus neem ekaandatunet so goed soosek weet datdie ondersoek watu laat instel het,nie.bydie waarheid gaan uitkom Die. Oat dit gaan toesmeer waar ditookal kan.

Ditis net logies dat ek dan moet aanneem datditis hoe udit bedoel het. FW de Klerk wou nie he die waarheid moet uitkom oordie SuidAfrikaanse regering semoord en terrorisme nie.

Ek wil graag glodatu wel'n regter wou aanstel, en datudeur van u kollegas oorreed is om liewers toete smeer, Hoedit ook al gebeur het,u het partybelange bo landsbelang gestel. Noudatekmetdienuwe inligting begin terugkyk, raak ek sinies. PW Botha het ook sogoed begin aswatu weggespring het. Maar hywasnie groot genoegnie; hy het nie genoeg durf gehad nie,

Uiteindelik was hyvir almal, insluitende sy party, 'n helse verleentheid en hetdie ganse beskaafde wereld 'n sug van verligting geslaak toehy bedankhet.

Gaan u dieselfde pad loop? Want kom 005 wees eerlik, die vrylating van Walter Sisulu ensy kollegas is eintlik al deur Botha belowe; hyhet maande gelede almet Nelson tee gedrink.

Met ander woorde, die moordbendes wasu eerste werklikeuitdaging. En u het die toets klaaglik gedop. Ek gaan dit baie moeilik vind om ooit weer na u mooi woorde oor demokrasie en 'nregverdige bestel en 'n nuwe Suid- Afrika te luister ennau glimlaggies te kyk sonder datdit weersin by my wek.

Die staat se terrorisme isnie'n saak van taktiek of strategie nie.Dit sny aandie wese van 005 nasie. Ditis 'n klad op ons almal.

Gaankykna wat moordbendes en verdwynings aan dienasionale psiges van lande soos Argentinie enChili gedoen het.

U kinders en kleinkinders enmyne gaan nog eendag omdraai en se: FW de Klerk het die geleentheid gehad om die sweer oop te steek en gesond te maak.Hy het toesmeer verkies. President De Klerk, u verdien nie om Suid-Afrika se Staatspresident te weesnie

DIE besluit van Staatspresident FW de Klerk om nie 'n getegtelike kommissie van ondersoek aan testel nie, issyeerste groot blaps en gaan nog vir jare byhomspook. Daarbenewens isdiestappewathy wei geneem het, hopeloos ontoereikend en duiop 'n toesmeerdery

Ditwas vandeesweek van die, vernaamste kritiek teen De Klerk na. hy 'n reeks stappe gedoen het om aantygings en onthullings oor moordbendes te ondersoek. Van die belangrikste kommentaar opsy aankondiging is:

* Dr Denis Worrall, mede-leier van die Demokratiese Party: "Dit is hopeloos ontoereikende stappe, Die feitdatDe Klerk nie die McNallyverslag bekend gemaak het nie, dui daarop dat dit bevindinge bevat wat vir die regering in 'n groot verleentheid kan bring. Die vraag bly: Wie bet Coetzee enNofomela opdrag gegee omte moor. Watter ministers het daarvangeweet'l Die antwoorde gaan nie in kriminele verhore beantwoord word nie."

* Die Menseregtekommissie; "Deur individue as die sondaars te brandrnerk, Iyk dit asof De Klerk probeer om staatsbetrokkenheid toe tesmeer. Die eliminasie van antiapartheidsaktiviste dateer terug na die jare sewentig. Na-doodse enpolisie-ondersoeke het bewys datdie staat nie emstig isomdie moordenaars aan diekaakte stel nie. Die publiek sal ongemaklik oor De Klerk se aankondiging blytot 'n onafhanklike, geregtelike kommissie aangestel is."

* Die Konferensie vir 'nDernokratiese Toekoms: "Die Intemasionale Kommissie van Juristebehoortgenooi teword om deel te neem aan 'n onathank-like kommissie van ondersoek. Benewens die feit datlede van die rnoordbendes aangekla moetword, moet die hoogste range van die veiligheidsmagte ook ondersoek word om hul betrokkenheid vas teste!."

* Regslui vir Menseregte: "Die

aanstelling van Prokureurs-Generaal en die polisie omdie aantygings te ondersoek, verseker datdie regering beheer oordie ondersoeke behou,"

* SA Raad van Kerke: "De Klerk semoedhethomop'nkritieketydoor 'nkritieke saakindie steekgelaat. Sy besluit omnie'n geregtelike kommissie aan testelDie,duiopdie regering se betrokkenheid by die moordbendes. De Klerk se aankondigingis 'n lisensie vir moordbendes omhul werksaamhede voort te sit." * Black Sash: "Net 'n geregtelike kommissie van' ondersoek na moordbendes sal 005 tevrede stel, Intussen vra 005 datdie minister van Wet en Orde, Adriaan Vlok,ensy voorganger, Louis Ie Grange (non Speaker van die Parlement), moet bedank. Met die stappe wat die regering gedoen het, bestaan die gevaar dat diegene wat daarvoor verantwoordelik was, vry gaan wegstap."

* Beeld:· "Omdat dit hier gaan oordie vertroue al dan nie van die publiek indie land se veiligheidsmagte, kan gevra word of'n suiwer polisie-ondersoek na beweerde sie-misdrywe billik is teenoor die

polisie self. En is'n regtelike kommissie van ondersoek met'nwye ,opdrag te veel gevra om daardie vertroue te toets,"

* Sowetan: "Die manier waarop die regering voetjie-voetjie speel om aksie teenmoordbendes te neem, wek geen vertroue vir diegene wat bereid is om'n toekoms te onderhandelnie."

* Business Day:"De Klerk het die eerste groot Bater van sypresidensiele termyn gemaak. Ditsal by hom spook tot hy eendag uittree. Die dag mag kom wanneer 'n ander regering die skuldiges sal uithaal en voor die howe daag. Dan gaan dit baie moeilik vir die huidige leiers wees om te se dat hulle nie deel was van 'n toesmeerpoging Die. Hulle gaan baie moeilik kan regverdig hoe hulle die hoerrange van die polisie kon aanstel om hulself te ondersoek."

* Sunday Star: 'Wat dieStaatspresident en elke ander Suid-Afrikaner behoort te weet, iswiedie opdragte vir moordbende-aktiwiteite gegeehet. Wie het die geriewe, die wapens, die geld, die planne verskaf? "

* Rapport: "Dis regdatdiepolisiedie moordbende-beweringe sogou moontlik tot op die been sal oopvlek. Tegelyk kanheelwat vir 'nondersoek deur 'n geregtelike kommissie gese word - maar 'n lang tydsverloop voor opklaring sou 'n minuspunt wees, Terwyl die weg Die verkies wordnie, mlSetdie ondersoek s6 afloop datdaar Diedie minste verwyt kan weesdat wolf skaapwagter was nie.' * Piet Muller, redakteur van Insig: "Suid-Afrikaners ismoeg daarvan om die muishonde van die wereld tewees, moeg van korrupsie, raaiselagtige moorde en geheimsinnige verdwynings van politieke aktiviste wat agter 'n muur van sensuur kon plaasvind. Genoeg inligtinghet die afgelope jaar uitgelek wat daarop duidatdiedemokrasie in Suid-Afrika deur 'n kankergewas aangetas is, en kan sten as dit nie nou soos'n pasiem in'n waaksaal vertoetel word Die."

Jacques Pauw

FW DE KLERK hetaile aanduidinge gegee dat hy vasbeslote was om 'n geregtelike kommissie van ondersoek na polisie-moordbendes aantesteI toehysy span kabinetslede, "eiesake ministers" en adjunk-ministers bymekaar gemaak hetvir 'n bosberaad in Noord-Transvaal. 'n Paardae later hetdie Staatspresidentonbevredigende stappe aangekondig om die grootste kanker in sy polisiemag uit tesny.Watalmal gevrees het, het gebeur: polisiemanis aangestel om polisieman teondersoek,

In plaas daarvan om"totopdie been oopte my" sooshy vooraf belowe het, het De Klerk wanhopig probeer om volgens baie politieke kommentatorsdie saaktoete smeer envansy eie kabinetslede tebeskerm.

Kenners se die grootste flaterwat DeKlerk gemaak het,isdathydie een instrument wat nog vertroue by die publiek wek -'n geregtelike komissie - oor die hoof gesien het. Die werk wat so'n kommissie moes gedoenhet, word nou deur die polisie gedoen wat self in die beskuldigdebank staan.

Blote statistiek vertel hoe moeilik .dit vir polisiemanne is om hul makkers te ondersoek. Van die49 politieke aktiviste watdie afgelope tien jaar binne die landsgrense vermoor is,is nog nie een se moordenaar vasgetrek nie, Daarteenooris 134 polisiemanne dieafgelope Vier jaar dood. Nie minder nie as388 mense is weens die moorde vasgetrek en aangekla.

BytaIle na-doodse ondersoekevan linkse aktiviste is getuienis gelewer van onbehoorlike en oppervlakkige ondersoeke. Gevalle is genoem waar forensiese getuienis nie opgevolg is ofdienodigeverklaringsnieafgeneem is nie, Vanjaar alleen is aktiviste soos David Webster en Anton Lubowski deur sluipmoordenaars omdielewe 'gebring, terwyl Frrolk Chikane 9P uiters agterdogtige wys!, vergiftig en. byna doodis.De Klerk se..oopsnytot opdiebeen"behels dat dieterdoodveroordeelde Almond Nofomela weens diemoordop Griffiths Mxenge aangekla isen'n 1asbrief virkapt Dirk Coetzeese inhegtenisneming uitgereik gaan word. Daarby is die McNally-verslag na die Proknreurs-Generaal van Natal en Transvaal vir dringende oorweging gestuur.'nLysvan beweerde slagoffers van polities-gei:nspireerde moorde sal ook deel vandie ondersoek vorm, Vyfpolisiemannewie sename by die aantygings oor moordbendes genoemis, is tydelik vandiensonttrek. Ditis belangrik omte kyk nawat DeKlerknie laat ondersoek nie.Die heel belangrikste is dathybykans alle stappe gedoen het omte verseker dat

Jacques Pauw MET sy besluit om nie'n geregtelike kommissie oor die moordbende-sage aan testel nie, het Staatspresident FW de Klerk die heel belangrikste vrae probeer ontduik: Wiehetdie bevele gegee? En hetdieKabinet geweet? Bestaan die bendes steeds? Die kwessie hier is veel meer as net 'n paar polisiemanne watindie, , naam vandie Staat,gemoor het.Dit gaan daaroor of die eliminasie van linkse politieke' teenstanders van apartheid in enige stadium rege-: ringsbeleid was. Vandie belangrikste vraagstukke wat De Klerk probeer ontduik, is: Wie het die bevele gegee? Coetzee het die opdragte omtemoor, te vergif enop 1e blaas, van veral brig Willem Schoon gekry. Twee ander brigadiers, Nick van Rensburg en H vander Hoven, hetookopdragte gegee. Hy se die gif het hyby generaal Lothar NeethIing gekry. Joban Coetzeebethom in 'nstadiumgelukgewens

De Klerk se gatomswaai in die bos laat baie vrae

JohanCoetzeeAdrlaanVlok Magnus Malan die betrokkenheid van top-offisiere invalle indie buurstate. Dit kan geren kabinetslede nie oopgevlek word egverdig word as'n oorlogshandenie. ling.

Deurnie 'n'geregtelike kommissie Die tweede isdie eliminasie van aantestel hie, het De Klerk verseker politiekeleiersvandieANCofmense, datdie be1angrikste getuie in diewatnaaan die organisasie staan. moordbende-sage, Dirk Coetzee, nie Hieronder tel slagoffers soos Ruth kangetuignie. Coetzee het gese hy is First, Jeanette Schoon. Dulcie Sep'bereid om enige plek ter wereld voor tember, Joe Gqabi endie aanslag op .n geregtelike kommissie te verskyn dielewevanAlbieSachs. Dit ismoeilik en getuienis te lewer. omsulke optrede te regverdig. Die lasbriefvir sy inhegtenisnemingDiederdeisdie eliminasie van Iykblootkosmeties. Die regeringkan gevange ANC-guerrilla's. Hieronder vergeetom Coetzee uitgelewer tekry.isveral mense wat geweier het om Selfsdie Britse regering se sou Coet-. saam metdie polisie te werk en zee daar skuil, sal hulle hom baie koelbloedig vergiftig, geskiet en moeilikaanSuid-Afrikauitlewer.Hy verbrand is. Hier is geen regverdihetgeen misdaad op Britse grondgebied ging voor nie,wantdiehowe is verbegaannie. Souhy gedeporteerword, onderstel om hulle tevehoor. saldit na die land van sy keuse wees, Die vierde ismensebinne SuidVerskeie intemasionale organi- Afrika wat betrokke isby 'nie-ge- , sasies, onder meer die VV en' Am-' weldadige steun aandie bevrydingnestie Internasionaal, het reeds, stryd. Hulle was slagoffers van aangedui dat hulle vir Coetzee be- moordbendes omdatdie polisie nie skerming indie buiteland sal reel as genoeg getuienis teen hulle kon verdit nodig sou wees. samelomhul hof toete neem me. Die besluit om Coetzee en Nofo- Indien Griffiths Mxenge voor die , mela onmiddellik te vervolg,skep hof gedaag is, weenssy beweerde weereensdie indruk dat sodra, 'n hethy dalk tronkpolisieman ditsou waag om wandade straf gekry. Omdat daar nie getuienis vansy makkers in dieopete bring, hywasnie,hethymet sy.lewe geboet, die een is wat uiteindelik in die hof Van die vier soorte moorde, het moet staan. Dieselfde het met luit die regering aangedui dathynet laasGregory Rockman gebeur, genoemde gaan ondersoek. Die feit

Om moordenaars te vervolg, isdatdie De Klerk-regering klaarblyklik ,bel,iUlgrik., Daar is egter 'n nog hul stempel van goedkeuring op belangriker vraag: wiehet beveel dat''buite1andseoperasies"plaas,10k blrle , daar gemoor moet worden wie het sterk kritiek uit, almal help moor? Die De Klerlc-regering moetbesluit: Hoewel Coetzee en Nofomela onskeur moord goed of ons keur dit sekerlik die gelag vir hul dade moet af.Onskeurdiemoordop Jeanette betaal, isdit gebruik in gevalle waar Schoon enhaar dogtertjie goed of ons 'n persoon oor sy bydrae aan 'n keur ditaf. Daar isteveel gevalle in groepsmoordbieg, hom asstaatsgetuie

Suider-Afrika van onskuldiges wat te gebruik. ,,die slagoffers van swak inligting of Geoff Budlender, direkteur van verkeerde beplanning geword het. die Regshulpsentrum in Johannesburg, In Britse diplomatieke sirkels is, se Coetzee beskryf viersoortemoorde, 'daar groot ontsteltenis oorDe Klerk

Die eerste isdie opblaas van ·ANC- se lakse houding oor die deurgangshuise, hakkejagoperasies en bomontploffing bydie Londense

met'n buitelandse operasie. Datdie top-range in die veiligheidspoljsie van die bestaan vim die moordbende bewus was, is baie seker,Dat Coetzee nieopsy eie kon optreenie, word bewys deur diefeit dat elke operasie geskied het met die samewerking van die plaaslike veiligheidstakke.

Hetdie Kabinet geweet? Daar is baie skerp aanduidings datdie regeringweI hiervan geweet het. Die minister van Weten Orde, Adriaan VIole, het in 1987 gepraat van die "eliminasie" en "uitskakeling" van aktiviste en revolusionere elemente. Hy het later gese sy woorde isuit verband geruk. Die rol wat die Staatsveiligheidsraad in die bestaan vandie moordbendes gespeel het, moet ook ondersoek word. Invalle en operasiesin buurstate is beslis vooraf op die Staatsveiligheidsraad bespreek. Kabinetslede soos Pik Botha, Magnus Malan, Kobie Coetzee en Vlok het sitting op die Raad. Die aktiwiteite vandie moordben-

des het onder die leierskap van PW Botha, met Louis Ie Grange assy, minister vanWeten Orde,uhoogtepuor bereik. het hulle die polisie wetlik feitlik onaantasbaar gemaak. Hoe het die moordbendes ontstaan? Dis'nvraagwat dringend beantwoordmoetword.Metdiestigting vanVIakplaasendiepolisiese besluit ' om gewese ANC-guerrillas as elimineerders te gebruik, is moordbendes in'n amptelike struktuur gevestig. Maar lank voor Coetzee in 1980 op Vlakplaas aangekom en met sy , bende begin moor het,is linkse aktivistevermoor. TientaIlemenseisook in aanhouding deod of het kort na vrylating spoorloos verdwyn. Die wortels virdie moordbendes , Ie waarskynlik in1963toediedestydse minister van Polisie, John Vorster, wetgewing deurgevoer het om verdagtes vir negentig dae aan te hou en daama die aanhoudingstydperk volgens behoefte teverleng.

Die wetis daarna verder aangepas ' sodat die polisie'uiteindelikdie magte

kantore van dieANCin1982.Sy stilswye oor die operasie word as stille goedkeuring daarvan gesien. De Klerkhet ookgeen aanduiding gegee dat die vergiftiging vanANCgesindes ondersoek gaan wordnie. Coetzeehet spoke vanJosephMengele in Nazi-Duitslandopgejaag metsy beskrywing vandie aantekeninge wat hy moes hou oordie uitwerking van gif op ANC-guerrillas watniewou saamwerk nie, ' Ewe ontstellend isdatDe Klerk klaarblyklik niedie moorde opdie onwillige guerrillas, vir Coetzee meestal naamloos, gaan ondersoek nie. Daar is getuienis vantaIlegevange , guerrillas wat gevang, maar nooit aangekla isnie.Die moontlikheid bestaan dat hulle op Vlakplaas , gehuisves word.

Dit bring onsby Vlakplaas; 'n ldandestiene veiligheidspolisie-operasie wat ook ondersoek moetword. Na die onthullings deur Coetzee, Nofomela en David Tshikalange is daar talle vrae oor die gebruik van gewese ANC-guerrillas.

, Coetzee se die moontlikheid is groot dat dieAskari'sbybaie meer misdade betrokke magwees. Hulle het goed gewapen alleen indie townships opgetree enhetwetlike beskerming geniet. Daaris getuienis oor gewone. misdade waarby hulle ook betrokke was.

As De, Klerk hoop, datdiehele moordbende-sage 'n stadige enstille dood gaan sterf, maak hy 'n groot fout. Worrall somdit goed op: "Dit is een storie wat Die mag doodgaan nie omdat dit reikna die ware hart vandie soort Suid-Afrika wat ons wil he."

Verskeie organisasiesenindividue is besig met hulleeie ondersoeke na moordbendes en verdere onthullings gaan volg. Nuwe aantygings word reeds ondersoek, Indien die polisie niedie werklike skuldiges .aanlda nie, gaan private ' vervolgings volg. Die groep regsgeleerdes wat Nofomela se aan-' , tygingsondersoele,hetreedsaangedui ' ,dat hulle moordklagtes teenminstens tien polisiemanne aanhangig wi! maak.

V oor die bosberaad was daarsterk gerugte dat regter Kriegler die kommissie soulei. Bewerings dat hy glo aangess was omhofsake vir vroeg volgende jaar te herskeduleer, kon nie bevestig word nie. Kriegler was nie vir kommentaar beskikbaar nie.

gekry het om mense vir180daeaante hou en te ondervra. Die wetgewing het eindelik gelei totdie dood van 70 aangehoudendes sedert 1963.Nana-doodseondersoek is getuienis voor landdroste gelewer van polisie-marteling en onmenslike ondervraging. Togisgeen polisieman nog aangekla of verhoor vir sterftes in' aanhouding nie. Inteendeel, heelparty, soos byvoorbeeld kol Piet "Biko" Goosen, iskortd.aarna bevorder.Ditis die geweldskultuur en verhewenheid bokant die wetwat einde- ' lik t n teelaarde virdie moordbendes geskep het. Coetzee se VIakplaas was die baba vanvera! twee v.eiligheidt.polisiemanne: generaals Joban Viktor en Joban Coetzee. Bestaan die bendes nog?: Nadat Dirk Coetzee by Vlakplaas wegis, is .hy opgevolg deur n kaptIan Coetzee en daarna majEugenedeKock.De Kock en talle vandie Askari swat in, Coetzee se tyd reeds daar was,is nog op Vlakplaas. Dis moeilik omtegIo datdie kultuur verander het.

Ditis ook seker dat McNally 'n geregtelike kommissie aanbeveel het. Hoewel'n groot deel vansy verslag beide Coetzee en Nofornela diskrediteer, het hy tog bevind dat daar genoeg getuienis bestaan om s6 'n kommissie te regverdig, vemeem Vrye Weekblad. Daar is algemeen aanvaar datDe Klerk se hande heeltemal skoon is, dat hX hier die ideale geleentheid het omdie kriminele element in die polisieuitte skakel en sy plaaslike en internasionale beeId verder te verbeler.

Wat hetdan by die bosberaad gebeur? Die Kabinet het voor De Klerk se aankondiging om nie 'n geregtelike kommissie aante stel nie, 'n marathon-vergadering van meer as twaalf uur gehou. Die McNally-verslagis indringend bespreek. Daar is sterk aanduidings dat De , Klerk bydie beraad vir die eerste keer besefhet hoe hoog die betrokkenheid werklik gaan en huidige ministers mag betrek. Daar was waarskynlik baiesterk druk deur VIoken Magnus Malan om nie 'n ondersoek aan te stel Die. "n Oorwegings wat De Klerk kon beinvloed het, isdie moraal in die polisiemag., Hy kan dit waarskynlik Diebekostig om die1ae moraal verder af te breek en die polisie se naam deur die modder te sleep nie, Die posisie van Louis Ie Grange, onder wiese bewind as minister van Weten Orde die moordbende opsy aktiefste was, het glo ook.ter sprake gekom, Le Grange, nou Speaker van die Volksraad, se houding in volgende jaar se parlementsitting oor die moordbendes kan vir De Klerk ook 'n , kopseer word.

Watgaan Le Grange.as skeidsregter vandie parlement, doen as die Demokratiese Party debatte aanvra en voer oor moordbendes ensy naam , selfter sprake kom?

Daar word ook gese dat De Klerk se besluit aandui datdiemag van die -sekurokrate nog nie naastenby ge-' 'breek isnie, Hoewel hyaan die een kanthul mag geknou het met die afskaffing van die gesamentlike bestuurstelsels en dievermindering van diensplig, konhy nie ook 'n kom- , , missie aanstel nie., ',, De Klerk moes dus opweeg: die - moontlikheid van 'n politieke skandaalwatsy eie administrasie tot in sy , fondamante kan ruk,ofdie openbare , mening teen die moordbendes eh sy eie belofte van skoon administrasie en 'n deeglike ondersoek. Dieinhegtenisnemingvandieregse fanatici het net op die regte oomblik gekom. Vir 'n oomblik is-die fokus verskuif, hoewel dit absurd is om te , wil beweer dat die aanslae die werk van groepies regse fanatici kan wees. Om61 aktiviste in die buitelanden49 in Suid-Afrika te vermoor, is nie die werkvan enkelinge nie. Daarvoor is deeglike beplanning, intelligensiewerk en logistieke ondersteuning nodig., '

De Klerkhet insy verklaring gese: "Ditis noodsaaklik datdie saak so gou moontlik en opdiemees indringendeen regverdige wyse afgebandel wordsodatdie lan.!i, die regering en die polisie ongehinderd ,kan voort'gaan metdie belangrike take wat voorle."

'n Woordvoerder Vlln die polisie, kolSteve van Rooyen, se die McNally-kommissie se beyindinge gaan nie bekend gemaak word nie omdat dit hofverrigtinge kan beihvloed. Intussen word alle gevalle wat onder die polisie se aandag gebring word, ondersoek.

Die wit stem word die hof gemaak

DIE wedloop omwit steunis reeds vanstapelgestuur.DieKonserwatiewe PartyhetsyAksieEen Miljoen geloods,Metdie steun vaneen miljoen witkiesers wi! die KP partisie afdwing enwit selfbeskikking verseker.

Aan die anler kant vandie spektnun hetdie vrygelate ANC -Ieier Walter Sisulu 'n beroep opsy"wit broers en susters" gedoen omkragte met die bevrydingsfront tesmeeom "saam die toekoms" te kan bou. Midde-in die magsposisie staan die Nasionale Partymetsy vyfjaarplan

Ditisdie dilemma vandiewit kieser, se dr Frederik vanZyl Slabbert,mede -direkteur van Idasa

Hy voorsien egter dat binne die witpolitieksterkeroorgegaansalmoet word van 'n tradisionele verkiesingspolitiek na'n ontluikende onderhandelingspolitiek.

Siabbertbeklemtoon dat die dae van gei'soleerde verkiesingspolitiek getelis.Om diensbaar teblyindie soekena'n demokratiese oplossing in Suid-Afrikasalelkepolitikus en party die arena van onderhandelingpolitiek moet betree, se Slabbert, Slabber! voorsien 'n vinnige wegbeweeg van eksklusiewe partypolitiek nadie onderhandelingstafel.

Ditis bier waardiewit kieser selot beslis gaan word.

Die verganklikheid van die wit kieser isreeds'n gegewe, se Siabbert. Sy verantwoordelikheid Ie nouindie vestiging van demokratiese beginselsom sodoende syeie toekoms te beding

Die oorgangdilemma maak ouvrese wakker:

HNP-leier, Jaap Marais, verwoord wit vrese s6: "Onderhandeling isdie oorgawe aan swart regering in

paaiemente Die keuse Ie tus sen di e oorgawe en verset." Marai s waarsku teen die pad wat wittes in die res van die Afrikageloop het.Vir hom is die re sultate onaanvaarbaar. Groot apartheid -di e algehele skeiding tu ssen gemeenskappebly vir Marais 'n ononde rhandelbare. Hysien homself rue bydie onderh U1deling stafel rue." .e o omblik watjy onderhandel, bet jy joubedingin gsrnag verloor Die terrori sme konnogn ooit dieoorlog met die wapen wen nie ." Dit'n gegewe, volgens Marai s, dat wittes die oorlog bydie konferensi etafel sal verloor Hervorming voorspel vir hom revolusie.

"Die Afrikanervolk het'nregin die land.Die NP is besig om weens sy skuldige gewete syeie verlede te veraai," maan hy.

Overvaal se KP-LP, Koos vander Merwe, waarsku ook kaalkop teen die onderhandelingspolitiek. "Daar word vandie blanke verwag omsy mag te verkwansel," meen hy, Oorgelaat aan die bedingingsposisievandieNP voorsien VanderMerwe rue'n aanvaarbare oplossing nie,Van der Merweis ook van mening datdie NP nie'.'opreg"insy onderhandelingsretoriek is rue.

Volgens Vander Merwe klouDe Klerk steeds vas aan blanke oorheersing. 'n Oneerlike bedingingposisie, meen hy. Kykhy na die volgende dekade, projekteer Van der Merwe 'nkragmeting tussen twee pole - Azanie en 'n Afrikanerland. "Die oplossing Ie tussen die KP en die ANC," se hy, Haaldie KP ditnadie konferensietafel issy eis eenvoudig: partisie. "Ons wilons snit vandie koek he en waai," se Van der Merwe.

Jaap Marais

Syraad aan wit kiesers is om 'n real istiese keuse te maak. "B e sluit waarjyhoort Asjy 'nintemasionalis is, sluitby die bree demokratiese beweging aan. Voel jy soosek,is die KPdie enigste uitweg. Ons beleid is wit selfbeskikking deur middel van partisie."

Ofdit realistiese politiek is of rue. Vander Merwe se redenasie isdat by nie bereidis om "verswelg" te word nie

Ter steun van sy standpunt kyk Vander Merwe naonlangse ontwikkelinge indie Sowjet- Unie en Oosbloklande. "Ons houding strook met die volke watna selfbeskikking streef," meenhy.

Andersassy regse mededingers voorsiendie DP-Ieier Wynand Malan vir diewit kieser 'n tussen-in posisie. In die bevrydingsfront hoort hy rue. Beur hy teen die stroom, maak by hornself irrelevant, se Malan.

Malan raaiblankes af om eksklusief deelte word van die bree demokratiese beweging. "Dit Ie 'rue binne die vermoe van wittes om die struggle te lei ofte stuur nie.Die bree demokratiese beweging is'n positiewe kultuur, maar dit bied nie blankes die ruimte om demokraties deelte neem

KoosvanderMarwa nie, meen Malan. Hygloniedatwittesse demokratiese belange nienou reeds indie stryd verteenwoordig kan word nie , Malan glodatwitSuid -Afrikaners se huidige politieke keuses totdiewit party -politiek beperk is. Vir hom voorspel die KP konflik en die NP se groepsobsessie isnie haalbaar nie, Die sleutel tot volle demokratiese deelname Ie opgesluit in die DPse k1emop individuele regte

Buite diewit parlementere politiekword daar nou egter skerpergekyk nadie werwing van wit steun.

Waamemers merk 'n sterker toetrede vanwit enkelinge totdie bree demokratiesebeweging.

Totop datum bevind min wittes hulle in die middelgrond. Tog is daar 'n rnerlcbare belangstellingonder jonger wit Suid-Afrikaners omhul politieke toekoms binne die ANC/UDF-a1liansietesoek.

OpdieKonferensie vir 'n Demokratiese Toekoms isdie werwing vanwit steunin'nmosiebeklerntoon,Aktiewe deelname aan eneie inisiatiewe binne die voortgesette versetveldtog, issterk bepleit.

Maar daar is geen duidelike program om wittes te werfnie Wit affi-

IN die negentlgerjare gaan daar sterker as ooit om die hand van die wlf kleser gewedywer word.

Van links na regs, parlementer en bulteparlementer, word wit Suld-Afrlkaners die hof gemaak. ELSABE WESSELS kyk na die politi eke keuses wat gemaak kan word

Hatevan die UDF bly relatief klein. Daar is geen sentrale strategie nie, se w it aktiviste. Daar word ba sies van affiliate self verwag omwit geledere telaat aanwas. Wit aktiviste voel gekniehalter deur die inherente teenstrydige 1'01 watwittes binne die anti-apartheidsfront speel , Diegene wat gebreek hetmetdie wit party-politiek wil volwaardige nierassige politiek beoefen enin nierassige strukture opgeneemword. Maar binne die bres demokratiese beweging Ie die nood nieso seer inwit deelname aan bestaande nie-rassige strukture nie. Daarword van witaktiviste verwag om hul setel indiewit gemeenskap te versterk -watnie 'n maklike taak isnie. Ondanks die skuif na onderhandelingspolitiek staan die tradisie van party- en parlementere politiek sterk indiewit gemeenskap. Soos die KP se Aksie Een Miljoen aandui, isdie wedywering om die seen vandiewit kieser te bekom, straf. Om'n volwaardige mededinger omdie wit stem te word, saldie bree demokratiese beweging 'n duideliker strategie vir wit deelname moet uitstip

BETREKKING

Die EasternCape Adult Learning Project het'n betrekking inPortElizabeth.

Aansoekers moet:

* oordienodige praktiese besit om'n kleinkantoorte administreer

* belangstelindie opvoeding van letterkunde

* bereidweesom opgelei teword

* hoogsgemotiveerdenbekwaamwees

* die inisiatief h& enbereidweesomlangure tewerkwanneer dit nodigis

* demokraties tewerkkangaan

Diepligte sluit in:

* administratiewe take-boekhou, woordverwerking, Ilassering, bestuur van bronne,hanteringvan korrespondensie.

* dieaanbiedvan letterkundige opleiding, veralinEngels.Oitbetekensowel die aanbied vanEngelse letterkundeklasse as ' opleidingskursusse vir koordineerders.

Onswens [ou goeie ges ondheiden'nlanglewe toeensien uit na die dag w at jy vrygelaat word en byjou kollega 'sin d ieANCkan aansluit. Ons is bevoorreg o m d ie nege vrygelate leiers by onste he , wieset eenwoordigheiddie stryd verryk.

, ONTBAN DIE ANC, LAAT DIE

UITGEWEKENES TERUGKEERI

Ultgereik deurdie RMC

Aansoekbriewe,vergeselvan'n cv entwee bereikbareverwysings,kan gestuur word aan:

DieKoordineerder EasternCape Adult Learning Project Perkinsstraat 39 AgencyHouse NorthEnd 6001

AGTERGROND

Suid-Afrika deur 'nwyehoeklens

'n Land van oorvloed en armoede

In Suld-Afrika Is daar 1,4mllJoen varke en30,3 milJoenskape.In 1985Is649,000 ton vis gevang enFW de Klerk is die land se sesde staatspresident. , Hier is meeras2,9 miljoen motors, ongeveer 5 miljoen televislestelle en10 miljoen radio's Hier gee PEARLIE JOUBERT 'n oorsig van die belangrikste aspekte van die Suid-Afrikaanse samelewing.

Bevolkingsyfers:

Suid-Afrika het amper 36 miljoen mense. In 1988 was die syfer, insluitende die van dievier onafhanklike tuislande, 35 978 284.

Indien al die tuislande ingesluit word, lykdits6: swartmense 26 974 284 (74,9 persent vandie totale bevolking),Asiers928 (XX) (2,6 persent), bruinmense 3 127000 (8,7 persent) en witmense4 949 000(13,8persent). Die geboortesyfer, uitsluitend die vier onathanklike tuislande, hetse-· dert 1987 jaarliks met2,3 persent gestyg. Die geboortesyfer virswartmense (1986) was 769 000, virwitmense (1987) 70428 (n afname van 2527 vanaf 1986), Kleurlinge (1987) 83349('n toename van1 524 sedert 1986) en Indiers 20 285 (n afname van 1025 sedert 1986).

Bevolkingsgroei:

Dieswart bevolking groei.jaarliks met2,8persent, witmetO,83persent, Kleurlingbevolking met1,92 persent en die Indierbevolking met. 1,85 persent. In die jaar 2000 gaan die bevolking tot47 miljoen styg en tot140 miljoen indie jaar 2050.Die ekonomiesebronne leanhoogstens 80 miljoen mense onderhou.

Lewensverwagting:

Suid-Afrikaners se gemiddelde lewensverwagtingis 54 jaar. In 1982 was witmense se lewensverwagting 70, Indiers 65 en swartmense 59 jaar.

Immigrasie:

Altesame 423 600 mense woon bier wat nie Suid-Afrikaanse paspoorte dra nie,

.Inkomster

Prof JF Potgieter van die Universiteit van Port Elizabeth se Instituut van Beplanningsnavorsing hetinnavorsing oor die basiese lewensbehoeftes van bruin- en swartmense bevind swartmense in Kaapstad (September 1989) hetongeveer R513,36 per maand nodig vir kos, klere, skoonmaakmiddels en brandstof. Die syfer vir Johannesburg isR507 ,21. Boksburg wasdie duurste met 'n bedrag van R532,99. Huishuur in Kaapstad wasR25,in Johannesburg R54,05 en Pretoria R91,26 per rnaand. Vervoergeld in

KaapstadwasR42,85,in Johannesburg R43,44 en Pretoria R50,88 per maand.

Die huishoudelike bestaansvlak van 'n gemiddelde swart gesin van ses menseisin Kaapstad op R581,21 vasgestel, in Johannesburg op R604,70 enin Boksburg R619,93.

Die' gemiddelde bestaansloon vir Kaapstad, Johannesburg, Port Elizabeth,Durban en Pretoria is op R571,68 per gesin van ses vasgestel.

Volgens prof Sampie Terreblanche van die Universiteit van Stellenbosch isdie inkomsteverdeling van verskillende bevolkingsgroepe s6: swart27 persent, Indier 3,5 persent, Kleurling 7 persent, en wit62 persent.

Volgens die Sentrale Statistiekdiensisdie gemiddelde maandelikse inkomste van die verskillende bevolkingsgroepe: swart R539, Indier Rl 061, Kleurling R738, en wit Rl 956.(1987)

Siektes:

ill 1987was hier 37 gevalle van Aids en 'njaar later 191 gevalle. Ongeveer 113 mense is reeds aan die siekte dood. Elke agt tot tien maande verdubbeldie Aids-gevalle in Suid-Afrika.

Die siektes wat die meeste sterftes veroorsaak (1987) is tuberkulose (1 448 jaarliks) enmasels (317 jaarliks)

Kindersterftes:

Altesame 80uit elke 1 000 swart kinders, 31,6bruinkinders,13,6 Indierkinders en 7,0 wit kinders sterfjaarliks. Die meeste van die kinders is dood weens ondervoeding of is babas wat te vroeg gebore is.

Herklassifisering:

Volgens die Race Relations Survey is

daar in1987 ongeveer 918 aansoeke omherklassifisering vanras ontvang. Hiervan is722 goedgekeur.

Die meeste aansoeke is die van swartmensewatas Kleurlinge geklassifiseer wil word. Altesame 269 uit 328sulke aansoeke van swartmense is goedgekeur. Ongeveer 244 Kleurlinge uit313 aansoeke isas witmense geklassifiseer.

Gemengde huwelike:

Gemengdelmwelike maak 2,1 persent vanalle huwelike uit. In 1987het 1393 gemengde huwelike plaasgevind.

Behuisingstekort:

ill 1988was daar 'n tekort van tussen 1,1 en 1,8 miljoen huise,Volgens regeringsyfers het swartmense 'n behuisingstekort van702750 eenhede. Die hoogste behuisingsnood is indie PWV-gebied met'n tekort van 300 000 huise.

Diebelmisingstekortsalindie jare 1990 en 2000 s61yk: swartmense sal meerastweemiljoen bykornende buise in1990 en amper drie miljoen in die jaar 2000 nodig he, bruinmense 77 000 huise in 1990 en 176000 in die jaar 2000, Indiers 53 000 in 1990 en 87 000 huise in diejaar 2000 eli' witmense meer as4 000 in die jaar ' 1990 en 181 000 indie jaar 2000. Dietotalebebuisingstekort vir 1990 word op meer as'twee miljoen eenhedeenvirdie jaar 2000 op3,5 miljoen eenhede geraam.

Plakkersgemeenskappe en verskuiwings:

Ongeveer 250 000 mense woon in "plakkers-strukture" aan die Witwatersrand. Die gewese minister van Staatkundige Ontwikkeling en Beplan-

ning, Chris Heunis, het gess meer as 64 180 swartmense is in 1986"vrywillig" vanaf Suid-Afrika nadietuislande verskuif.

Tussen 1963 en 1987 is40100 swartmense indie Oos-Kaap verskuif, 32000 in die Wes-Kaap, 150000 in die Noord-Kaap, 514000 indieVrystaat, 745 500inNatalen 1297 400 in Transvaal. Meer as3,5miljoenmense isdie afgelope 23 jaarvanhul eiedom onteien.:

Tuislande:

In diCvier onathanklike tuislande woon 6372 440 mense, (1988). In Bophuthatswana is daar 1870152 inense, in Ciskei 821500, Transkei 3 168012 en Venda 502776. ill dienieonathanklike tuislande woon 13830 417 mense: Gazankulu 539059, KwaNgwa.ne 424995, KwaNdebele 255 853, KwaZulu 4061228 en QwaQwa 196551 (1988). Die tien tuislande hetin 1988/89 altesame R5567739 000 van die Suid-Afrikaanse regering ontvang.

Ekonomie:

Die ekonomies-aktiewe deel van die bevolkingbeslaan meeras10,6miljoen mense, uitsluitend die vier onafhanklike tuislande.Ditis: swart 7,1miljoen, Indier340000,Kleurling l,2miljoen enwit2 miljoen. Van 1987/88 was daar 'n afname indie aantal boogsopgeleide professionele mense..In 1988 het 1973 professionele, semi-professionele en tegnies-opgeleide mense die land verlaat. Van htille was346 ingenieurs, 196 opvoedkundiges, 186 medici en 176 rekenmeesters en ekonome.

Onderrig, opleiding en staatsuitgawes:

Swart onderrighet in die laaste finansiele jaar ·'n begroting van meer as Rl,6 miljoen gehad, Kleurling onderrig meer as Rl miljoen, Indier onderrig R463 240 en wit onderrig meer as R3,7 miljoen. Die begroting vir witonderrig isR2,8 miljoen'groter as vir swart onderrig.

Die jaarlikse registrasie van' matrikulante isas volg: swart 157 274, Kleurling 21 007, Indier 12 728 en 69961. Ongeveer 87313 meer swartas witleerlinge het in'1987 vir matriek ingeskryf Van die 169412 ingeskrewe swart matrikulante (1988), het98050 (37 persent) geslaag, Die persentasie matriekvrystellings het vanaf 1988tot 1989 tot33 persent gedaal.Vandie getal Kleurling-matrikuIante (1988) het 18 persent matriekvrystelling verwerf Die syfer het vanjaartot 13 persent gedaal. Van die .' Indier-matrikulante het 5082 matriekvrystelling verwerf en van die wit matrikulante 45 persent.

Van die15 miljoen skoolrype swart kinders is8 miljoen opskool.

., ! Militere krag van die Suid-Afrikaanse regering:

Vc;>lgens die Intemasionaie Instituut vir Strategiese Studies in Londen is daar tans 60 000 mense in die SA Polisie. Die mag sal moontlik met 20 (XX) mense uitgebrei word.

DieSA Weermag het ongeveer 103 000 lede. Altesame 64000 is nasionaledienspligtiges,3 (XX) isvroue endieres vorm deel van die Staande Mag. .In 1988/89 is R8,2 biljoen vir die SAW begroot.

Die Race Relations Survey berig dat 404 lede van die SAW in 1987 selfmoord probeer pleeg het. Van die pogings was 24 suksesvol.

'People's power' herleef van Praag tot Pretoria

'nDekadeIs verby. Namibia Issote S9 onafhankllk, die Berlynse Muur het getuimel, apartheid Is beslgomte verkrummel, endan was daar natuurlik Voelvry. CORNIS VAN DER LUGTkyknadie belangrikste plaaslike en internasionale gebeure van die afgelopetienjaar.Hy hetook verskeie bekendes gevra oor hulle meningvandie. belangrikste gebeurtenisse vandie afgelope dekade

aan verdedigingbestee endie VSAekonomie geknou, Toe Gorbatsjof aan bewind kom, staar hy'n buitengeWOOD sterk Navo en'n geknakte Russiese ekonornie indie gesig. Die man bad geen keuse nie, by m66s hervorm.

'n Ander belangrike verskynsel, een waarvooreknatuurliknie so baie lief isnie, was Margaret Thatcher.

Danie Craven, president van die SUid-Afrikaanse Rugbyraac;l: Virmywasdie belangrikste die integrasiebeleid wat die Rugbyraad opgestel en uitgevoer het.ODshet'n deel bygedra om die regering so ver te kry om apartheid te begin afskaf. Dit beteken datons binnekort weer toegelaat sal word tot wereldrugby. Onshet baie met die regering gepraat engeseonssal geen apartheid. in rugbyduld me.

Ralph Rabie, van die Gereformeerde Blues Band: Ek beskou die onathanklikheid van Namibia as die belangrikste gebeurtenis van die dekade. Ditwas nodig, sodat dinge hier 'n bietjie aandie gang kan kom, Diejaar 1989 was lekker,noem dit die belangrikste gebeurtenis indie Suid-Afrikaanse tagtigerjare. En dan was daar natuurlik Voelvry,

:1 ;i Jan Spies, redakteur van DieRef iii. publikein in Windhoek:

):1 Die grootste wereldgebeurtenisindie

J ' tagtigerjare was die kentering indie ; li Oosblok-lande. Daar wasdieafgelope ,; 40 jaar seker Die 'n groter swaai indie wereldtendens nie. Europa gaan vir die volgende 50 jaar 'n nuwe koers 11 dikteer en 'n nuwe tradisie skep. 'I Watbetref6nsdeelvandiewereld

:i kan 'n mens noem van die destydse • ; I, Tumhalle-beraad tot waar 'n nuwe :l fase vandag in Suid-Afrika betree ;:;, ' I' word. Ekwil die afgelope tienna vyftien jaar as gebeurtenis noem. In die tydhet daar 'n verskuiwing van een visiena 'n nuwe gekom, 'n nuwe

:.'1\ visie wat natuurlik in Suid-Afrlka nog gladnie voltrek isnie,Dienuwe

iI visie iseen van 'n oopen vrye geii meenskap, , il D :1 ie wereld ismoogvir konflik.

!! Die demokratiseringsproses hetmet n 'n proses van satwording vir geweld

H en onderdrukking gepaard gegaan. n Diegood loop netjies saam.Daarwas [i en is'n stelselmatige skuif van dieou a konfli.ksituasies na 'n oper gemeenskap, n oper gesprek, oper aIle goed

f,,4 if Sampie Terreblanche, professor in q Ekonomie aan die Universiteit van [I Stellenbosch:

n Die manvan die tagtigeIjare isMikhael

;, Gorbatsjof, en dieval van die Beri! lynseMuur het ongelooflik simboliese

1\ waarde. Dit simboliseerdieeindevan

Ii dieKoue Oorlog. Breshnev het baie geld opdie Russiese weermag bestee

r,l di en ie Russiese ekonornie geknak, ! R".,"hotookongeloo"'boi,geld

Watdie Suid-Afrikaanse politiek betrefwas die jongste skuiwe vanFW de Klerk sekerdie belangrikste, naamlik die wegdoening van sekere reels en regulasies en 'n begin ommet die bastionne van apartheid wegte doen. Watsport betref was daar Brian Mitchell se oorwinning en behoud van die wereldtitel. Op rugby-gebied salekons 1980-oorwinning oor die Britse Leeus uitsonder, nadat die Springbokke in 1974 teen die Leeus verloor het,

natuurlik die nuwe Afiikaanse alternatiewe musiek, eintlik maar 'nmanier waarop die jeug sy rebelsheid oordra. Tot dusver het Afrikaners dit maar altyd op'n afstand gehou, maar bet nou die verswelgende Calvinistiese etiek begin aftakel. Voelvry hetgewys hoe selfstandig die mense lcln dink.

Nico Smith, leraar van die NGKerk in Mrika:

Die tagtigerjare in Suid-Afrika het virmy gestaan in die teken van swart jeugrevolusie wat in 1976 beginhet. Wat toe begin het, was eintlik die begin van die revolusie inSuid-Afrika.Hieris 'n geslag van swart jeug wat eers na 1948 gebore is en wat gese het genoog isgenoog.

Kinders van voor 1948 vertel nog hoe hulle destyds in die strate van Pretoria metwit kinders gespeel het. Maardie geslag swart kinders van vandag het weinig kontak met witmense gehad en hulle asdie onderdrukkers begin sien.Die opstand teen die onderdrukkinghet indie tagtigerjare momentum begin kry. 'n Ander belangrike ding was die breuk in Afrikaner-geledere.

Die tragedie isdatwit Suid-Afrikanersin onkunde gehou word oor die afgelope dekade. Die regering van vandag doen net weg met wat hulle self daargestel het,Die tragedie isdat hulle gevangenes is van wat hulself gedoen het.

Watdie NG Kerk betref: Hulle beskou die sinode van 1986 asdie belangrikste wathulle nog gehadhet, hulle se daar is 'n keuse teen apartheid gemaak. Maar Kerken Samelewing was eintlik maar net'n. parallelle dokument vir die hervorrning vandie regering. Verderis dit belangrikdat dieNG Kerk in Afrika en die NG Sendingkerk besluit het om een teword.Ditisdie begin van 'n nuwe bedeling,

Rob Louw, oud-Springbok en WP rugbyspeler:

Frederik van Zyl S1abbert, direkteur van Idasa: Twee dingewas belangrik. Eerstens die verskuiwing in Suid-Afrika van 'n gesegregeerdestaatskonsep na 'n geibtegreerde een, met die gevolglilre wegdoening vandie basiese doelstellings van afsonderlike ontwikkeling. Tweedens die reaksie vanregs en die grootskaalse rebellie van die meerderheid wat ontstaan het in reaksie opdie regeringsbeleid.

Aan die einde van ons dekade is. daardie binnegaan vandie bedingingspolitiek vir die beeindiging van oorheersing deur die blanke minderheid.

Grethe Fox, aktrise:

Virmy Ie die belangrikste betekenis van die tagtigerjare indie skepping van hoop aan die einde vandiedekade, 'n hoop wat ons blykbaar eers hier kwart voorrniddemagbereik het. Ook kenmerkend isdie ontploffing van "people's power" wereldwyd, die begeerte na demokrasie van Praag tot in Kaapstad. 'n Mens hou letterlik asem ." op aan die einde van die tagtigerjare.

In Suid-Afrika was daar die samesprekinge metdieANCwatin Dakar begin het, Destyds wasdit skokkend, nou isditmode.Oakwas daarsigbaarheidvandiemrweAfrikaner-demokraat watstem gekry het in 'n koerant soos dieVrye Weekblad en figure soos Andre Letoit en Ralph Rabie. Belangrikwas ookdie onttrekking vandie soldate uit Angola en die vrylatingvandie Rivonia-gevangenes. Verder was Vrye Weekblad se Coetzee-scoop virmydie joemalistieke hoogtepunt van die dekade.

plaaslik mense op nasionele vlak byeengebring. Cosatu het sterk na vore getree in 'n tyd toe gemeenskaporganisasies ingeperk is.

Groot gebeure in 1989, soos die optog in Kaapstad en die Kongres vir 'n Demokratiese Toekoms verlede Saterdag, is aileen moontlik gemaak deur die stryd wat die organisasies gevoer het.Die legitimiteitsvlak van dieANCis ook verhoog tot 'n situasie waar die ANC vandag byna de facto gewettig is.

Kerneels Breytenbach, resensent: Interessant indie tagtigerjare washoe die kortverhaal opgekom het en hoe mense soos- Andre Ie Roux, Koos Prinsloo en Pieter van der Lugt aangesluit hetbydie"dirty realism", en verder hoedie Afrikaanse roman agteruitgegaan het. Opdie gebied vanmusiekwas daar

Andries Treurnicht, leier van die Konserwatiewe Party: Die jongste gebeure in Europa is besonder sinvol. Hier isnienet'n verlaummeling vandie kommunistiese dwangbasis me, maar ook'nherontwa- king van volksgevoel en nasionalisme,Dit kan die Kommunisme nie hanteer me. Daar is'n"new ethnicity", 'n rowe nasionalistiese bewussyn ter sprake: Dit dring teen die individualistiese denke van Europa in. In Suid-Afrika was daar die magsoordrag van Vorster na Borba en die inwerkstelling van 'n nuwe grondwetlike bedeling wat gepaard gegaan bet met 'n wegbeweeg van volksnasionalisme en -die selfbeskikking van volke. ' Daar is gekies vir 'n burgerstaat waarin almal, ongeag ras, geakkomodeer word.Hierdiefilosofie is nie aanvaarbaar nie.

Trevor Manuel, sekretaris van dieUDF:"

Die tagtigerjare in Suid-Afrika was vir my die dekade waarin gewone mense begin het om'n aktiewe rol in die beheervanhul eie lewens tespeel, Die verskynsel hettotdie massabeweging bygedra. Sleutelgebeure isdie stigting van die UDF en Cosatu.' Die UDF het

Dalene Matthee, skrywer: Wat mydie meeste bekommer isdie toestand van die planeet, van-die osoonlaag en die bos. Met Mossgas enal die goed isditnet geld geld geld en ons planeet gaan verlore, Ons planeet se voete gaan onder hom - uitenhy val in sy moer in. Ons mense het nog nie wakker geskrik nie. Teen die tyddat hulle die politiek opgelos het, saldie wsreld al verlore wees. Ditis vanwee mense se onnoselheid. Ons moet wakker skrik. Colin Bundy, dosent in Geskiedenis die Universiteit van Kaapstad: IIi die Suid-Afrikaanse tagtigerjare hetdit duidelik geword dat die regeerders nie voort kan gaan en op die ou manier regeer nie. Die regerende politieke party kannie meer sy waardes en visies afdruk in die klaskamer, op die fabrieksvloer of in die .strate van die townships Die. Met die massavergadering in Soweto 'n paar weke gelede bet deurslaggewende gebeure 'n toppunt bereik. Dit is eers sedert 1978/9 dat die ANC weer 'n deelnemer in die Suid-Afrikaanse huishoudelike politiek geword het,

Die ANC het besoeke in Lusaka gekry, het'n massagevolg by begrafnisse getrek en dieV ryheidsmanifes is weer populer

Ook die regeerders in Oos-Europa het ontdek dat hulle nie meer op die oumanierkann:geernie.Baiemense beweer sosialisme en kommunisme hettot 'n einde gekom. Maar ek dink ditis eerder Stalinisme wat tot 'n eindekom. "

, , "

DIETAGTIGS

Bloedige Suid-Afrikaanse dekade·.waarin

DIEdekadevantagtig begin teendie agtergrondvanbelangrikepolitieke gebeure.PWBotha bet in September 1978 aanbewindgekomen is bekendas 'nknap administrateur. Sy bestuur van diemaatskappy Suid·Mrika soudienooreenkomstigwees.

Benvandie eerste diogewathy gedoen het, wasomdie kabinetskomitees na vierte verminder. Van di6 vier soudie Nasionale Staatsveiligheidsraad - aanvaarop 16 Augustus 1979 -die ander komitees 6n selfsdie kabinet oorskadu. Suid-Afrikaners soumoes "adapt ordie". Diebeeld van PW Botha was een van'n haastige hervormer.

kempunt van protes teen apartheid. Rhodesiel Zimbabwe word onatbankHk oadat Mugabe se Zanu-PF die verkiesings met 'n wegholoorwinnig beldink. In 1981word Kubaanse onttrekking uit Angola dieeerste keer aan Namibiese onafhanklikheid gekoppel. Sedert 1981 word vakbonde toegelaat om nie-rassig te organiseer enopte tree.. .' Teen 1978was perinitte Diemeer oodig om gemengde sportklubs testignie, In die vroee tagtigs, veral at die omstrede rugbytoer na. Nieu-Zeeland in1981, word daar aan die een kant om 'n sportboikot gevra, en aan die ander kant word rebelletoere gereel.; soosdie besoe-kende krieketspanne vanSri Lanka, Brittanje en Wes-Indie.

In 1982 vra die. Steyn-kommissie dat joernaliste velplig moet word om te registreeren die weg word geopen vir regeringskontrole oor die vloei vannuus. Die Rabie-kommissie stel sterk veiligheidsWetgewing voar'en verwys oa die "Totale Aaoslag". DilS kommissie doeo egter ine deeglik ondersoek na beweringe van polisiemishandeling en die sielkundige gevolge van alleenaanhouding nie. Di6 kwessies is gelug na diedoodvan Steve Biko.Die SAW vemietig ANC-basisse inMaseru. Aanvalle word ook op Swapo-basisse in Angola gemaak, soos in 1980 en later in1984.

DieWetop Swart plaaslike Owerhede van 1982geevirdie eerste keer aan swart stedelike inwoners 'nmate van outooomiteit. Die Black

Sash open kantore inonder meer Kaapstad en Johannesburg omswart gesinne wat as gevolg van. instromingsbeheer endie tuislandwette opgebreek is,tehelp. In Junie 1982 plaas 123 predikante van die NO Kerk 'n ope briefin die Kerkbode waarinhul

protesteer daarteen datdieNG Kerkowerhede weier omhul dokument van teestand teen apartheidindie kerk, opdie agenda van die algemene sinode te plaas, InAugustusverklaardieWereldbond van Gereformeerde Kerke apartheid as kettery. Die mosie is .deur dr' Allan Boesak

Die "Totale Aanslag" is sedert die sewentigerjare as verskoning gebruik virdie militari-' sering van die land, maar teen 1984isdit duidelik dat Suid-Afrika saam met dieres van Afrika die totale aanslag van hongersnood, watertekort en bevolkingsgroei deel. Dieleiers vanSuider-Afrika begin van vrede enekonomiese samewerkingpraat, InFebruarie teken Suid-Afrika, Angola en Swapo dieLusakaooreenkoms. Op 16 Maart word die Nkomativerdrag met Mosambiek gesluit, Hinde 1985 - was dit egter duidelik dat Suid-Afrika Die altyd die bepalinge v.an die verdrag nagekom het Die.

Van PWnaFW:,BothageeDe Klerk 'n handdruk by die Kaapse NP.kongres vanJaar

voorgele. Boesak wordtot president van die Bond gekies.

In Mei 1983 ontplof die Pretoria-bom. In reaksie hierop. soos inJ anuarie 1981, doen die SAW aanvalleop ANC-basisse indie buurstate. Suid-Afrika word toenemend vandiedestabilisering van sy buurstate beskuldig. In dieselfde jaM besluit die Atbeidersparty omaandie driekamer-parlement deelteneem. Regse NP-Iede word uitdie party geskop en hulle vorm die Konserwatiewe Party, onder leiding van dr Andries Treumicht. DieWetop Groepsgebiede, dieWetop die Verbod op Gemengde Huwelike endie Bevolkingsregistrasiewet kom toenemend onder skootmetdie referendum van 1983 enBotba seaankondiging dat apartheid "dood" is. Tydeos die referendum stemwit Suid-Afrikaners "ja"virdienuwe driekamer-grondwet.

Die National Forum word deur Afrikaniste by gestig, onder die inisiatief van,Saths Cooper en Neville Alexander. Uit protes teen die voorgenome driekamerparlement en dieKoomhof-wette word dieUDF tydens'n vergadering buite Kaapstad gestig. Dr Allan Boesak word die beskermheer van di6 orgaoisasie. en Archie Gumede, AlbertinaSisulu

Verkiesings vir die Raad van Verteenwoordigers en die Raad van Afgevaardigdes word gehou. Slegs sowat \Weederdes van Indier- en bruin Suid-Afrikaners het geregistreer en tydens die verkiesing stem 20 perseot van die Indiers err 30 perseot van die bruinmense. Die eksklusiewe wit Westminster-parlement kom tot 'rieinde. Die driekanier-parlement wordop3 September ingestel. Op dieselfde dagworddit bekend dat nege mense in omus omenin ShaJPville doodis. Duisende skoliere bly van die skool afen werkers staak uit protes teendie ouwe grondwet.

Dieselfde jaar word die National Union of Mineworkers (NUM), Cosatuse grootste affiliaat, gestig.·

1985 isdie jaar waarin die Iohannesburgse Rand Daily Mail tot syeindekom.DieWetop die VeIbod op Gemeogde Huwelike, artikel16 van die Ontugwet, asook dieWetopdie VeIbod op Politieke Inmenging (wat rasgemengde politieke partye verbied) word opgehef. Botha se egter dat dieWetop Groepsgebiede salbly. Eie en algemene sake word opdie oorblywende \Wee pilare, die Groepsgebiedewet endie Bevolkingsregistrasiewet, gegrond. Botha belowe '0 wyerpolitieke rol vir swartmeose, maar politieke omus en geweld neem toe. Lewensverliese neem skrikwekkendeafmelings aan. Daar heers ookarbeidsonrus en skoolboikotteneem toe. SeoEdward Kennedy 1;lesoek Suid-Afrika. Die ekonomie bereik 'nlaagtepunt en op 20 Iulie koodig PW Botba die noodtoestand in 36 landdrosdistrikte aan -die eerste ooodtoestand sedert die ShaJPeville-krisis 1960. Botha se Rubicoo-toespraak aandie einde t: van 1985 bevat nilesv.andie grond!ge her - til vonningsvoorstelle wat PikBothaaandiewereld j. belowe hetDie. Botha dreigdie wereld met .1' .,'_,,' '1"1 '_" 15 1989/: 3 en Oscar Mpetha die presidente. "Dietydhet gekom dat witmeose in die land moet besef dat hulle toekoms oowrikbaar met ons toekoms verbind isendat hulle nooit vrysal weesvoordat oos vry isDie," is Boesak se woorde. Teen 1984 hetdie UDF die oodersteuning van 600 organisasies en begin met die Miljoen Handtekeninge-veldtog teen die driekamer-verkiesings. Binne 'n jaar sou45 van die UDF se80 leiers in die tronk sit.

van die South African Youth Congress Eugene Terreblahche 5e veriore vlsle: Ole AWB verkondlg dIe boerestaat stel sy saak op Kerkpleln. Pretoria "don't push us toofar", en hy baan dieweg vir mense word in hegtenis geneem. Inligting oar In Oktobet wordnnmisipaIe verldesings gdlou. toenemende intemasionale sanksies. Hiema daal omus word deur dieriuutgevormde Burn van Die regering hoop om sodoende swart politieke dierand van 52tot33 Amerikaanse sent. Inligting versleaf. deelname by sy strukture tebetreIc, maar antiCosatu word in Durban gestig. "As dierege- apartheidsgroepe vra vir'n boikot van dieOktoring Die die paswette binne ses maande afskaf In 1987 word 'olandswye driekamer-verkie- ber-verkiesings. Swart deelname was uiteindeDie,sal .ODS oos pasboeke verbrand," se Elijah' sing te midde van 'nnoodtoestand gehou en PW lik baie beperlc. Oak:in di6 jaar gesels dr Danie Barayi by die stigtingsvergadering oadat hyas Botba en Allan Hendrickse bots,DieNPbehaa1 Craven en Louis Luyt met die ANC oor die president van Cosatu verkies is. 'n groot oorwinning en dieKonserwatiewe Party· toekoms van Suid-Afrikaanse .rugby, En 800s Indie townships word straatkomitees gestig, word die amptelike opposisie.· die verhoor van die Sharpeville Ses,10kdie Die Kairos-dokument word opgestel. In Na- Die. ANC vier sy 75e verjaardag en duiaan Delmas-verhoor wereldviyd prates uit. mibia vorm die veelparty-konfereosie 'n oor- dat hulle sal voortgaan metdie gewapende gangsregering. stryd. Samesprekings tussen 'n groep Afrika!lers eo lede van die ANC vind in Dakar plaas. 'n Gevangenisuitruiling met Angola, Frankryk .en Nederland word gereel, Govan Mbeki word " inNovembervrygelaat, maar 'n paarwekelater word beperkings op hom geplaas, Barclays isdie eerste Britse maatskappy om uit Suid-Afrika te onttrek Ford, Standard Chartered eo Citibank volg hul voorbeeld. Die SAW doen '0' tweede aanval in Zambie, en Israel verbied nuwe militsre kontrakte met Suid-Afrilea, Swart skoliere keer terug oahul skoleendie Atbeidersparty staak deelname aandie kabinet.

Instromingsbeheer word in 1986 afgeskaf Frederik van Zyl Slabbert bedank as leier van .die PFP eo verlaat die Parlement, Hy stig Idasa, 'n Pro-Inkatha-vakbond, Uwusa, word gestig en dieKwaNatal Jndaba begin DieNO Kerk verldaar apartheid as Bybels ongegrond. Die Eminant Persons Group, wat tydens die Statebondskongres van Oktober 1985gestig en gevra is om oa '0 oplossing vir Suid-Afrika te soek, besoek dieIand. Indien die groep nie binne ses maande iets kon uitrignie, soudie Statebood sanksies teen Suid-Afrika instel. Di6 ultimatum is later verleog eo die groep hetmet '0 voorstel gekom wat sou behels dat Mandela deur die regering vrygelaat word eo die ANC vir onderhandelinge terugkeer.Asgevolgvanregseprotes krydieSuid-Afrikaaoseregeringkouevoete,eo voer aanvalle ult in Zimbabwe, Zambie en Botswana. Die Eminant Persoos Group se onderhandelinge misluk. President Samora Machel sterf in '0 vliegtuigongeluk In Junie kondig'Botha 'n nasionale noodtoestand aan. Die nuwe· noodtoestand sluit ingrypende beperkings op diepers in, en duisende

Aan die begin van 1988 sterf meer as 400 meose in faksiegevegte en konflik tussen die UDF en Inkatba rondom Pietermaritzburg. Die regering beplan maatrei!ls om universiteite, vakbonde en anti-apartheidSorgaoisasies intoom te hou. Sewentien politieke organisasies word ingeperk en Suid-Afrikaanse kerke kom toenemend in konflik met die regering. 'n Staatsgreep, vind plaas indie Transkei endie SAW gryp in om die regering van Bophutbatswanate red Die vredesamesprekinge rondom Namibia en Angola begin.

die begin van di6 jaar lay PW Botha 'n beroerte-aanval. Hy stuur later 'n brief aan die NP-koukus wat vradat bulle onmiddelIik 'n ouwe partyleier kies, Op 2 Februarie word FW de Klerk gekies, Winnie Mandela kom in die verleentheid as gevolg van diedade van haar Iyfwagte. DieKP kry teenstand vir sy Boksburgpolitiek.. '. ," ", " PW vertrekna die Wudemis enaan die 'begin van Maart kies die Nasionale Pers kant vir De Klerk Die Federale Raad van die NP besluit teen die skeiding van eo partyleierskap, eoPW keer onverwags terug. Aan die begin vanMei bedank Chris Heunis,minister van Staatkundige Ontwikkeling en Beplanning, nadat'by vroeer in die parlement vir 'neenkamer-. parlement gevra het. Ook in Mei lewer drGerhard de Kock, president van die ReserwebaDk, sy laaste toespraak Hy se die Suid-Afrikaanse ekonomie salDie .herstel eer grondig wordnie. "

Di,e VV begin 'n ondersoek na die bestaan van moontIike Swd-Afrikaanse moordbendes tia die moord op David Webster. Suid-Afrikaanse diplomate word uit Europa geskop oa '0

Die dekade

Margaret Thatcher het onlangs aan bewind gekom. DieAmerikaanse·presidentsverkiesing Ie voor en erens in die Verenigde State vanAmerikaword'n plakkaat opgehou wat lees "Reagan forthe Eighties". Duisende Amerikaners stuur kerskaarte aan die 52 Amerikaanse gysetaarswat steeds in die Iranese ambassade aangehou word. Ditisdie einde van 1979. Die tagtigerjare breek aan.

1980

InPoletree Solidariteit sterkna yore en Lech waiesa se woorde aan die Poolse Kommunistiese regering is: "Ons vra 'n ordentlike lewe,"entydens 'n protesvergadering aanwerk.ers: "Moenie ingeenie.As julle eers ingegee het, sal julIe vir'nlangtyd niekan terugkeernie. Onskaninderdaadnieingeenie, wantdiegene wat ons opvolg sal se, 'bulle wass6 naby,' entog het hulle gefaal',Dan saldie geskiedenis onsnievergewenie." Oos-Blok-regerings tree sterkopteen "anti-sosialistiese elemente". Soli-' dariteit weier om insy grondwet 'n "leidende rol" aan diePoolse Kommunistiese Partytoeteskryf. Leonid Brezhnev besoek Pole. Die Noord-Ierse hongerstakers beeindig hul eetstakingoor gevange'. nisstatus. Die onrus in Noord-Ierland duur voort.Die Wes-Europese welsynstate se ekonomiese basisse komin gedrang.>

Ditisdieeinde van die Carter- en .Begin-era, Tydensdie presidentsverkiesing indie VSA se onafhanIdike kandidaat John Anderson: "Reagan isthe unknown evil,and Carter theknownevil." Reagan word 'as president verkies. 'n Poging van dieVSA om die Amerikaanse gyselaarsin Iran te bevry, misluk. Die 'VSAondervind ekmomiese probleme en Reagan beIdemtoon "supply-side economics".

Genl Mohammed Zia van Pakistantreeopas tussenganger tussen Iran en Irak, Ook met die Iran/Irak-

van Thatcher,

DIETAGTIGS

Margaret Thatcher, steeds Inbeheer

konflik staan die'VSA hulpeloos en toekyle, soos met dieval van die Sjah .endie Sowjet-inval in Afghanistan. Ajatolla Khomeini beskryf dieVSA as"die groot Satan". : John Lennon, 40, word doodgeskiet. Daar word gepraat van dierobotrevolusie, groter as die industriele revolusie, Die grootste aardbewing in 65 jaar tref Italie, Voyager I steek Satumus verby. DieSinodevan Katolieke Biskoppe debatteer oorgeboortebeperking en egskeiding.

1981

Die pendeltuig Columbia stygopen. die ruimtevaarder Robert Crippen se "ain't no way you can describe it'', Die52 Amerikaanse gyselaars in Iran word vrygelaat .."Wehave rubbed America's nose inthedirt," 'se 'n Iranese regeringsamptenaar. 'nSluipmoordaanval op Reagan misluk, "On' March 30I made mylove known to her inmy own unique 'way," se Reagan se aanvalleroor Jodie Foster,' wat 'n hoofrol in die rolprent Taxi speel,Die VSA dink aanmaniere om Libie'opsy plek tesitasgevolg van sy .' steunaan internasionale- Ditword genoem datdaarLibiese moordbendes ismetdie doel om Reagan te vermoor, 'n Sluipmoordaanslag opPous Johannes Paultrs-Il misluk, Die op -". pres Anwar Sadat van Egipteslaag. Sosialistiese leier Francois MitterandwordtotpresidentvanFrankryk verkies, Britse stede ondervind die .\

GorbatsJof enReagan onderteken die '87-mlsslelverdrag. " A landmark In '. post-war history," S8 Reagan

ergste onluste in dekades en meer as Vietnam-gedenkteken word virdie twee miljoen Europeersprotesteer in 57939 Amerikaanse soldate wat Wes-Europa teen kembewapening. gesterfhet of vermis word, opgerig. InPole trek gent Jaruzelski dieDie Solidariteitstaking in November strop nouerenkrygswetword afgekon- misluk en 'nPoolse joemalis se: "We dig. Israel beset die Golan-hoogtes should close this chapter. Thisisa endie Peruviaanse Javier Perez de game we cannot win." Lech Walesa Cuellar word deur die VV-veilig- word na elf maande in aanhouding heidsraad tot sekretaris-generaal vrygelaat: Hy word in Rome deurdie verkies. Pous ontvang. Leonid Brezhnev sterf Prins Charles' en Diana Spencer enworddeur Yuri Andropov opgetrouin Londen. "Life forme began atvolg, 70," se Barbara Woodhouse. "You Henry Fonda sterf. Grace Kelly are the pits of the world! Vultures! sterf tragies iri 'n motorongeluk, Trash!" s8 John McEnroe by Wim- Catsis'n Broadway-treffer en bledon aan skeidsregters, bewon- StevenSpielbergsteldie wSreld bekend deraars em joemaliste. Die gewilde aanET: "I wanted a creature that only kubusword deur EmO Rubik antwerp. \', a mother could love." Diana kry haar Katharine Hepburn en Henry Fonda, eerste baba en prins Andrew kuier "SpunkyKateandHonest Hunk"; saammetKoo Stark verskyn saam in On Golden Pond. In Europa en Noord-Amerika neem .1981 sterfIsrael se Moshe Dayan op kennis van die gevaar van suurreerr66, Bob Marleyop 36en Nlltalie'dieekologiesekwelpuntvandietagc : Wood verdrink geheimsinnig op 43; tigerjare.

Die rekenaarrevolusie tref die VSA en vervang die liefde vir die motor en dieTV -stet Video-speletjies vat pos. Israel doen 'n aanval op Beiroet en eerste minister Menachem Begin se voordie Israelse inname vanBeiroet: "Weshall not allow the spillers of Jewish blood to escape justice." Argentinie beset die Falklande en Brittanje ·treeop.'nGroot antikemwapen optog word in New York gehou: "Don't blow it-good planets' are hard tofind," lees eenplakkaat. 'n

DieVSAstuur6000 troepe na Gre- / nadaendie wereld .protesteer. 'n Honderd VSA-vlootsoldate sterf in 'n Beiroet-bomontploffing toe'n' vragmotorvoldinamiet hul hoofkwartier by dielugJiawebinnejaag.Thatcher se tydens die Britse verkiesing: "The only secret is that love this job: -There'snever been one moment when I thought, 'Oh,my goodness, wish wasn't here'." Wes-Duitse kansellier Helmut Kolil wen sy. verkiesing. :Koningin Elizabeth besoek die, VSA. Yasser Arafat se PLO is verdeeId.Die Filippynse opposisieleier, Benig Aquino, word vermoor.

SaIlyRide,dieeerste Amerikaanse vrouindie buitenste ruim, se: "It's toobadthat society isn'ttothe point yet where the country could just send upa woman astronaut and nobody would think: twice aboutit."

Martina Navratilova wen haar vierde Winlbledon-tite!. Michael Jackson se plaat Thriller het teen die tydsowat20 miljoen kopiee verkoop, endievideo word teen1,1 miljoen dollar vervaardig. Die video The Day After skok kykers oordiegevolg van 'nkemoorlog.Die Geneve-samesprekinge oor kemwapenvermindering ploeter voort na twee jaar en daar word gewonder oor George Orwell se 1984-voorspellings. Lech Walesa wen die Nobelprys vir Vrede en William Golding (Lord of the Flies) die literere prys.

Ronald Reagan wordas president vandieVSA herkies. fu 'n futernasionale Menseregtedag-toespraak se Reagan:"TheUShas said on many occasions that we view racism with repugnance..:(we have) grief over the human and spiritual cost of apartheidinSouthAfrica." fu die Soy.rjet.:

met 'n ligte vliegtuig opdie Rooi Plein in Moskou. Sterftes in 1987 sluit in Fred Astaire, 88, Liberace, 67,en Rudolf Hess, 93.

Tydens die1988 Olimpiese Spele wen BenJohnsondie100meter, maar word daama geskors weens die gebruik van steroiedes. In Pole staak skeepswerkers en Armenierseis. selfbeskikking.

ReaganbesoekMoskouen !is "there is a goodchemistry betweenus" (tussen hom en Gorbatsjof), In die VSApresidentsverkiesing kom George Bush, Michael Dukakis en Jesse Jacksonteen mekaar te staan, Jackson se: "I may not get there, but my. children will."

of en Aids ..

inen duisende sterf grusaam.

Die Kommunistiese Party in Pole vra Solidariteit om 'nkabinet saamte stel-die eerste nie-Kommunistiese regering indie Oos-Blok, nadat die Nazi's Pole binnegeval het. Ook in Oos-Duitsland en TsjeggoSlowakye geedie regerende KommunistiesePartyamptelik beheer oar. Duisende Oos-Duitsers het na WesDuitsland gevlug ennadie historiese val van die Muur word van 'n herenigde Duitsland gepraat.

Reagan beeindig syro1as VSApresidentnaagt jaar op kantoor. Bush Ie Idem op di.e ekologie en Japan bloos.Die Convention on International Trade in Endangered Species plaas die olifant ophul gevaarlys. 'n Intemasionale verbod op ivoorhandel word ingeste!.Keniase regering

Foto:AP

Unie sterf die nuwe Ieier, Yuri Andropov. Indira Gandhi word deurhaar Sikhwagte vermoor. "Iamnot interested ina long life.Iamnot afraid of these things. I don't mind if mylife goes in the service of this nation," se sydie nag v66r haardood.In Brightonontplof 'n born indie hotel waarThatcher sou tuisgaan, geplant deurIerse guerrillas. GorbatsjofbesoekLonden. LondcnenBeijingkomooreenomHongKong in1997 aan China te oorhandig. Arafat slaagnie daarin om die PLO-faksies te versoennie. Panama krysy eerste burgerlike regering in

ApJ111989: 'n Swapo-guerllla, doodgesklet envasgemaak'aan'n Koevoet-cassplr.Foro:Atr.phc

16jaar. Tydens dieOlirnpieseSpelevind die Zola Budd/Mary Decker':' voorvaI plaas. Met die hongersnood in Ethiopie staar 6miljoen mense diedoodindiegesig.In die VSA word William Schroeder die tweede persoon om 'n permanente kunsmatige hartte ontvang. Baby Fae, wat 'n bobbejaanhart ontvang ·bet, sterf.RichardBurton c;n Marvin Gaye sterf Die film A Passage to India is die terugkeer van Britse filmregisseur David Lean na 14 jaar se "afwesigheid.CottonClubword oak uitgereik,

1985

Terroriste kaa:p.TWA vlug 847 asook dieskip Achille Lauro. Altesanie 20000 mense sterf in 'n aardbewing in Mexiko, en25 000 mense sterf in Colombie in'n mbddergletser toedie vulkaan Nevado de Reviz uitbars. 'n Vliegtuig van Jordanie word deur Shii;te gekaap en'n Boeing stort in Dallasneer. Die VVvier sy 40ebestaansjaar. DievredesinisiatieweindieMiddeOoste kry momentlim. China beoog om te hervorm en Gerbatsjof besoek Mitterand; "I think it'sa mandate for change, forClean-up, efficiency," se Rajiv Gandhi nadat hy 'nlandswye verkiesing in Indie gewen het. Groot onrusheers in Suid-Afrika en Botha sa:' "Ek gaan die orde haridhaaf enniemandgaanmy keer nie." Biskop Thtu wen die Nobelprys vir Vrede. Daar is steeds hongersnood in Ethiopie enkon-. flik met Soedan. Popsanger Bob Geldof organiseer dieLiveAidkonserte met sterre soos Jagger, Dylan., The Whl, Elm John, Thmer ,en Bowie. Ook die Farm Aidrockkonsert endie Sun Cityantiapartheidsalbum toon'n nUwe sosiale bewussyn in rockmusiek

VrycWcekblad,IS Dcscmbcr 1989

Idighede: "Onswil brood he," skree stakende werkers. Die Sowjet-Unie vierdie70e verjaarsdag van die Bolsjewistiese revolusie. Insy toespraak aandie Kremlin valGorbatsjof Stalin aan en prys Lenin. Die Idem Ie op glasnost, ofte weI open·heid, oor wat-in die sewentig jaar tussen Lenin en Gorbatsjof gebeur het. In die Amerikaanse presidentsverkiesing word voorkoms belangrik: "The rule used tobe 'what .amI saying?' Now it is'bowdoI

I· appear?'," seRepublikeinAlexander .' Haig. Reaganppseermetperde, Haig besoek 'n plaas.en hou 'n varkie vas, t terwyl Jesse Jackson 'n koei melk jong Duitser Mathias, Rust land

Vryc Wcckblad, 15Dcscmbcr1989 .j' ······n 1987 ] Reagan en GoIbatsjof onderleken 'n missielverdrag: "A landmarkinpostwar history," se Reagan. Gorbatsjof se: "We can be proud of planting this I sapling." By Wall Street stortdie t aandelemarkinduie.'KolOliver North '. getuig datalsy optredes gemagtig was.Die Pous besoek Amerika. In Afghanistan word die onttrekking van Sowjet-soldate beplan en in ., Pole verwerp kiesers dieKom.? munistiese PartysevoorsteUe vir ekonomiese hervonning. Daarisonros { inRoemenieentydens'nkouewinter • kry die Oos-Europeers swaar onder .verswakkende ekonomiese omstan-

televisie en The Last Temptation of Jesus Christ word uitgereik John Houseman -die beste professorsterf, asook Alan Paton en Muhammed Zia ill-Hag. Bexuizir Blmtto word Pakistan se eerstevroulike president.

Japan ween oor diedood van Hirohito. Die Ajatolla Khomeini spreek die doodsvonnis oor Salman Rushdie uif. DieAjatolla se Rushdie beledigIslam, die Profeetendieheilige Koran.Sy boek word in Indie, Pakistan, Egipte, Saudi Arabie en SuidAfrika verbied, Gevegte tussen rebelIeen regeringsmagte duo/ voort in Afghanistanen in die Filippyne. IndieWes-. Duitse verkiesings wen die Groenpartyen lJie SosialeDemokratesteun. Thatcher isreeds tien jaar in die tuig enbeplanomaantebly,temiddevan kritiek, Navo vier sy 40e bestaansjaar,

Oktober1986: die begrafnls van

Veertig jaar van die Volksrepubliek van Chinaword met krygswet gevier. •'n Aardbewing rukdienoorde van Califomie. Twee17-jariges,Michael Chang en Arantxa Slinchez, wendie FranseOpe.

ONS staan aandie vooraand vandie 1989 negentigerjare. Dieeindevan die Ditisdie jaar van protes vir eko- negende dekade van die20eeeu, nomiese en demokratiese hervonning 1990, breek aan Die oorsig kan nie in China, en Suid-Afri- voorgee omalle geskiedkundige ka.Die Berlynse Muur valen Oos- gebeure.van die tagtigeIjare weerte Duitsers stroom na Wes-Duitsland. geenie. In Colombie staan die regering aan. Sekere gebeure kom weIsterkna die voorpunt van die geveg teen vore;diewereldneemkennisvandie dwelmhandel. In Suider-Afrika word, ekologiese kwelpunte, protes vir die vredesplan vir Namibia, VV-resa- ekonomiese en demokratiserende lusie 435, eindelik in werking geste!. hervormingkom wereldwyd voor, en , Tydens die protes In China: bCsef ", .•--die probleem van wevolgCnde'dekadC'''''' duisende studente die' is waarskynlik daardieonsigbare maarplein. weermag gryp op3 Junie. vemietigende een...aids.

Na nege jaar van oorlog onttrek Russiese troepe uit Afghanistan, Die Iran/Irak-oodog eindigna agt jaar, maardaaris onrus aandie Wesoeweren Gaza-strook, Na 13 jaar gee die VSA, toeen verIdaar hom bereid om metdiePLOte praat. Steun groei vir die Palestynse staat watdeur die PLO se parlement-in-ballingskap aangekondig word. Meer as40 state erken die staat, wat geen vaste grense het nie, maar Westerse state bly skepties. Discovery isdie eerste pendeltuig wat gelanseer word sedert die Cha!lenger-tragedie.Die Amerik:aanse TVevangelis Jimmy Swaggart bely op -];

ANTJIE KROG skryf.· oordie Jongste kinderen Jeugboeke

IN'n kerssak hoortaltyd'n boek- al is dit net amVaderKrismissebeeld tecover as menet'nuitdelervan popstront (myoupa se woordvir speelgoed WIt minderas2 pond gekDs het)Die, maariemandwatdeurdie jaarsorgsaam'nboekuitsoekvir eIke kind. In groot ketti.ngwinkels lay,'n mens dieAnnualste koop, maar ek voel Kerstydis'ntydvir bederfboeke, mooi boeb met prente. Gee ook vii'volwassenes 'n streek-' bock soos"Dievergetegrootpad" (Smuts, Alberts) ofdie wanderskonc hipnotiese bock vanGwenFagan "Roses at the Cape of Good Hope";, ofduimgrootteboekiesvanBeatrix PotterenRupert the Bear;ofau tweedehandse linneomslagboeke fyn metgaudversierenanderdowwe, lynprenteenkrullerigeraampiesen hoofletters: Christina' Rosetti, Shakespeare, Shelley,Keats.Hulle maakniemeerboeke socs indaardie dae me, daaromiselke bock watjy present geewatvanbesonderekwaliteitis,'n bock watnooitweerherhaalsal wordnie. De ldassiekc veJba1e word weer gepubliseer,maardie papier,dieomslag,dieillustrasies, diebindwerkisnooitherhaalbaar" me.' 'nBetowerende kersherinneriJig , uitdieEngelseplattelandword'n eeu daama herroepdeurSusanHill in'n "LanternsAcrosstheSnow".(penguin Books,R24,99). AI die vreemde afsaksels waanneeODSOIlS Kersfeeste ' vier,verskyninhierdiewerkebinne magieseverband. Dieveranderdelig Kersoggendasgevolgvandiesneeu, 'die"holly"endie "ivY", ·"mincepies","cinnamontoastand raisin' cake",die dans opskaatsetydensSt , Stephen's-party. Saammethaarpa beleefdiepredikantsdogterookdie ellendeenarmoedewataandierand vanhaar Kersfees bestaan. Fyndramatiesehoutgravures versierdieboekie.

This emptycan sbaIlbea Babette Coleteken op dieIaastebladsydie drie broers inwit engelrokkies waaroiI: woeste borshare peulen koolblaarvlerkiesbesig ommet mop en besem diepaleis se huiswerkte doen. Prins Puisie Ie knusop'n bank, , terwyl Primes Mooigeldhomdtuiwe voer,Die verhaal isDiewer1dikuitsy stereotipes gedop Die. ' Omdat boeke dikwelsvertaal word, wonderek wat 'nvertalermetdietitel "Prince Cinders"'sal doen?Dieverband met Aspoester moetbehouword soosCinders met Cinderella. Ineens kan 'nmens jouself afvra:wiedehel enhoe isdie woord Aspoestertjieooit aanmekaar gesit? (CollinsPicture Lions,RIO,99).

'nGrusame veIbaal wordas"Die Grootste Pizza" aangebied(Arthur! Kruger-Burger, DaanRetiefRI3,95).

BIkeSaterdag bak mevBakkes'n pizza, Opdie eerste bladsystaansy " en roerterwyl haar man, kind,hond en katmet AlDebbo-os in die bak .staar.Opdievolgendebladsy vreet ,meneer Bakkes diehelepizza al1een op sygroteskehandeenmassiewe brock soos'n olifant segatvel,isalles iIi detailtesien.

Maarmevrou 'Bekkes is'nvrou ,,watgroot dink, Met'n afleweringswa volkruideDiers gaan baksy'npizza by'Y skor, voor privatisering natuurlik. bp dielaastebladsy staan mevrou -Bakkes kaalvoet envietsopdie mozzarella besig omdiehelsepizza met,'n handsaag te my. Aan haar voortreflike gesiggie lei 'nmens afsy , 'reken daaris uiteindelik genoeg vir almaI, maar aan dieverbetemanier " waaropdie dikkedens van'nmeneer

"Prince Cinders" is'nomgedopte verhaal:'diemaerpuisierige prins' blytuis,terwylsydrieharigema-, cho-broers uitbang bydieRoyal RaveUpindiepaleisse disko's. DieFeetjie' watverskynsespreukeisewebyderwets:"ZizZiz Boom, Tic TacTa, ,' Speslale Aanbodll' .'

Viraile bestelllngs met 'n Desember 1989- of Januarle 1990-,' , posmerk:

Francis Mell ' SOUTH AFRICABELONGSTOUS ,, 01. geslcled.nls van die ANC "Gewone prys R32,10 ',. Nou: 25 persent af + R1 per pos =1325,00 Kasset klankbaan'van'" "CRY FREEDOM , ,'.,. " ,Gewone prys: R25,50 '' Nou: 25 persent af + R1 perpos = R20,00 ,IndresNaldoo & Albie Sachs: ISLANDINCHAINS Ole klass/eke W.rk oor Robben-e/lsnd Nlea!gemeen besklkbaar nle Spesla!. prys: R14 + R1 perpos = R15,OO

stuur posorders.lndlen u met'n Suld-Afrlkaanse tJekbetaa!, voeg R3,50 by. ''

Besklkbaar In ons boekwlnkelln die Swazi Plaza Mbabane ,SWaziland. Skryf a!ln RobIn Malan ofAnne Salelwako ' " Posbus A456 Swazi Plaza Mbabane Swaziland , Tel45561

'nweekgewaswordDie) enbnisskooomaakmeebring, Nie datmans(iuis!)Dieookverdrukis Die. Minboekehetmy nog so' bygeblyasdiegevierdeAmerikaanse fiksiesbywer JoyceCarolOates(van diefeministehaat haar waarskynlik) sereeksessays "On Boxing" (Pan, R22,95).Sedert haar kinderdae,toe sysaammet haarpanaboksgevegte, gaankykhet,issybehepmetdi6 sport.Sytoondie veIbande tussen boksenonder meer 'ndoodsdrang, rassismeenimpotensieaan,Vergun my 'n aanhaling: "Thoughmanymen are loudly contemptuousofweakness,awoman' isstruckby the admiration, amount- ' ing at timestoawe,they will express foramanwhohasexhibitedsuperior couragewhile losing hisfight.And they will expresstendernessfor injured boxers,even if itis tdy byway ofcommentaryonphotographs. '

"Yettosuggestthatmenmight loveand respect oneanother directly, withoutthe Violent ritual of combat, istomisreadman'sgreatest passionforwar,notpeace.Love,ifthereisto. belove,comes second."

Verpligtevakansieleesstof vir' sporlredakteurs,-liethebbers ander mense waarjullein die dae dalk opdiepilviljoeneoflangsdieviswa-, tersuitspan.

Metdie verskyning vanBret Easton"BratPack"Ellisseroman"Less Than Zero", oordieontheefndejeug vandieAmerikaanseWeskus,was dieboekwereldin rep en rocr oor di!, piepjongslaywersewaagmoed. In "Suid-Afrikaisdieboekie natUurlik verbied,hoeweldiemoralistiese, homofobieseenanti-drug filmweergawemetgemakdie sensors se knip-

pendesker vrygespring Sy tweede ,mindere hoek, ''TheRulesofAttraction",is plaaslik MaarAmerikabetook'nOoskus enopdie Ooskns sitNewYorken in ,NewYork'sit'nbloedjongslaywer JonathanAmes(25)wiesedebuutro,man, "I Pass LikeNight"(Minerva, R21,99), 'n soortgelykeopskudding kan veroorsaak, 'Ongeag die Wordsworth-motto is dit 'npragtige enbaie toeganklike "comingofage"storie wat afspeel in suIkelieflike danker plekke soosparke, optelkroee en"peep-shows".' ,En anders asAndyWarholhetdie slaywer'n hart. Virnuuskierige tienersjenhul ouers)vandieplatteland. en wereldwysejeugdiges vandiegroat stadwatDiemeerweetherwaartsof derwaartsDie.

Niedat'nmensAmerikatoe hoef tegaan om 'ngoeieeersteboekvan'n jong skrywer telesete Iqy me.By Taurus, verskyn in die versltiiklike tyd RR Ryger se debuutnovelle, "Die halgevoel" (RI4,OO), 'nheftigestorie 'oor 'n gekweldebestaan. MoeDie dit probeer leesasjyoordieKerstyd, reeds neerslagtig is Die. (Ek bedoel dit.) ,', ' By Taurus verskynook'nbundel' , kortveJha1e van JeanetteFerreira, "Die mammies, diepappies, diehondjies, diekatjies",waarindiepolitiekvan diedag beslag by. En vir lekkerleserswatlekker wi! ontspanis daar'nouKaapsestruggleroman (nee, Diedeur Elmar Steyn Die),"Dievlugteling Andre dela Fontaine"(Tafelberg,RI6,95),deur Japie Coetzee en 'nmodeme strydstorievir lesers watDieverderasdie eerste bladsy van "I PaSsLikeNight" , leon kom Die: "Vlindervlug" (Tafelberg. RI6,95)deurEstaSteynisglobedoel virtieners tussen 12en15engaanoor "Saneke, matriekmeisie vii- dietweede maal,watas vrou ontluikterwylsy worstelmet,'ndankerdingin haar verlede".Houmy vas, Vir julle watneteenkeer'n jaar kansby om 'ngoeie boekteleesen'n IK van145 enhoerhet, UmbeitoEco, s1aywer vail die Middeleeuse spCurverhaal en blitsverkoper, ''TheNameof ,the Rose" ,sejongste boekisinhardeband en ten duurste beskikbaar. "Foucault'sPendulum"(Secker &, Warburg,R49,95)is 'nriller, diesto-· rievan"allekosmiese sameswerings", se die geskoolde slaywer,endieeer,ste paragraaf is spesiaal iIi Hebreeus om voortvarende lesersCn mens , wmder hoeveel van ''Rose'' se 9 miljoen kopersdit het)afte skrik. Lekkerlees!

JOHAN BRUWER bespreek "Resistance ArtIn South Africa" (David Phillip, R49,95, 159 bladsye, volkleur) deur Sue Williamson, 'n omvattende oorslg van die versetkuns van die afgelope dekadeIn Suid-Afrika

IN die boeiende sagtebandbundel "Resistance Art in South Africa" gee Sue Williams, 'n kunstenaar van Kaapstad, 'n omvattende en meesleurende oorsig vandie versetkuns wat die laaste dekade landwyd in Suid-Afrika opgebloei het. Die "versetkuns" behels me net ''beeldende lams" me, maar enige visuele boodskap wat verset uitdruk teen apartheid en die instandhouders en afdwingers daarvan.

Die boodskap is in die jare tagtig deur vele mense in vele vorms uitgedruk - me net in skilderye en beeldhouwerke in kunssale nie, maar veral ook op straat enindiestadion: op kleurryke en dikwels baie kragtige plakkate,op T-shirts, op vlae, in soms spitsvondige, soms verwoede grafitti en muurskilderye, in satiriese strokies-prente in progressiewe koerante, tot indie ontnugterende kleibeeld , van 'nhalssnoer-slagofferwat deur'n negejarige kind gehoetseer is (p, 123).

Volgens Williams was dieSowetoopstandvan1976diedeurslaggewende stimulus wat die stroming van gemeenskaplike verset teen apartheid weer laat opwel hettotdie huidige, onstuitbare gety, waarin talle kunstenaars met lm1 talente in verskei.emedia die Bree Demokratiese Beweging ondersteun. "I wasone of those jolted , out of lethargy by Soweto, andthis book concerns the waythe artists of my generation responded tothe truths made clear by the events of 1976,the issues we addressed, andthe work that followed. It is also about the growth of the ideas thatartisnot necessarily anelitist activity, andthat popular cultural resistance has avital role to play in thelife of the community and the struggle for freedom." (p. 8:)

Williams laat die Suid-Afrika van voor 1976 effens in dielug hang. Dis waar dat daar voor 1976indiekunssale min tekens was van die land se maatskaplike en politieke probleme. Wit kunstenaars het straks aan "lethargy" gely. Maar vir die "stilte" wat swart openbare verset betref, wasdaar heelparty redes. Vireers was daardie enormrepressiewewetgewingen ander maatreels waarmee die regering in die jare sestig versetbewegings soos dieANC en die SAKP verbied enhul lede vervolg het, asook'n versmorend streng toepassing van sensuur.Die ongenaakbare ondenhukking van swart opposisie 'het versigtigheid enselfs .vreesby baie mensegewek.DieANCleier Ahmed Kathrada,watlaasOktobel: vrygelaat is, s8 toehy, Nelson Mandela, Walter Sisulu endie ander in die vroee sestigerjare tronk toe gestuur is, bet duisende mense hulle in solidariteit by die hof kom afsien. Toe hy egter in 1966 gaan getuig in'n siviele hofsaak van die PAC-lid Zeph Mothopeng teen die owerheid, was daar-alisditwydbekendgemaakdat hy enander "Rivonia-gevangenes" te sien sou wees - maar net vyf of ses rnensein die hof. Diseers in die jare sewentig dat swart verset weer begin herstel het van die kwaai teenslae van die jare sestig,' , Metdie Soweto-opstand van1976 het 'n nuwe geslag nuwe vuur aandie stryd teen apartheid gegee, maardis lank smeulende kole wataandiebrand gesteek is. Ander faktore wat in die laaste dekade 'n nuwe solidariteit in gemeenskaplike verset moontlik gemaak het, was die opkoms van organisasies wilt wydkon organiseer, ' soosdie vakbonde endieUDF.Die 'opkoms van spesifiek visuele versetkuns is ook aangewakker deur

Weekblad, 15 Desember 1989

Beeldevan verset

The Interrogators (trlptlek, grafletlvloerpolltoer, 1979) deur Paul Stopforth. "My purposewastoshow how terribly ordinary these men looked· except perhaps the one Indark nuwe tegnologiese verwikkelinge -die em-day khaki uniforms is not sigtelevisie, wat diekrag van visuele mficant.ltisasMananasawthemin simbole onderstreep het, en selfs desk- his imagination." Dis juis die modtop publishing, wat die maak enver- erne uniforms endie weerrnagtent spreiding van vlugskrifte, plakkate, en op die agteIgrood wat aan die skildery so meervergemaklikhet, Ookisbegin .sy politiek sinvolle dimensie gee. omdie agterstand in swart kunsonder- Hoewel die hoek in verskeierig reg testel met die opkoms van somsarbitrere- afdelings gerangskik gemeenskapskunsprojekte enliggame is,soos "Roots of the Conflict" (wat soosdie Federated Union of Black 'n skraal historiese agtergrond van Artists. En 'nsterkprikkel totdieopbloei apartheid probeer gee),"A Mutant van visuele versetkuns was diein- Society", "Exploitation", "Drawings stelling van die noodtoestande en die on the Wall" (vir my die boeiendste ontplooiing van veiligheidsrnagte in afdeling, oor populere versetkuns. woonbuurte: 'n konstante en dikwels soos muurskilderye, graffiti; peace pynlike irritasie. Konfrontasie met die parks, T-shirts en plakkate) enso veiligheidsmagte was 'n baie sigbare meer, het dit 'n "oop" struktuur: jy drama, 'nkonkrete uitdrukking van die kan van agter navoorleesas jy wil, fascistisie gesig van apartheid. Die of enige plek oopslaan, 'n Iineere pantservoertuie en veiligheidsmagte in vertelling word me afgedwing nie, uniform isas visuele simbole onmid- Die boek is baie soos'n groeptendellik in versetkuns opgeneem. Die toonstelling: jy kan deurlopende visuele uitbeeldings - veel eerder as temas self uitsoek en vergelykings die Buro vir Inligting se nuusberigte - tref soosjywil, hetdie besef bybaie mense tuisge- Dieselfde "oopheid" spreek uit bring datdie land in'n komplekse die omvattende verskeidenheid van vonn van burgeroorlog gewikkel is. Met die los gedagtes (daar is ook ander oorwegings) probeer ek s8 dat die "stilte" voor 1976 nie vreedsaam was me. En daar was weI swart kunstenaars wat in die jare sestig at hewige versetkuns geskep het: dis byvoorbeeld jammer dat Feni Dumileen JulianMotau se uiters kragtige sketse teen rassisme, gewelden aanhouding uitdie jare sestig (watverlede jaar indie Johannesburgse Kunsmuseum vertoon is) me inWilliams se boek is nie, Tog bly die tydige oorsig van die jare tagtig se .versetkuns 'n treffende boek, veral danksy die oorwegend visuele aanbieding. Die teks istot'n minimum beperk, maar nie te bondig omdie talle afbeeldings - goed uitgele enmeestal in kleur -met genoeg agtergrond vir die leserlkyker oop tesluit nie.Die inskrywings oor die beeldhouers Johannes Segogela en Johannes Maswanganyi is egter darem te skraps enhier en daar voel 'n mens dat die populere aanbieding tot vereenvoudigings lei.By Joseph Manana se olieverfskildery "The Battle" (1987) watdie Slag van Bloedrivier uit die Zoeloekrygers se oogpunt uitbeeld, is dit byvoorbeeld simpel om te s8: "The -fact that the Boer soldiers are inmod-

werkwat aangebied word.Nie netopsigtelik "politieke" -versetknnssoos die ECC se vlymskerp T-shirts ("Our , boys, your toys"enso meer) word opgeneem nie,maar ook meer "intellektuele" kunstenaars se subjektiewe reaksie op 'n verskeurde land, soos Paul Emsley sebaie suggestieryke triptiek "The Visit: Arrival, The Life and the Tune, Departure" (1987), wat die geskiedenis vandie wit besetting van Suid-Afrika opsom. Met die boek indiehandkan'n 'mens met jouself debatte voer, byvoorbeeld oordie samehang tussen die gehalte van versetkuns endie doeltreffendheid daarvan en die geslaagdheid van verskillende stylvorms in die genre. Is 'n kari, katuur wat die onderdrukker tot memens misvorm werklik so doeltreffend en onthntsend as 'n beeld wat hom as 'n gewone mens wys? Vergelyk Norman, Catherine se effens komieklik oordrewe "Carnivores" in uniform met Paul Stopforth se makabere "The Interrogators" (1979), , drie vaal mannetjies met verskrikking in die gesig, en besluit self. Sommige afdelings, soos Drawings on the Wall, kan op sigself tot bundels uitgebrei word.Die "Peace Parks"watondermeerbespreekword, was een van die deemiswekkendste ontwikkelings van die noodtoestand. Toe dienste soos vullisverwydering in die townships opgeskort is, bet' kinders begin om self opte ruim en sekere dele as "vredesparke" te ver( fraai met tuirmitlegteen bou- en beeld,houwerke van afvalmateriaal. Die parke het name gehad soos Lovers' Park (Orlando-Oos), Oliver Tambo 'Park (White City), Sisulu Park (Orlando-Wes), Nelson Mandela Park en Steve Biko Park(Mohlakeng). Die stukkies landskap - blikke opdie toekorns -isdeur die veiligheidsmagte verwoes met die verskoning dat lmHe as bereplek vir wapens gebmik konword. lemand moet gems 'ook 'n boek uitgee net oor die plakkate endieTshirts van verset. Van die lewendigste grafiese kuns van ons tydisvirdie oneindige stroom "boodskappe van die oomblik" geskep. En 'n baie ontstellende boek sal 'gemaak kan word van kinders se uitbeeldings van die stryd. Die enkele voorbeelde op pp. 122tot123gryp 'n mens aan. Die nege-jarige se kleibeeldjie van 'n halssnoer-slagofferis in 'nkunswerkwinkel in Durban geskep toedie kindersaangese is: "Maak iets wat jy onlangs gesien .: het.'" .'

Die beeldjie, soos verskeie ander werke, is meer as doelbewuste : versetkuns: dis'n poging om traumatiese ervarings (aanhoudings sonder velhoor, ondervraging, polisie-optredes teenoor skares enso meer) te verwerk deur ditte komrnunikeer en duste deel, Die solidariteitsgevoel watdeur ondermeer versetkuns gewek word (dit word ook onderskraag deur gemeenskaplike optredes soos sametrekke, begrafnisse, protesmarse ens.) dien as terapie wat geestelike oorlewingte middevan verskriklikhede moontlik maak. Deur die kommu- J nikasie van pyn word die pyn genees. Die einste visuele kunste wat nou help om die laaste stryd teen apart, heid te voer, kan in die Suid-Afrika na apartheid ingespan word omdie sielkundige letsels te help genees wat deurkiDderssoosdie genoemde negejarige opgedoen is.

Koop Sue Williams se boek. Dis diebillike prys dubbelen dwars werd. Ditgee'n omvattende beeld van die uiteenlopendeemosieswat in die land aan'twoe1is: woede naas deernis, humor naas bitteIheid, bespotting naas oorpeinsing, neurotiese selfondersoek naasdie sekere wete: "The, people shall govern!"

Daar is leemtes -'n mens wonder byvoorbeeld waar is Mandla Nkosi, .wat voor sy dood in 1987 gehelp het om'n stylrigting teskep wat uitgebou word deur Helen Sebidi en ander. Of ElzaMilesse skoenlappers in 'n kissie ter huldiging van aangehoudenes wat doodis. Of 'n voorbeeld vandiesketse waarmee Breyten Breytenbach sy onblusbare gees in die tronk singen,<!. <I gehouhet.

Maar dan, as 'n mens 'n volledige "struktuur" wit skep, waar hou jy op? Ek dink Williams bet 'ngoeie subjektiewe keuse uit honderde, selfs duisende kunstenaars gedoen. Net een weglatingis werklik jammer: Jackson IDungwani. Hyis glad nie "onbetrokke" nie inteendeel by is'n uitstekende spotter, met aldie selfvoldane swakhede van die egosentriese mens wat juis gelei het tot apartheid. Sommige van sy beelde is regstreekse en kragtige politieke stellings, soos sy beeld "Gun", wat diegeweer,dieknuppel Van dieSteentyd,die spies en. suggesties van'n draak oproep om die fascistiese misbruik van mag af tewys. Die meester se versetteen boosheidis ook 'n verset teen verdeling en onderdrukking, 'n " oproeptotdie eenheid vanallemense. En asons enigste werklik geniale beeldhouer ishy ook 'n prik indie ballon van wit elitisme.

DonMattera, dlgter, dramaturg, "reborn Intellectual", stlgterslld van die UnionofBlack Journalists, Skotaville-ultgewers envandie Congress ofSouth African Writers,lidvannege gemeenskapsorganlsasles, was ook berug as" BraZinga- leler van eenvandie gevreesdebendes van Sophlatown, The Vultures. ANTON STEENKAMP hetmet homgeselsoor sy leweIn Sophlatown

DonMatterais'npersonifikasie vandiemenslikemengsel van Sophiatown: symawas half-Xhosa, half-Griekwa-"myoumasema was'nBooysenvan Graaff-Reinet". Syoupawas'nItalianerwat in 1904van'nskipaf gedroshet indie Kaap,endieander kant van die' , .familiewasTswanas-"nabyfa, millevanSolPlaatjie".

Hy dink metheimwee terug aan die jare inSophiatown,toehy, BraZmga, die bekende/berugte Icier vandieVultureswas.'

"Sophiatownwas'nplekwaar mense vry was,"vertel Mattera; "Daarkon almal doenwathulle wil doea, As jy vanaandwi! gaan IIllUCh, dan marchjy.Enas jy more wi! steel,dansteeljy. More wi! jyinbreek,en mOre wi! fy met jou vyanle gaanvredemaak.Dis'npleksoos daai. '

"Sophiatown was'n lieflike plek. DieBoere,watdiemensewaswat gerulehet,hetgeweetashulle die pleksat maak,gaan daarbaiedinge sat.Dangaandingesatwatdie mensebymekaargehouhet.

"Hoekommoesdie goewerment ,Sophiatown satmaak? Want Sophiatownwasdieteenoorgestelde vanwatapartheid wi! he. Want hy't die mense bymekaargebring.Ons hetItalianersgehad,onshet Fransmanne gehad, CDSbet Duitsers gehad, wehadwhitesfromalldifferent - walks of life.

"Ons hetbaieAfrikaners ook ' gehad!OnshetdieTheunissens gehad, onshetdieRademeyers gehad,hullehetsesmuilegehad watkoletrokke getrekhet. Onshet .ook muilegehadinonse jaart in. onshetookkoleverkoop.

"EndanwasdaarJanowski, wat ,roepjybulle,bullewashalf-Joods, en daarwasFicks,endaarwas Ierse, en die Bannisters, Scotspeople • onshetlekkergemeng!

"Enhoekommoesdielanies Sophiatownsatmaak? Want daar was hulleeie mense, dlu.r was lanies wat gese het ons gloniein dieS kak droomvanapartheid nie. "Daarom bet ons swartvrouens getron, daar was IndiCIIruIJllIe met swart vrouens, broer, Ben vanhulleis doodgemaak van'nsexkiller,toehy en sy

'Die Boere het geweet hulle moet die plek sat maak'

die ander Iede ven die Americans Inhul rool en wit Cadillac, 'n "open coupe met white wall tyres" (FolD: FottHl'glal vaII,Jlm BaIley)

darkiecherry daar in Riverleatussen dieborne gam sit en mekaarsoenen soaan.

"Daaiwas die Chinas watonsge- ' respectbet, Daar was dieYoung family, hulle het ook kole verkoop, hullewas great! Mister Young was van die serious China toppies.Hywas'ngambler, maarnie 'n cheap gamblernie, enhy't cigars gerook, en hy'tthreepiece suits geslaan, hy't strawhats geslaan, hy't Florsheim-skoene gery-bulle waslieflike mense, dieChinesewat_ saam metons gebly bet!

"Ja,bulle het ge-exploit, die Chinese endie Indiers, 'nvyfpennie, brood in vyftien stukkegesnyen'n pennie 'nsny verkoop, maarons het lekker gelewe daar. Endieexploiters wasookgeroof, en 'nbalanceisook gestruck.

"Sophiatown wasnie "n gewone plek nie. Dis'n belangrike plekin die geskiedenis van onse land,wantdit wys van 'ntyd en 'n plektoemense mense was.Jy't Of'nou gehaat, Oljy't hom gelike, omdat hygoedof sleg was.Youdidn't hate anotherperson becausehe belonged to a special race."

Hyonthou vir Tambo, vir Mandela,die vergaderings wathullein Sophiatown gehou het,en vir Vader Huddleston- ''by wasvir ODS niewit of swartnie, maar onshethomdie Jerrie geroep,dieGerman,oorsy crew-cut.Hy was strict, maar hywas humane.Hy't regtig dieGospelvan syMaster gevolg, "Daarwas hongerte inSophiatown, ja, en daar wasgeweld,maar diegeweldwas nie organisednie,en hywasnie calculated sooshynouis nie,hywas sporadies, enditwasnet omdat diemense gebaklei het iIi die strate in. Daar was nie een football veld in Sophiatownnie,nie eenbiblio-

amper soos 'nRobinHoodsoortvan gang.

"Daar was niks amenitiesnie,jy sien, maar dielanieshetditgekry. In Brixton was daar 'nswembad, daar wasdie Brixton BoxingClub,daar wasbaie goete vir dieBoerelaaities, endie Jodehet ookhulle goetegehad, endie Engelse.

"Ek se maar nounog,vanaldie witmenseisdie Boere nogdiemense watsuffer. Ek stuurnog vir twee Afrikanerfamilies elkemaand groceries,en in Westdenehetekbaie Afrikanervriende gehadwatniegesienhetdat ek swartisof 'n bushyis nie.Daaiwasmylewese lieflik:e mense.DistoedieAfrikanersoslim,' en sophisticated raak dathyskelm komraak het engladtong.

"In Sopbiatown bet die Boerelaaities kom rondloop, ons hetmekaarnie gemoer nie. Westdenewasnetmet een straat, Tobystraat, vanons af geseperate. Partykeer gaansoekons hulle sustertjies op, dienonnatjies, en danbegin die moeilikheid!Dankom dieketties uit, endie sout-en-peperguns.

"Daarwas so'n boeremeisie, maar haarma was eintlikbushy,haarnaarn wasPoppie. Hei, sywasmooi,enek wasagter haar aan. Haarrna,watwit gespeel het, het my'nkaffer genoem, Sywas'n Theunissen. Ditwas'n lieflike familie, dieTheunissens,ou Boetie-hulle, Hullehetnieapartheid gekennie, net Poppiesemawatdaar in Westdene gebly het,

"Daar was nooit'nbloedigestryd tussen Boere enswartmenseopracialism in Westdene enSophiatown nie, Hulle het saamgejol!Maarhulle was bang ashullepa'shullesien, jong!

"Ek het 'n boeremeisietjie gehad, Magriet. Hulle het daar nabydie Westdene-damgebly.En wat van daai laaitietjie, Johannes, hywasso ag of nege,hy't altyd namytoegekomas ek bydie dam mygedigtesitenskryf, hier in 1955/56.

''Net cp 16 Desember, Dingaansdag, Here,dan moet onswatchvirdie Boere!Jy sit niein'ntremnie,of hulle moer vir jou!Endie boere kon slaan, jong, Ons hetgepraatvan'n boerehou, want hysitallesindaai eerste punch."

DietaalvanSophiatownwasiets

teeknie,nie'nCityCouncilspon--Sophiatown se mensewasniegesoredsaalwaardie mense kon meet wonemense nie." nie.

"Eenou, Ma1habe, bet sy eie dance spesiaals-'nmengsel vanAfrikaans, hall gebou en hy'tgeld gemaak, dieEngels, eninheemse tale. Tsotsi-taal, mensehetlangarmgedansdaar.Daar noemsommige mense dit,maar wasbandssoosdieSophiatownSep-Mattera se ditwasalmalsetaaI-"dit tet,en ge\Vone ouens watjam session wasdie TaaI,jy hetFlaai gewietie,jy gehouhet.Jymeet'nou bier waf- - moet sharp is." trornpet speelen 'n oudaarwat dronnne

DieShangaan-woord "mova",om speel,en dan vorm bulle 'n fuzzbox. tegaan of tery,'is byvoorbeeld group.' opgeneem:"Ekskepnoudie mova" "Ons washeavyge-influence van hetbeteken,"ekloop nou", dieAmerikaners,hullemusic, bulle Die intelligentsia is"situations" klerasie,hoehulle gepraat het. Van genoemdeurdiegangsters-"want Humphrey Bogart hetons gese, thehullehetaltyd su1ke heavydiscusman whoneversmiled until hehada'sionsgehad, dan se hulle:'According million dollars in hispockets."to thesituation. the situation is such...' Bogart,RichardWhitmark, Dana enso aan. Andrews-ditwasdiebendeledese"Enashulleonsegangskom join f1iekhelde. het,hetonshulle 'nylons' geroep, "Ons het ou Allan Ladd gelike, en wanthulle wassag,hullewasnet daar GaryCoopermetsypyp." En die een vir dievrouensendiedrinkwerken wat dieappels geeet het? ' omte'wietie',om kak te praat, en ons "DaaiwasouRichard Whitmark, doendieconquests. "onshethomouStylesgeroep.Hy"Diegangs ook heavygekomvandie film af, Street With No influencedeurdie films, endeurdie Name. fashionvandiedag,Diemannewat "DanhetonsDanaAndrews ge- diecrimegedoenhet,ouSpangler, had,hywasdie poeliesman in daai bulle,enso'n dik Engelsepoelies-film,Wherethe Sidewalk Ends, en man,ouJoynervandieCID,hullehet hy'tooksystukkiegehad. gepraatvan'n'hotline ofcrime' van "Ons bet leller stukkegehad,soosChicagoinAmerikatotinSuid-AfRoadhouse.Ditwaswarmestukke, rika. Ditwasnousonetnadieoorlog, watonsge-influence het:My Engels1945/46. wasbaiege-influencedoordiefilms, "Onse gangwasgenoemna 'n film, , enek Was 'nslimlaaitievankleinsaf.WheretheVulturesFly.Diegangse DieBoesmans se hy's ougat, naarnwasdieVultures.Maarditwas "Dieconnoiseurs van dieEngelsenie'norganisedgang nie, onsroep taal het in Sophiatown gebly,mense ons liewers'n'rush'-dissommerso'n wat sharp geweesbetmetdietaal,dieklompouenswatbymekaarkom.Die Queen's language, soosdieon-laaitieswasbaiegeboelievandie derwysersopdie Anglican skool en sterkmanneaf,toe begin onsmetdie dieCatholicskool.WehadpeopleVulturesin1950.Toewasek16 jaar whocouldspeakfluentDutch,ons oud.AlmalwassovanI4totI8.0ns hetmensegehadwat konFrans praathetdie,boelies gebaklei, en ons was

Matterais op 29Desember1935 in Western Native Township gebore. Toe hy vyf jaar oudwas,hetdie"ryk Mattera's", sypasefamilie,hom weggeneem van die "arm Lebakengs" nahul groothuis inSophiatown, waar sypa,die "Don vanSophiatown",'n groot sakeman was.Syoupabetin 1912vir25 pond tweeerwe in Gertysiraat gekoop.

"In 1962, toe's onsuitgeskopuit Sophiatown uit, Sophiatown was vir my belangrik, en ekhouaanveg vir Sophiatown, want ditis'nbelangrike deelvandiegeskiedenisvandieSuidAfrikaanse volk, enditsluitdiewitmense in.particularly dieAfrikaner.

"Ek gundie Afrikaner syplek in die land.enekgaanvegvirhomindie ,toekomsas iemand diefeitdathy'n Suid-Afrikaner of'nAfrikaner is,van hom wi! wegneem, netsooseknou teen hom veg: As daar'nvolkiswat weetvan smarte, vanpyn,vandetention,van dood, vanhongerte, dan is dit dieS mense.

"En dan dieS mense afgewykhet vandaai baan af vanmenslikheiden van barmhartigheid, ditbreekmy. Dismy mense, enhullehetgesuffer, maar wathy geword bet,stemeknie meesaam nie.

"Vanmy vernaamste digtersen skrywersis Eugene Marais,Langenhoven, Totius, NP vanWykLouw. Ek noem myself 'ndeskundigeop Hendrina van derMerwese boek, "Onthou", vandie Afrikaners in die konsentrasiekamp. Hoekomwordek danbeskouasdievyand?Hoekom was eknege jaar lankingeperkendrie jaar onder huisarres?

"Maar ek dank dieHeredathymy gespaar het. Eendag, hoop ek, saldie Afrikaners terugkom na'ngeesvan barmhartigheid. En ekhaatniemand vandagnie."

VAN SOPHIATOWN NA TRIOMF

'nVreemdesoort 'Triomf'

"0 sophia. sophiatown youspeakto me fromtheashes of brokendays andfromthetwilightmist i heara songrollingsoftly softlyrolling , .asongforyesterday"

-DonMattera.Song forYesterday. 6 Mei1983

EDITH, Bertha, Gerty,Toby,Sol. Die straatname, vemoem nadie kinders van oubaas Tobiansky, watSophiatownuitgelShet,isnogdieselfde. Maar as jy vandag deur die blanke laer middelklas-strate van Triomf ry - die naam wat soveel ongevoeligheid verwoord -is daar min te sien ente beleef van die Sophiatown van die veertiger- en vyftigerjare, dieKofifi waarin skrywers, musikante, akteurs en joernaliste gewoon bet,enwaaroor hullevandagnogsenlimenteelenliries raak.

In 1905 was Sophiatown oorspronklik as'nblanke woongebied beplan. Maar Johannesburg se rioolplaas en afvalhoop wasnet langsaan, endie blankes wounie koop me.

Swartmense is toegelaat omdaar te woon, en dithetindie kosmopolitaanse grys vulsel van 'n menslike toebroodjie, met diewit Westdene aan die een kant endie swart Western Townships aan die ander kant, ontwikkel.

In 1933 is Johannesburgas'nblanke gebied geproklameer, swart werkers isuithul woonplekke indie middestad gedryf en Sophiatown, opdie rand van die stad,wasdie voor-diehand-liggende tweede keuse

Huiseienaars hetdie geleentheid aangegryp om ekstra inkomste te verdien, en het links en regs kamers inhul huise enkrotte indie agterplaas uitverhuur -in sommige kamers het -totagt mense gebly.

Dit het natuurlik tot 'ontsaglike oorbevolking gelei,entientallemense moeseen kraan deel,watonhigieniese toestande tot gevolg gehad het.

Maar terselfdertyd het Sophiatown gelewe, Die mense isuithul oorbe- , volkte kamers nadie strate gedryf, waar township-jazz weerklink en' straatdrama's hnlafgespeelhet - deels teater, deels die werklikheid van Sophiatown, waar die bendelede, die "gangsters", regeerhet.

Bendes soos die Americans, die Berliners, Gestapo en die Vultures het hulself opdie beeld van diebendelede indie flieks van daardie tyd geskoei - breerandhoede, lang jasse, slap Amerikaanse motors enkoel "slang".

So het van die bendelede wat goed kon Engels lees en skryf 'n ekstra geldjie verdien deur vir hul makkers liefdesbriewe teskryf. Don Mattera 'Was een van die begaafdes. Mynwerkers uitdie landelike gebiede het meestal in hostelle in Western Township, wes van Sophiatown gewoon. Hulle was dikwels in gevegte met die bendes van Sophiatown betrokke. Die mynwerkers, meestal Basoetoes, het hul eie bende gevorm - die Russians, wat dikwels teen die Berliners geveghet.

Saam met die gewelddadige bendelede, het die swart intelligentsia van die vroee vyftigerjare in'n paar straatblokke in Sophiatown saamgetrek.

Baie van hulle was joemaliste by Drum, die tydskrif wat'n lewenstyl en 'n vryheidstrewe verwoord hetmensesoos Can Themba, NatNakasa, Zeke Mpahlele (vandag prof Es'kia Mpahlele van Wits), Todd Matshikiza, Lewis Nkosi en Henry Nxumalo. By Can Themba se bnis, bekend asdie House of Truth, het bulle tot laatnag gesit en drink: en filosofeer.

Die sjebeens - plekke soosdie Thirty Nine Steps en Back of the Moon in Goldstraat - was 'nmid-

VrycWcekblad, 1989 'I' '. I )';

delpunt van die gemeenskapslewe, virsoweldie intelligentsia asdie bendelede.In 'n wonderlike tonee! uit die dokumentSre rolprent "Have you seen Drum recently" sit Themba, Nakasa en ander engesels in 'Ii sjebeen, word stelselmatig dronker, en dan kom 'n jong, pragtige Miriam Makeba ingestap en trakteer hulle op twee liedjies. '

Ander vermaak was daar pie juis nie, behalwe vir die Odin -dierolprentteater en bymekaarkomplek van' almal.

Die teater is deur Bertha Egnos en haarman, beter b;ekend as "Mr & Mrs Odin", bestuur. Hierhet die bendeledehul helde sedrag, optrede en , inanier van praat noukeurig bestudeer, omdit dan later in die werklike -en gewelddadige -wSrelduitteleef.

Aan die ander kantvandie spektrum wasdie sainebindende faktor in Sophiatown die kerk, en veral Vader Trevor Huddleston se Church of Christ theKing, hoog bo-op 'n heuwel in Victoriastraat.

"And aboveit all yousee the Church of Christ the King, its tower visible north, south, east and west, riding likea great ship ..."-s6 beskryfVader Huddleston die kerk wat bo diegeharwar van' die township-lewe in Sophiatown uitgetoring het.

Die kerk is nog daar, een van slegs twee geboue wat behoue gebly hettoe Sophiatown vir Triomf moes plek maak. Slegs blankes woon nou die Pinkster Protestantse Kerk by; nadat die gebou 'n keer as boksgimnasium moes dien. '

Die ander gebou wat behoue gebly het,isdrAB Xuma, president van die ANC,se huis in Tobystr 73.Dit was een van die grootste enmooiste huise in Sophiatown enhet ook drXuina se spreekkamers gelmisves. Vandagwoon daar'n blanke gesin, daar is'nwit muur rondom, en Matthew, 'n tuinier watin Sophiatown grootgeword het, bly in die agterkamertjie.

In 1952 het die NP-regering Sophiatown tot 'n blanke woongebied verklaar. Op 11 Februarie 1955 het sowat2000 gewapende polisiemanne indie woongebied inbeweeg en die eerste gesinne uit hul huise gegooi, Jane Dakile, 'n onderwyseres aan die destydse St Cyprian's School van die Anglikaanse Kerk,se huis isin 1958 platgestoot, "Hulle hetop Donderdag, 10

November 1958 om half-vyf die. oggend toegeslaan," het sy in 'nonderhoud met die Junction Avenue Theatre Company vertel, "Daar was vyf van hulle, vyf blankes, wat Afrikaans gepraat het. My man wasalopenregom werk toe te gaan, toe sien ons die groot mans wat bydie hek staanen skree: 'Maak " oop! Maak oop!'

"Vooronsditweet,was daar twee lorries voor diehuis. 008 het daar gestaan endie hekhet net oopgegaan. Nog voordat onsdie voordeur oopgemaakhet, het ekdie eerste hamerslag teen die stoeppilaar gehoor.

"Ons·moes allesvaten uitgooi. Dis hoe ons uitgesit is.Dit was nie lekker nie."

Die Dakiles se huisware isop vragmotors gelaai en hulle is summier Meadowlands toe geneem, waar hulle in 'n klein huisie hervestig is. Diehuisin Sophiatown is afgebreek.

"Ekbet my geluk agtergelaat. Ek moes my mooiste blomme, my dahlias enmy druiwe-prieel agterlaat, en die uitsig opdie huise van Sophiatown," vertel Dakile.

, , "Ek moes my kerk enmy gevoel van aanbidding verlaat. Kyk waar is ek vandag; moedverlore, sonder my kerk.Ons moes daardie pleknet verlaat, waar ons allesgehad heten vir niks baklei het."

Ondanks sterk weerstand deur die inwoners, isdie meeste mense teen dieeinde van die dekade verwyder en die huise afgebreek. Net 'n paar.Indier-winkeleienaars het oorgebly,

In 1963isdie eerste van die 236 sub-ekonomiese huisevir blankes op die kaal stuk grond waar Sophiatown gelewe het, gebou,

Die regering se behuisingskommissie woudie blanke woongebied eersna Verwoerd vemoem, maar die JohannesburgseStadsraadbet geweier en Verwoerdburg sou later eers ver, rys. Toeworddie blanke gebied herdoopna Triomf - 'nnaam wat deur die voorsitter van die Bestuurskomitee van die Johannesburgse Stadsraad, PM Roos, beskryf isas'n "beledigingt'nklapindie gesig" vir die stadsraad en die inwoners van Sophiatown, wat ver buite die stad bervestig is. "Oor wieisdit'n triomfl Johannesburg, die Stadsraad ofdie nieblankes?" wouRoos, volgens The Star van 12 September 1963, weet. ' <-,

Maar die naam is behou, endie regering se behuisingskema het ,;, voortgegaan, Teen 1971wasdie hoogste prys vir 'n huisin Triomf R6 000, en slegs blanke gesinne met 'nmaksimum-inkomste vanR300per maand kon kwallfiseer.

"Dis 'n gelukkigewoonbuurt en, die meeste vandieinwoners is Grieks- of Afrikaanssprekend, tt bet'n inwoner op 2 Januarie 1971 in 'n onderhoud met The Star gesS. Vandag· isdie meeste inwoners steeds Afrikaners; Maar indievyftigerjare, voor die uitsettings, was daar Afrikaners, Grieke, swartmense van' enige moontlike afkoms, Jode, Italianers, selfs Franse.

"Itwas really only psychological barriers that kept people out," het Nadine Gordimer in 1985vertel,

(Foro: 7JMStM) sy dienie-rassigheid vanSophiatown beskryfhet. Enigiemand konhuise en winkels in Sophiatown oprig. Maar' ditwas voor die herklassifisering.

As'n mens vandag in diekliniese voorstedelike strate van Triomf rond- , Ioop.is dit moeilik omte dink datdie Americans hierinhul groot Cadillacs rondgery het, dat Dolly Rathebe en , Miriam Makeba die jongmans aan hul voete gehadbet, en dat'n jeugdige Hugh Masekela met sy, trompet om die hoek gestap k6n korn.

Die stemme gaan weer opom Triomf se naam terug te verander en die 'gebied weer oopte stel, onder meeruit die geledere van die huidige inwoners.

Maar al word dienaam Sophiatown teruggegee, saldit nooit weer Kofifi wees nie,

THE LEADERS SPEAK

Speeches of comrades Walter Sisulu andAhmed Kathradarecordedatthe

r cde, W.Sisulu & A. Kathrada

Die dekade nie sonder welslae op die arbeidsfront nie

ASons terogkyk opdie afgelope jaar se bedrywigbede opdie arbeidsfront, en vera! as onsdeurdie heel onlangse 'gebeurc bemvloed word, tan ons maklik totdie gevolgtrekking kom datdie jaar deur 'n toenamein arbeidsgeweld oorheersis.

Tweestakingshetvera! bygedra totdi6 ongelukkige verslcynsel,die by Suid-Afrikaanse Brouery (SAB) endie Suid-Afrikaanse Vervoerdienste(SAVD}.

'Terwylons terugkyk op die \ [aar, moet ons ook onthou dat bale verhoudlnge die afgelope twaalf maande op , vreedsame wyse voortgeduur en verbeter het; sulke verhoudlnge:genlet vanselfsprekend , min aandag In die media.'

Die PJYS vandie arbeidsgeskille '. '. i' loop hoog. Terwyl ontwrigting van , 'produksie en dienste- asook verlore koopkrag omdatstakerslone verbeur verwag kan wordindiegeval van .sulke grootstakings,isdaar ook miljoene rande se skadeaan eiendom, honderde beserings,en meer as tien lewens reeds geeis, Ditisnie'nmooi prentjie aan die einde van 'njaar nie.

Miskien Ie daar'n geringe bemoe-

AANGESIEN ditmy laa:ste week by Vrye Weekblad is,isek vriendelik gewaarsku dat ekdi6 week "MaklikCr Gese" moetskryf. Aanvanklikhet ek gedink disgoedso,tot ek voor die tenninaal gaan siten probeer skryf het. Makliker gese wastoeook nie meer mak1ik gese nie.

Ek kan natuurlik skryf oor'n jaar , indielewe van VJYe Weekblad.

diging indie verskil tussen die opge. loste staking by SAB en die bySA VD, wat nou byna ses weke lank aan die gang is.'

In die SAB-geval wil ditvoorkom of die partye emstige verskille in belange eenkant geskuif hettoedie geweld toegeneem het Vera!die Food & Allied Workers Union (Fawn), die" 'betrokkevakbond,konnieheeltemal gelukkig gewees het metdie finale ooreenkoms nie, maar hulle aanvaarding van die onderhandelingsproses het daartoe ge1ei dathulle toegewings moes maak.

Die oorwinning vir kollektiewe bedinging Ie daarin datdie partye selfs in die moeilike omstandigbede \tot 'n skikking konkom. En ditis .\ veral belangrik dat hulle asdeel van die ooreenkoms ingestem het op 'n gesamentlike onderhandelings- en bemiddelingsproses, omnadie verbetering van hul verhouding te kyk (die sogenaamde "Joint Industrial Relations Initiative").

In die proses sal Fawu en SABdie hulp van onafhanklike bemiddelaars gebruik om: ook in besonder ondersoek in testel na die redes vir die toenameingeweld tydens dieonlangse staking.

Die koste van 'n staking Ie nie slegs in die verliese aan produksie en lone nie, Die emstige stappe watdie partye self doen om 'n herhaling van gepaardgaande gewel by stakings te voorkom, isdus bemoedigend.

Die moontlikheid is ook sterk dat so'n gesamentlike inisiatief die werklike oorsake sal openbaar, wat tot meer duursame oplossings sallei.

SAB enFawuse ooreenkoms kan ook as voorbeeld dien deurdat dispute oor afdankings en dissiplinere optrede teen stakers na vrywillige private arbitrasie verwys salword.

Die vinniger en finale oplossings van individuele geskille deur die metode, voorkom dat dit in meer kosbare kollektiewc kragmetings ontwikkel.

Hopeliksal die betrokke partye by SA VD iets hieruit kan leer. Die '. nywerheidsverhouding tussen SAB enFawu is veel ouerenmeer gesofistikeerd as die tussen SAVD en Sarhwu, 'n betreklike nuwe vakbond.

Gedurende vroeere onderhandelings enin die eerste weke vandie SAVD-stakings,hetditgelykofveral bestuur geleer het uit die ontwrigting en tragedie van die 1987-staking by die vervoerdienste. Juis nou, wanneer die geweld toeneem, isdit uiters belangrik dat hulle nie van die pad van onderhandeling moetafdwaalDie.

In die strewe na'n oplossing moet hulle, net soos die vakbond, hulle toekomstige verhouding in gedagte hou.Asdie partye eenvoudig gaan , staatmaakophulonderskeiemagsbasisse,kandie werkgewer/werlmemerverhouding geweldig skade Iy. Boonop is die moontlikheid van'n heIbaling vandie probleem dangroter, omdat die grondliggende oorsake me' geldentifiseer word en aandag geniet Die.Ditisreedsduidelikuitdie herhaling in 1989 van die 1987-probleem. Om die redes isdie SAB/Fawuooreenkoms bemoedigend. Diepartye self behou beheer oor dieproses en het seggenskap in die oplossings. Die verhouding kan in die loopvan verdere ondeIbandeling te goeder troll opgebou word, en die kanse verbeter datdiepartye hulle ooreenkoms sal wil eerbiedig, Terwyl ons terugkyk op die jaar, ' moet ons ook onthoudat baie verhoudinge die afgelope twaalfmaande op vreedsame wyse voortgeduur en verbeter het;sulke verhoudinge geniet

vanselfsprekend min aandag in die media.

Groot stakings in hoeprofiel-sektore soos openbare vervoer en bierproduksie, kan 'n misleidende beeld skep deur die aandag wat ditindie media geniet. (Dit beteken geensins datons die, ernstige meegaande probleme in 'die SAB- enSAVDstakings moet ignoreernie.)

Die probleme van die afgelope jaar behoort ook indielig van die , dekade van tagtig in oenskou geneem word.

Die wetlike en werldike vordering van swart werkers vanuit 'n posisie waar hulle sote se totaal uitgesluit was, tot een van algehele erkenning in die arbeidsituasie, isdie welslae van die dekade. Sulke vordering in die kort tydperk van tienjaar, isson'der presedent, en Die net in SuidAfrika nie, Ons kan skaars verwag dat dit ook sonder aanpassingsprobleme moet gebeur,

Die uitdaging vandie negentigerjare isdat alle betrokkenes hierop moet voortbou, Die jongste aanduidings is dat die regering vroeg in 1990 aandag sal skenkaan die haastige, ongewenste en onnodige 1988wysigings aan arbeidswetgewing. Dit

waarskuwing ter harte Ekneem die bewaarder se

'SAB en Fawu se ooreenkoms kan ook as voorbeeld dien deurdat disputeoor afdankings en dissiplinere optrede teen stakers na , vrywi llige private , arbitrasle verwys sal word.'

kan die samewerking vir 'n nie-rassige arbeidsdemokrasie, sonder staatsinmening, aanhelp. Maar wetgewing alleen is, nie voldoende nie. Die verantwoordelikheid omdit in die praktyk te laat verwesenlik, Ie by bestuur, die werkers en hul vakbonde,

Privatisering of nie, hetdie spelers by vervoerdienste ook 'n belanglike rolom te speel.

(TheoHeiferis'nkonsultantinorbeidsverhoudinge)

soms tot laat besig hou terwyl hulle vir my wag om die koerant van die drukker af te bring. Ditwas egter nie te veel gevra nie - net oorkant ons kantore is daar 'n hotel wat baie genotvolle aande opgelewer het.

Hoewel dit 'ninteressante jaarwas enek heel moontlik wonc:lerlike tye van vreugde, woede, opwinding en angskan weergee, moet ek seker'. aanvaardatdie dingenienoodwendig die mense daarbuite gaaninteresseer nie,

Miskien moet ek maartoegee aan die nostalgie en netverteI.

Daar was natuurlik weeknommer eenl

My grootste vrees toeek die eerste dagindieou Standard Bank-gebou in Breestraat 153instap, wasongetwyfeld nie een wat enige vandieander ses: redaksielede metmy gedeel het nie. Souekdie skakelbord kon baasraak?

Wantsien,die probleem was eintlik datdie poskantoor nie van die nuwe telefoonstelsels kon instal1eer niewanthulle voorraad wasop. Die een watek toe onderdie knie moes kry,wasso 'n antieke groot gryse.met ' alleIhandc rooi skakelaars watek op gegewc tye moes op of af drukom die gewensdc reaksie te kry.Miskien sal die mense nouverstaail waaromhulle nienaonskon deurkom nie.

Gelukkig het 008 voor 4 November 1988 'nnuwe stelsel gekry. Hoe anders souons geweet het vanaldie mense watons gebel het omons geluk te wensmet die

Dit was 'n wonderlike gevoel. Dithet beteken onsisop straat en daar is' sowaar mense wat van ons bestaan weet

In die daaropvolgende paarmaandc was daar baie opwindende en angswekkende oombllkke. Daaroor wi! ek nie praat nie - a1mal weet van atdie eise en registrasiegclde endinge,

Karlen Norval

en natuurlik die onsekerheid ofVrye Weekblad dit gaan maakof nie, 'n Paar maande later het ons intekenaar-getalle begin groei. Dithet beteken dat ons meerhande sou nodig he om ons byte staan met wat later bekend geword het as "rol-en-plak", Donderdagaande was rol-en-plak,aande. Dan is die koernnt, nog vars van die drokker at, opgerol, in'n omslag geplaas en met kleeflint vasgeplak. Daama is dit na die posbntoor geneem om versend te word., Gelukkig het 'n hele paar vriende

'My troefkaart was altyd om die mense ' deeglik daarop te wys dat ek'n plaasmelsie van die Oos-Kaap Is, en Afrikaans, dus 'n gebore en getoA Afrikaner. Dis seker onnodlg om te se, maar vir die meeste mense was dlt totaal onverstaanbaar. Maar watmoet'n mens wees en doen om'n Afrikaner te wees?'

en studente gehelp enna 'n ruk het Donderdagaande di6 sosiale aand van die week geword. Die koerant was. natuurlik nie altyd op dieselfde tyd gereed Die,endiehelpersmoes lnilself

In my jaar by die "linkse blaadjie" het ekook die snaaksste telefoongesprekke gehad. Gewoonlik in die trant: "Julle verraaiers, june kan tog nie Afrikaners wees nie."

My troefkaart was altyd om die mense deeglik daarop tewysdatek 'n plaasmeisie van die Oos-Kaap is, en, Afrikaans, en dus 'n gebore en getoe Afrikaner. Dis seker onnodig omte se, maar vir die meeste mense was dit totaaI onverstaanbaar, Maar watmoet 'nmens wees en doenom 'n Afrikaner tewees?

Dan was daar die episode met ons rekenaars. Almal dinknatuurlik Vrye Weekblad het nie die eerste week in Mei verskyn nie omdat ons solidariteit metdie werkers betoonhet. Ons sou dit graag wou doen, maar dit was nie die werklike rede nie. Ons konnie ons rekening vir die rekenaars betaal nie, en die mense 'by wie ons dit gekoop het, bet ''lmlle'' rekenaars kom haal, Maar soos die bewaarder vir Herman Charles Bosman in die dodesel gese het:,"As jy nie noU stilbly nio, gaan jy nog in groot 1110eilikheid beland."

Ek dink ek sal, die bewaal'der se waarskuwing ter harte neem.

'n Perspektief op FW de Klerk se regeringstyl

Sample Terreblanche

DIE De Klerk-regering isdiesesde agtereenvolgende Nasionale Partyregering sedert 1948. Die nuweregering probeer kliphard om hom openlikvan die PW Botha-regering tedistansieer,

Hoewel hy niekan ontken datdit nog eens'n NP-regering isnie,isdit nogtans baie gretig omdie indruk te wek datdit in sulke belangrike opsigte'n andersoortige regering isdat dit kompleet is asof'nnuwe party aan bewind is mi die "mislukking" van die Botha-regering, De Klerk se regeringstyl.verskil ongetwyfeld baie van die van Botha. Om die kenmerkende karaktertrekke van systylte identifiseer, isdit waardevol om systylnie net met die , van Bothanie,maarmet die regeringstylvanal die staatshoofde sedertdr DF Malan te vergelyk. ' Malanhet outoriteituitgeoefenen steungemobiliseer deur homself as 'n uitverkore volksleier aante bied, Hy het 'n sterk beroep gedoen opdie lojaliteit wat elke Afrikaner aandie Afrikaner-"volk" (lees"starn") versleuldig is, Sy oorlogskreet, "bring bymekaar almal watuit innerlike oortuiging bymekaar hoort", was'n vemuftige manier omaandieAfrikaners te se dat 'n "groter logika" of'n Voorsienigheid ditvan hulle vereis om die NP te steun.

Systyl van regering wasdussoos die van'n profeet vandie Ou Testament wat met religieuse waardigheid sy uitverkore yolk nadie Beloofde Land gelei het.

Asdie Leeu van die Noorde was adv HansStrijdomsekragtot 'ngroot hoogtein sy dinamiese en magnetiese persoonlikheid gelee, Maar ditwas dieeenvoudige en die skynbaar oortuigendewyse waarop hy sy boodskap van blanke baasskap uitgedra het, wat systyl gekenmerk het.'

Metsy persoonlikheid en stylhet' hy dikwels daarin geslaag omsy opponentete oordonder en te ontsena.

Dr HF Verwoerd het op sybeurt daarin geslaag omnie aIleensyoppo-

nente nie, maar ook sy ondersteuners - en sy kabinet -te oordonder met die "mag"van sy intelligensie en sy ideologiese selfversekerdheid.

Toe Verwoerd eerste minister geword het, het die moreIe kritiek teenkleinapartheiden rasse-diskriminasietot 'n sware las vir baie Afrikaners geeskaleer, Deur sy weergawe van Groot Apartheid - om etniese afsonderlike vryhede in elke "volk"se eie Iandelike "ruimte" teskep- het hy nie alleen baie Afrikaners se moreIe ongemak verwyder nie, maar dit vervang met 'n ideologiese selfgenoegsaamheid omtrent 'n"finale oplossing" vir die Suid-Afrikaanse probleem watnie veronderstel was om bevraagteken te word nie, NI1 die eerste aanslag opsy lewe, hetsy ideologiese regverdiging van Groot Apartheid 'nsterk religieuse ondertoon verkry en het hy 'n soort Moses-figuur geword aan wie 'nspesiale sending - om sy volk te bevryopgedra is.

Gedurende John Vorster setermynisdie eenheid van die Afrikaner-"volk" emstig bedreig deur die groeiende spanning tussen die Verligte en Verkrampte vleuels van die NP.

Om die dreigende skeuring af te weerhet Vorster "middle-of-the-. roadism" geartikuleer en gehoop dit sou 'n samebindende kragsou wees. Hy het homin afwisseling met verligte en verkrampte retoriek bedien, In sy latere jare het hy egter toenemend'n gevangene van die Verkramptes geword.

In die binnekringe van die politiek en die burokrasie het Vorster 'n soort "telefoon-regering" bedryf, Hy het sy wyevriendekring gereeld gebel' enallerhande gunste vanhulle gevra. Die tipiese "club-government" het nogal merkwaardig goedgewerktotdat sonunige van sy vriende hom in die steek gelaat het en sy regering - en die land - in die onverkwiklike Inligtingskandaal gedompel het. PW Bothaseregeringstylkan paslik

beskryf wordas'n strategie van koopterende dominansie.,

Aanvanklik was kooptering van bevoordeeldes indie uitgebreide patronaat-netwerk die belangrikste element,terwyl dwingende maatreels mettertyd al hoe belangriker geword het.

Botha se pogings om sy altyd kwesbare posisie te konsolideer deur sitplekke opdie"gravy train" aan die top-hierargie van politici, sekurokrate en burokrate, aan groot dele van die sake-gerneenskap en aan tuisland-, Kleurling- en Indierleiers te verskaf, was inherent bestem omte misluk.

In 'nkwynende ekonomie met hoe en stygende militere bestedings het die "Botha-express" nie genoeg "gravy" totsy beskikking gehad nie en het dit nodig gewordomdie bevoordeelde passasiers te "dwing" om opte tree soosdit Botha behaag het, 'Dit bly'n misterie hoe so baie mense - insluitende die lede van sy Kabinet -kon toelaat dathy hulle vir so lanktOt onderdaniglridlron vemeder deur sy humeur,deur die vuurin sy oe en deur sy berugte Yinger. Miskien moet die oorblywende ministers uit die Botha-kabinet aan ons verduidelik waarom hulle toegelaat het dat hulle so lank geduldig, gedienstig en gedwee tot onderdanigheid gedwing is! -

Die ontluikende styl van FW de Klerk herinner aan aspekte van Ver- ' woerd en Vorster se regeringstyle. Hyhetbeslis'n geneigdheid om in'n nuwe politieke ideoloog te ontpop. Maar in teenstelling met Verwoerd se ideologiesearrogansie, voel De Klerk klaarblyklik net opsy gemak as hy daarvanoortuigis dat hy daarin geslaag he! Om homselfopdie"middel"-posisie van dieideologiese spektrum tedefinieer.

DeKlerkse geneigdheid tot die "middel' is'n erfstuk vanVorster se "middle-of-the-roadism". Sy verwysiogsraamwerlc is egter baiewyer as net die Afrikaners en sluitaIle bione- en buitelandsepartye en agente in wat druk ophom uitoefen. Sy obsessie met die "middel"-posisie

soos deur hom gedefinieer - maak hom natuurlik baiekwesbaarvirgoed georganiseerdeen geork:estreerde druk van sowel "links" as"regs". In bykans alsy toesprake verwerp De Klerk eers die beweerde foute en gevare van die "linkse" benadering en daarna van die "regse" benader-sig vandie groot uitdagings wat vir ing. Daarna besing hymetgrootfan- hom ensy regering wag.Die emstige farediebeweerdedeugdevan sy "mid- tekortkomings van sy moralistiese del"-posisie. benadering word duidelik as dit met Wanneer hydiedeugsaamheidvan GoIbatsjof se glasnost vergelyk word.' sy benadering besing, tree'nopval- Gorbatsjof is nie aIleen bereid om lende vorm van sentimentele mora- diefoute van sy voorgangers te erken lisme alhoe sterker opdie voorgrond nie, maar omookverantwoorde1ikheid - veral sedert hyas Staatspresident daarvoor te aanvaar. Hyis versigtig ingesweer is.Hyhet inderdaad die genoeg om nie veranderinge in die potensiaal om 'nware moralistiese opvattings van ander mense op teeis prediker te word met'nalhoe sterker terwyl sy opvattings onveranderd bly godsdienstige boodskap soosdie pad Die.Hyis eerlikgenoeg om uitdruklik vorentoe moeiliker word. te erken datdie grootste struikelblok Sy moralistiese stylis ook waar-"indieweg van sy herstruktureringneembaarwanneer hywaarsleudat hy spoging gelee is in die Sowjet-mense ' Die speletjies speelnie,dathydode-se denke soos dit oor baie dekades like ernstig isdatsy regering 0 togso verkeerdelikdeur propaganda gevorm geredelik en oop en gewillig isomte,is. Volgens hom isdie eintlike 00onderhandel metalle opponente wat tekenisvan glasnost dat elkeen in die ditso goed bedoel sooshyensy Sowjet-Unie-vandiegewonewerker regering. totdie President - sy uitgediende en Dit is tipies van'n moralistiese verwronge denkemoet aanpas. Hyis benadering om van 'n mens se oppo- uitgesproke datdie gemeenskap nie nente te verwag dat hulle 'n verander- geherstruktureer kan word solank die ing van hart sal ondergaan, terwyldit denkprosesse van die mense nie eers in mens seeiegevaloorbodigis deur glasnost (openlikheid en eeromdat 'n mens seeie moralistiese en ,likheid) geherstruktureer word nie! ideologiese ingesteldheid na bewe- De Klerk moet besef dat'sy regering tog nie betwyfel kan word nie.' ring net'n ware NUWE regering met Ditis geen wonder niedat De Klerk 'n toepaslike regeringstyl sal wees as in moralistiese suiwerheid daarop hy en sy NP-ondersteuners deur 'n aanspraakmaak datdie blankes hulle Suid-Afrikaanse glasnost daarvan "volle vryheid' (a la Verwoerd se oortuig kan word om Die alleen hulle ' retoriek) op'n regverdige en gelyk- verouderde en konflikskeppende beregtige wyse bekomhet. "groepdenke" te laat vaar nie, maar Net so maak hy ewe moralisties ook bereid is om - met hulle harte en daarop aanspraak datsy regering Die koppe -die onvermydelikheid van 'n' virdie beweerde "moordbendes" nie-rassige en 'n nie-groep toekoms geblameer kan word nie omdat ditvir Suid-Afrika: te aanvaar. verwys na gebeure wat etlike jare Soverek lean oordeeI het FW nog , gelede plaasgevind her, Watdanvan Die met'n toepaslike De Klelk-g1asnost gesamentlike kabinetsverantwoorde- begin nie. Hef aan Ie vir hom en die likheid? NP inderdaad nog voor.

As moralistiese selfregverdiging 'n dominerende kenmerkvan De Klerk. se regeringstyl gaan word, gaan dit totaal ontoerei.k:end wees in die aange- "

Terwyl die wereld asem skep, gons dit in dieN oorde

AS'nmens lospraatjies soek,is daaI geen beter bron asdie briewebladsye vandie plattelandse koerantenie.Hier draai die manne nie doekies om nie, en terwyIdie hele wereld om hulle verlig asem skep oordie veranderinge wat intree, is die "goeie Afrikaners" van die platteland besig om vas teskopso wat hulle kan.

,Ben van die snaaksste dingerondom die debat oor die "nuwe" SuidAfrika is die wyse waaropdie lamsakkige Nasionaliste nou skielik verligte geluide maak wat 'n neonlig soos'n kerslaatlyk. Fn dit terwyllmlle skaars 'n jaar gelede gevaarlik na aan standaard-rassisme was.

In die gesprek het daardie laaste ruk in gemeenskapskoerante noord van die Steenbokskeerkring weer vrae begin opduikoordie wilvanGod.Dit het gebeurna aanleiding van 'nentoesiastiese laat-OOkeerling endie "linkse snert" wat hy, volgens 'nbriefskrywer, kwytraak:

"...is ditnie wonderliknie om die vaste wete te he datGod Almagtig riog altyd vir Suid-Afrika die regte leiersopdie regte tyd beskikhet. Dit is wonderlik omte weet dat ook die bewind van pres FW de Klerk God se wil i" ' IS. vU: teoloe is die vraag oor God se wil,watGod toelaat, wat geoorloofis enwatstig, een waarmee daar geworstelword,en vir briefskrywers uit die Noordeis dit ookmoeilikom te begryp hoe dit gekom het dat Fris Willem sulke vreemde wee ingeslaan het. "Om te beweer datdie ramp wat Suid-Afiika getrefhet deur God toege- , laat is, word aanvaar englo ons dat hy 'n doel daannee het, maar om te wil suggereer dat God Mnr De Klerk as die'regte' leier vir SA soli beskik het; is verregaande."

'nAnder boer gesels saam en wys 'op die liberalistiese onderrok wat' uithang as onsman metdie nuwe insig"die Enige God in parllgraaf een

vansy brief prys omdat FW de Klerk ,volgensSy wil Staatspresident is, maar indieres,maaras 80 persent van die brief,word 'n politiekeideologie besing watvirtalle Cb.ristem pleinhwnanisrne isen heeltemal 'n miskenning van Godsbeskikking" • En uhetaldietyd gedink datdie humanisme saammet die jare sewentig uit ons politiek verdwyn het! Nee. Soosdie grondpaaie en die droogtes saldie gevare altyd byons bly.Wanthoe verklaar ons dan "belydende Mohammedane saam met Christene in die De Kierk-bewind? Die Bybelleer dit magnie.Isdit nou inSA toelaatbaar asGod se wil? Wat vanpomografie,dievuilheidvantalle TV -progranune, Sabbatsontheiliging, sonde indie algemeen?" ,,Die laat-bekeerling wataIlesaan die gang gesithet,het volgens nog 'n briefskrywer aan dieRAU gestudeer in "die tyd, meen ek, toe dr Gerrit Viljoendierektorvandaardieuniver-

siteit was. Dit moontlik mnr Pieterse se liberale sienswyse". Daar het onsdit:diewortel van aIlekwaad!

Dieslotvan"'n ander brief isso mooi dat ek meen dit gems net so oorgeneemkan word.Asdie grootste joiner van a1mal behoort Vrye Weekblad en sy lesers darem teweet van wat ons te wagte is,ons metnuwe toekomsverwagtinge en glimlagte op die gesigte, ons met nuwe hoopindie oe: '

"Ons vemeem verder inmnrPietersese skrywe: '... merk ekorals rondommy mense op metnuwehoop indie oe, met nuwe toekomsverwagtinge en glimlagte op hul gesigte ...'

"Mnr Pieterse het hierdie waarnemings heelwaarskynlik gemaak toe hyna die gesigte onlangs by Soccer City gekyk het, want dit was bier waar jy opgewondenheid, hoe ver· wagtinge en uitbundige vxeugde bespeur het. Heel tereg ook, wanthulle

(Sampie Terreblancheis'nprofessor in Ekonomie aandieUniversiteitvan Stellenbosch]

,is besig omte wen en verwag om , binnekort oor ons te regeer.

"Asmnr Pieterse egter wegdraai van Soccer City enrondom hom kyk, salhyook ander gesigsuitdrukkings waameem. Hysal uitdmkkings van hartseer sien. Oil wathul voorgeslagte met bloed gevestig het, word nou op 'n skinkbord aan die Kommunis en die anti-chris gesk:enk-die 'nuwe SA'.

"Hysal ook uitdmkkings van onbeskryflike verwagting en woede bespeur vir die joiners in onsgele-" dere. ',

"Mnr Pieterse sal beslis ook .' uitdrukkings van die grootste vasberadenheid waameem wat ten doel het \lm die verfoeilike liberalisme te vernietig ten einde te behou wat hu1 eieis." '

Staatsterreur

Dieregeringsebesluitomnie'n geregtelike konunissie van ondersoek nadie polisie sernoorde op politieke opponente intestel nie, is uiters teleurstellend. En gevaarlik.

Ditis'n wsreldwye beginsel dat polisiemanne nie wanpraktyke indie polisiemag selfkan togisditdie oplossing wat president FW de Klerk vir die probleem aanbied.

Boonop wordnet'n klein deel van die staatsterreur ondersoek: ditwat binnelands gepleeg is.Die moorde op aktiviste indie buurstate en elders en die bomontploffing in Londen word onaangeraak gelaat.

Die besluit omnie'n regter aantestelnie, ondermyn die geloofwaardigheid vandie regering en van DeKlerk self.

As DeKlerk Die emstig is om misdaad en staatsgesteunde moordenterrorismeooptevlekenaanbandelelenie,hoe kandieland hom vertrou om ons nader aan demokrasie en versoening telei?

VryeWeekblad beteerstedieinligtingoardiemoordbendes openbaar gemaak.

Ons verwerp die regering se besluit met minagting, en onssal voortgaan omdiesaakte ondersoek enalle inligtingopenbaarte maak - opspraakwekkendehofgedinge ofnie,

Feesdae

Vrye Weekblad wilsy (haar?) lesers 'naangename vakansieen'n voorspoedige, vreedsame 1990 toewens, Die redaksie vat self'n week ofwat af, maar salvroeg i.D.dienuwejaarterogweesomregtemaakvirdieuitgawe van12 Januarie. '

Ons belowe datVrye Weekblad in 1990 nog beter en .lekkerder gaan wees,

So Sf hulle

,

"Die velltgheldstak bied jou die geleentheid om inalle opsigtejouselfuit teIeef."- GenlJohan van der Merwe, pas-aangesteldekommissaris vandie polisie. ;

"Die burgenieester van 'n dorp moet mans genoeg wees omoptetree .in belang van die inwoners." - Beyers de Klerk, burgemeester vanBoksburg, wat gewapen bydie Boksburg-meer opgedaag-het toe regse blankes bruin piekniekgangers aangevalhet.

"War ahead." - Kennisgewing in 'n woonbuurt van Manila indie Filippyne.

"It's the end of communism asyouandI know it.It'sthe endofthe systems spawned by1917.It'sthe end ofthe roadfor those systems based on single-party states, highly centralized planning, authoritarian systems with , weak civil societies and cut offfromthe western world." - Martin Jacques, bestuurslid vandie Britse Kommunis- ' teparty en redakreur van Marxism Today.

"FW de Klerk saldie McNally-verslag oor beweerde polisie-moordbendes uitreik asdie regering niks hetom wegte steek nie," - Dennis Worrall, mede-leier vandie Demokratiese Party.'

"Nlemand het gese ditsal maklik wees nie."- Anoniem

"Dan is daar 'nander, emstiger verskynsel wat sykop uitsteek: jong seunswat opsetlik so lank as wat hulle dit kan uithou, meteenoogopdie son gemik staan. Die uiteinde is'ngatindie agterkant van die oogwat maak dat hulle nie militere diensplig kan verrig nie omdat hulle nie met'n geweer kan korrelnie."•'n Bekende oogarts aan Rapport.

"Belangrlker vir Suid-Afrikaners wat met'n reusagtige ontwikkelingsprobleem sit,isdie vraag hoe dit gebeur het,"» die redakteurvan Beeld."',

"Don't givemeany of your shit- don't try this on me."Eric Morley, organiseerder vandieMej Wereld -kompetisie aanMej Suid-Afrika, Michelle Bruce.

"I charge theKwaZulu Police to be powerfully strong andto increase their strength by acting gently, reasonably andavery minimal amount of force wherever necessarry.". Mangosuthu Buthelezi.

"The more white people look at Dan Quayle, the more' theyare convinced Iam presidential material." •Jesse Jackson '

, 'Henry Boonzaaler van Florida skryf: Suid-Afrika onder 'n NP-regering was nog altyd 'nland van die wonderlikste toevallighede. Maar die keer sluk selfs ek dit nie. Hierisdie feite: Vrye Weekbladkommet 'n verstommende onthulling van polisiebendes wat in opdrag van "0 politieke teenstanders vermoor en selfshul terreur na buurstate en Londen uitvoer.

Een van die ontstellendste onthullings is dat Suid-Afrika van sy diplomatieke sak • gebruik gemaakhet om plofstofLonden foe te smokkel omdieANCse kantoor op t!' blaas. Onmiddellik rui die onthullings isdaar wye ontkennings vanpolisie-enregeringskant. Hoe langer ditduur,hoeflouer word die , ontkennings.

En toe, twee weke later, kom die regering met hul eie asemrowende onthulling: dis eintlik die regses (isdieNP dan nie self "regs" nie?) watdie sondebokke is. Hulle wil vir F\Y vermoor, hulle het groot arsenale 'wapens, hullewas eitltlik moordbendes..

Woeps isdie hele polisie-skandaal van die voorblaaie en die TV-skerms af. Ek het geen inligting omte kan se daar was nie regses watwou terroris speel me. WeeI' ons dit nie lankal nie? Ek het self 'n paar weke gelede in Vrye Weekblad gelees van die Gemeente vandie Verbondsvolkwat sulke bose planne h8.d. Hetdiepolisie hulle ondersoek?

My punt.is datdie polisie albaie lanka!' weet. van die- regse terreur-planne en nog nooit ids gedoenhetnie. Ennou isdit skielik , grootnuus.

Ditisnet'n bietjie te gerieflik. Ek ruik 'n slang indiegras.,

President De Klerk ensy kollegas moot net eending onthou: alis koerante soos Beeld en die Sunday Times bereidomdie regering te help omdie land telaat vergeet van dieklad van polisie-moordbendes, al smeer dieregeringhoetoedeur pOllsiemanne ' aan testelom polisiemarme te ondersoek; daar salaltyd Suid-Afrikaners soosek (en waarskynlik die meerderheid vanmy swart Iandgenote?) wees watnie sal vergeet dat die Groot Hervormer niedie durf en eerlikheid gehad het om die kankeruit ons samelewing , te weernie.

Ek persoonlik gaan dit moeilik vind om FW de Klerk weer teglo,

Demokraties?

Rlaan Hofmeyr vanYeovllle skryf:' By diepas afgelope Konferensie vir 'n Demokratiese.rsic) Toekoms het die Demokratiese Party slegs waamemerstatus geniet. Hulle mog teenwoordig wees, maar nie aan die gesprek deelneem nie. Die besluit is nie eens bydie konferensie self geneem nie, maar vooraf deur een of ander komitee. Dit laat 'nmens onwillekeiIrig dink aan die

VryeWeekbladplaasaile briewe wat nie diewet oortree of lasterlik isnie, mlts die korrespondent senaamen volledige adres bygevoeg word as'n skullnaarn gebruik word. Die redakteur behoudie, reg voor om briewete verkort. Skryf aan: Die Redakteur,VryeWeekblad, Posbus 42637, Fordsburg 2033.

Hoe

later, hoe flouer

, kulturelelessenaarwatuit omtrent eenmens bestaan en die produksie van kulturele gooderevan duisende kunsteriaars goed ofafkeur. Demokratiesetoekoms?Ek weet Die. Streef dieDPnie ook na 'n nie-rassige, demokratiese Said-Afrika nie? Na my mening behoort.alle Suid-Afrikaners by so'n konferensie verteenwoordig teword,enalleverteenwoordigers behoort 'n stem te he. Net dan kan daar van 'n demokratiese konferensie gepraat word.

'nRiller

Jande V1ll1ers van Brlxton skryf: 'Baie geluk met jul puik werk om die sweer aan ons volk se bors, die moordbendes van die polisie, aan die kaak teste1.Ditwas nou briljante joernalistiek, Julie het met jul berigte iets wat ons al iankal vermoed het, bevestig. Die stories het soos 'n riller gelees. Was dit maar 'n riller gewees en nie die skrikwekkende waarheid nie.

Watmy nou net verstom, isdie regering se reaksie hierop, Huliestel jou wrintie die McNally-kommissie aanwat bestaan uit 'n polisieman en 'n staatsamptenaar. Geen geregtelike ondersoek nie, Julle, watdie, storie oopgevlek het, wordnieeens gevra om te getuig nie. '. En ons moes seker In kamoefleertegniek tewagte wees - die skielike regse bendes wat nou aangehou word, ruikalteveelna afleiding. Siestog, selfs diearme FW de Klerkis ophul "hitlist".

Dink hulle werklik hulle kan noudie aandag aflei? Gaan dit maar soostalle skandale van ons korrupte regering onder die mat ingevee word? Ek hoop niesonie, want moordbendes negeer alles waarvoor'n sogenaamde Christelike regering staan,

ANCwettig

Billy Abrahams van Rlverlea skryf: Ek was een van die duisende mense watons leiers terugverwelkom het by Soccer City.

Dit was baie opwindend om die solidariteit met ons stryd van almal, wit en swart, te ervaar. Ditis duidelik dat nie net die UDF nie, 'maar ook die ANC hulself gewettig het,AI se die regering wat, hulle kan niedie golf van bevryding meer keer nie. Al se hulle wette wat, die ANC is wettig. Ons Ieiers praat vrede, ons leiers praat demokrasie. Ditis nou die tyd vir De Klerk en alle wittes om dft te besef. Daar is plek vir hulle in die nie-rassige wenspan. Vooruit na 'n nie-rassige, demokratiese Suid-Afrika!

Breekweg

Ella Suzanne van Linden skryf: Vroue is reeds geruime tyd aktief in die bevrydingstryd. Hulle veg vir die bevry,ding van ons mense en ook omhuleie bevryding asvroue. Die' konsep hang nou saam met die beskerrning van die individu seregte.'n Mens sou verwag dat'n koerant soos Vrye Weekblad sensitief salwees hiervoor, en dit ook in hul blaaie sal weerspieel. In die opsig is daar 'n groot Ieemteopu sportblaaie, Die is weekna week vol berigte oor rugby, gholf en krieket - sportsoorte waaraan meestal net mans deelneem 6f wat deur mans oorheers word. Gemengde sport is nie 'n werklikheidnie (rolbal uitgesluit), ek aanvaar dit, maar waarom die goeie sportvroue ignoreer? .Vroue stelweIin sport belang. Heel ironies word dikwels van hulle verwag om met sterre in hulle oe saam met Breker na rugbywedstryde te gaan kyk.

Ek wil'n beroep op julle doen om minder te diskrimineer c die kosblad wordtog geskryf vir beide mans en vroue. Kan ons nie dieselfdeinate van oopheid opdie sportblad verwag nie? Hoekom nie wegbreek en die pad na die nuwe Suid-Afrika ook op sportgebied lei nie? Of voorsien julIe 'n nuwe Suid-Afrika waar wit en manlik weer die norm gaan wees?

Nettoe'n mens dink ditisveiligom weer die Nasionale Peissekoerante telees,toe kom Die Buiger .se .hootkomediant, die rubriekskrywer Dawie, dieS week met'n juweel van'n rubriek.

Bittergal het vir'n oomblik gewonder of ditfyn, verwoestende satireis. Maar nee, diemanisdoodemstig.Luisterna'n paar vandiejuwele:

"Die vrymaking vanal SuidAfrika se mense het'n momentum gekry soos nog nooit tevore."

En dit rank beter: "Suid-Afrika wasreeds vanself op koers toepres Mikhail Gorbatsjof vandieSowjetUnie metsy perestroika englasnost gekom het. Niemand kandus se dat Suid-Afrika deur vanjaar se gebeurtenisse in Oos-Europa gedwingisom 'n bepaalde nuwe rigtinginteslaan me."

Sjoe, Maar vatditverder: "In 'nsekere sin was Suid-Afrika die voorloper vandie bevrydingsbeweging wat indie wereld van 1989sulke ongekende afmetinge aangeneem bet"

Terwyl die Nasionale Partysy visie klinkklaar en helder uitdra, se die grapjas, is"die ver-linkses onvoorbereid vir dienuwe Suid-Afrika noudat hulle 'n ideologiese induiestorting indie gesig staar." ,.. En perdedrolle isvye.Isdaarnog enigiemand wat Die Buiger emstig

Dawie die Komediant

en ander stories

DAAR hetjulle dit, cover-upis in volleswang.800s 'n ou vroutjiemetgateindie onderklere klouMadam de Klerk seman in allerigtingsvas,wanhopigom al diegatetoetehou. Wat'n dramatiese vertoonvan openheid,omnoudiedraersvan dieslegte tydings inhegteniste wil neem, verguis en in giftwrap aanpaas,soosdiebuckvanouds. Maar wat dan van dieonaantasbare hoge siele watnousooswitmiereterugindiegatekruip,metdie hoop dathulle nie daardiepbinnedie houtwerk raakgesien salword nie? Is onse polieste dans6vrotdat moorde oor meer as'ndekadekan plaasvind sonder datdit uitlek datdie wagters eintlik wagters nodig het? Kan 'n langdurige operasiesoos die vandie Vlakplaaskaskenades werklik bedryf word sonder kabinetsgoedkeuring? Of dan ministeriele kennis1 SegMoederdiearmeGroot Grondboon hetnou lank opdieMcNallyverslag gesit, seker terwyldiekabinet bondsdol rondskarrelom te probeer dink hoealdie sappighede verdoesel kan word,dat daar sweerlik 'neier moes uitbroei. Ja,Mooder,nog'neier vir Madam se man omoptedans,die vorige eiers raak nouergversletemet al die ministeriele eierdanse.

Respek

Partymensehetook g'n respek nie.

Tydensdie Konferensie vir 'n Demokratiese Toekoms word daar kosaandie versamelde menigte afgevaardigdes uitgedeel.

Daaristoenie heeltemal genoeg nie,entoe se een nogal belangrike leiervir die mense omhom: "Kanons nievirAllan Boesak vraomdieou kossiesvironste vermeerder asof dit broodenviswasnie?" opneem?

Breckdit

DieKP's se nou'nmens kannie meer aandie Suidkus branderplank ry nie, wantdie swartes het aldie branders gebreek

Kan'nmensmetdie hanterlng vandie moordbende-sage nog lemand kwallk neemas hy sulke spotprente vanons pollsle teken?(Oltkomult Newsweek)

Die ondermyners

pie veiligheidspolisie vanons is darem maar 'n paranoiese en patetiese lot. Lesers uit 'n klein dorpie in die Noord-Transvaal vertel die week die veiligheidspolisie hetna al die kafees gegaan waar Vrye Weekblad verkoop wordendie name van gereelde lesers afgeskryf.

,.. Soudit da1k Koos Coetzee se kosrubriekwees wat diemenseso ondermyn?

Laat hulle vry

Gehoorwatdie ler gese bet toeiemand vir hom vra: "What doyou think of theRenault Five'l" ,.. "I am sure they are innocent andI think: they should be released immediately."

rond en erens broei 'n eier uit "'.

Help die polieste

Intussen gaan die vemietiging van GregoryRockman meedoenloos voort, diewielevan geregtigheid kan darem fyn maal wanneer diegier hulle beetpak.Netsoosdie Afrikaner sy grootste venynigheid terughou vir diegene wat durf afdwaa!uitdiekudde, reserveerdie polieste endie weermag die vollegeweld van hul regsproses vir die afgewekenes, of isdit nou uitge- ie oomblik skaarskopbo water kanhou vanwee diesmerige praktyke waarmeeverskeie van sy eenhede hulle besig hou, isditseker belangrik datelke subtiele oortredinkie indie boekna die rotsvaste Rockman gegooi word, justice must. immersbeseento be done.

SegMiesies Klaagvoort daar is nousoveel polieste betrokke by ondersoeke, ontkennings, en onbeslayflikhede, dietydwasnooit ryper vir 'nmisdaadvloedgolf Die. Die manne in blouis letterlik pre-occupied, onderbeman en wanbetaal.

SegOswaldelke burger het 'n plig omdie·mag by testaan: help your policeforce- beat yourself up.Miskienkan'n mense sommerdie ou sambokke huur virdiedoel,die goed isseker beskikbaar bydie kwartiermeester waar onse Rockmanjuis moet gaanaanmeld.

Oswald en dollars

Oswaldisskoon buite homself van opgewondenheid oordie vooruitsigte van sy beoogde litigasie. Seg die stommewese daar isnou mos 'n makliker manier as operation hunger seloteryom'n instant miljoener te word:gaan hof toe.Disnou wel in rand,'nmenssou verwag dat iemand soosOswald wat aanhoudend in die buitewereld reis omdat hyso in

aanvraag is(ekmeente se hyis'nregte afloer terwyllmllediegewraaktesevalfeitlik deurgaans voorafgegaan ekspert indie plantkunde, en dan voertuig seek. Jyweetmosnooitof deurkonupsie,magsoorskrydingsen sommernog ook in enigiets andersditnie dalk Currin iswatdieweer-_skandale, Dinge loopvolgensdiegroot watdie oomblikmag vereis, vanfoto- magvoertuig gebruiknie, jy kanmosplan vir die Party. grafietotmetaalkunde), sy eisein maar net sowel vir hom dophou. Maarafgesiendaarvan,geIiefdes, dollarssouinstel. Miskienmaak die. Toevallignatuurlikdathybetrokkeis lykditvir Egbertus of die stomme dollar-tekentjies indieogeopdaar-bydie onthullings oordiemoordben-regeringweifelsoos 'n onsekere siel voor. des.SoudieMI-tipes danbesigwees in menopause. Kykmaarnadie ovnlike, ledergeval, kan ditweesdat'nom senuweeagtig teraak? - onlo2ik:uv""'----· enkelesielso 'ngeweldige ego kanhe ---:.-----mun:eer word. Thabo Mbeki mag me e- er H-eyns voet aan walsit in sy geboorteland was in his 'oeaer .1:1( nie,Albie Sachs se goeiemoregroet Vinding-- mag nie bier gepubliseer word nie, rykeisOswaldinregskringe nie Die arme SAUK sital weer met'nmaar Oupa Nelson, die beweging se onbekend vir sybuitensporige ego yslike piobleem. Disnouboen be- .vader en vaandeIdraer kanop eie nie, halwe Natwerk enderglikepropa-versoek na hartelus in die presidenganda-ekskursies, en Cupid.Nee siele paleis rondrinkink Cover-up vrinde,dit gaan mosnouomdie.SegMoedersy hoop niedit word dobbelary. Die SAUK borg'nper-so'n instelling datMadamde Klerk dewedren, endiealtyd-besorgdeNGse man dalk 'n koppie in die kombuis <'

Is daar genoeg ministersomaldieKerkvan Broeder Heyns, welbekende metMandela se naam daarop begin broodnodige cover-upswatnouso besorgde, raak besorgd daaroor.aanhounie, mense is al tronk toe verrys,tehanteer1Seg Moeder ditNou wonder 'nmensofdiebe-gestuuromdathulle .sulke koppies souveel meer koste-doeltreffend wees,sorgdebroeders Iml beswaardheid oorbesit het. Aan die ander kant, asdie enboonopmeer konsekwent metdieborgskappeviranderperdewedrenne, president tronktoe moet gaan,saldit gedagte van'n vaartbelynde burokra- soosdie July endiesmeer,ookso- ondeIhandelings togso vergemaklik. sie,as daar 'nMinster vanVerdoeselingbesorgd onder die aandag vandieMaar wie saldan vir Madam se ann .aangestelsouword. borge bring? watter kant van diewindsy moet Dankanhydiehele ou spul cover Ofloop die SAUK deurjuisomdat staanwanneer sy diewasgoedophang1 up, van poliestetotverdedigingtothy'n arm van die NP is,endieNG Bantoesake (jullekan Moeder nie KerlcsteedsdieNPingebedis1Miesies·C t van byderwetseterminologiebeskuIdigKlaagvoort,vuurwann vandie koeksis- raven a s ory nie,sywastogte lief vir Me Botha). tersdraai, vra vererg terwyl diesweet Haai,isdit nie tevreeslik miste- indie stroop drop:sitdieNGKerkDie geredekawel inwit rugbykringe rieus nie datdie valse radioseine nie nog steeds agterdie Skoon Admini-is vir Oswald'nbronvan aanhoudende metdie'vollemagvandiedeparte-strasiese weiering om'nstaatsloteryentertainment.Segdie groengevinmentvanVerdedigingopgespoorkan inte stel? Asso'nloterymiljoenegerdegevaarteas hulle nie eens wordnie1Metso'nmysteryomopte rande kon insamel vir diearmesen gemoedelik met mekaar kan praat los,is 'nmens togtedankbaardatdiedie onderdruktes endie sagmoedi- nie, hoegaan hulle kwansuis 'n niemanne van Magnus dietyd kon atknyp ges,souditniediewitvandieliewenrassige bedeling daarstel? By krieket omin beduidende getalle nagtelik na Heer wees nie? Uiteraard,segMoe- kanhulle skaars gaankers opsteek:dr 'n weermagvoertuig tesoekwatson- der, ensysal weet Ali Baba en Geoff Duckiri'en Divin' der toestemming vir privaatsake stel meer belang in die geldjies van gebruikis.Seker deur Rockman, when dierebelletoerasin eenheid tussen al indoubt beskuldig maar vir Rock- Doodsroggel die krieketliggame. man. KanEerste Nasionale Party Bank Iedergeval, dissekerweens'nDie arme Nasionale Party behoort nieook vir die krieketmense uithelp mannekragtekort datdiekerels van binnekort hoorbaar sy doodsroggelnie?SegMoedershe's Craven a good militsre intelligensie toe sommer vir uitte wring. Deurdiegeskiedenisrugbystory. Heard anygoodones Brian Currin vanRegslui vir Mense- word 'nregering ofselfs 'n beskawingLuytly1

'n Spesiale Kersgeskenk. met 'n spesiale bonus

Vanaf23 Febroaric 1990gaanVryc Wcekblad groter, mooier en beter word. Maarditwordook20 sent duurder. Asjyvoordieeindevanlanuarie 1990 inteken, lay jy Vrye Weekblad teendieauprys:R60vir12maandeenR30 vir 6 maande(AVB ingesluit), ., En bierisdiebonus:Asjyvoor einde Januarieinteken, stuur onsvirjouonsspesiale 1990 kalender metdie volkleur-afdrukvandieskilderyvanBraam Kroger. Ditis sondertwyfeldie spog-kalender vandiejaar. Hierisselfs'nbeteridee:tekenvir'nvriendoffamilielid inop VryeWeekbladas'nKersgeskenkwatdiehelejaarsal hou,enjykryRI0 ' afslag-R50(AVB

ingesluit)virdie I Ek wll graag vir 'n vrlend Inteken vir 12 maande en slult 'n tjek/posorder In vir R50. I hele 1990! Dan I I stuurons sommer Stuur assebllef ook vir hom/haar 'n gratis Vrye Weekblad Kalender. virjouendiennwe I

intekenaarelk'n 'I

gratis kalender, I Mynaam Is:

Stuur Vrye Weekblad asmy geskenk aan: I Stuurdieintekenvormsaan I Myadresls:__________ Naam: I Vrye Weekblad, I Adres: ......:_____ I Posbus 42637, '. Fordsburg2033. Poskode: '-

VVatIs 'n I

naw8ek sonder •

Vrye VVeekblad?

Poskode:_

PERSOONLIK

AGENTSKAPIII Bultelandse maatskappysoek 'n. SufdAfrlkaanseagentskap virdieverspreldlngvan velllgheldsprodukte. Skakel(011) 4851495

persoon verklesllk. SkakelCharles(012) 3411170ultbr2180(w) of 322 0478(h)

, Experienced committed tutorneededforaSaturdayEducationprogramme ,In Pretoria. Ole Takhare virVrede.Subjects:English,Afrl" kaans, Maths,Science, fluit-frultdieapokallp-•. History, Biology & tlesedekade blnne ' ,Geography.Teaching -! •. teen throughthemediumof Aparthelo vra., 'Mtli ". Pleasephone mensnou'nprulknodlg ,e n.??Q2 omookInTuynhuistee tedrlnk?"

.:' Ripple,Feertlen dae of minder,enons 1IIeg fol freugde dieferre Inlfasbytl

Isdaarlewers'nplaasboerwatvrlende wli weesmet'n 35-Jarlge witJohannesburgeren syswartvrou.Skryf asseblief aan Posbus 8240,Johannesburg 2000,WER<

WOONPLEK

Gesoek:Saveelmense moontllkomsogoedkoopmoontllktebly.' Groot woonstelln Pre- ' toria-sentraal. Offer prj. , vaatheldopvirkontant. Indiesak.Werkende

Stllparsoonvir'nnlerasslge, nle-sekslstlese huls met 'nswembadIn Orange Grove.Twee vertrekke met'nprivate badkamar: R400per maand. Skakel Gwynne (w) 8362151

Johannesburg:Tulnwoonstel tehuurvanaf 4Desembertot8Januarie.R300. Skakel (011) 646-9870

Melville: beaUtiful staUt' of-the-art homewith consent touseforbusiness toletfromFebruary1990.Rent R2000 permonth. Phone Josle (w) 234466 or(h)726 6774

Gemeublleerdetulnwoonstelvirvakansle-

HELP OM VERLORE ENERGIETERUGTE PLAAS DEURDIEVOEDINGSVITAMINES WAT VIR, NORMALE L1GGAAMlIKE FUNKSIES VEREIS WORD,TE VERVANG

StuurR20 (AVe ingesluit) vir30 kapsules, saam metdie koepon hieronder, aan: EMCOR, ' Posbus 582, Milnerton 7435. Tel (021) 551-4360

gangers/besoekers. Swembad, telefoon ens.Gesklkvir twee saamslapers:neteen dubbelbed.R25par dag;.Iangertydpark onderhandelbaar. Skakel(011)7821132

DIENSTE

YogaClass-Agarland posture. Ashtanga, Iyengar,Hatha,Tantra,Kundallnl.Private tutlonavailable.Specialclassesforpregnantwomen.Please call t(011) 614 ' 5398 ''

TAROT readings

Uncoveringwhatyou reallyare, of\letting yourselfbeyourself,of lettingeverythingthat is not yourself, faB away. R30.Please phone, Ushkeat(011)614

POWA (PEiople OpposIng Women ,Abuse)Is 'nondersteunlng-enIn-

IIgtlngsdlensvirmlshandeldeenverkragte vroue.Onsbiedook werkswlnkelsenopleldlngsprogrammeaan ,oargeweldteenvroue. VirverdereInligtlng, skakel(011) 6424345

UnitedStatesInformationServicedie "ABC Weekly op Maandae 11vm,1nm en 3nmvertoon.Ole programsalhandeloor nuusgebeurewatdie vorlgeweekplaasgevlndhet.Olehuldlge vertonlngsduurtot28 Desember.Uwordultgenoalomu wegneemeteom1nmnadie USIS-oudltorlum,3e vloer African Llfe-gebou, cornmlsslcnerstraat 111, Jhb tebring. AImaliswelkom

dhurrles (gestreepte katoensakke) en silwer Juwelierswarevan Nepal, Indi6 en thailand tekoop. Winkel

as Sokkerheldegewil(ler diePous

,(, VIR die Italianers is sokker veel f meerasnet'n sportsoort •bul nasio; nalespelersis bekender asdie PODS. ! 0.m dleredekan 'nmens daarop , { 'reken dat die .('.' , wat volgende Jaar in Italle sy vier, jaarllkse boogtepunt bereik, iets bel sonders salwees;die fanatiese ondersteuning wat bulle aan bul span ,1 sal'n nuwe dimensie aan die , toernooi verleen.

:,\' Ten spytevan berigte van swak organisasie en stadions wat dalk i i nie betydsvoltooisalweesnie, isdie tafelgedek vir 'n skouspel soos mfu.

f. £ Die loting van die 24 ftnaliste, f ' watverlede Saterdag gedoen is, laat 'n mens met groot afwagtiilg uitsien ..: na 'n bele paar kragmetings. "'.' Ongelukkig is dit nie net die :1,; spanne opdieveld wat slaags raak nle, Sokker-boewery, wat die laaste ' paar Jaar etlike lewens geeis bet, kan weer sylellke kop uitsteek en die sokker bederf.

,Diefeltdat Engeland indieseifde groep as Nederland gelootis, word deur die organlseerders as 'n ramp bestempel; ditis 'n bekende feit dat die tweelandese ondersteuners bulle verreweg die vrotste gedra en 'n

Rudl Voller groot voorliefde bet vir bakieL Netverlede maand moes 1n vriendskaplike wedstryd tussen die tweelande,wat100 Jaar se sokker in Nederland sou berdenk, afgelas

RuudGulllt word omdat grootskeepse gevegte gevreesis.

As 'n voorsorg is Engeland ge. lootom'opdie eiland Sardinie. te speel, Daar wordgeglodatdievel-

,DIE RElE4SE MANDELA·VELDTOG

'Die mense sal regeer' .:

'n Historiese kalender is nou beskikbaar met interessante bydraes so as 'n fantastiese foto van die marathonhoogverraadhofsaak in 1956, foto's van die 81eiers wat onlangs vrygelaat isen _, van ander uitgeweke leiers. '

Diekalender isby die kantoor teen R6,50 beskikbaar of vul die onderstaande bestelvorm inen stuur dit tesame met R8,OO aan:

RELEASE MANDELA -VELDTOG 1e Vloer,Portland Place, Jorissenstraat 37, Braamfontein 2017.

NAAM: ADRES: TEL: Aantal

1990Is Wereldbeker';'Jaar, ' , enas verlede week se lotlng 'n rnaatstaf Is, gaan die elndronde, wat In Italle plaasvlnd, groot opwlndlng , oplewer, MARC GROOTBOO,M, ' een van 'n ultgelese groeple Suld-Afrlkaners wat die vorlge Wereldbekertoernool bygewoon het, neern die feite In Qenskou.

llgheidsmaatreels daar strenger is, endiedie "mal Engelse" dus beter intoom gebou kan word.

'DaarsalnaverWagtingmeerpollsiemamie weesomdie skare opte' pas as by enige soortgelyke sportgebeurtenis indiegeskiedenis.

" Die 24lande in die eindronde is oor 'n tydperk van twee jaar gesif uit 'n oorspronklike getal van100. Daar isses groepe van vierelk. Die eerste rase is 'n rondomtallereeks wat onderling indie groepe ' gespeel word. '

Dietwee topspanne ineikegroep dring deur na dievolgende ronde.

Boonop dring vier van die spanne 'wat derde eindig .001\ deur, wat beteken dat 16 spanne in dinolgende ronde kragte meet.

Van bier alword die toernooi ep, meet verdedigendeaanslag ingevoer, 'n uitklop-grondslag beslls. In elkewatdiespan mindel" kwesbaafmaak. ronde daarna valdiehelfte van die Daar is' egter waarnemers.in spanne uit, totdat daar net twee' " BrasiUe self wat meen die span is oorbly. Hulle pak mekaar in'· nouookmindergevaarlik.AsbuDe se grootste klimaks., reg bewys wordendie spankom nie die eindronde inRomeop8Julie.,die mas' opnie,sal dit Lazaroni Italie is die vroeee gnnsteling; ,ongetwyfeld sy werk as afrlgter kos. nienet vanwee die tuisvoordeelnie, ,, Wes-Duitsland, dieSowjet-Unie maar ook opgrond van sy skit· enNederlandbouookgrootgevaar tervertonings in onlangSe kragme-: vir die tuisspan in. Die Wes-Duit., ' ttngs. Die spelers is egter jonk ente sers bet vrot vertoon in verledejaar veel druk om te presteer kan bulle" se EuropeSe kampioenskappe inbul kniebalter. efeland, maar Franz Beckenbauer ' Verskeie spanne bet al die 'bet bulle glo reggeruk en tuisvoordeel benut omas kampi- ' beroepswedden betreedsgrootgeld oene gekroon te word: Italie self in opbulleverwed. Veral Rudi YoDer 1934, daarna Argentinie, Engeiand, is'weer skitterend op dreef. Wes-Duitsland en 'n paar ander. Nederland is' die Burepese Dielaastetweewas egter 'n ander kampioenspan en beskik besllsoor storie. Italii wasin1982 baas indiemeeste talent. Ditis egter so dat ' Spanje enin1986bet Argentinie in bur slentelspelers, Ruud Gullit, Mexikogewen. Marco van Basten,en Gerald Diego Maradonna, wat die span nenburgalmal maklik beserlngs sesege geinspireer bet,is terug metopdoen.Sou hulle die toemooi: 'n bele paar lede van sy wenspan, misloop,isdie Nederlanders indie I maar geenSuid.Amerikaanse span knyp. .: kon sedert 1958die toernooi inEuropa wennie.'

.. , ,Ole Wereldbeker

BrasiUese nuwe span gaan bale , nienetin bul eieland Die, maar oral ter danksy• Aile polldeke kommentaar In hlerdle ultgawe van bul tiambo1an,tespe,elstyL .Yrye Weekblad Is deur Maxdu Preez, en opskrlfte deur RykHattingh. Albellsvan Daar wag egter 'n onaangename ,8ret'!straat 153. Newtown, Johannseburg. verrassingopbul teenstanders,wat • VryeWeekblad word ultgegee deur Wending Publlkasles 8eperk van 8ret'!straat 153,Newtown, in die verlede munt geslaan bet uit Johannesburg., ' bulgebrek aan dissipllne.Hulnuwe• Oleteleloonnommer Is 836-2151. Oleposadres afrlgt Sbti

Brian sa langste onthou word

BRIAN MITCHELL wasnie noodwendig diebesteSuid-Afrikaanse sportrnan vandiejaretagtig Die. HywasweIeenvanmin watdiekans gekry betomsyslag indie intemasionale arenatetoon, enbetskitterenddaarvangebruik gemaak

Hysal om die rede waarskynlik langer as enige ander sportman van sy tydvak onthou WOr9 - Naas Botha, Clive Rice en Graeme Pollock inleIuis

Deur sy titel nege keer agtereenvolgens te behou, het hy ook voorlopig vir Suid-Afrika'nplekin wereldboks verseker Sodra hysy junior liggewig-titel verloor,saldie WereldBoksvereniging aile bande met die land verbreek.

Onsis lankal nie meer deel van die Wereld-Boksraad nie, endie beheerliggaam wat Suid-Afrika weI in sy geledere verwelkom -die WereldBoks-Organisasie -iss6 onbenullig datsytitels nerens erken word nie, Mitchell se skitterprestasies ten spyt, hetdie grootste oomblik van die dekade -en moontlik in die geskiedenis van sport inSuid-Afrika - aan 'n ander bokser behoort: Gerrie Coetzee.

Nli tweemislukte pogings om boks se grootste prys -die wereld-swaargewigkroon - in te palm, ishyin 1983 in Akron, Ohio, nie v;Jvan 'nkans teen die vlymskerp Michael Dokes van Amerika gegun nie.

Coetzee was egter vannit die staanspoor in beheer, entoehydie Amerikaner indie vyfde ronde vlugtig op die krytvloer laat beland het, was die skrif aandie muur. Halfpad deur die tiende ronde was aIlesoor, met Dokes op die naat van sy rug en Coetzee se hand as oorwinnaar en wereldkampioen - omhoog.

Helaas word Coetzee nie net om sy welslae onthou nie, Sy nederlaag "" teen Greg Page by Sun City 'n jaar later was seker een van SA sport se grootste laagtepunte -vera! omdat Page eintlik glad nie in dieselfde kryt as Coetzee gehoort bet nie.

'n Mens sou van Coetzee kon se dat hy belangstelling verloor bet toe die titel eers syne was. As'n mens vandag aan hom dink isditnie net as hCld nie, maar ookasdie patetiese verloorder wat byna leweloos op die krytvloer Ie na 'n uitklopnederlaag in die eerste ronde teendie Brit Frank Bruno aandieeinde van sy loopbaan.

Op dieselfde aandwat Coetzee sy titel teen Page verloor het, bet Piet Crous darem 'n troosprys ingepalm toehy Ossie Ocassio om die WBA se junior-swaargewigtitel verslaan het.

Soos Coetzee was Crous seval groot. Hy hetsy titel teen Dwight Mohammed Qawi verloor en die nekslag vir sy loopbaan was 'n uitldopnederlaag teen diebra talentlose Freddie Rafferty.

Dietwee grootste nuusmakers op die atletiekbaan was ongetwyfeld Zola -» Budd en Johan Fourie - Budd dalk meer van die baan af as daarop. Albei het vroeg in hulloopbane ontsaglike potensiaal getoon, en albeimoes uiteindelik teverede wees met beste vertonings wat geensins aan hul talent reg

laat geskied het nie, 'n Mens moet aanvaar dat Fourie se grootstemikpunt - 'nmyl in minder as3 min 50 sek-nou finaal buite sy bereik is. In die middelafstande is strawwe teenstand onontbeerlik vir top-prestasie entoehyopsyheel beste was, was daarniemand in SuidAfrika wat vir hom 'n bedreiding ingehou hetnie. Selfs 3 :50 word deesdae nie meer as'n wereldtyd beskou nie, In die Marathon enhal f-Marathon is Suid-Afrika seZithuIileSinqe , Mark Plaatjes (wat in dieVSA'n loopbaan

probeer uitkerf), Matthews Temane en vele ander tot wereldtye in staat. Die Marathon word beskou as een van Olimpiese nommers waarin SuidAfrika 'n goeie kans sou staan om 'n medalje oftwee in teoes, Wat veldnommers betref, was Desire du Plessis se Afrika-rekord van 2 ,01m indie hoogspring die groot hoogtepunt van die dekade, Die jare tagtig was 'nbloeitydperk virSuid-Afrikaanse rugby Die agterlyn wat in1986 teen die Nieu-See1andse Kavaliers diens gedo enhet , wasstellig een van die heel bestes watooitdie

Groen en Goed oor die kop getrekhet: Johan Heunis,Carel du Plessis, Danie Gerber, Michael du Plessis, Jaco Reinach,Naas Botha enGarth Wright. Ditiste betwyfel of daar ooit 'n vinniger agterlyn in wereldrugby op dieveld gedrafhet.

In die groep kan slegs Reinach nie as'n speler van wereldgehalte bestempel word nie, maar sy groot vaart (by hou steeds die SA rekord vir die 4OOm)het aan hom drie pragdriee in die toetsreeks besorg. Die Bokke het die Kavaliers (op John Kirwan na'n volle All Black-

Isolasie hettn die jare tagtig verhinder , dat Suid-Afrlka sy regmatige plek in wereldsport vol staan. Ondanks die land se uitsluiting ultdie Olimpiese Spele, die eerste rugbyreeks om die , Wereldbeker en verskele ander vername Internasionale sportgebeurtenisse, was daar darem 'n paarmool hoogtepunte. liNUS HORN geesy Indrukke.

span) met3-1 geklop Dit moes 4-0 gewees het, maar Botha hetindie tweede toets in Durban indie laast minuut 'n skepskOp vlak voor diepale verbrou wat Suid-Afrlka dietoets gekos het (eindtelling 19-18).

Mets6 'nspan gaan 'nmens oorlog toe, maar weens politieke dmk het die Bokke nie eers bydie eerste Wereldbeker-reeks iJitgekom nie. Sonder die Bokke wasdit maar 'n eensydige afiere. Die All-Blacks het almal platgevee en Frankryk in die eindronde verslaan omdie beker se eerste houer te word.

Op die tuisfront was die Westelike Provinsie die Span van die Jare Tagtig, Die WP het dieeerste span geword wat vyfCurriebeker-eindstryde na mekaar kon wen, enis vanjaar, n8 'n onderbreking van twee jaar, saam met Noord Transvaal kampioen. Speier van die Dekade? Naas, nanrurlik,

ODs Krieket-Bokkc was meeraktief as hul rugby-ewekniee, danksy rebelle-toere deur spaone van Engeland, Wes-Indie en Australie (laasgenoemde twee was elk twee keer hier).

Teen die Wes-Indiers bet ODS kolwers geleer wat venynige snelboulwerk beteken. Veral Sylvester Clarkhet die Bokke lelik gekasty met ballewatnetkortvan'nlengte grondvat en byna 'kophoogte deurskiet. Clark het in Suid-Afrika aangebly en was diedekadese voorste skokbouler indie Curriebeker- en Nissanskild-reekse

Die Springbokkaptein Clive Rice het homself bewys as wereldkriekeE se beste strateeg deur die Silk Cutenkelpaaltjie-toemooi drie keervoor die neuse vanIan Botham en Viv Richards wegte raap

Die Prins van Kolwers, Graeme Pollock, wastotsy uittrede twee jaar gelede diealleenheerser op Suid-Afrika se kolfblaaie. Hy het sy intemasionale loopbaan in Port EIizabethmet ' n, foutlose honderdtal teen Kim Hughes se Aussies afge sluit. ' Het die man die kans gekry om meer toetskrieket te speel, washy bes moontlik vandag saam met manne soos Don Bradman, Len Hutton en Gary Sobers gereken,

THEMakgadikgadiPans inCentral Botswana mean different thingsto different people: Tothe geomorphologist,they are the relic ofalargeinlandlakewhosewaters evapomtedduringprehistorictimes followingthediversionoftherivers feeding it,leavingthelarge, barren saltpansthatweknowtoday.For the archaeologist,thepansgenerate imagesoftheflourishing Khami Empirewhich,duringwettertimes, builtthefortresseswhich are still visibletodayatplaceslikeKubu Island.The naturalist marvelsatthe influxofthousandsofganglingand gaudyflamingoesduringwetyears whenbrineshrimpsandalgaeand otherorganismswhichfavour highlysalinewatersaboundtofuel acomplexfoodweb.Forthe

SOWAPAN A unique natural heritage?

wealthy foreign visitor to Botswana,thepans represent a convenient stop-over enrouteto the unfettered animal paradiseof northern Botswana. Andwhat of theordinary Motswana ekeing outanexistence fromsandy soils andfragile rangelands surrounding thepans? Howdoeshe view this"unique

natural heritage"? Apartfroman erratic climate whichmakesthe traditional raising of cattleand growing ofcrops difficult,he invariably experiences anarrayof problems associated withliving in remoteareas,and theseassume overriding importance in hislife: Thereisalack of basic facilities

(health,transport,etc), particularly education andtraining. There is alsoashortage,ortotalabsenceof paidworknearhome.Development optionsarefew,andpeopleare facedwith seemingly insurmountable problems which affectthevery core of their existence. Againstthis background, itis

little wonder thatmostBatswana;' welcomed the development ofthe P900 million SodaAshprojectat Sowa Pan. Itisalsonotsurprising thatthe government welcomedthe initiative andinputofAECI, regardless ofits political affiliations. Oneofthenational objectives of Botswana, as enunciated intheNational Development Planis SUSTAINED DEVELOPMENT andtwoaspects ofthis are wortb' notinginthe context of theSodaAshproject: >10 Great emphasis isplacedon rural development, totheextent thatitis part of the portfolio ofthe Vice-president andhisMinistry of Finance and Development Planning.

>10 Sustained developmentasa

-,. national objective, isgradually being replaced by "sustainable development" asmoreand more Batswana realise thataneconomy based primarily ondiamonds,a non-renewable resource, cannot survive in thelongterm.Asa strategy, diamonds, and developments suchastheSoda Ash project, can be used tofuelthe economy while otherenginesof growth aredeveloped.An exciting opportunity which holds great promise forourcountryisthe development of tourismwhich, if managed properly, canbetruly sustainable.

Thus it is important tonotethat while we-welcome SodaAsh Botswana, we are alsoconscious of thefact that itsimpactonthe environment shouldbecarefully monitored and minimised asfaras possible. An Environmental Impact Assessment wasmadepriortothe initiation of theproject,andwe would like to see thatitis measured against this yardstick. It has been saidthattheEIAwas a "whitewash" jobbutthetruthof the matter should become apparent asthe project unfolds.Many Batswana arelikewisesceptical aboutthe appointment, bySoda Ash Botswana, ofan Environmental Officer; talk has itthattheposthas been specially created asa backwater foracertainthorninthe side of conservation inBotswana!. However, if tourism istomakea worthwhile contribution toour country in thefuture,itis imperative thatgenuine consideration be giventothe effects of theSodaAshprojecton the environment. TheSodaAsh project should not be allowedto jeopardise options forthe future"Se ileng se abo seile..."

Anew vision of"reality"Is gradually forming throughout the world· an ecological visionwithits rootsin many fields.

STANLEY FRIELICKlooksat some aspects ofthisidea.

IN1948the British scientist Fred Hoyle wrote "Once a photograph oftheEarth, taken fromthe outside is available ...anew idea as powerful asany in history willbeletloose." Over thelast three decades, newideas emerging from many sourceshave confirmed Hoyle's prediction.

The rapid advancements inrocket technology during the50smade Earth photographs possible.jmd thesemust have been available to American andRussian space agencies intheearly60s.

But government likes to contain powerful ideas, andit took a long campaign - begun by pioneer eco-activist Stewart Brandin J966before Nasa was persuaded tomakethefirst whole earth photographs public.

Brand's Whole Earth Catalogof1968 , displayed thefull mandala of theplanet on its cover, helping toformthe new ideathatwas being unleashed in many heads, from many directions.

The first whole earth photograph provided a visual and objective correlative for James Lovelock's "Gaia hypothesis" -oneofthe many paradigm-shifting conceptstaking shape at around the sametime.

Lovelock had worked forNasainthe early 60s,wherehe came tothe insight that "the real bonus of space technology has been that forthefirsttime in human history we have had achance,to look atthe Earth from space, andthe information gained fromseeingfrom the outside our azure-green planet inallits global beauty has given risefoawhole new set of questions and answers."

Hisown new questions tookshape while working ona project investigating the possibility oflife on Mars,andhe evolved a relatively simple life-detection experiment I; which involved measuring therelative concentrations of various gasesina planet's. 11 atmosphere. The data fromhis preliminary :1 E i1 work onarth convinced himtoforget about rl Mars and concentrate instead onthehome f' planet.

ill The Gaia (ancient Greek Earth goddess) t 1 hypothesis proposes thatplanet Earth isa d self-regulating being with the capacity to q keep herself healthy by controlling the :,1, chemical and physical environment. i In other words, our planet isasingle

!1 living organism, a sentient life-form with its, rJ own spirit to which people are somehow 1) related. Thus Earth/Nature is not some iJ primitive forceto be subdued and conquered, n nor is Earth a demented spaceship, travelling

Jl purposelessly and forever ina circle around

theSun. The Gaia hypothesis givesusan alternative vision to these dominant materialistic and disenchanted models of "reality".

This view ofa living, whole Earth is' basically nothing new. Mystics, sagesand ordinary farmers throughout theageshave intuitively known the existence ofGaia,and the concept is central toall "traditional" ' cosmologies. How paradoxical thatthe theories and applications of modem science, which toalarge extent have been hostileand destructive towards Earth andthespiritual wellbeing of her human inhabitants, arenow beginning torevealthe truth of ancient wisdom. An ecological view of wholeness and interreiatedness between allthe individual organisms and systems which makeupthe planet has emerged fromthe biological sciences. But profound discoveries were being made,in other areasofknowledge during the60s.

Lovelock presented his hypothesis tothe scientific community in 1969.The mechaitistic ideas dominant inthe sciences couIdnot cope with the ecological view of a living Earth, and Lovelock's paper was largely ignored. But one day in the summer of the same year..a young nuclear physicist, experienced a vision, which radically altered his view of theworld and his' ideasabout physics.

Fritjof Capra had come from Europe tothe New World in1968, armed with a PhD and looking to further his career inthe esoteric world of theoretical physics.

Buthefound himself increasingly attracted tothe equally weird world of sex,drugsand rock 'n rollthatwas the Califomian counterculture.

Although Capra was over 30,and strictly' speaking didn't qualify asa hippie, he began toleada somewhat schizophrenic existencepart-time physicist by day and part-time hippieby night and weekend.

" Sitting on the beach one afternoon, Capra began to experience the quantum dimension, of reality and the existence of Gaia.Asa physicist, he hadan abstract model of the structure of matter -the ceaseless flowand interaction of particles atthe sub-atomic lev:el of reality.

But while ina relaxed and meditative state, watching the waves and feelingthe rhythm of his breathing, he suddenly became aware of thewhole environment asbeing engaged insome kind of gigantic cosmic dance.The diagrams and equations from textbooks came tolife, and forCapratheway of understanding this revelation was, provided by the worldview of Eastern mysticism.

The philosophies of Buddhism, Hinduism and Taoism were strong ingredients inthe eclectic intellectual diet of the counterculture. But few people realised the profound parallels between these ancient systems ofthoughtand' thelatest ideas in quantum physics. Although these had been glimpsed earlier by scientists suchas Werner Heisenberg and NielsBohr,it was Capra who systematically explored and clarified the connections inhisbook,TheTao of Physics.

Capra then began to realise that physics was not theonly field in which changes in basic assumptions were occuring.

Discussions with leading "alternative" thinkers of various disciplines.Ied him to writethe influential The Turning Point, in whichhedrewthe outlines of a new frameworkthat might serveas basis for ,biology, psychology, health care, economics and other fields.Herehe describes in detail the processes leading toour current ecological, political and spiritual crisis, and explores avenues of possible transformation andhealing.

Caprahad been activeinthe student revoltsinParis '68, and later encounters with counterculture and Black Power leaders in America had sharpened his political consciousness.

His involvement with two major political forcesofthe70s-the ecology movement and thefeminist movement- resulted in Green Politics, co-authored with Charlene Spretnak. Thissetsoutthe concrete political implications of the philosophical and cultural , transformations described inthe previous works.

Thetwenty year joumey from science, mysticism andthe counterculture, through personal transformation and into the politics of ecology undertaken by Fritjof Capra is hardlyunique.

Many people involved inthe movements of the60s have followed a similiar path, and therearemany important thinkers (e.g. Gregory Bateson) who have contributed towards the new vision of reality.

The current concern forthe environment, " together with mass democratic movements and protests, can beseenasthe social equivalents of powerful ideas such asthe Gaia hypothesis and Capra's synthesis of politics, ecology and spirituality.

Andofwhat relevance to South Africa are thesenew ideas? Intense debate surrounds the applicability of Gaian/Green thinking tothe local political scene. But most institutions and academic disciplines remain blinkered by mechanical and materialist thought, and many minds need changing. Thereis much political

groundwork to be done before the ecological visions of the post industrial West cantake roothere; We should takenote, though, of the many unexplored connections that exist between the emerging paradigm of wholeness in Western thoughtandthe world-views of traditional ' African cultures.Itisalso important to realise thatthe political philosophy of Black Consciousness has ecological and spiritual dimensions.

Whileexile politics played an important part inthe historical continuity of struggle, the Black Consciousness movement w.asthe manifestation in South Africa of worldwide counterculture and resistance movements. The influence ofthis philosophy overthe last twenty years in South Africa has been significant.

, To end with,some notes of caution to thosewhomightbethinkingthatthenew ecological/holistic paradigm andits associated politicsisthe way to our salvation. The dark sideofawhole Earth isafascist and authoritarian world-order, and there are plenty of historical precedents for holism as. anagent of tyranny.

The current "issues" of ecology andthe environment tellusfar more about thestate of society than anything in nature assuch. Newideasandmodels of things natural must be examined forthequality of their social and political implications.

As Langdon Winnerhas pointed out, ''Nature will justify anything.Itstext contains opportunities formyriad interpretations. We must learn toread contemporary interpretations of the environment and ecology in ordertosee exactly what notion of societyisbeingchosen.

"When thatisdone, nature andsocial forms can be evaluated separately, a practice thatan awareness of many past mistakes strongly recommends. Itis comforting to,assume that naturehas somehow been enlisted on ourside.Butweare not entitled to thatassumption.",

(Stanley Frielickisalectureratthe University of the Witwatersrand)

[j U

IN'die sandloopvandie laer Hoarusibrivier Ie' blanke beesboere sou die houding ingeneem 'nfonteinwat in die verlede die drinkplek van het? olifante was.Diemense wat daar woon, noemDie afgelope aantal jare het'n verandering ,diefontein Omburo; onder toeriste en opdie van 'n ander aardinPurros plaasgevind. kaartstaandie fontein as Purros bekend. Toeriste hetna Kaokoland gestroom en Purrosisindie suidweste van Kaokoland, Purros wordindie vakansieseisoen deur ongeveer 50 kilometer van die Skedelkus, soveel astien vierwielaangedrewe voertuie gelee,Die omliggende bergreeks endroe per dag besoek. vlakteshet voorheen gespog met groot troppe Die mense van Purrosgenietdie toeriste as springbokke, swartrenosters, geinsbokke, vermaak, 'n soort "traveling sideshow". Maar bergkwaggas, kameelperde, volstruise enook hulle word ook omgekrap deur die mense se roofdierspesies soos leeue, gevlekte hienas en gedrag: toeriste gaan sorns ongenooid 'n jagluiperds. I Himba-dorp binne en begin foto's neem, , Die Purros-fontein wordalvir geslag na sonder enige formaliteite soosomdie mense geslagdeurdie en Herero-herders te groet ofeerstoe stemming tevraom gebruik.Die gebied isin 1907 deurdie kameras te gebruik. koloniale administrasie van Duitsland tot 'n'n Ander negatiewe aspek vandie natuurreservaat verklaar. Sedert die instroming van vreemdelinge isdie gebruik deproklamering van die reservaatgebied in van Westerlinge omvanhuloorvloed ontslae 1970 deurdie Odendaal-kommissie, het te raak.'n Stoppie tabak hier, 'n pakkie suiker grootskaalse wilddiefstal diewild wat hier daar, oorskietkos wordaangebied en daardie voorgekom het, uitgedun totdie huidige stukkende seilkanmos agtergelaat word. wankelende getalle. Dithet spanning in die gemeenskap van 'n Suksesvolle wetstoepassingsprogram Purros veroorsaak. Families wat naby vandie natuurbewaringsowerhede in toeriste-roetes woon, het meer as ander gekry. Namibia, metdie ondersteuning van enkele 'n Paar jaar gelede het'nklompmense siek nie-amptelike bewaringsowerhede, het die geword enditis toegeskryf aan'n vloek wat probleem van wilddiefstal in so'n mate, deursekere families op hulle geplaasis.'n bekamp dat wildgetalle teen die vroee Familie wat'ngroot hoeveelheid toeristetagtigerjare begin herstel het. oorskot ontvang het('n plastiekemmer, 'n In 1986 hetdrie olifantbulle die eerste keer waterhouer, kosen 'n stukkende stoel),het in jare weerbydie Purros-fontein gaan water .ander van toordoktery beskuldig. Die motief drink, was duidelikjaloesie, maar in Kaokoland Natuurbewaarders was verheug oor die word sulke beweringe nie ligtelik gemaak nie gebeurtenis. Diesowat 60 semi-nomadiese en 'n krisis wasop hande, Himba-en Herero-herders wat Purros asbasisDie toeriste isgevra oor hulle indrukke gebruik het,het gemengde gevoelens oordie van die plaaslike bevolking endie terugvoer "<, -terugkeer van wilde diere gehad: hulle het was meestal in dietrant van :"Ditis jammer gedink aan vertniptegroentelande en aan die Himbas issulke bedelaars." Toeriste kon persoonlike gevaar."< selde die toedrag van sakebyPurrosin'n Dievroue het gepraat van die twee sosiale konteks plaas. kilometer sestapdeur digte bosse om.water te Almal in Purros deel alles, nie omdat hulle gaan haal en die moontlikheid van 'n >", dit so verkies nie, maar omdat die skrikwekkende ontmoeting met 'n olifant. -...., omstandighede inso'n klein gemeenskappie Maardaar was ookIn oplewing in die in 'n klipharde omgewing dit noodwendig tradisionele respek vir die natuur. Die vereis. Dit is1landelike versekering - vandag terugkeer van diewildisas 'n simbool van 'help jy dieander, more help jou buurmanjou. dieoudae beskou - diedae v66r dieoorlog, Rykdom in Kaokoland wordnie gemeet aan toediemense van Kaokoland wes en suid die aantal beeste of besittings wat jy versamel moeswyk voor diegewere "an vreemde Die, maar aandie netwerk van sosiale mense;dae voor die droogte van 1980, wat verpligtinge wat optredeskep. rykmensearm gemaak het,Die olifantdans -In Kaokoland is'nryk man iemand wat 'ndansen 'n lied watdie olifant vereer -is status geniet omdat baiemense verpligtinge weer by Purros gedans. 'n Dier wat soveel teenoor hom het, Hy kan ook statusaan respek by die mense afdwing datdiedoodvan iemand andersgeedeur verpligtinge op 'nolifant dieselfde rituele sang vereis as die homself te plaas. Toeriste, wat dnidelik baie watmetdie dood van'n gesinshoof gesing ryk is,word dus gereeld om toegifte gevra. word. Buiten die sosiale gegewe, het hemieude Aile diere hier word as individue beskou. kontak met Westerlinge dievraagen begeerte Selfs roofdiere word nie as 'n groep met na modeme verbruikersgoedere aangewakker. aggressie geasosieer nie,Die mense se: "Jy Die mense van Purros wilnousuiker,tee, kry goeie leeus en slegte leeus. Sommige. koffie, plastiekemmers en -waterhouers besit ,leeus WOOD langs die mense sevee en yang en gebruik.In Purros isdaaregter geen ander nooit ietsnie. Ander leeus is 'n probleem en meganisme om die besittings te bekom

gemeenskap

in

beheer van hut eie

PURROS omgewing 'n Landelike

vandie Hoarusib gevestig is. Teen die agtergrond van 'nbaie ongelukkige Purros - mense wat siek word, olifante en leeus weer indie omgewing- is daarin 1987 saam metdie mense beraad gehou om oplossings vir hul probleme te .soek. Ons doelwit was om op praktiese wyse bewaringsprioriteite en toerisme met die aspirasies van die mense van Purros te versoen.

Die projek',

Die eerste stap, omn vergadering in Purros te hou, was om aldie familiehoofde, die volwasse mans en meer asdie helfte vandie volwasse vroue, byeen tebring.Die hoofman van Wannquelle, 'n gebied in Purros, konDie die vergadering bywoon nie,maarsy verteenwoordiger het hom deeglik oor die gebeure ingelig. Hyis later self na Purros en hetdie omstandighede metdie mense bespreek. Sedert die begin hethydie projek ten volle gesteun.

By Purros het ons,as bewaarders en sosiale wetenskaplikes, onsrol gesien as bemiddelaars asook omdiemenseaante moedig om te se hoe hulle voel oor die toeriste en die terugkeer vandie wilde diere na die gebied. Slegs nadat almalgesehet hoe hullevoel, het ons gese watons dink. Gedurende die bespreking, hetdie

volgende duidelik geword:

* Die meeste van die inwoners was bly om te sien dat kameelperde, sebras en wildsbokke in groter getalle na die gebied terugkeer, maar die terugkeer van olifante, renosters endie groter wilde diere, was nieviralmal verblydend Die;

* Baie min van diemense het die' terugkeer van die wilde diere en die toename in toeriste in verband met mekaar gebring;

* Die voordele van toenemende toerismesoos tabak, kos en ander verbruikersartikelshet Die vergoed vir die verlies en ongerief wat olifanteen leeus veroorsaak nie;

* Diekos en tabak watdie toeriste aan die inwoners van Purros gegee het, het tweespalt en twis indie Purros-gemeenskap veroorsaak. Dft, tesame met die kulturele misverstande, het swak verhoudinge tussen die toeriste en die mense van Purros indie hand gewerk; * Indien natuurbewaarders diehulp en steun van die mense van Purros in die bewaring van renoster en olifante wil he, sal hulle 66k voordele aan die mense moetbied;

* Aangesien die getalle van wild oR die droogtes van die sewentiger- en tagtigerjare nou eers begin aangroei het,magwild nie gejag en uitgedun word nie; , * 'n Klein toeriste-agentskap, wat gereeld toere nadie omgewing ondemeem, het voorgestel dat hulle 'n toeriste-oord in Purros oprig. Gedurende die vergadering hetdie mense van Purros dit egter duidelik gemaak dat bulle glad nie daarvan salhounie; * Die groeiende toerismebedryf indie gebied is egter die enigste manier om korttermyn materiele probleme optelos.Dit is egter nodig om 'nmeer formele sakeooreenkoms met die toeriste aan tegaan.Dit sal sowel die toeriste asdie mense van Purros die kans bied om mekaar met meer respek te behandel. Dit sal ook betekenisvolle voordele aan die mense van Purros gee. Aandie einde van dietweedae lange vergadering, het Om saam'n projek beplan wat 'n winsgewinde toeriste-bedryf en 'n handwerk-nywerheid insluit.Dithet behels 'dat:

* Bike toeris wat in Purros oomag die mense 'n vergoeding van R25 betaal omdat hulle die wild kon sien enookopdie mense se land kon bly;

* Die bedrag sal onrniddellik aan die Purros-gemeenskap as'n geheel betaal word;

* Wie lede van die Purros-gemeenskap is en h66 die geld verdeel sal word,sal aan die gemeenskap self oorgelaat word.

Ons het twee punte van belang beklemtoon:

* Die nieeste toeriste het na die gebied gekom omdie wilde diereendie ongerepte natuur tesien. Daarom saldie toeriste nie meer die gebied besoek asdiediere uitgeroei en die plek besoedel isnie.

* 'n Toeristeprojek is beplan wat net die maatskappye van Bedreigde Natuurlewe Trust en Desert Adventure Safari salinsluit.

Tot onlangs nog kon 'n mens onder natuurbewaring "natuur-kolonlallsme" verstaan. Om landelike mense by natuurbewaring te betrek het eers in dielaaste paar Jaardeelvandie hoofstroom van bewarlngsfilosofie geword.ln die meeste gebiede is dit egter nog net praat en nie doennie.'n Uitsondering is die loodsprogram waardeur dieHlmba- en Herero-gemeenskappe in Purros, in die suidwestelike Kaokoland in Namibia, by bewaring betrek word.GARTH O""!EN-SMITH, .leiervandieTrust vir Bedrelgde Natuurlewe seHulpbewaarder-proJek, en MARGARET JACOBSOHN,'n etno-argeoloog, doen verslag

Implementering

Om die projek suksevol te laat verloop, het die mense van Purros ses groot familiesinwoners van die .gebied - benoem. Hulle het toe besluit hoedie geld watdie toeriste gaan betaal, onderdie mense verdeel salword.

i: Die mense het besluit dat elke familie ewe veel geld sal ontvang, selfs al het hulle nie almal kontak met die toeriste Die. Almal het saamgestem dat die besluit die spanning ;' tussen families sal oplos endatditdie halfnomadiese bestaan in die omgewing weer sal vestig, Diemense het ook gess dat permanente '! bewoning van Purros Die goed isnie omdat die ryke grondgebied gespaar moet word vir wanneer dit baie droog is.Die Purros-fontein is dan die enigste bron van water indie hele westelike- Kaokoland. , : Die afgelope jaar is al die geld wat van toeriste ontvang is, gelyk tussen aldie mense verdeel.

Die Purros-projek is'n voorbeeld van hoe belangrik ditis om die sosiale-geografiese omgewing te verstaan voordat bewaringsprojekte saam metdie inwoners van die gebied begin word. Die projek het ook aan natuurbewaarders geleer datdie plaaslike gemeenskap ook deur projekte van bewaring , bevoordeel moet word. Ditis ook nodig dat natuurbewaarders met die grootste sensitiwiteit en sorg projekte saam metdie plaaslike gemeenskap moet aanpak. Verteenwoordigers van die.mense moet byvoorbeeld deur die mense self gekies word, en nie net deur amptenare aangestel wordDie. Ons glo ook datdie rede virdie welslae van die program Ie indie gemeenskap wat self verteenwoordigers moes aanwys en self moes besluit hoe die geld tussen die mense verdeel moot word.

Die meeste landelike ontwikkelaars en sosiale wetenskaplikes sal daarmee saamstem dat 'n groot rede waarom soveellandelike hulpskemas misluk het, die gevolg isvan 'n Westerse wereldbeskouing wat van bona , onder werk. Onlangs, na dekades van mislukte Westerse pogings, begin onsom na die plaaslike bevolking te luister ennie net , met hulle te praat Die. I: Himba- en Herero-vroue het groot insae in familie-besluite en oefen groot mag in die huis uit. Vroue by Purros, ondersteun deur van die ouer mans, swaai die septer indie huishouding - hoewel die mans &t nie graag wil erken nie, Aanvank1ik, toe die mans nog indie meerderheid by die Purros-vergadering was, .:is besluit dat alle volwasse mans 'n gelyke deel van die toeriste-hefting moet kry. Later, ,. toe meer vroue aangesluit het, het hulle die [ • besluit heeltemal verwerp. Daat is besluit, en ; ) met konsensus aanvaar, dat 'n ouer, meer verantwoordelike man elke huishouding se deel moet ontvang. Ditis dan ook hoe dit gewerkhet

Na 'n-jaar isons tevrede dat die besluit geen sosiale probleme veroorsaak het nie, 'n Tweede deel van die Purros-projek was om 'n handwerk-nywerheid tebegin, Die nywerheid het in September 1987 eenvoudig begin toe 34 artikels vir R185 verkoop is. In Julie 1988 is 69 artikels vir R536 verkoop. In. die eerste jaar is R2 050 plus Rl000 vir andere goedere ingesamel. Ons is bewus dat die mark kontant aandie vroue voorsien wat hulle Die voorheen gehad hetDie. Ons het egter gevind dat hulle die geld gebruik om hulle sogenaamde "tradisionele" ldeding in stand tehou. Hier moet ons egter waarsku: Die handwerk-nywerhede kan 'n negatiewe houding jeens toerisme en bewaring in die hand werk.

Kritiek

Soos met alle nuwe ondememings, het die Purros-projek nie kritiek vrygespring nie, *,Daar word gese dat die welslae van so'n projek athang vandie sterk persoonlikheid ,van die Westerse inisieerder ensodrahy of sy die plek verlaat, die hele projek sal platval. Ons stem DiesaamDie. Die van-onder-afboontoe-beginsel verseker dat die fondament sterk is en opdie gemeenskap se belange en wense. Die projek isDie van bo af afgedwing ,nie, en is ook nieIn eerste wereldse persepsie van wat nodig isDie.

* Daar is voorgestel dat ons Die die vloei van kontant in 'n sogenaamde "tradisionele" ekonomie moet aanmoedig Die. Die houding, glo ons, is gegrond op'n wanopvatting omtrent die aard van "tradisionele samelewings". Die kritici beskou dergelike gemeenskappe as puur en onbesoedeld dew; dieWeste. Die houding is'n mite. Die Himba wordDiedie eerste keer deur verandering gekonfronteer nie. Kultuur verander gedurig, ook die van die Himba.

* Daar is 'n siening dat die aard van toerisme tradisionele mense degradeer. Ons stemDie daarmee saam nie, Sulke standpunte is patemalisties en eurosentries.Wat degraderend is,isdie houding dat 6ns weet wat die beste vir landelike mense is.

*Daar word gese dats6 'n projek en die geld wat dit genereer as'n magneet sal dien en duisende mense na die gebied sal10k. Die vrees is reedsas ongegrond bewys. Kaokolanders ken koasensusbesluitneming en enige Himba of Herero wat by Purros wil gaan woon, moet eers die toestemming kry van diegene wat reeds daar woon.

Gevolgtrekking

Die Purros-projek is klein en eenvoudig, maar ondanks die eenvoud gloons ditbou

geweldige implikasies vir die toekoms van bewaring in westelike Kaokoland en elders in. Die projekis nou maar eers 'njaar oud en die langtermyn-welslae moet nog bewys word. Desnieteenstaande isdie volgende oprrierkings deur inwoners van Purros bemoedigend:

* In Junie vanjaar hetdie hoof van 'nou Hererofamilie in verband met die toeristeheffing gese: "Dit is asof ons met wilde diere boer, en in plaas daarvan om vleis en velle tekry, kry ODS geld van die toeriste wat die diere wil sien."

* In dieselfde maand het 'n klein troppie' -olifanre water gaan drink by'n fonrein 'n paar. honderd meter vanaf die Purros-tuine. In teenstelling metdie besoek van die drie olifantbulle in 1986, hetdie Purros-inwoners ons geesdriftig daarvan in kennis gestel. * Die handwerk-nywerheid het 'it nuwe ,_ belangstelling in vaardighede om tradisionele goedere te maak, aangemoedig. Oit alles klink baie goed, maar wat van die toekoms? Sal,die Purros-projek oorleefl Ons gloditsal,wantdiekrag van die projek is in die. gemeenskap gesetel. Verder het die projek , die potensiaal om ekonomies selfonderhoudend te word, wat enige wisselvallige regering die hoof kan bied.

(Die artikel is 'n verwerking vanGarth OwenSmithenMargaret Jacobsohn se artikel in Quagga27/1989)

ROBBERG

diestryd duur voort

Naby Plettenbergbaai Ie die ongerepte Robberg-skierelland en -natuurreservaat. Gerugte van 'n klelnvaartuighawe langs die natuurreservaat Is lank reedsIn om loop, enIn Mel vanlaar is'n ekologlese Impakstudie vanso 'n ontwikkeling gepubliseer.Toe bars die hellos. ",

Vanaf 1976, metdie begin van 'n onderscek nadie uitvoerbaarheld enkoste van s6 'n "C)ntwikkeling", tot In 1988 ". hetdie projek gegroei vanaf slegs 'n kleinvaartuighawe met'n '. vanvyf hektaar, tot'n voorgestelde marina met'n dorpshuls-skemavan 120-eenhede wat uiteindelik 23,5 hektaar sou beslaan. 'D Gedeeltevandie 23,5 hektaar sou onder meer herwinde grond van onder die hoogwatermerk

Die voorgestelde projek hetdiewind van voor gekry. Die Robberg Trust, watin Desember 1986 gestig isen ten doel het om die ontwikkeling, testuit,endie Trust vir'Sedreigde Natuurlewe (EWT) hetmet 'n teenverslag gereageer. wees.

Onafhankllke studIe

Joffe en die Robberg Trost hetin samewerking metdie EWT tog gesorg vir 'n meer verantwoordelike reaksie 9P die voorgestelde marina. As voormalige hoofvakkundige beampte aan die JLB Smithinstituut vir viskunde op Grahamstad, is Peter Jackson gevra om'n onafhanklike ondersoek te loods na die omstandighede rondom die ontwikkeling by Robberg.

Die verslag vorm diebasis van die opposisie teen ontwikkeling. * Jackson vermy emosionele betoog en versamel deurdagte inligting oor die geskiedenis van die projek, die ontwikkelaar se rasionalisasie en ook die omgewingsimpakstudie van Van Riet, Grindley en Oosthuizen.

Die belangrikste aanbeveling van Jackson se verslag is natuurlik datdie marina en hawe nie gebou mootword nie.

Die kragpunt vansy verslag isdatdie insny van die beoogde hawemuur (tot 600 meter langs die golfplatform van Meidebank en Middelbank) indiegebied van die. Robberg-natuurreservaat in,nie aanvaarbaar is nie. Dieselfde beginsel geld wanneer die ontginning van steenkool indie Krugerwildtuin in gedrang kom: bier is 'n geproklameerde reservaat - watisdie doel vans6 'n gereserveerde gebied, indien , proklamasie in werklikheid niedie gebied beskerm nie?

In Groot aantal negatiewe ekologiese reaksies ops6'n bouprogram word indie verslag genoem. Ben daarvan isdie veranderde sedimentasie watkanvolgopdie konstruksie van 'n hawe. Geen opname ter plaatse is. gedoen van bestaande gety, kusgolfbeweging, wind en sedimenteienskappe nie.(Die studies isop modelle bydie WNNR gedoen.) Die ontwikkelaars erken self dattot18 persent van die kuslyn opdie skiereiland moontlik deur 'n hawe-konstruksie verander kan word.

Sedimentasie sal natuurlik 'n invloed he op die vislewe in die gebied, Hengel vanaf Meidebank en Middelbank kan moontlik benadeel word. Jackson se siening isdatte min bekend isoordie bidrologiese aard van die hawe-gebied omdie projek onvoorwaardelik testeun. Subgety-navorsing het getoon datdie. gebied 'n belangrike habitat virverskeie skulpdiere en ander bedreigde spesies is. Daarom word herwinning van grond onder die hoogwatermerk gekritiseer.

Swarttobie

Die Swarttobie (totale populasie word tans op - minder as5 ()()() geskat), 'n gety-voehjie wat aan die suid- en suidwes-kus aangetref word, sal bier swaarkry onder 'n venninderde voedselvoorraad wat'n hawe-konstruksie sou veroorsaak. Die broeigebied van 'n aantal tobies sal ook vemietig word. Die Suidelike noordkaper (Southem right whale) besoek gereeld diebaai in ''kalfseisoen" en ook 'naantaldolfyn- of seevark-

TIENIE DU PLESSIS kyknadie standpunte van die Robberg Trust endie EWT, en prot WILLEM RIET, 'n landskapargitek van' Universiteit van Pretoriaen mede-skrywer vandie beperk tot die oplossing in seewater vandie toksiese verf aangebring opdie rompe van ekologlese Impakstudie, verduidellk die kernaspekte van hul seiljagte en ander plesiervaartuie. Jackson .wys daarop .dat marinas indie algemeen baie I "skoon" is. ,,,ersag..".

einde die eiendom vir ontwikkeling te bekom), nie aanvaarbaar is ten opsigte van die Kuslynwet van 1935nie.Die houdingis dat ontwikkeling diereg van elke SuidAfrikaner om vrye toegang tot strandgebiede salverydeI. Voordeel wordindie geval aan 'n uitgekose groep (die ontwikkelaars) toegestaan, wat hulle eerstens die geleentheid sougeeom uitsoekeiendom teen 'nnomina1e bedrag indie hande tekry en dan later alIeenreg tot toegang aan 'n klein groepie mense (wat die "duur" dorpshuise kan bekostig) sou oordra. • .Wat opmerklik is,isdatdie "estetiese impak" van die marina 'n belangriker plek inneem as Jackson se vertolking vandie invloed op die natuurlike lewe rondom Robberg. Die estetika onder bespreking isdie aantrekkingskrag van Plettenbergbaai vir besoekers. Jackson som die aspek opas" (that) which attracts people, residents and tourists, to come and spend their money, the golden egg".

Dit is waarskynlik die aspek vandie Robberg-geraas wat die meeste debat in die toekoms gaan veroorsaak. Volgens Jackson behoort die verandering van "natuurlike gebiede" die behoeftes van alle betrokke partye te erken.

Soword die (finansiele) behoeftes van die ontwikkelaars verwoord indie geprojekteerde wins uit 'n dorpshuis-ontwikkeling, wat dan 'n. hawe-konstruksie finansieel haaIbaar sou maak.

Die gemeenskap van Plettenbergbaai is ook nieten gunste van 'n hawe nie.Die negatiewe gevolge van konstruksie opdie ekologie van die Robberg-reservaat is'ngroot , rede tot die teenkanting. Hulle is tevrede met .die omgewing soos dit nou is.

'nDerde party isdie munisipaliteite en dorpsrade van toeriste- en aftree-oorde. Dit Iyk asof die eksponensiele uitbreiding van Plettenhergbaai oor die afgelope 10 jaar indie toekoms onverbinderd sal voortgaan. Finansiele voordeel virdie munisipaliteit is duidelik.

"Ander" gemeenskap

Die behoeftes van die "ander" gemeenskap van Plettenbergbaai word dus as'n nasionale behoefte gesien en behoort nieas'n rede vir ontwikkeling gemanipuleer te word me. Diemoeilike meetbare kaders van omgewingsbewaring is duidelik die belangrikste probleem waannee bewarinsgsgesindes indie toekoms gekonfronteer gaan word.Die "sosiale omgewing" kan in die nabye toekoms net so 'n belangrike deel van die ekologiese prentjie vorm asdie huidige beskerming van enkelspesies (soos die swartrenoster). Peter Jackson se verslag is'n belangrike bydrae tot ekologiese gesprek. Heelwat probleme word (ook onbewustelik) aangespreek. Op dieoogaf lyk dit asof byde Jackson en Van Riet dieselfde taal gebruik. Waarom is daar nogtans konfrontasie? 'n Aanhaling (selfs buite verband!), kan dalk die een pynlike verskil aandui:• "but change meant onethingtoyouIsee and something quite differentto Charlotte CordayaanMarat -uit Marat/Sade vaIlPeter",eiss

Die vloed van openbare teenkanting tot ,,:... :',.,":I ".' '. \" - 15000 handtekeninge op ...• ';r: ".:. .,:<"", ,." ,(.;: ..' .:' ,,/ < Dm omstredenheid rondom die Robberg-: :'. ',', bulle souwou 'erkeiL Heethoofdige-,.. ,v. Natuurlewe Vereniging se -27 ()()() Iede " toon •.:. .: ." mariaa hetsedertMei vanjaar baie stof in .:::: emosioneleaanvalle teen 'ontwikkeling soos ';, ' "thegreai: fi1iIJoritYofthe" ;;" ,·TlENlEDU,PLEsSIS·' " bewaringskringe opgeskop. ..•. ;' ,. die van Joffe,-verloor gewoonlik heelwat '.' South African peQj>ledonot want it": ",' ", ." ". ,Benvandiefigure in die strydis Peter : geloofwaardigheid. .'.... " ; -.'. C', Joffe, 'n trustee enlid van die Trust vir' En gedagtes soos: "But the Robberg is Bedreigde Natuurlewe (Endangered Wildlife: beautiful andIlove her shape,and want my Trost Ewn se bestuursraad en: sub-komiteechildren and their children toseethis piece of van projekte.' '. .'. land stickits undeveloped tongue O11t intothe Joffehetaslidvandie Robberg Trost 'n. ·Indian Ocean asa monument tothewise artikel geskryf in "Quagga" (nr 26, Winter people of1989," se nie veel virdie"wise 1989)"wat diesaak van die teenstanders van person" watsulke eensydige gedagtes oor die onrwikkeling meerskade berokken as wat' /. ,.,.ekologie kwytraak nie,'. ->,_, i.,' -, :., ;',' "') ROO ,.,' /

Ge'rt Kotze

Daar bestaan volgens Jackson ook vraagstukke rondom wetlike aspekte vandie beoogde marina. Hy verwys hier op die erkenning van minGertKotzedat prosedure wat deur die ontwikkelaars gevolg, en deur die staat in Desember 1986 aanvaar is (ten

Jackson gaan verder deur "ontwikkeling" as konsep by "verantwoordelike verbruik" van. natuurlik hulpmiddels te betrek: Robberg behoort nie aan die munisipaliteit en inwoners van Plettenbergbaai nie, maar aandie mense van Suid-Afrika (en by implikasie aan aldie Mease van die wereld). "It should be realised that proper land-use planning is essential." . '., :

.'. Jackson,PBN;AReportonthe proposed harbourmarina-townhouse development at Robberg (Cape Seal),EWT& RobbergTrust;Aug.'89. Peter Jackson 8C verslagword aangehaal met vergunning vandieTrustvir Bedreigde Natuurlewe. Die verslag kan teen RIO,OO per eksemplaar (posgeld, verpakkingenavb. ingesluit) bestel word van EWT, Privaatsak XII, Parkview 2122.

Estetiesewaardes sink die skip

Geslen IndieIIg van nuwe polltleke ontwlkkellnge endiefelt datdie sogenaamde 'onontwlkkelde' ander 30 mliJoen nou ook toegang totdie hulpbronne gaan verkry, Is'n nuwe benaderlng tot bewarlng nodlg.

Metsulwer estetlese waardes alleen gaan onsnleons omgewlng bewaar nle.'n Pragmatlese hollstlese benaderlng, wataile groepe van die bevolklng Inslult, Isdie enlgste moontllke oplosslng.

N A aanleiding van die omgewingsimpaks tudiein verband metdie kleinboothawe by Plettenbergbaai die volgende:

Die omgewingsimpaktudie isin opdrag van di e Kaaplandse Provinsiale Administrasie voltooi. Aangesien hulle op die studie aangedring bet, is daar breedvoerig samesprekings gevoer omdie presiese opdrag uitte spel. Daar is gevolglik gevra dat beide die sosio-ekonomies en ekologiese komponente van die omgewing bestudeer word Daar is besluit dat geen nuwe navorsing gedoen sal word nie, maar dat bestaande en beskikbare inligling vir die studie gebruik sal word. Die faktore word gerieflikheidshalwe deur die kritici van die invlocdstudie verswyg.

Tydens die studie van sowat ses maande is die verskillende stappe metdie Deparlement NatuuIbewaring in George bespreek omte verseker dat daar bydie spesifieke opdragte volstaan word.

Die probleem van evaluering het rondom drie aspekte gedraai: die moontlike negatiewe ekologiese invlocd, die moontlike negatiewe estetiese invlocd endie moontlike positiewe sosio-ekonomiese invloed.

Die ekologiese en esteliese invloed is deur dr John Grindley en myself bestudcer. Die slotsom was datdie ekologiese invlocd baie minder gaan wees aswat voorsien isendatdie

faktore hcclwaarskynlik niedie projek sal keer nie, Breedvocrige studies vandie WNNR oor sedementasiepatrone het aangedui dat die aspek me die groot probleem is,soos deur die opponente voorsien isnie.

Die estetiese invloed van die projek was 'n heelwat groter probleem, aangesien die bou van behuisingseenhede opdie hawemuur teenoor die Robberg 'n visuele invloed sal he Die studies is deur middel van rekenaars gedoen. Die grootste enkelfaktor watdie visuele invloed verminder het,is die feitdat die struktuurplan van Plettenbergbaai die uitbreiding van die dorpsgebied metsy versameling van uitccnlopehde argitektoniese geboue en uitheemse tuine tot teenaan die Robberg sal toelaat. Die groot groen tekstuur wat nou tussen Plettenbergbaai en Robberg gevind word, sal dus verdwyn en die kleinboothawe en gepaardgaande gebou sal alleenlik 'n verlengstuk vandie verstedeliking word. Die aspek word ook deur die opponente verswyg.

Soslo-ekonomlese Impak

Die sosio-ekonomiese impak is deur dr Dries Oosthuizen voltooi en sy bevinding isdatdie positiewe invloede van die beraamde R30 miljocn op die onderontwikkclde grocpe van

die gemeenskap, naam1ik, die bruinmense 80 positief wasdatditnie geignorccr lean word nie, Van 'n beraamde 20 000 persone watin Plettenbcrgbaai woonagtig is, is ongevccr 2 500 permanente blanke inwoners, 4 000 bruin inwoners en 'n verdere 14000 tydelike vakansiehesoekcrs. Indien die kapitale hedrsg van Rl1 rniljoen wat aan lone bestcc gaan word in aanmerking geneem word, tesame met die feit dat R13 rniljocn aan materiaal bestee gaan word, isdit duidelik dat die ontwikkeling 'n groot invlocd opdie dorpse minder gegocde inwoners gaan he

Die faktor lean nog belangriker word indien meerspesifieke ontwikkelingsriglyne neergele word watdie gebruik van plaaslike inwoners deur middel van opleiding en indiensneming betrck.

Aangesien Plettenbergbaai reeds 'n hoe digtheidsontwikkelingsnode langs die SuidKaapse kusis en sowel die ekologiese invloed asdie estetiese invlocd reeds duidelik sigbaar i s, i s dit logies dat so 'n kleinboothawe bier opge rig gaan word. 'n Streekstudie vandie WNNR het aangedui datdie terrein die mccs geskikte langs die hele Suid-Kaapse kus is.So'n kleinboothawe is noodsaaklik vir veiligheid langs die kus, aangesien geen ander geskikte hawe tussen Mosselbaai en Port Elizabeth bestaan nie

Die grootste problccm was egter om geld te vind vir die konstruksie daarvan. Diestaat hetnie sy weg oopgesien omdie fondse te voorsien nie , en private insteUings het dus met'n voorstel gekom om die hawe tebouuit fondse wat deur die verkoop van woonccnhede opdie hawemuur bekom word.

Die byna histeriese opposisie teen die hawe illustrcer die interessante posisie wat bewaringsgroepe vandag in Suid-Afrika beklee.

Die opponente reageer byna uitsluitelik volgens die waarde-sisteme van die oorgeerfde eerste-wereld-benadering vandie VSA en Europa. Ditis gewoonlik emosionccl en gegrond op esteliese reaksies wat dan deur sogenaamde ekologiese argumente ondersteun word Gewoonlik is daar geen feiteomdie gerugte te staaf nieen word argumente op onbewyste en boorse-inligting gegrond. .

Gesklnder

'n Ander aspek wat by Plettenbergbaai kop uitgesteek bet, wasdie heswaddering en geskinder random die onathanklikc wetenskaplikes wat by die opstel van die omgewingsimpakstudie betrokkc was.

Ditis blykbaar nodig aangesien die opponente nie oortuig was vandie feitelike argumente nie en dus ook die onafbanklike konsultante moes probccr benadeeI. Dit was 'n nuwe laagtepunt indie benadering wat deur die groepe gevolg word om hulle wi! op die gemccnskap af te dwing. 'n MeDS kry die gevoel dat hulle soos sendelinge 'n boodskap verkondig en so oortuig isvan hulle eie standpunt, dat gccn ander mening geduld word nie.

Bier in Suid-Afrika staan ons voor 'n nuwe era wat omgewingsbewaring betrcf. Tot dusver het die beraamde 5 miljoen blankes die grootste aandcel in die benutting van ODS natuurlike hulpbronne gehad.

Die benutting, tesame metdie invloed van die tuisland-ontwikkeling, het reeds 'n groot uitwerking op ODS natuurlike omgewing gehad en dit het56 gegroei datdit reeds -die ekologiese gesondheid van natuurlike sisteme beinvloed, Ekologiese produksie is nodig vir ODS voo.J:tPestaan. Gesien in die ligvan nuwe poIltieke ontwikkelinge en die feit dat die sogenaamde 'onontwikkclde' ander 30 rniljoen nou ook toegang tot die hulpbronne gaan verkry, is 'n nuwe benadering tot bewaring nodig. Met suiwer estetiese waardes alleen gaan ODS nie ODS omgewing bewaar nie. 'n Pragmaliese holistiese benadering, wat alle groepe van die bevolking insluit, is die enigste moontlike oplossing.

WILLEM VAN RIET

. Toe die kragte van die natuur saamgesnoer het om die rykste'goudrif ter wereld te

vorm, het hulle dit diep onder die .aardeors verberg in smal, gebroke lae kwartsiet - een van die hardste, grofite rotssoorte denkbaar.

'. '. So hetn unieke ondergrondse omgewing in die mynbou ontstaan wat gekenmerk"

MYNGER.E DSKAp' HETS0MMER, .BAI' E

V ERG EV0R DER. SED ERT' ,D 1EP IKE' N.GRAA.F

Om ons 'land se mineralerykdom insulke. toestande te ontsluit, vereis die'

vindingryke multi-dissiplinire benaderino van ingenieurs en wetenskaptiees iuat

Suid-Afrika 'n Ieier in diepmvnboutegnologie gemaak'het . ..

word deur ontsaglik hoi: rotsdruk en temperatuurver bo dievan die menslike liggaam.· -

.Deurlopende navorsing oor met behulp van gelJorderde ,;

.Doelgemaakte releenaarprogrammeoptimeerook mynventilasie- " ., .., -

voorspelling en voorkoming. van, rotsbarstings. : -

stelsels wat ys envereilde wateropenorme skaal gebruik.

.' Die. la ten te energie in kolommewater wat in skagte afgelti word} word benut

. seismiese tegniekeen gesofistikeerde rekenaarprogramme her vir'n omwenteling gesorg op die gebied vim mynuitlegontwerp, die besiuttiitg'vcmuftgrawings, .asoole die , om mvnboutoerusting aan die rotsiront aan te· dryf .-, 'en dit 'hou groot koste-: en '

en stiller binne druklugbore. -omgewingsvoordele in. Rotsbore wat 'n wateremulsie gebruik, dring die rots vinniger

BIke dag span diemynbedryf vindingryke tegnologie in om ons land se myne '-:. ' gesonder en bowenal veiliger te maak

MY. N 80 u.., VASTE

WATER Kommer oor die Krugerwildtuin

Dm opdroog van riviere in die Krugerwildtuin kommerwekkende afmeting aan. Die w atervlak vandie Olifaot.-, die Krokodil-endie Letabarivier bet oor diea fgelope aant al jare tot ver onder die gemiddelde gedaal , trouens dieselfde geld lU sewe rivierstel sel indie wildtuin.

Die probleem betni e noodwendig tedoen met'nlaera die gemiddelde reenval Die maar metdieverbruik van water uit die opvangsgebiede watbuitedie wildtuin se

grease Ie

Sonunige wet enskaplike s meen die toedrag van s ake i s te wyte aan snel groeiende bevolking s in naasliggende tui slande wat 'n oorbenutting vanwa ter veroorsaak.

U it voorlopige inligting van 'n ondersoek deur die Departernent van Waterwese, deur ingenieurskonsultante gedoen, blyk dit egter dat ander oorsake 'n definitiewe faktor in waterverbruik is.

Die Letaba-opvangsgebied betindie

verledc genoeg water gelewer endieri vier het indie wildtuin-gebied slegs elke tien jaargedurende strawwe droogtes - opgehou vloei

Onlangse navorsing toon datdie basisreenval wat die rivi er voed indie hoogliggende gedeeltes rondom die eskarpcment by Tzaneen voorkom Ditis ook bier waar die meeste water onrtrek wordbosbou gebruik by verre die grootste hoeveelheid water vandie Letaba

Die rivier isdus reeds ondervoed nog

v oordatdit deur die tui slande (Lebowa, Gazankulu) vloe i en later sy droe verskyniJig indie wildtuin maak, In die stadium lyk di t asof di e bevindinge van die studie oor die Letaba-opvangsgebied indie ande r studi es gedupliseer gaan word. Dit raak al moeiliker omdie tuislande e n hul inwoners vir alle probleme voor stok t e by TlENIE DU PLESSIS

ve rwagme t'n neerslag-variasie van 30 persent ,Die suidweste onrvang 'n .j aarliksege middeldv an slegs 2 00 millimetermet'n variasie van80 persent, Dit is derhalwe v erst aanb aar datdie me este van die geskatte een rniljoen inwoners van Botswana teenaan die oo ste like grens van die land woon. R een en die natuurlike verskynsels w at daarmee gepaard gaan, hetindie verlede die grondslag van talle rituele g ev orm.

Charles John Anderson skryf as gevolg van sy besoek aan die Ngamimeer in 1850: "One night, a small cloud passed o ver, and a single flash of lightning ,from which a heavy peal of thunder b urst, struck a tree ..." Diev olgende dag isdie weerlig-ritueel uitgevoer Die verwoeste b oom is met wortel e n tak uitgehaal en ond er krete van Pu la! Pu la!isdie hele boom v erbrand. Op 'n vriend se plaas in die Waterbergeindie Noord-Transvaal het feitelik dieselfde gebeure hom afgespcel. n W eerli gstraal het 'n groot Boekenhou tboom getref Die werkers op die plaas het aldie houtsplinters bymekaar g e maak en verbrand. Dieres van die boomis met die verloop van tyd verwyder en ook verbrand 'n Blo ukopkog gelmanderi svoorheen teen die st arn van die b oom op geinerk. Die werkers he t ge se dat die koggelmander waarskynlik nieindielug gekyk het toediew eerligstraaldie boom getref het ni e, ande rss ou hytogdi e weerligstraal ingesluk het. Soos sake nou staan, het die weerligv oel haar eiers onder die wortels van-dieb oom gele enindien die boom nie heeltemal verwyder word nie,soudie bliksem uit dielug onteenseglik weer bier toeslaan. Diehout sou geensins vir koskook gebruik kon word nie,en moes totas verbrand word Die sendeling, Robert Moffat, het die volgende geskryf: "During tremendous thunderstorms, I have known the natives to shoot their mows atthe lightning in order to arrest destructive fluid.I knew a man who, though warned of the danger of this practise, persisted, and was struck dead by the lightning I have also heard of Bushmen throwing old shoesatthe lightning, o r anything they may happen to l ay h old of."

DU

\ I

TECHNOLOGY

An appropriate I change in direction

Technology Isthe servant of therichandthe exploiter of thepoor.

JO·ANNE RICHARDS reports onhow some new approaches to "Appropriate Technology" attempting toaddressthis imbalance.

THE emphasis anddirectionof technology in South Africa willhavetochangeradically if wearealltosurvivethe1990s environmentally andwithatleastsomeof the country's problems addressed,accordingtoa growing number ofscientists,engineersand researchers.

TIlls new breedbelieves"appropriate" technology (An canno longer beseenby , high-tech exponents asthe concem onlyof dilettantesanddreamers,butasthelegitimate concem of scientists,engineersand researchers in thenextdecade.

Prof Robert McCutcheon,a professor in Civil Engineering atWitsUniversity,sayshe cannot stress stronglyenoughthattheuse of ATin modem engineeringisnotbackward, buttruly progressive and makeseconomic senseona national scale. "TIlls isnot 'whacko' stuff -itis'proper'engineeringand needsthe input of moreyoungengineersand farmore research."

In the words ofDavidCooper,an agriculturist workingwiththeEnvironmental and Development Agency(EDA)anongovernment development agencyconcerned withruraldevelopment:''Inmanyfields,high technologysimplydoesnotmeettheneeds of themajorityandispeopleandenvironmentunfriendly. If wedon'tstopworryingabout short-term profit attheexpenseofthe environment, wewon'thaveaworldtomake profitsin."

Appropriate technology (An isnolonger definedinterms of the"SmallisBeautiful" slogan of 10yearsago.The"small"ideathatof people developingtheirown technologylocally-haslargelyfallenaway. Whatis stressed isthatthetechnologycanbe used, understood andcontrolledbypeople, thatlocal, available resourcesareusedasfar aspossible,andthatitissensitivetothe environment. Thismeanselements of hightechnology arenotautomaticallyseenas "inappropriate" aslongastheymeettheother criteria.Infact,ATcanbedevelopedusing high-tech research andcanbecorporately owned.

ATcan not 'simplybewrittenoffas"for thepoor",saytheexperts.Itcouldhavehuge benefitsforallsectorsofthepopulation,but itneedsa readjustment ofprioritiesfrom short-term profits toalonger-termcosteffectiveness.

Whatis clear isthat,forATto receive, •.; ,. more attention, therewillhavetobeamajor

psychological shiftawayfromtheprevalent: voluntary organisations. There isnoscientific viewthatall high-tech isgoodandan endin research tomaximiseitseffectandinits itself. ' promotion everywhere - evenin themost McCutcheon points toaUNestimate tIult .'. resource-poor area,youcangetgardening in sub-Saharan Africa (north of theLimpopo), going.". Rl44 billionhas been investedin machine-:' McCutcheon, who has runprojectsfor based, high-tech systemsto.createaroad. employment creation in roadbuilding in Iran, network KenyaandBotswana, believes that,ona Athirdofthis network has simply:" nationallevel,the country cannotaffordto disappeared. Thesystemswereunable to continueusing highly-mechanised maintain it as they weredependenton foreign .roadbuildingmethods. exchange, fuel and spares. '. '. ',' Appropriate roadbuilding involvesusing Cooper s.ays thatfarmingmethodsare .' local, available resources,notablylabour. If inappropriate even forlargechunksof ' one looked atwhat50 percent unemployment mainstream agriculture, "which ispartofwhywas costing society, mechanised roadbuilding it's in such debt". It relieson achemlcal-"; nblonger appeared so economically viable, ' based model which demands a high input 'of -: he' said. The need touserenewable,non- .' seeds; pesticides, fertilizersandexpensive ,. pollutirigsources of energyhadalso received mechanisation. " ' : 'greater impetus lately. In manyareasofthe "This iscostly anddetrimentalto the ", Third WOrld,machine-4ttensive systems environment in the long term; sothe more, ' "simply dO!lt W:o'rkdue to economic-.: .' you use, themoreexpensiveitgets.

The', more production today be at tb.eexpenseof.:, productivity; of labouds;in fact greater than. tomorrowby destroying the environment?'" " thatof equipment",;.:: ci, ic.;'::C/ ....• " Theexisting cost-benefit analysis,he ' , '", A World Bai:llcstudyJias concluded thai. believes, isontoo narrow abasis and,' should" methods, are techniCally, ' onelookatthe real measure of cost, much of' ',feasible fora Wide range of construction ." high technologywouldbefound unprofitable: activitiesandcan produce thesamequalityof Hisgreatest criticismisthat researchandproductas equipment-intensive methods.·· high technology does notbegin toaddressthe McCutcheon comments thatthisshouldbe, needs ofthe farming majority-thesmall- obvious, if one thinks of CbartresCathedral. .scale, homeland farmers.i''Youcouldsaythat The money forusingthese methods was '. mainstream.whitefarmers produce food for. available.he said.The State recently spent.·· everyone,but what's theuse of producing..R600m on a specialempfoymeat creation, morefoodmore expensively ifthemajorityproject; which "didnotendupwithmuch ;','; can't affordit? ' useful. And therules of thepresentgame are.

"Agriculture in thebantustansis sub- too biased in favour of theuseofplantand subsistence and doesn't meetthefoodneeds :::' equipment," hesaid. Hecited the ofthepopulation.This ought tobeavery.advantages given forthe use of machinery. ',' important goal,but the actualgoalfor Employment creation in roadbuildingdid governmentsistoprovideincomefor the. notsimply use large numbers oflabourers, state,which gives the impression ofself- " but involved training and,intheend, sufficiencyforthe bantustan asawhole. ' produced numbers of skilled roadbuilders, , Communities should be able to feed: ., ' withprideandthe knowledge tobuild good, ' themselves before you can talksanelyaboutroads.Andtheworkdidnotsimply dry up generating surpluses." , ' 'whentheroadwas built: Maintenancework

More and bigger tractorswere not thealways continued. answer,hesaid: Major researchwasneeded " "Appropriate"did not ruleout high-tech' intomore cost-effective andenvironment-'input,hestressed. After numeroustrials, , friendlyways of growing cropsand " McCutcheon concludedthatdonkey-cart improving livestock tomeettheneeds of ruralhaulage,wherecartswerealready commonly people fordraft power, meat, milk and " used,"beattractorsandtrailershandsdown" manure. economically.Theyweremanufactured

There wasa need for technology. locally, were cheap,durableandhadfew appropriate tofarminginthebantustans,breakdowns.Thedonkeys,hiredfromthe rather thanthe application of hightechnologypeople, were reliable, hardy andself-fuelling. to poor-resource agriculture -asustainable,Butthe carts wereadaptedtoincludeahighlow-input agriculture, whichusedorganictech, high-quality bearingtoimprovethe materials forthe chemical needsofplants.quality of the axle. , Agroforestry -combiningtreesandcrops

If roadbuilding were divided into"small tofertilizecrops-wasbeginningtoreceivepackagesofRIO000toR15000",said attention,hesaid,"notbecauseofconcemfor McCutcheon, more people wouldstand,to theenvironment, but thecost-benefitswheremakea living fromit,itwouldbemore the high-tech model hasfailed". controllable bypeople, who wouldbemore Organic vegetable gardening,appropriate interested in it,andmoreskilledroadbuilders tomillions of families, wasusedbymostwouldbeproduced. people involved in ruraldevelopment. It .In Botswana, womenwereemployedinthe needed alot of labour, :verylittleresourcesprojectand their performance, ascasual andcould provide agreatdeal of foodinthelabourersorgangleaders,was equal tothatof urban orrural environment. men,hesaid.Rurallifewasalsofound to , "It's shamefulthatthisisnotthe subject of have improved. Farmersemployedinroad. research inits own rightandrelieson. construction were giventime off totendtheir

landsandreports showed their wages helped stimulate agriculture andtheroads aided access to lands, markets and villages. McCutcheon stresses that his methods would alleviate, not eliminate, unemployment, But success in this area would stimulate other sectors to examine their , own potential for employment creation. Both Cooper and McCutcheon made ,very clear that appropriate technology should be seen in context. It was not a political panacea, but itshouldgo hand-in-hand with the process of political change. , Cooper:"AT doesn't replacethe struggle foraccesstoland by displaced communities. But the solution is also not justa utopia of , enough land. People anyway have to. " maximise the use of their land appropriately. You cant.wait forthe dayof liberation before .facing day-to-day problems."

,McCutcheon: ''\Vhatllvet:the shap-e of post", apartheid South stilfbe faced with amassive unemployment' problem." Bothsaidthat, while low-cost housing had received some attention, more should be paid to alternative materials in house building. .: feels more could be achieved by producing artisans capable of building and maintaining, rather than large numbers of factoryhouses. '., , Farmore research was needed in the field ' .: of power, With emphasis on howto make use of thewindandsun.,.' , " ,. , " "Anditisa disgrace that there should be communities withoutasafe water supply," ,saidCooper. "TIlls isa minimum basic right." .In the'90s,water, development should bea 'priority. Usingdams, rainwater collection and , spring protection would bemore effective and " appropriate than massive reticulation.

., < schemes, he said.. '.

,"

• InHerschel, Transkei, a RlOrit government water reticulation project an enormous dam, ;., piping watertoall parts of the district - had not been very.successful: The dam had displaced causing fighting, and itwassiltingup. "If the samemoney was used ona household and village level through small dams, rainwater catchment and erosion control, it would have been much more , effective."

Hefeelsthat companies thattalk of social responsibility should"puttheirmoney where their mouthsare"and invest inrural ,) development rather than large newspaper ads• aimed at maximising theirprofits. Rural people;becauseof their numbers, provided a hugepotentialmarket.But,besides this, urban people"havetostarttaking responsibility for what's happening in the world".

• "If thestateweretopay attention to appropriate technology, they'd haveto look at inequalities andaddress real issues of power thatmeansrural people are side-lined," he said."Technologyis not neutral. It serves rich people becauseit's controlled by them, and thatmeans universities and research institutes letting go of some of their power."

EKOLOGIE EN DIE VAKBONDE:

in Nuwe Suid-Afrikaanse era?

/

Dm huidige verhouding tussen vakboode en ekologiese organisasies iseenvan ' vervreemding, soos onderhoude met verteenwoordigers van beide kampe toon. Die situasie moet verander, omdat dit teenproduktief isenal hoe meer wrywing sal veroorsaak, Dienet tusseo ekologiese organisasies eo vakbonde Die, maar ook binne beide die groepe, , Die toenemende omgewingsbeWustheid van Suid-Afrikaners gaan beteken dat ekologiese organisasies eo vakbonde in elk" geval gedwing sal word om nader kennis te maak. Sodoeode saltot dusver onverkende terreinbetree wordwat '0 ewe groot potensiaal vir konflik of samewerking bevat, Samewerking hou voordele vir ekologie eo vakbonde in.

'n Geheelbeeld van die verhouding tussen vakbonde en ekologie kan verkry word deur te kyk na h66 die situasie tans daar uitsien, hoe wanindmkke na weerskante geskep word, en hoedie prentjie vorentoe Iyk.

Tot dusver ignoreer ekologiese groepe eo die vakbonde rnekaar, Volgens 'n woordvoerder van Cosatu is ekologie vir die vakbonde van belang netsoverditdie gesondheid of veiligheid van werkers raak. Daar isdus geen drukop vakbonde tot samewerkingmet ekologiese groepe Die, het ' May Hermanus (Gesondheid en Veiligheid, Nasionale Unievan Mynwerkers) gess, Sy meeo dat toenadering vanaf die ekologiese ,' groepe moetkom.Nie een vandie geraadpleegde Cosatu-Iede istot dusver deur enigevandie vele ekologiese groepe in SuidAfrika om samewerking genader Die., GevoIgli1c is daar min wedersydse kennis, en geen vooruitsigte vir ontwikkeling van verhoudinge Die. '0 Kaapse dagblad het , , onlangs beweer dat Cosatu dit oorweeg om ekologie op hul agenda teplaas. Maar Cosatu se kantore in Johannesburg en Kaapstad dra geen kennis hiervan Die. '0 Cosatu- ' verteenwoordiger s8 egter dat individuele vakbondlede 'n groeieode bewussyn oor ekologiese sake ontwikkel. Otiderhoude met woordvoerders vanNUM en Numsa hetdit bevestig,

Daar is ook verskillende fokusseen benaderings tot doelwitte. Vakbonde het basiesdie werker, en ekologiese groepe die' omgewing, asfokus, '0 Ekologiese groep oefendrukuitop bestuur, en probeer spesifiekdie publiek mobiliseer om te voorkom datskade aan die omgewing iangerig word.Die werkers isseIde bewus Iaarvan en word nog minder hierby betrek, )aarenteen wend vakbonde huI eerder na asna ekologiese vir raad, Volgens'n Cosatu-woordvoerder word organisasies juis daarom Dieas'0 »edreiging beskou Die.

Die spesifieke doelwitte van vakbonde is leurdie Papierwerkersvakbond aangedui as lie daaglikse bedinging om beter salarisse, .eter werksornstandighede, teenstand teen die Vysigingswetop Arbeidsverhoudinge; wat ;esetelisindie breer poging om politieke egtete bekom. HieIbenewens is daar ook die robleme van onvoldoende ngeskiktheidsvergoeding, soos NUM angetoon het.

Die huidige verhouding kan konflik

veroorsaak en tot wedesydse wanindmkke lei, soos onlangse gebeure op Stellenbosch duidelik illustreer. Die Corobrik-fabriek op Stellenbosch isas gevolg van "ekonomiese redes" gesluit. Omgewingsbewustes het hul in die plaaslike koerant verheug oor "draf teen die bergpad" en "toerisme" en die sluiting is gekoppel aan druk indieverIede teen lugbesoedeling. Gerugte het ontstaan dat ekologie die werklike rede was vir die sluiting,

In 'n sterk bewoorde reaksie het die ekologiese organisasie Earthlife Africa (Stellenbosch-tak) daarop gewysdatdie volgeode wanindmkke hieruit kon volg:

* die publiek sou kon afleidat ekologie gelyk is aan individuele voordeel en toerisme. Die indruk bestaan reeds onder swart en bruin inwoners dat wit Stellenbosch toerisme bo enige voordeel vir Mile gemeenskappe verkies; -,

* die meer as tweehonderd afgedankte swart werkers van Corobrik sou kon afleidat ekologiese groepe geen begrip vir werkloosheid hetnie. Of virdie impak van afdanking op Kaya Mandi, die naburige swart township, Die. Na bewering was Corobrikwerkers se afdanking 'n regstreekse faktor in die ontstelleode gebeure daar op stemdag.

Wanindrukke van wedersydse ongevoeligheid kan ook geskep word, soos gebeure rondom St Lucia eo die Sappikatastrofe bewys. Druk van ekologiesgesindes om ontginning van St Lucia seduine te voorkom, dra regstreeks by tot werkloosheid. Omdat die feit Die erken word Die,sou dit maklik wees om te besluit dat werkgewing en ekologie teenoorgesteldes is. Sodoende word die moontlikheid van , alternatiewe werksmetodes as oplossing vir die konflik van belange verdryf, soos uit EarthIife Africa se verklaring blyk.

Aan die ander kant kan afwesigheid van reaksie by die vakbonde oor die besoedeling van Nelspmit veroorsaak:dat vakbonde as ooverskillig teenoor ekologie beskou word. Vanuit so 'n oogpunt isskadeli1ce werkspraktyke Dienetdie regstreekse verantwoordelikheid van bestuur Die, maar die indirekte verantwoordelikheid van die werkers wat die take uitvoer -dus van die vakbonde.

Die voorafgaande lei tot twee vrae: Waarom is ekologiese organisasies so ongevoelig jeens werkers se lotgevalle? En, waarom is vakbonde nie meer ekologiesbetrokke Die?

Ekologiese groepe se onsensititwiteit oor werkers is volgens Caroline Coetzee van EarthIife Africa, Stellenbosch, die gevolg daarvan dat lede van ekologiese groepe bier' (nesin Europa) gewoonlik onderling in politiese en aktivistiese groepe verdeel. Eenvoudig gestel wi! die politiese groepe die breer politiek, wattot omgewingsbeskadiging lei, verander. Bydie ekologie-aktiviste gaan ditom iets demonstratief omtrent '0 saak:te doen, sonder om betrokke teweesby enige vorm van politiek. Volgens een s6'nlid moet werkgewers, werkers, vakbonde endie breer maatskappy verantwoordelikheid vir hulle dade' aanvaar endus ook vir die werkloosheid wat daaruit spruit. Verder is ekologiese groepeDie maatskaplike of

werksverskaffingsorganisasies Die, eenvoudig omdat ditDie hul sfeer van kundigheid isnie. Coetzee het daarop gewys dat waar in Europa die ekologiese beweging sterk en gekonsolideerd genoeg was om 'n skeuring in Greenpeace en die meer politieke Groenparty te oorIeef, ditop die oomblik in Suid-Afrika nog nie die geval isDie., Earthlife Africa van Stellenbosch het egter aangedui dat enige ware ekologie-bewuste mens of organisasie hulle daarvoor sal beywer om nie netdie simptome (byvoorbeeld lugbesoedeling) teen te staan Die, maar ook die oorsake (soos kostebesparing), endie gevolge (byvoorbeeld afdanking). May Hermanus van NUM dink datdie ekologiese onbetrokkenheid van vakbonde onder meer toete skryf isaandie groot en goedkoop arbeidsmark. Dit beteken dat vakbonde Die sommer sal weier om ekologies-skadelike werk uitte voer Die. Die vakboode is immers daartoe verbind om werk te beskerm. Daarom sal hulle eerder om a1ternatiewe metodes of altematiewe chernikaliee beding as om die voortbestaan van '0 oywerheid te bedreig. Daarenteen sal 'n ekologiese organisasie Die huiwer omaante dring opdie sluiting van 'n fabriek nie. Op dievraag waarom ekologies-skadelike werksmetodes voorkom, het die vakbonde onomwonde verwys na kortpaaie wat bestuur volg na winstoe. Verder veroorsaak: dielae ongeskiktheidstoelae onder huidige wetgewing 'n onverskilligheid by maatskappye oor byvoorbeeld werkers watas gevolg van ekologiese-skadelike take beseer of siek word. NUM het hier verwys na asbesmyners, en diePapierwerkersvakbond na werkers wat bespuiting met gevaarli1ce chemikaliee doen. Hoer vergoeding saldus help om die situasie te verbeter.

Toekomstige samewerking hang daarvan af of die basis van gemeenskapli1ce grond tussen vakbonde en ekologiese groepe herken en ontwikkel word of Die. Voorbeelde van ooreenstemming is:

* besorgdheid oor die effek van ekologiesskadelike gebruike opdie nabygelee werkersgemeenskappe;

* teenstand teen bestuur wat skadelike praktyke volg;

*aandrang daarop dat verkeerde werksmetodes vervang moet word.

Earthlife Africa se verklaring maak voorstelle hoe same werking kan geskied, In plaas daarvan om teenstrydige paradigmas te skep moet werkgewers, werkers, en ekologiese organisasies oorreed word om saam vir die aarde om te gee - anders het niemand 'n toekoms Die. Individualisme eo hebsug het hierin Die 'n plek Die.

Die oplossing is Die om alle fabrieke te sluit Die, maar om alternatiewe werkmetodes intestel,Slegsin gevalle waar suIke metodesnie gevind kan word, of Die deur werkgewers aanvaar word Die, moet ekologie b6 werksverskaffing .verkies word -en selfs dan Die sommer sonder enige strategiese besinning oor a1ternatiewe werkskepping nie, NUM gloookDie dat ekologiese groepe eo vakbonde ooversoenbaar isDie; eerstens omdat enige werk wat die werkers skaad,

en vakbonde Istwee vreemdellnge wataan mekaar voorgestel behoortte word. DA WID VENTER ondersoek die

onaanvaarbaar is.Dit stem ooreen met EarthIife se siening dat fabrieke watdie omgewing skaad Dietot voordeel van alma1 strek Die, selfs al word werk voorsien - want hul bedreig die voortbestaan van die aarde en dus van alle lewe. Tweedens omdat Veiligheid en Gesondheid 'n breer gemeenskapskonteks het.

Samewerking hou voordele vir albei groepe in. Vakbonde kan sodoende eksteme en interne konflik: oor ekologiese sake vermy, en die kundigheid van ekologiese organisasies bekorn. Vir ekologiese organisasies beteken dit 'n ander soort opvoedingsrol, byvoorbeeld op plaaslike gebied deur deelname aan "locals". Ekologiese groepe kan sodoende groot groter druk op bestuur uitoefen, en 'n meer holistiese en demokratiese benadering tot die ekologie bekorn.

Ekologiese organisasies eo vakbonde is twee vreemdelinge wat aan mekaar voorgestel behoort te word.

(Dawid Venter is'n vryskut-joernalis van Stellenbosch]

ECOFEMINISM globe retaliate Women around the

ANNE MARIE GRINDROD

Thefeminist movement is closelylinkedto ecological issues,andbothofthese powerfulforcesare changingour relationships witheachotherandthe Earth. discussesthe emerging idea of ecofeminism.

particularly vulnerable tothecarelessuseof' dangerous chemicals, especiallyduring pregnancy.In Central America,anincreasing numberofwomenarefoundwithpoisoned milkfrompesticides.AndinKenyaand Uganda,widespreaduseofinsecticidesand fungicideshas resulted inhighredundancy. ratesforwomenfieldworkers.

Intensive fertilizer useandirrigationcan leadtoadropinthewatertable(asin ZimbabweandIndia)aswellasto contaminated water supplies.Haitianwomen usewaterfrom irrigation ditchesbecausethey havenoaccesstosourcesfreeofchemical runoff..

Allthesefactorshaveserious consequencesforthehealthofawomanand herfamily. Strenious dailytasks,suchas' THE concept ofEcofeminismdevelopedpreparinglandorfetchingwater,aremade alongsidewomen'sdeterminationtobefreeofmoretediousbytheabuseoftheecosystem. patriarchaloppression.AswomenchallengeWomanhavetomovefurtherfromhomein ourrealandexpectedsubordination,soweordertolocatefuelwoodandwater.Inthe alsostandupagainstthenumerousrapesofIvoryCoast, expanding agro-industrial theEarth. From theGreenhamCommoncoconutand palm oilplantationsnecessitated womenandtheShibokusawomen of MountthemoveintotheTaiForest,wherefarming Fujitoourownwomen'smarches,womenhascaused enviromental damage. worldwidehaveprotestedagainstprivateandThetraditionallyfemaletaskoffood publicissues:issueslinking(potential)preparationhas become agraveconcemfor mothersto Mother Earth. ruralwomen,whohavetoexpendmore

As Mostafa Tolba(directoroftheUNcaloriesforacalorieinputwhichisgenerally EnvironmentProgramme)hassaid: inferior inqualityandquantity. It isnot If there must beawar,lettheweaponsbe uncommon formotherstogowithoutfoodin your healing hands, ordertomake limited amounts go further•. the hands of theworld'swomenindefence Theimplications of thispracticeforwomen's of the environment. health -and ultimately forthewelfareof their

Let your call tobattlebeasong for the families-aredrasticandhorrifying. earth. Yetcourageouswomenaroundtheglobe TheideathatfemalesareclosertoNatureareretaliating. Zimbabwean womenare has been energetically debated. On theonedemandinglandownershipandparticipation hand,this notion isbasedonfact:womenareinco-ops.Women'sgroupsinBolivia,India, theworld'sfarmers,with90percentofThirdKenya,Korea, Lesotho andNepal(tonamea World women dependentonthelandforfewcountries) plant woodlotsfortheirown survival. Alternatively, theWomen=Natureuse. equationisused(bymen)todefinewomenas(Kenyan Professor WangariMaathaiwas tempestuous,irrationalandperpetualminors.recentlynamedWoman-Aid's "Woman.ofthe ThenewfeministmythologiespartlydependWorld"forher work withtheGreenBelt oneither rejecting thisequationoutright,orMovement.Maathai'sworkoverthepast 14' onwo/manipulatingittocreate"liberatingyearshascentredaroundtheplantingofover archetypes". 10milliontreesandshrubs,andthesettingup Third World womenhavethemajorofcommunity tree nurseries.)AndinSouth responsibilityinmanagingthenatural Africa,numerous co-operatives havegrown resources of theirenvironment.Yet,alloverasorganicallyasthevegetablesthesewomen theworld, women areignoredbyagriculturalraise. developers.ResearchbySouth African' Thewomen's"calltobattle"hasresulted anthropologistDeborahJameshasshownhowinavarietyofsongsfortheearth.Womenof localrural women arebypassedbypatriarchalGadkarkhvillageinIndiacallforanendto customsandlegislation.Thereisincreaseddeforestationwiththeirsong: stressonruralblackwomentoekean Save and worship them,becausetheir existenceoutofexhaustedland.But roots storewater, "traditional"inheritance laws,landownership their leaves have milkand fodder, .andsocialrestrictionsimposedbywhite thebreeze blows cooloverthe beautiful governmentensurethatthosewhosevoice rhododendron flower. shouldbe loudest havebeeneffectively AnothersongfromIndia'sChipkoAndolan silenced. movement(of women andmen)urgespeople Inaddition,developmentprogrammesinto come plant new trees,newforestsl 'many countries oftenintroducehybridseed Decorate theearth. whichis seldom ashardyorfertileas TheearthhearsthesesongsandGaiasings traditionallyusedseed.Farmers'cropsareback,TheoptimismofAlaideFoppa,a oftenpoorerandnewseedhastobepurchasedGuatemalan"disappeared",reflectstheclose eachyear, exacerbating thespiralofpovertyidentitybetween women andearthforre-birth whichruralwomenhavetonegotiate. andnewsongs: From India it hasbeenreportedthat Stripped day by day of allmygarments, havehadtopawntheironlyproperty- dry naked tree, silver jewellery -inordertobuynewseeds, in iny solitary withered mouthfreshwords fertilizersandpesticides.Anyeconomic will still blossom. independencetheymighthavehadisnowWomen'ssearchforself-understandinghas removed, with littlechanceofregainingit. includedan investigation Into ourspirituality, These women farmersareincreasinglyatanditisthiswhich links womenbacktothe themercy of the modem seedsupplysystem earth.Thereclaimingofsacredsymbolsleads whichoftenresultsinthelossoftraditionaltoa closer bond with Earth andhersacred knowledge of seeds.Lackofoldknowledgesites.Itisonthismythic,symbolic level that andnew education ishazardoustothefarmer material andsocialfactorssuchasclass, andherfamilyand can havecounter- caste,andracearetranscended,and ..Illiteratewomenare ':.:. ;<sistemood is attained: Comprehensionofthe

rolesandpowersof earth goddessesresultsin concernforthegoddesses'earthlybody,as wellasplanetaryand stellar bodies.

(Obviouslythesearenotinclusivestates:' ecologicalconcernsdonotnecessarilyleadto aninterestinfeministsymbology.Norare these concerns exclusivetowomen.Indeed, somefeministwriters have objectedtothe genderidentificationof earth asfemale, believingthatthenotion of Mother Earth repeatsnegativestereotyping.)

Feministcriticshaveobserved also-the similiarterminologyusedtodescribe actions/ violencedirectedagainstwomen and the world: rape; denudation,penetration.Justas landmustbereclaimed,sotoomustwomen's powersbere-stored.

Ecofeminismispartofthis restorative creationprocess..

(AnneMarie Grindrod isa freelance writer from Johannesburg)

•• nenjaar,

Die seisoen vir die 1979

St. Augustine is in volle swang. Natienjaaris hierdie volronde Superieurvan Douglas GreenofPaarl in sy· fleur endielangwaggaanooren.oor beloon word metdiegenotwatditgaan gee.

Hierdie '79 is 3jaarlankin hour verouder (in plaas vandie gewone twee) en hetdielig gesien in 'n buitengewone goeie jaarvir rooiwyne. Ditmerk mens in die smaak sowel as die samestelling, Die alkoholvolume is 12,53%; die suurgehalte 5,12 g/Q endiepH 3,57.

Maargeen chemie kandoenwat goeie versnyding kan doen rue. Enin hierdie geval maakdittienjaarsewagdeurendeur die moeite werd.

REMOTE AREA DWELLERS

Sedert proklamasle In.1961, staan die sentrale Kalaharl-gebled In Botswana as die Sentraal Kgalagadl-natuurres!iiervaat bekend .: Slegs bona-fide navorslng IsIndie gebled toegelaat endie gewone toerls kon gevolgllk nle die reservaat besoek nle. Indie Is smalend nadie "boesmantulsland" verwys. Dlt volg op openbare menlng, v\ral bulte Botswana, datdiemensewat daar woon almal Is en dat die Botswana-regerlng hulle verpllgtlnge op dleselfde Wyse asdie Suld·Afrikaners probeer ontduik. Berlgte dat die regerlng van Botswana beoog om die bewoners te verskulf na geblede bulte die grense van die reserilaat het negatiewe reaksle In Suid-Afrlka en die bulteland uitgelok. DAVID MOUTLWATSI doen . verslag.

SINCE the proclamation of Botswana's Central Kalahari asa "bushman reserve" in 1961, atthetimewhen neighbouring South Africa was establishing a series of "bantu reserves" as part ofits policy of apartheid, the. Botswana Government's handling ofthe San has been fraught with political connotations. Recent indications thattheyaretobe resettled outside the Central Kalahari Game Reserve have caused an international outcryand thrust the reclusive Bushmen intothe limelight once again. This article attemptsto objectively analyse these new developments, lestthe politics of resettlement cloud this already complex issuefurther.

At Xade, the provision of water,a clink and school and other amenities have caused Basarwa to settle inthearea.Thishas not been suprising, since Basarwa also strive for someofthe mod cons enjoyed by other citizens in Botswana. However the effect on the surrounding environment has been disastrous; the areasimply could not withstand the continuous pressure ofsomany hunter/gatherers. These developments show clearly that the provision of basic services

The politics of resettlement BEWARING

"All African nations have opted implicitly or explicitly for modemisation through literacy, science and industrialisation."

This interesting observation,.made by KwasiWiredu in his book on "Philosophy and African Culture" certainly holds true for Botswana -infact,among African countries, Botswana isa shining example ofa modem, developing nation.

The roadto modernisation has.however ,not been without sacrifices alongtheway. "Modem" economics has tended to be excessively biased towards consumerism, and pays little heedto ecological principles. Many modem lifestyles arethus not sustainable.and therefore unlikely tobe successful in the long term. Andyetthe western way oflifehasa curious attraction toit, perhaps because organised consumerism and technology make for aneasylife... ?

One ofthe sacrifices made inthe development of Botswana has been the gradual passing awayofthe traditional hunter/gatherer lifestyle oftheSan (known as Basarwa in Botswana). Although tragic,since a major feature of their lifestyle wasthatthey lived in harmony withtheir environment, it has been inevitable, giventhe scenario sketched above.Theeffects of development have been felt throughout the Kalahari ecosystem, and several of its veterinary fences erected over thepasttwodecades (now afait accompli) have interrupted traditional migration routes of once abundantwildebeest, and caused a drastic reduction inthe large herbivore biomass. Although hunting provided a lesser partofthedietof Basarwa, nevertheless the passing ofthe wildebeest. represents a major erosion of their lifesupport system. '

Other large herbivores, such as springbok and gemsbok have also been decimated, this time by hunters with modem weapons, making hunting with bow andarrow difficult, if not obsolete. The remaining herbivores are being encouraged to become sedentary bythe provision of boreholes and artificial water points. The Basarwa are likewise settling around permanent, often boreholes drilled originally by mining prospectors throughout the region.

alone does not ensure afutureforthe Basarwa.

Recognising the mounting problem, the government appointed afact finding mission "to provide information that would facilitate decision-making on environmental protection and wildlife conservation on theonehand, andthe socio-economic development of the remote area dwellers of the Central Kalahari , Game Reserve on the other." The gist of the. mission's recommendations was that the southern half ofthe game reserve should be degazetted to become a wildlife management areain which Basarwa could continue with their hunting and gathering activities aswell as enjoying the benefits of social Perhaps fortunately, the mission's major recommendations were rejected bythe government; one of the main reasons being that "settlements in the reserve have no' prospect of becoming economically viable."

However one cannot discount the effect of pressure from other quarters; atthetime. Botswana was subjected to intense criticism fromthe international conservation lobby following thedeath of some 50000 Kalahari wildebeest duetoa combination of drought and veterinary fences. In such a climate, degazettement of a large portion of the reserve would have been awkward indeed, (The fact thatthe government's official response tothe mission's findings was also circulated tothe Secretary of External Affairs andall heads of Botswana Foreign Missions, testifies tothe influence of international pressure).

Despite this,the government's official

reasons do hold water, and represent the only rational solution tothe problem. Had it adopted a passive stance and chosen to leave the Basarwa toliveas hunter/gatherers in the Central Kalahari, the government would have escaped much criticism, although it would have merely been shelving the problem. Future developments at Xade would have led' to great hardship and deprivation forthe people settled there, and would have forced them to abandon their traditional lifestyle and join the mainstream of life elsewhere in Botswana.

The provision ofafew basic education and health services does not constitute a livelihood - this iswhatis required forthe Basarwa in thefaceofa rapid erosion of their present way of life. An integrated development programme aimed at providing them with a new lifestyle compatible with developments elsewhere in Botswana andthe world, isthe only realistic option available to .the government, anditis thus tobe commended for its farsighted actions todate. Thus, as regrettable asit may seem to Westerners who themselves are thoroughly "modemised", itisa reality that the hunting and gathering way oflife cannot survive much longer. The only pragmatic approach thatcanbe adopted isto integrate the Basarwa into the mainstream of lifeas painlessly as possible. They will then be able to benefit from the developments that are sought after by the majority of citizens in Botswana. Providing that the government follows the established practice of consultation and discussion for which itis renowned, there isno reason why the Basarwa should end up as destitute beggars and alcoholics as has been the fate of "primitive" peoples elsewhere inthe world.

(David Moutlwatsi isa freelance journalist from Gaborone, Botswana)

SA politici isgroentjiesopdie gebied

ORoEN politiek verskyn, anders asin Europa, nie hoog opdie prioriteitslys van ' Suid-Afrikaanse politieke partye nie.

In 'n opname wat net voor die verkiesing in September deur Vrye Weekblad gedoen is, ·is bevind dat net die Demokratiese Party die omgewing hoegenaamd as'nstrydpuntsienin .die verkiesigsveldtog. ' In die buiteparlementere politiek hetdie. African National Congress pas begin met 'n uiteensetting van hul ekologiese beleid.

Sedertdien hetdie sogenaamde Ekologie Partytot stand gekom, maar ditlykin die stadium na 'n eenmansvertoning watmet agterdog bejeen word deur gevestigde bewaringsgroepe.

Volgens PW Putter, parlementere beampte vandie Departement van Omgewingsake, worddie regerende Nasionale Partyse beleid uiteengesit in dieWetop Omgewingsbewaring, wat vroeer vanjaar aangeneem is.

Die wet gee aan die minister van Omgewingsbewaring, GertKotze,'n wye diskresie om ekologiese beleid te bepaal ten eindedie omgewing te beskerm.

Die minister word bygestaan deur'n Raad virdie Omgewing. Die nuwe Raad,wat ·verlede maand aangestel is onder die voorsitterskap van prof Roelf Botha,is in omstredenheid gebore toe Japhta Lekgetho, die president van die National Environmental Action Conunittee (Neac)in Soweto, niesy aanstelling wou aanvaar nie, Hysou die eerste swart persoon wees om op die Raad te dien, maar hetdieaanstelling: vandie hand gewys nadat hyvirdie eerste maal indie media daarvan gehoor het, sonder dathy vooraf genader is.Hy het die regering se apartheidsbeleiden die uitvloeisels daarvan, soos tuislande en beperkings op grondbesit, vir baie ekologiese euwels in Suid-Afrika geblameer en gese hyisnie bereid om op 'n regeringsliggaam te dien nie,

Die Demokratiese Party se. omgewingsbeleid rus op vier pilare. DieDP staan 'n onafhanklike bewaringsliggaam voor (iets soos die Environmental Protection" Agency in dieVSA) waarop verteenwoordigers van verskillende bewaringsgroepe sitting sal he.

Hulle bepleit verder die uitbreiding van nasionale parkeen "meedoenlose optrede" teen wilddiewe om die land sewild- en plantlewe te bewaar.

Die DP bepleit ook die gebruik van loodvrye petrol en strenger optrede om besoedeling te bekamp.

Die Konserwatiewe Party se woordvoerder oor die omgewing, Karel Schoeman, se sy. partyisbekommerdoorfaktoresoosdie besoedeling indie Oos-Transvaalse Hoeveld en die gepaardgaande suurreen, maar dieKP hetnie 'n spesifieke omgewingsbeleid nie.

Die KP blameer ook die regering vir "onbeheersde plakkery", wat volgens Schoeman daartoe lei dat die plantegroei uitgeroei worden verspoeling plaasvind.

Wat buite-parlementere groepe betref, het die African National Congress nogtot onlangs die indruk gegee datdaar belangriker sakeop die agenda is, en ekologie isnie aangespreek indieV ryheidsmanifes van 1955 ofdie Grondwetlike Riglyne van1988 nie, Walter Sisuluhet egter in syredeby Soccer City die saak pertinent aangespreek, en daarop gewysdat dit geen nuthetvirdie opkomende geslag om in 'n bevryde SuidAfrika groot te word waarvan die omgewing vemietig isnie.

Max Sisulu, hoof-van dieANCse. departement van Ekonomie en Beplanning, hettwee weke gelede in 'n onderhoud metdie Weekly Mail bevestig dat die organisasie besig is om 'n beleid oor die ekologie te formuleer, enhet die hoofpunte daarvan uitgestip.

Die gebiede waarop die ANC konsentreer,

volgens Sisulu, islug-en waterbesoedeling, gifafval, kemkragsentrales, kernwapens en bewaring van die natuurlewe.

Die ANC is diep bekommerd oor atmosferiese besoedeling in nywerheidsgebiede, sowelasdie besoedeling van riviere deur nywerheids-gifstowwe. Die oorsaak van lugbesoedeling in die townships moet volgens die organisasie voor die deur van apartheid en swart armoede gele word, wat veroorsaak dat die inwoners fossielbrandstof in plaas van elektrisiteit moet gebruik. Die ANC issterk gekant teen die SA regering se planne om gifstowwe inte voer en. bierte berg. Die organisasie ondersteun die Basel-konvensie oor die beheer en vervoer van gifstowwe oor landsgrense heen, wat vanjaar deur 1961ande onderteken is.

Volgens Sisulu moet steenkool- en sonkrag verder ontwikkel word, eerder as om geld en navorsing op potensieel gevaarlike kemkragsentrales te bestee. Ookdie militere gebruik van kemkrag word deur dieANC teengestaan, en navorsing op die gebied is volgens Sisulu 'n blatante oortreding van die beleid van die OEA om Afrika as'n kemvrye gebied te vestig. Die ANC se beleid behels ' verder staatshulp aan gemeenskappe wat in natuurbewaring betrokke is.

Hoewel die United Democratic Front nog nooithul ekologiese beleid uitgespel het nie, is sommige vakbonde binne die bree demokratiese beweging uitgesproke oor. ekologiese faktore wat werkers beinvloed, DieSA Chemical Workers Union (Sacwu)' het byvoorbeeld hul kommer uitgespreek oor die moontlik effek wat onkruiddoders opdie gesondheid van plaaswerkers in Natal kan he. Verskeie groepe wat hulle binne die bree demokratiese beweging bevind, soos die Afrikaanse Demokrate, beskou die ekologie as'n belangrike beleidskwessie•.

DATABASIS

Wieiswiein ekologie

Saamgestel deur ANTON STEENKAMP en TIENIE DU

PLESSIS

Hoewel die ekologie 'n relatief nuwe faktor opdieSuidAfrikaanse politieke toneelis, bestaan'nheleaantal bewaringsgroepe watop verskillende terreine wer,k, verskillende ideologieii aanhangen verskillende uitgangspunte het.

Hier volg 'nIys van bewaringsgroepe, met'n kort uiteensetting vanwieenwat hulle is,en'n adreslys wat vir lesersvannutsalwees.

(Bewarlngsorganlsasles wat nle opdie Iys verskyn nle, word versoek om met ons In verblndlng te tree sodat die Iys Indie volgende ultgawe vanVWE aangevul kan word.)

Die ANTI POLLUTION ACTION COMMITTEE (Apac) is'norganisasie, hoofsaaklik bestaande uithuisvroueindie Vaaldriehoek, wat hulleInbesondervirdie bekampingvanbesoedelingin die gebied beywer. Apac monitor onder meerdiehoeveelheid giftigestowwewatdeurfabriekeindie Vaaldriehoek vrygestel word,enpasdruk opnywerhedeendieregeringtoeom strenger beheeroor die soortbesoedeling uitteoefen. Tel(016) 819209/871932 (JennyMufford) Die NASIONALE VERENIGINGVIR SKOON LUGis ook 'nantibesoedelingsgroep enisreadstwintlgjaar' gelede gestig.Olevereniglnghettakke landwyd. Lidmaatsakp bestaanuit60 maatskappye,45plaaslikeowerhade,226 individue, en15publiekeenstafutsrelede soosuniversiteite.Dieverenigingprobeer veraltegnoloeenanderewatbetrokkeis bydieskoonhouvandielug,betrek. Posbus 5777, Johannesburg 2000 Tel(011)646-0616

Kaapse Dlrektoraat van Natuur- en omgewlngsbewarlng

Privaatsak9086,Kaapstad8000

Tel(021) 450227 (amptelike omgewingsbewaring)

OVS Departement van Natuurbewarlng Posbus517,Bloemfontein9300 Tel(051)70511 " (amptelikebewaring)

Namibia Natuurbewarlng Privaatsak13306, Windhoek, Namibia 9100

Tel(012)2014358of2012565 (amptelikebewaring)

Transvaalse Departement van Natuurbewarlng PrivaatsakX209,Pretoria0001 Tel(012)2014358of2012565 (amptelikebewaring)

Natalse Parkeraad Posbus662, Pietermaritzburg 3200 Tel (0331)51221of51222 (amptelikebewaring)

SA Council for Conservation & Antipollution

POBox2744,Durban4000

Tel(031) 839074

(monitoringofmarinepollution)

sea Fisheries Institute· PrivateBagX2,Roggebaai8021 Tel(021) 211480

(officialresearchInmarineresources)

South African Institute of Ecologists CSIR,POBox395,Pretoria0001

(professionalbodyforecologists) ,SA Museum

Posbus61,Tulne,Kaapstad8000

Tel(021) 243330 ,(navorsingen dokumentasle van natuurwetenskappe)

SA Natuurstlgtlng, verteenwoordlger vandie Wereldwye Stlgtlng vir die Natuur (WWF) Posbus456,Stellenbosch7600

EARTHLIFE AFRICA ismaar'nbietjie meeras'n jaar geledegestig,maarhet reedstakkein Johannesburg, Stellenbosch, Pretoria,Pletarmaritzburg, DurbanenEshowe,endieledeisbaie aktief.

Earthlifegaanuitvan'n breer "groen" filosofieas die meesteander bewarlngsgroepe, enverblnddieekologle tot'nhele lewenswyse ennoodwendigtot diepolitlek.

Sub-komitees konsentreeropfaktore sooskernkrag,besoedeling,gifafvalen diereregte.

Telefoonnommers: Pretoria(012)733769 (Aileen Taylor); Johannesburg (011) 7262467(PeterLukey):648-0065(Greg Jacobs); Pietermaritzburg (0331)62086 (ChrisAlbertyn).

Die NATUURLEWEVERENIGING van Suider-Afrika isdieoudsteengrootste bewaringsliggaam indieland.

DieVerenigingisin1926gestlg,enhet tans120 000 korporatieweledeen28 000lede. Die vereniginghou'nogieoor dievernietigingvandieomgewingen doen aanbevelings oordiehersieningvan bestaande wetgewing. 'nWildplaasword deurdieIiggaambestuur,enhulle reel ultstapplesenanderaktiwiteiteomdie publiekbewustemaakvandienatuur. Posbus145,Tokai7966ofPosbus 44344,Linden2104

Tel(021) 4617113/4617343; (011)7824723' , PieTRUSTVIRBEDREIGDE

NATUURLEWE, met omtrent5000lade, doennavorsingoorbedrelgdespeslesin Suider-Afrika. PrivaatsakX11,Parkview,Johannesburg 2122

Tel(011) 486-1102

DieRENOSTER-ENOLIFANTSTIGTING hettotstandgekomin'ndirektereaksla tOJ die oedreiging vandieswartrenoster enolifanteinAfrika,enkonsentreerhul bewarlngspogings op die enkelspesies.

Tel(011) 53-8412

KOEBERG ALERT konsentreeropdie Koeberg-kernkragsentrale. Diegroephou vergaderings en filmvertonings engee publikasiesuitomdiepubliekbewuste maak vandie gevare verbondeaan kernkrag. '

Die ENVIRONMENT AND DEVELOPMENT AGENCY(EDA) organiseer landelikegemeenskappe , rondom ontwlkkelingsprojekte, enbring diegevarevanoorbeweiding,erosieen verkeerde boerderymetodesaan die gemeenskappe tuis.,

Die NATIONAL ENVIRONMENTAL AWARENESS COMMITTEE(NEAC)isin 1976inSowetogestig.Neacsevoorsltter hetonlangs geweier omindieRaadvir dieOmgewing,'nregeringstruktuur,te dien.Dieorganisasiekonsentreerveralop dieontwikkelingvandieomgewingenvan omgewingsbewustheid inSoweto. Posbus118,Dobsonville,Soweto1865 • Ole ZULULAND ENVIRONMENT ALLIANCE (Zeal)is'nkoalisievan plaaslike bewarlngsgroepewatveralaktief isindieveldtogomStLuciatebeskerm. Ander nameenadressevanbelangis: Animal Rehabilitation Centre (ARC), Posbus 15032,Pretoria0001

Tel(012)808-1106of645938 (versorgingenrehabilitasievanbeseerds inheemse voels,soogdiereenreptiele. Centre for the Rehabilitation of Wildlife and Plants (Crow) Coedmorelaan, YellowwoodPark,Durban 4001

Tel(031)421127 (bewaring vandier-,plant-enseelewe) World of Birds Wildlife Sanctuary,Valleyweg,Houtbaai 7800

Tel(021) 7902730 (bewarlng enrehabilitasievanvoels)

Naslonale Dleretuln Boomstraat, Pretoria0002

Tel(012) 2833265

(aanteelvan skaars enbadreigde spesies), Jaglulperd-Instltuut Posbus16,DeWildt0251

Tel(012042)3140 (teeIvanskaarsenbedreigdespesies)

Naslonale Parkeraad Posbus787,Pretoria0001 Tel(012)3439788of3439770 (toerlsmeen bEiwaring vannatuurgebiede)

Bird Ringing Unit UniversityofCapeTown PrivateBag,Rondebosch,7700

Tel(021)6502421of 650 2422 (Safrlngandresearch) Botanlese Navorslngslnstltuut PrivaatsakX101,Pretoria0001 Tel(012)861164/5. (botaniesenavorsing endokumentasie) Botanlese Navorslngseenheld Posbus471,Stellenbosch7600 Tel(02231)70208 (botaniesenavorsing in,dieWes-Kaap) WNNR, Rool Data Program Posbus395,Pretoria0001 Tel(012)794111 , (dokumentasie van bedreigde spesies) DOLPHINACTIONANDPROTECTION GROUP

POBox22227,FishrOek, 7975. Tel(021) 825845 (protectionandresearch marine mammalsandpollution)

National Association for Clean Air POBox5777, Johannesburg 2000

Tel(011) 6460616 (pollutioncontrolandresearch)

Naslonale Botanlese Tulne vanSUldAfrika Kirstenbosch, PrivaatsakX7, Claremont 7735

Tel(021)771166. (navorsingenteelvan inheemse spesies)

Endangered Wildlife Trust ,PrivateBagX11,Parkview,Johannesburg 2122

Tel(011)4861102 , (researchandmonitoring o.f endangered speciesInSouthernAfrica) Vulture Study Group POBox4190, Johannesburg 2000

Tel(011)4861102 (VultureresearchinSouthernAfrica) Fairest Cape Campaign POBox6884,Roggebaai8012

Tel(021) 216958

(protectionoftheCapeenvironment) SANCOB POBox17,Rondebosch7700 "Tel (021) 571378

(careandcleaningofaffected seablrds)

Tel(02231)72892 (verspreidingvanfondsevir natuurbewaring)

School for Environmental studies.UniversityofCape Town PrivateBag,Rondebosch7700 Tel(021) 6509111

(researchintothe environment) The Wildlife SocIety POBox44344, Linden 2104 orPO Box 145, Tokai7966 Tel(021) 757346 or:759 515 (actionforthe conservation ofthe environmentinSA), National Collection of Insects PrivateBagX134, Pretoria 0001 Tel (012) 285140 (researchand documentation) National Environmental Awareness , Campaign (NEAC) POBox118,Dobsonville,Soweto 1865 (actionfora and democratlc living environment) JBL Smith Institute of Ichthyology RhodesUniversity, Grahanistown 6140 Tel(0461)27122 (research in marine resources). Departement van Omgewlngsake PrivaatsakX313,Pretoria0001 Tel(012)310-3911 (amptelikebeleidenuitvoering) Naslonale Navorslngslnstltuut vir Oseanografle ,WNNR,Posbus395,Pretoria0001 Tel(012)794111 (navorsingoorseebesoadelingen hulpbronne) , Suld-Afrikaanse Inllgtlngsentrum vir VVater WNNR,Posbus395,Pretoria0001 Tel(012)794111 (navorsingoor waterbesoedeling engehalte) Atomic Energy Corporation of SA POBox582,Pelindaba0001 Tel(012)213311' (nuclearenergy) Hou Suld-Afrlka Skoon RandparkGebou, Doverstraat 20, Randburg2194 (aksieteenbesoadellng) : Instltuut vir Vaste-afvalbestuur Posbus755,Badfordview2008 (professionelsIiggaamvirafval-en besoadeling-bestuur).

SHE'S GOT OBBLYLEGS A AP DUD MOT ER.

DSOFE

Themorewechangethe world .tosuitus,themorewethreaten theplantsand animals around us. People, pollution, drought, over-population ... thesearejust a few ofthe enemies. For Shell, theissueis clear. We know that we haveto exercise the 'highest possible degreeof responsibility in everything wedo.

.. 8 Working ", tomakea difference.

MINNAAR MALKOVICH M·ORALITEIT

"1 ratherlook upon love altogether asa sortof hostile transaction"· Lord Byron. Vrouehaters watsaamstemmet die heldhaftlge mlnnaar, lees voort.

ANDREA VINASSAenDawid Mlnnaar gesels oor sees ditInDavid Mamet se"SpeedthePlow",nouin die Upstairs by die Mark-Teater die planke, neerslag vlnd.

TERWYL baie van sy medespelers diemagspolitiek kop eersteinprotesteateraangepakhet , hetDawidMinnaarhom in verskeiestukke bemoei met die nie minder belangrike gebiednievandieseksuelepolitiek,stukkewaarinmanlike dominasie ondersoek word.In'TheDybbuk"het Minnaar dierolvan 'n mangespeelwat as geesdieliggaamvan sy beminde invaar. In feministiesejargon isdie dybbuk 'n metafoorvirdieseksueleinbesitnemingvan'nvrou, watdie algemeneverdrukkingvanvroueaandui.In "ADifferent Light"hethy'nman gespeel wat so behepwas met 'n vrou dat hy hoarnie kon verlaat nie, alwou hy. In :'Kiss of the \ Spiderwoman" het hy dierolvan 'n{veragtelikel?ueen • gespeel , ManuelPuig se stuk hoef ;de noodwehdig as 'n gay toneelstuk vertolk te word nie , maar ook as 'nsterk: feministiese stelling. Die minderwaardigestatusvandiegay mansindiesamelewingisook'nweerspieelingvandie minderwaardige statusvan vroue. In"Speedthe Plow" speel Minnaar'n tradisionele vrouehater indie mikrokosmos v an dieHoliywood-rolprentbedryfteendieagtergrondvandi e fin de siecle.

"EK het John Malkovich oorgeldank," se Dawid Minnaar nadat onsterloops gepraat betoorMalkovich en Marnet se samewerking in Chicago se Steppenwolf Theatre. (Malkovich se stem in "Places in the Heart". waarvoor hy'n Oscar-nominasie gekry het, vir M-Net .) :'Ek hetW illiarn Hurtsestem oorgeklank," se Minnaar, " Hy het Molina darem te butch gespeel. Ek was nie baie happy met (my vertolking van) Molina nie. Ek weet nie Ek was ook nie happy met 'In a Different Light' nie Tegnies enfisies was dit oraait, maar iets wa s mis sing. Ek weet nie wat ditwas nie. Ek is bekommerd. Ek moet 'n break vat. Ek is senuweeagtig want ek wilnie begin terugval op bekende goed nie ."

Die probleem wasdathy aan twee stukke tegelyk gewerk bet. Hyhet bedags aan "Kiss of the Spiderwoman" gerepeteer en saans in Reza de Wet. se "In a Different Light" gespeel.

"'n Mens moet jouself so weerloos as moontlik maak. Dit is 'nmoerse verantwoordelikheid om 'n karakters teskep. Jy loop jou ego se tightrope. As jy aan twee goed tegelykertyd werk , het die karaktersnie die geleentheid om deur die onderbewussyn te werk nie, daar isnietyd vir d ie onverwagse goed omte gebeur me."

Die einde van dieeeuvalsaammet wat lyk soos'n algemene insinking in'die teater. Marnet beeld die morele vervlakking van die Amerikaanse sarnelewing in "Speed the Plow" uit en meen die teater isin'n dooie "Kyk. dietoe stand indie teater is

FolD: And_ Wredelik haglik. Dit i s niemand se skuld nie.Nie die akteurs of die regisseurs ofdie shywers of die vervaardigers of die gehoor s'n nie , Daardie tyd in ons kultuur het bloot aangebreek. Disdie natuur. Di s 'nsiklus, Alle s verval ," se Marnet Hyhetal twee vrae gevra : "Is God dead? " en "Whyare there no real movie s anymore? " Hy meen ditis een en dieselfde vraag

Plaaslike teater, se Minnaar, beleef'n soortgelyke insinking , maar hyi snie so pe ssimisties soos Marnet oorsy sarnelewing nie "Mense trap water Een red eis die vinnige verandering wat plaasvind 'n Stuk wat twee jaar gelede topical was isnou dated. Hulle weet nie waaroor om tesleryf nie ." Dit was 'nissue-behepte twee dekades en nou weet men se nie meer waaroor om sleryf nie

Sarn Shepard , di eAme rikaanse dramaturg wat die sewentigs oorheers het soos Mametdie tagtigs oorheers h et, gee raad :"Die he le ding oor issues isda t hulle kortstondig i s. Wanneer h ulle begin skryf, verander hulle more. Hel, hulle v e rander binne vy f minute. Issues i s nie die belangrike kwes sies nie, Daar is iets di eperas - dit het te doenmet oer-oue goeters. En daardie goed het nie verander nie , Di t is dieselfde goed waarmee ons altyd gekonfronteer salword.Ekwil nie ontwykend wees nie , Maar dit is rnisterieus."

Daar betwei'n paar magi ese dinge in onlang se plaa slike teater gebeur, meen Minnaar. "Asjy kyknaiets soos Charles Fourie se 'Big Boys '. isdit meer gebalanseerd (as diep rotestea ter van vroee r jare) Die werk is meer geint egreerd en meer subtiel. Karakters i s meer so s tereotipiesnie, '''Tooth 'nNail'i snog een. As j yky k nadi e verskil instyl tussen dit en 'Sophiato wn' ditis m agie s,ni enetmu sikaal me 'Antj ie Somers' en 'In a Different Light' ge tuig ook v an 'n nuwe ntvanklikheid, nuwe hoeke en meer d iepte. ''' n Mens vergelyk miskien vir Marnet metdi e Sam Shepard vandie sewentigs. Maar Marnetis verskriklik modern. Hyhetsy duim opdie pols vandie modeme psige Ons sarnelewing isso verarnerikaans omdat ons soveel Amerikaanse kak gevoerword. " Daar isdus baie aansluiting vir plaaslike gehore by "Speed the Plow ". " Ek d.ink nie Mamet treeas regter opnie Hy ontbloot di e morele verdorwenheid v an sy karakters Ek dink Marnet i s 'n moralis. 'S peedthe Plow' gaan oor die gebrek. (Maak jou sin klaar, sa ek .) Ek i snessy karakters Hulle maak nooit bulle sinne Idaar nie. Daar is'n geestelike vervlakking Die kuikens van die kapitalistiese hen wat kom pile. "Die karakters tree opin'n lugleegte endie taal word gebruik omdie gate toetestop. Onthou die fantastiese karakter wat Diane Keaton in "Manhattan" gespeel het. (Hy voltooi weer nie sy sin nie).

hulle sinne te voltooi nie ." Di e spul w aaromdie stuk draai i sdie karakter van Karen (g espeel de ur Megan Kru skal) ,'n tydelike sekretaresse. Sy vra vreemde vrae vir 'n vrou in die chauvinistiese movie-wereld, Soos "M 6et di t'n slegte prent wees?" Sy daag hulle manlikheid ge setel in hulle mag as Hollywood -dealmakers - nit Dit is duidelik dat hulle haar teenwoordighe id net as onderdaan en g ebru iks artikelin'n manlik gedomineerde wereld sal duld Gould vravir haar om 'n draaiboek telees en later by sf huis verslag tekom doen, Die mansgaan'n weddenskap aan oor of Gould haar kan verlei of nie.Hykrydit reg om haar te verlei, maar raak effens verlief op haar. Die volgende oggend begin die poppe in die kantoor te dans.

"Foxen Gould het geen inte griteit nie, Hulle is dus nie tot w e rklikevriendskap in staat ni e. Daar i s sterk homo-erotiese verwy sings H ulle vennootskap is soos 'n huwelik. Die siniese Fox glo elke vrou is'n hoer omdat hyself 'n hoer is. '1never said I wasn't a whore. Soon tobea rich whore .'" Hy vertoon sy inherente wantroue en baat vroue deur hulle teen die einde heeltemal te v erpletter,

"Dieman s kan hulleself nie bevry van hul 'male condition' nie. Wanneer hulle gekonfronteer word met 'n eerlike, direkte mens (Karen). wat belang stel in die maak van 'n goeie rolprent, het hulle nie die morele moed om ditte verstaan nie Hulle sou hulle mag moes prysgee. Gould se kwesbaarheid Ie daarin dathy glo dat Karen van hom hou om homself en nie omdat sy hom kan gebruik om haar loopbaan te bevorder nie. " Marnet hetop 'n keer vir 'n joemalis gese mans baa! vroue: "Omdat die sarnelewing verbrokkel het. En vir baie mans isdie las van die tradisionele rol - hierdie las van versorging van en verantwoordelikheid neem vir'n gesin - angswekkend. Dit verstaan ek. Dit lyk Qf daar min hoop is en ek dink baie mans projekteer hierdie frutrasie op vroue. Ek dink baie vroue verteenwoordig vir straight mans'n vorm van verwyt. Ek isnie toegerus om die tradisionele manlike rol te hanteer nie, ens. En baie vrees raak geprojekteer op vroue -asdie maat en asdie moeder."

Die radikale feminis Andrea Dworkin verklaar vrouehaat en die onderdanigheid van vroue deur middel van seks s6:"The dynamic of revenge of the powerless through sensuality makes women dangerous to men. Any woman who acts on a man's sensuality by provoking it- which she does just by being asex object in looks and behaviour makes him deranged. She isthis danger, has this power. dominates him, directly asa consequence of her inequality. "

Minnaar verskil sterk met die res van die geselskap en die regisseur oar die interpretasie van Karen se optrede. "Ek sien haar assu iwer, sekeromdat ekso 'nromantikus is.Die andersien haar nie so nie. Eksou graag wou glo haar motiewe isrein." Minnaar haal sy karakter aan: "Everyone wants power. How do we getit? Work. How do they get it? Sex."

John Malkovich het na 'n Idein liefdesskermutselinkie met Michelle Pfeiffer, sy medespeler in "Dangerous Liaisons" ,gese : "Vroue kan jou seermaak. Hulle het 'n inherente gemeenheid, ongelukkig , watek dink mans nie het nie. Valmont (die rolwat hy in "Dangerous Liaisons" gespeel het) word.alom beskou as'n vrouehater, maar natuurlik ishydie slagoffer. Hy's heeltemal behep met vroue - Die net seksueel nie -en dit is 'n oorlog wat hy, as man, nie toegerus is om tewen nie."

Dworkin se eenvoodig vroueis vir (magsugtige) mansgevaarlik omdat bulle menslikheid en gelykheid ontse word

W il Marnet met "Speed the Plow" 'n versoening teweegbring ?" Ek dink nie vroue baat mans nie Ek isvoortdurend verstom en verheug deur die vermoe van vroue om lief te he. Ek dink ditis skaars onder die manlike bevolking ."

NS Met vriende soos David Mamet feministe het onsnie vyande nodig nie Hierdie stuk i s Marnet se bose plan oni manlike dominasie in stand tehou en die verwoe stende slawemy v an vroue voort tesit.

Maar soosons almal weet vrouehaters bet meer pret.

Die Goue Room van die See

KREEP. DieUewedJcer moes 'n goeie sin vir humor gehad bet om lelikc gedierte so lekker te maak. Binnc daai onooglikc skulpsitdie wysheid vandie sec en jarese opgegaarde lekkerte.

Vandag wil ek skryf oor'n wonderlikc kreefsop watek nooit in 'n restaurant sal voorsit nie doodcenvoudig omdat dit te duur is. Mens kan nie R15 vir 'n bordjiesop vranie, En moet ditnie in restauranle bestelnie, want daaris baicskelmstreke watas krecf·bisk voorgesit word. Baie restaurateurs gebruik die oorskietdoppe van krecf watvandie tafel af kom om kreefbisk meete kook, en ditis eenvoudig bedrog •. Kreetbisk word van lewendige, heel krewe gekook, Kry vir jou .'n kreef en maak die. sopvir jou heel beste vriende. Moet C nooitaan'n kreef raak wat nie lewe nie.Jy weet Diewat binne daai dop aangaan nie, (Ek wet)

Krewc moet springlewendig wees; asbulle begin lui word meet jy hulle onmiddellikgaarmaak.Fynproewers se jy kan die verskil proe tussen 'n springlewendige kreef en 'nlui kreef, Dit is mOOItlik so,maarmy Boereproe isDiesofynnie, Moenie kreef invarswater veIdrlnlc nie; ek is seker dit beiavloed die smaak. '

'nVet kreef is'n wonderlike ding, en as ekhom lewendig voor my sien begin ek oor hom sing soos Leipoldt oordie speenvarkies - asofhy Jacques Perk se reenboog is. Ekhou die kreef met sy flappende stert en stoeiende pote aan sy lyf vas en 'heplan die moord op hom sistematies.

As ek hom wi! rooster of braai druk ek hom op'n plank vas en druk 'nskerp koksmes insy kop inensny reg indie middel van die lyftotdathy in twoe voor my Ie. Ek verwyder die sakkie, wat amper soos 'n plastieksakkie lyk,uit sy kop (of wasr sit bynou weer?) en nou ishyregvir

gaarmaak.

Dieeerste keer is die operasietjie grillerig omdat die kreef skop en tekere gaan, maar die natuuris wreed en OIlS mod daarby inval. Die volgende keer raak dit tweede natuur,

As jydie kreef in water wil kook, lean jy dievolgende doea, Kreef sparte1 as jy hom net so in kookwater gooi sodat sypote dikwels atbreek:. Kry vir jou 'n plankie so lank soos die kreef se Iyfen en bind die lyf netjies met dikgare aan die plankie vas. Bind die pote ook nejjies vas en buig die voelers agtertoe en maak hulle. vas.

Kreef se kind lean nou Die meer spartel nieas jy hom insy doodkiskookwater- gooinie. Die plankiehou ook die kreef se lyf reguit, sodat hy mooi reguitisas jy hom koud of warm eet, Kreefstert trek altyd krom as jy homkook:.

Nog'n stukkieraad:as jy kreefsterte heel wil verwyder, moet jy met'n mes die sagte dop aan die onderkant vandieIyf in die lengte liggiesdeursny. Buig diedop oc;lp en verwyder die stert, Moet die' kreef tog nie te lank kook Die.As die vleis 'n melerige smaak het,moet jy weet jy het hom verinneweer. Kreefstert moet nog elasties en stewig wees wanneer jy hom eet. Hieris 'n goeie tabel vir hoe lank jy kreef moet kook:..

Dietabel is vir enkelkrewe wat beteken dat die water nie eintlik ophou borrel asjy hom inplons. Die. Hoe meer krewejy in een pot gooi, hoe langer moetjy dit inhou. Wag totdat die water weer begin kook en begin dan dieminute tel.

300 grain:'. 6 minute

400 gram - 7 en 'n half minute

500 gram - 9 minute

·600 gram - 10 minute

700 gram -12 minute

Telefoon "838-69660 • .. Ons is oop , tot Vrydag vir middag- en aandete . Saterdae slegs aandete

800 gram -13 minute

900 gram -15 minute 1kilo -16minute (Waarkry jy H6m'l)

Nou, uiteindelik kom ek bydie kreef-bisk uit, Hier isdie bestanddele:

500 g lewendige kreef50g uie

50 g wortels

'n bouquet garni (vars tiemie, pietersielie, lourierblaar)

75 g rysmeel of koekmeel

60 mlgoeie brandewyn

120mlgoeie witwyn

50 g tarnatiepuree

1 en 'n kwartliterwit aftrek:sel (hoalder of kalfvleis) of doodeenvoudig die water waarin die kreef gekook het. 120 mlroom sout en rissiepeper

Kook die kreef net-net gaar in kookwater met baie min soutin en haal die stert uitdie dop en laat dit afkoel.

Haal die sakkie uit diekop en stamp die res van die kreef -die stertse dop ook- goed fyn in 'n vysel. As

jy 'n kragtige voedselverwerker het, '. leanjy die kreef daarin fynmaal. Hoe fyner hoe beter: al die smaak van die see moet in diesop uitkom. Braai die botterin 'n kastrol. Voeg die uie en wortels by, roer met 'n houtlepel, en laatdit'nkort rukkie braai. Voegdie fynkreefbyen laatdit nog 'n rukkie braai. Nou beginjy die reuk vandiesopkry. Voegdie brandewyn by en steek aan die brand. Verwyder van die hitte en meng diemeel (rysmeel word tien minute voor die einde in 'n bietjie water opgelos en ingeroer) en die tamatiepuree in. Verhit stadig enroer sodat die meel kan gaar word.

Voeg nou stadig en geleidelik die aftrek:sel (ofkreefwater) en die witwyn by. Roer totdat die bisk begin kook:. Voeg die bouquet garni by enmiskien 'n bietiie sout Laatstadig 20-30 minute lank kook:.

Gooi deur 'n growwe sif en dan deur 'n fyn sif (of deur 'n moeselieridoek) om die dopuitte haal. Gooidie biskin 'n skoonkastroI. Verhit tot kookpunt, gooi 'n bietjie rissiepeper by, en pas die smaak aan.

Haal vandie stoof af en roer die room in.

Doop die stert vinnig in warm ' kreefwater, snysoos muntstukke en pak bo-op die sop in individuele sopbakkies. Jy het nib verder nodig as'n groen slaai en lekker brood nie, DieGoue Room van die See, die Grootste Sop in die. Geskiedenis van die Mensdom: Kreetbisk:. N s, Ditis so dat groot krewe baie lekkerder isas klein krewe. Groot krewe is baie ouer as klein krewe en baie meer lekkerte inhulle opgegaar. KOOS COI;:TZEE

Onverwachtonverwags

in:die nuus

·BJLANKWARDEN skryf oor 'n nuwe landgoed sewyne 'NNUWE landgoedis besig omnuUs te maak. Enas hierdie landgoed gelce is op'nplek waarda8rvooIheengcen geklassifiseerde landgoedere wasnie, .• .isditnog groter nuus.

En asjy gelukkig genaeg is om makoeloe krewe in die hande te lay: Mark-Teater .' Breestraat, Newtown'

Vanjaar hetdie Onverwachtlandgoed sy Wellington Wyn van Oorsprong-reeks bekend gestel- die eerste Wyne van Oorsprong uit' Wellington.

In 1986het Trevor Harris, 'n Kaapstadse sakeman, hierdie eiendom raakgesien en besluit om dit tekoop. Trevor en sy vrou het die historiese piaashuis en die Jonkheerhuis gerestoureer. Laasgenoemde is .nou 'n restaurant wat deur Trevor se vrou bestuur word.

Dieplek was vol wingerde geplant,

maar daarwasnie'n wynkelder Die omdat daar nie wyn gemaak is Die. Dit het alIes in 'nkort tydjie vetander en Onverwacht ·het nou 'n modeme wynkelder. Die wyn word hier gemaak, maar ..gehottelen versprei dourUnionWines, wathul eie wynmakery in Wellington het. Om nasionale verspreidiIig reg van .'die begin atte he, is iets waarvan die meeste landgoedere net kan droom, veral as daar indie eerste jaar skaars genoeg wyn wasomte versprei.

Slegs 7500 kiste wyn is in die eerste jaar geproduseer en ditis tussen ses wynsoorte versprei. Die wynbottels lyk na'n reeks Chinese bottels. Die etikette is hoogs opvalIend. Die rooiwyne het silwer etikette met helder rooi en blou letters en die Witwyne.het koninklike blou etikette met silwer letters.Die etikette het 'n rooi streep in die onderste regterhbek:. j Op dieetiket vandie Petillant Rose is daar selfs pienk borrels wat uit 'n blou agtergrond opskuim. Die vonkelwyn het ook 'n blou etiket, maar lyk meer konvensioneel asdieander.

ONDER

Vry: Tlgger Rooynet

Sat: Pierrevan Staden

So: Sliver Creek MountainBand

Wo:T&T Band

Do:Pierrevan Staden BO

,Vry:Larry Amos andtheBoysNaughty

Sat:Band of Gypsies

Wo:Reggae Night

Do:Diamond Dogs

BISTRO, KROEG EN BIWARTKAMER Crossroadssentrum, Hendrlk Verwoerd-rylaan, Randburg 787-7987/4

Hierdie bottels trekjou aandag, en jy sal onmiddellik sien dat die pryse bekostigbaaris. Ditis vandag 'n groat voordceL Die witwymvan Onverwacht bestaan vanjaaruit'n Weisser Riesling en 'n CheninBlanc.

Die1989 Onverwacht Weisser Riesling is'n aangenaine V81'S. droewyn. Dit is nie 'n baiekragtige wyn Die; maar dit· is moontlik sy grootste aantrekkingskrag. 'n Idea1e sornerwyn.

, Die 1989 OnveIWllCht OleninBlam: is ook baie draog, maar bet goeie vrugtigheid. Hierdie wynhet daardie

LEKKER Kersfees vir aldie lesers van diekos-en.wynblad. Soms was dit moeilik omhierdie rubriek te slayf, enek g!Wl nou 'n maand lank: ail!. V rye Week:bllld maak drie weke lank: tOe en in die eerste uitgawe -12 Januarle •salmy vriend Jak julle vergas op ek weet nie wat nie. Ek is weer terugop19 Januarle. : Baie daIikie aan lesers wat dour die jaar geskryfhet. Baie dankie aan Gerrie Gennislmizen van Pretoriawat onlangs vir my 'n pragtige Italiaanse kookboek gestuur het Heppie,

Trevor Harris met 'nlekseltJle van sy ele wyn tipiese Kaapse geur wat dikwels by jong chenin'blancs aangetref word. Dit isook'n ideale somerwyn wat jy baie, baie dikwels kan drink:.

Die Petillant Rose is ook 'n wyn wat opdie tafel aankom en baie gou daama opis. Dis 'n gernaldik drinkwyn met 'n sweempie sagte soetheid en 'n verfrissende hoeveelheid klein barrels,. watnieatbreukdoenaan die geurnie. Die fooiwyne, die 1989 Rouge de Noir endie 1989 Tinta Barocca, word ook in klein hoeveelhede vrygesteI. Die eerste lean reeds gedririk word, maar die tinta het nog 'njaar of tWee in die bottel nodig. Die vonkelwyn. die Onverwacht Savoire Brut, is waarskynlik nieso draog aswat dienaam voorgeenieen is heel smaaklik. Dit is waaroor die bele reeks gaan: 'n aangename groep drinkwyne wat·nie jou sak salleegnuiak nie.

Bending is seker: as soeveel inso min tyd gedoen kan word, saldie naam Onverwacht· dopgehou moet word.

Dankie ook aan lesers wat gebel en geskryf het om te sa waar die voonrniIige wildboer uit Suidwes, KallieDu Preez, hom bevind: in Parys in die Vrystaat.

Baie dankie ook aan kollega en drank-fundi BJ Lankwarden watso pligsgetrou die drankrubriek behartig bet Laat ons maar die matigheid 'n bietjie gooi hierdie Kcrsfees. Oordaad en gebrek aan soberheid is nie altyd 'n sonde nie. Ke

Joernalis slaan winkelbaas

CHARLESLEONARD

""N IOERNALIS van die linkse blaadjie Vrye Weekblad, wat 'n Rl miljoen-eis indie gesig staar, het gister vlugtig indie Johannesburgse landdroshof verskyn op aanklag van aanranding met die doel om emstig te beseer, "Mnr Charles Leonard, van Breestraat 153, Newtown, is nie gevra omte pleit nie.

"Sy verskyning spruit uit 'n voorval verlede Saterdagoggend in 'n kettingwinkel in Johannesburg. Mnr Leonard hetna bewering die bestuurder van die winkel aangerand."

Liewe leser, moenie te verbaas weesas jy voor Kersfees s6'n beriggie in een van die dagblaaie lees nie, Ek beskou myself as'n besonder vreedsame mens. Ekis nounog meer s6 met die Kersgety voor die deur en salnieeers skuim omdie mond kry asMag mis Malan of Adderjan Flok op Natwerk verskyn nie.

Daaris egtereenkwalifikasietjie: A.sekweer een keerna 'n geblikte kettingwinkel-weergawe van Jingle Bells moet luister, gaanekpersoonlik die bestuurder se rooi baadjie vansy lyf af skeur, Hulle gee Kersfees en musiek 'nslegte naam. Gelukkig kan dit reggestel word deur vir jouself of vir 'n goeie vriend of geliefde een van talle wonderlike plate, kassette of CD's, wat nou opdie winkelrakke is,te koop,

Cruel,Crazy, Beautiful World- Johnny ,Clegg & Savuka(9)

Wys mydie mens wat bly sitasdie klanke van One(Hu)man One Vote oor die luidsprekers kom, enek wys jou 'n vlieende poeliesman.

Dieresvan Suid-Afrika seeie intemasionale supersterre se jongste plaat isnetso opwindend. Johnny is in die uitsonderlike posisie dathy terselfdertyd deur die musiek-establishment en die progressiewe politieke organisasies as kosjer aangeprys word.

Die plaat,watvanjaar in Los Angeles is,is onderbreek deur sy vreugdevolle huwelik met Jenny in Februarie, endie koelbloedige sluipmoord opsy vriend en kameraad, David Webster, op Werkersdag.

Dietitelsriit, One (Hu)man One Vote en Woman Be My Country is intens deurdie 1aJha.rtige daad bei'nvloed.

Laasgenoerpde snithet die treffende strofe: "Woman bemy country/,Til my country can be mine."

Die produksie, wat deur Hilton Rosenthal gedoen is,is puik, Die klanke van onseie World Music is lewendig, skoon envars, tralala

Gaan koop beslis die plaat en lek solankjou lippe af vir die eerste been van hul wereldtoer watop 6 J anuarie in Durban afskop en die.14de in Johannesburg eindig.

Greatest Hits· Billy Ocean(1) ...geemyas musiekverslaafde daneerderdie stilte.

Paradise clreua- The Lilac TIme(9)

Ditis loshande een van die mooiste plate wat eknog vanjaar gehoor het.Dit isso vars soos'n lenteoggend indie natuur (die musiek isgelukkig nieso corny soosmy vergelyking nie).

Stephen (van "Tin-Tin"-faam) Duffy ensy makkers speel sagte sestigs folk-rock watjou aan mense soosThe Byrds, Donovan enThe Beach Boys laatdink.

Paradise Circus, hul tweede lang speler,is vol goedvertelde stories oor liefdesverhoudings wat werk en die wat smartlik misluk.

Neither FishNor Flesh -TerenceTrent D'Arby (9)

Om een of ander vreemde rede is ditin sommige kringe nie "aan" om van die sielvolle Brit te hou nie.

Of dit nou nie aan of in is nie, ek dink TID is weer in diekol met sy opvolg op een van die lekkerste debute van laasjaar.

Sy resep van Sam Cooke, Prince soomenby sy plaat" 1999"; The Beatles ensyeie innovasie smaak vorentoe.

Ashyse,die plaat is nog vis nog vlees ismy. reaksie: dan is ek'n musikale vegetarier,

Eenmens,eenstem. Johnny CleggenSavuka

The Bridge -A Tribute ToNell Young· Verskele Kunstenaars (10)

The Bridge is 'n skool vir fisies gestremde kinders in Kalifornie en Neil en Pegi Young het ,'n kind wat daar op skoolis.

Die plaat is nienet 'n verskeidenheid van die opwindendste kunstenaars se huldeblyk aan die meester nie, opgedra aan aIle fisies gestremde kinders wSreldwyd. 'n Deel van die opbrengs van die plaargaan aan The Bridge.

Ek het nog nie'n meer genotvolle manier gehoor om by te dra tot'n.wonderlike saak nie.

aan Ornette Coleman met twee, saxofone, twee tromme, rockinstrumente en meer energie as enige kemreaktor indie heelal. Luister eers voor jy koop, Ditis nie gewoon-nie, maar dit is wondulik. '

CaptaIn Swing. Michelle Shocked (6) Sony, maar haar derde plaat klink a!te veel soos haar vorige, 81 het sy meer koperblaasinstrumente gebruik, Bietjie te veel diesellerig. -

Nick Cave met Helpless enThe Pixies met Frank. Squeeze(9) Winterlong isdie hoogtepunte op 'nplaatsonder Ai, die ouleweis darem onregverdig. 'n Plaat laagtepunte. - --..... soos die is heeltemal toeganklik en popperig

Die meeste groepe opdie samestelling is --....-geno.eg dathy deurgespeel en oorgeadverteer kan driestuk (nie in die pak klere sin van die woord word. Helaas, drukhulle ander drek in ons ore m: niel) SDS (sonder die stront) ruk en rollers: Squeeze bewy?weer eens dat hulle een van die Stem, kitaar, baskitaar en tromme en niks meer genotvolste Britse hegte melodiee, nie. menslikheid en soms skreeusnaakse-off-beat humor

Hulle sluit in Soul Asylum. Flaming Lips, indie lirieke.

Nikki Sudden & The French Revolution, Loop, I Sonic Youth en Dinosaur Jr. P181e word op 'n ebaI

Ek kan die plaat onvoorwaardelik

aanbeveel. Op die manier word jy ook blootgestel aangroepe watnou nie juis hoofstroom isnie.

SurprIse -SydStraw(8)

Sy is die gewese sanger van The Golden Palominoes. 'Die plaat is soet folk -met haar suiwer stem asdie "hoofattraksie"

Spyvs Spy. John Zorn(9) 'nAvantgarde-aanslag en lmldeblyk

Moenie Dingaan so kwalik neem nie.

DIE TV is darem 'n aardige soort gas.Hy komjouhuis binne soos'nveIkoopsreisiger vol storietjies en vaste politieke opinies. En danvra hy jou geld vir symoeite.

Eersmet 'n grappie (Dingaan wat so vreeslik lag), dan skamerig (asseblief tog mense, betaal voor einde Januarie) en volgende stuur hysweerlik die gewapende magte watso links en regs op Netwerk gefire word.

Ekneem die mannetjie egternie kwalik nie. Hyhetmoeilikelmislike omstandighede. Want kyk wat gebeur met hom indie advertensie vir Gmpfsja. Woerts, uitis die pajamas en dan word sy lendene omgord met'n safuripakbroek enhymoet sy meoing gee oordie hit squads. Dan land 'n Mothhelmet opsykop en word sy voetevasgevang in outsize paddavoete. Terwyl sy maag histeries rondskuif. '

Dit gaan sekernetso wanneer die winkels die TV -mensies aantrek voor hulledie nuuskanlees, of agterolifanteinBop gaan aanstap.

OeNorman

Hullebetdit darem beteras Oe Norman, soos sy kollegas hom noem.

Hy dra weI 'n belikoptervlieenierspakkie soos die aanvallige Michelle Bruce (by het darem nie haar aksent nie) maar in stede van 'nhelikopterhethy 'n trollie, enhy reis niena toeristeplekke nie, hy hardloop soos 'n afstandbebeerde robotinCheckersrondo

Ek: siendie ander taalgroep koopen jol ,

VICTORMUNNIK

weer bydieOK.Hulle word geblinddoeken dan rnoet hulle blikkies vis en boeliebief in 'n trollie gooi, Dit se vir my iets, wat se dit vir julle?

Leier

So van blind gepraat, die afgelope week was Airwolf, ideologies gesproke, op outomatic pilot. En wieis toe die groot vyand? Die leierl Nie 'n spesifieke leier nie, maar aldie

leiers deur dieeeue, met die "genius" van Salomo tot John F Kennedy en Verwoerd (oiikei, ek spot) ingevoer in 'n reusagtige komper, wat kommunikeer deur 'n gevreet erens tussen Stalin en Freud op'n TVskerrn. Die Ieiermasjien se doel is natuurlik

omdiewereldvredetebewerkstellig, maak nie saak watditkos nie, Ditkos natuurlik .--..... tenminste die Airwolf steel. Of soos Baas Gesiggie ditgestel het: "You can be my wings."

Soldaat: "I'd rather bedead."

Leier: "The choice isyours,"

Soldaat:"Aaargh! ..."

Ja,want 'nmikrotjip isindie soldaat se brein geplant en elke keer wanneer hy 'n bevelweier, kry hy 'n ontsettendehoo1pyn.

Vroom gespook

En danisdittog lekker om'n slag 'n vroom mens tesien. Of sommer twee tegelyk - Oom Carel Boshoff en dominis Willem Nicol, altwee baie manierlik en diepgaande aan die spook metdie vraag vanpresies hoe ongevoelig'nmens (askies ,tog, ek bedoel 'n Afrikaner) nou moet wees oor diestxydpunt van Geloftedag. As broer Willem netnie so heeltyd wil saamstem nie (onthou regse menseis nie dom nie, hulle is aspris) en broer Carel netnie so roekeloos met die volksbestemming wil omgaan nie,sa! ens endie bebloede ookeendag kan rus,

Opreg

Ditlaat my juis dink aan Dies· ook 'n man met 'n vreeslik opregte voorkoms, dinkjulle nie oak so nie? -se kerstreffer: "Trane helpnie meer nie." Gelukkige Dingaansdag, en geniet die Kerspresente!

MARK-TEATER

andnowGenmm,oneof YearClub IS thI,gStofitskindthe leaders In thatindustry.Ithank In South Afnca soe. In fact' achandeveryone ¥f:f ou f0sJhe thatfromthisye rthe nnualban- tremendoMsserveyoa eg n, m sa tthe ea regtonalised eventsasthere nof e. venuelargeenouac 0- 'Ithankyounotonlyfor your datea loyalty.butalsoforyoursupport Steve Ellls. ofand friendshlp.whichhas madethis Genmin, addressing the Wit- clubtheremarkablebodyitis watersrand divisionoftheClubintoday." theJohannesburgSun,said:"Ifthere Hepointedoutthat Genmin's is one industry thattestsandminesweretodayamongthesafest develops a man's character,itisanywhere,havingachievedfatalitymining.Itrequiresagrandcharacterfreefiguressome42%belowthe todevote almostalifetimetooneaccidentratefortheindustry. Cfnfth1/fj $R')( fry Ittl!

bydie Markteater te aien.Met Nicky Rebelo, Paul Siabolepszy en Kate Edwards.

BydieMarkse UpstalnTeaterisDavid Mamct IC Broadway-treffer SPEED TUB PLOW te sien,met DawidMinnsar, Andrew Buckland enMegan Kruskal.

Pieter Toerien: AIN'T MISBEHAYIN' metSam MaraisenNataliadaRocha openSaterdagaandom 9uurbydie Andre Huguenet. M. BU1TERFLY bydie Alhambra-Teater,metSean TaylorenleremyCrutchley. Maandactot Vrydae om 8nm en Saterdacom5.45en 9nm. lO'BURG FOLLIBS met Malcolm Terry, lonathan Taylor, Odile

Olemeesterllke satlrlkus Robert Kirby Isn09 tot 14Januar1elndieMarkse Warehouse te slen.Moenle Hout Cuisine mlsloop nle.En onthou, elnamaar toemaar

RaultenKeavinFeatheris by dieLeonardRayne te sien, PRETORIA

TRUK. seCAMELOTmet

Michael Richard, Kate Normington en Robert Finlayson -isby die Staatsteater te sien.Tot 30 Desember, KAAPSTAD

Baxter-Teater, Mainstraat: DAVIDKRAMER se vertoning duur. tot6 Januarie,Saansom8nm. In dieConcertHallkan

LAVENDER HILL BLUES

deur Itumeleng WaLehulere gesienword.Die produksiewordaangebied' deurdieGemeenskapsteater enduurtotISDesember.In dieStudiokanTHE COLOSSUSOF BROOKLYN metBillFlylUl nogvanaandom8.15gesien word.

NicoMalan,Strandgebied:

In dieOpcrahuis kan drie verskillende produkaiestot6 lanuarie gesien word.Hulle is TUB MERRY WIDOW. endie twee balletopvoeringa TUB CHRISTMASCAROL enORPHEUSIN TUB UNDERWORLD. N ataniel isin KALEIDOSCOPB watindie Arenateater opgcvoer wold, te sien,Tot 6lanuarie. In dieTeaterisdiekomedie KINKELS INNIB KABBL metAntionetteKellermanen Neels Coetzee van I Desember tot61anuariete sien.

TheatreontheBay, Kampsbaai:WHO DONE IT metTobieCronjetot13 lanuarie.

DOCKSIDE SPLASH, Forsehorc:Diemusikale komedie/revue WE ARB SAILING metNeil McCarthy,FionaRamsay, GrahamWeiren Claire Belein.

Jameson's Bar, COD\IIIissioncntnat: Ben vandie lasste buiteposte van"live'nlocal"musiek.Wyc verskcidenhcid van mbaqangatot rock.Jazz aaain metSaterdagmiddagete; geen toegangsgeld.Jazzelkedagvan12tot2nrnenSaterdeevan2 tot6nm.Vir 80 'nbietjie ruk enrolkan twee groepe PROGRAMME FLUORIDEen TUB LEAnIER OMNmUS virdievlogendc week noggesien wold. RoxyRhythm Bar, Mainstraat, Melville:Vanaand: AFRICAN lAZl PIONEERS. Sateldag: JACK'SBAND. Maandag: GREEN,Dinsdag:LITTLBSISTER. Woensdag: DIAMOND DOGS.Donderdag: TUB JIVE. Klpples, Mark-Tester, Newtown: Township-jazz se voorstedelike tuiste, (Toeop Maandae, dieresvandieweek oopvansewe-uur-ennaweke vanvyf-uur totlaat.)FELICIA MARION tree tot31 Desember hier op. The Juncdon, h/v Bree- en Claimstraat: "Ouer"rockennew wave met 'n aparte vertrekvir"live"groepe,'ndaktuinen video- en pool-kamer, Welkomeafleidingvandie disko-twak opander plekke, Chris Prior is somsSaterdagaandedie platejoggies.Vir"denkende"jollers, Rumours, Rockeystraat: 'n Tipiese Rockeystraatselaataand"joint"virmenscwatsomswerkenvan jazz hou, LateNlteDuke's,Melville:Laatnag-altematiefvirmiddelstedelinge, Oopvanvyfuursmiddagstot baie laatsaanaen Saterdaevir middagete. Btca word sewe dae vandieweektot laataand bedien, Club Manzattan, Moletsanc,Soweto: Hoer-inkomstegroep disko, Oopvan11 nm. Maandacen Dinsdae istoeganggratis. Twee gratis biereop aandewanneertoegang gevra word.Aile soortemusiek, Blues. Marshallstraat 165: We50ns vandie noordelike voorstede (ouderdom tussen 25 en35) 50 uithangplek,Diskomusiek,flitsendeligte,spieels,mensemetgrimering...daai soortvanding.

OK,Hier'swatgebeurbydieBasetotNuwejaar. Eerstens isdiejol sewe daevandie weekaandie gang.Winston liveMix-Up(metdie oorspronklike line-up)speeltot24 Desember,KoosKombuisendieKakkerlakkesluitvirtwee dae byhulle am (22en23ste).SteveNewmanenTananasis daarnaaandie beurt omdie jollers 1990(nugter,ontnugterof dronk)in te vat.Hulleishiertot2 Januarie• CAFE ROYAL,23 Kerksb-aat: Netso baie dingegebeurhier totennaNuwejaar.Vanaand specl AARDVARKenATIIC MUSE, Maandagaand 'nbluesband, ANY DRIVER.Dinsdag totvolgcndeSatcrdagisdit Andre Letoit as KoosKombuisen dieKakkerlakke.ToeoorKersfees.Danisdit(26en27) ANY DRIVERenTARZAN,lANE AND TIlE BONZAI.29en30 De50mber is ditALIrrI'ADU TOrr enSCHOOLOFLOVE. Nuwejaar spee1 TIIE LOWDOWNBLUESBAND.

JOHANNESBURG

Natalie Knlght-Galery: Uitstallinggcnaamd"CrossSectionof the80's"watwerkevanintemasionaleenplaaslikekunstenaars. insluit.Tot2Februarie.

Fuba-Galery stalwerkevanhullestudenteuit. Gallery onthe Market. Newtown:Diek-Grobler Marna. Schoemanstaltoteinde1anuarieuit.

Kunsgalery: DuitscEkspressionistetot10 De5Omber. GerardSekotostaltot10Februarieuit. African Magic:Inheemsehandwerkenkunsartikels. Ongewoonen outentiek. Rockeystraat 20,Bellevue, lohannesburg,en Milkwood5Ontrum 980 Plettenbergbaai. Zona.NaieweAfrika-kunsen-appliek;inheemse handwerken kuns. Grandaan 64, Norwood,lohannesburg.

KAAPSTAD

Baxter-Galery: Galeryuitstalling. Art· Scene,Seepunt:Gernengdeuitstallingvanskilderye, keramiekenglaswerk.Totlanuarie.

Gallery 'Z09, Adderleystraat:Verskeiebeeldhouwerkeen skilderyedeurplaaslikeeninternasionalekunstenaarsvan onderandere:Robin Marin,PietervanderWesthuizen,Naama Nothmann,AnnLinsell-5tewart,LukasvanVuurenenandere. Kunskamer, Bergstraat14:Suid-Afrikaansekunstenaars soo; Pierneef,MaudSumner,MaggieLaubser, Inna Stelll,Proller, Welz,Kibei,CaldecottenBoonzaaier.

Gallery International, StGeorges-sentrum: Aigemene uitstalling.

THEFIG

(TheFamous International Gallery) MENSkanregtigoleTheFigvertaalnaDieVynie.DieFig hoopnatuurlikdatjyniesy nederige ontstaan vergeet het nie.HoeweldieVy,aksuus,dieFig,wannccrhyaileenis, graagsoudinkdatsy cerste drieuitstallingshogeretrillings ontketenhetindiegelederevandie 10hannesburg5O kunskringc. Hieldie u!tstallings hetreeds'nkettingvan meelopersentocskouersgelok.

Bock to the Future

DieFiggaanoral wees. salsykop uitstcek waarookaldit talentraakloopofverwerp.ofditnouSoweto,Sandtonof SanFranciscois.Dit sal'n rei50nde gallery wees, asditsin maak, sonderenigcspesifiekelokaal. Ditbeplanook.onderandere,'nkoerantjie waariit venlag gedocnsalwordoordiekunswatditontdekofverwerp. Ookword'njaarliksetockenningindievooruitsiggcstel. Ditsalgaanaandie beste/swakste kunstenaar/ administrecldcr.

Bn nouvirdieoomblik:

DieFighetvanaandom 20/21hOO 'ndingaandiegang: KensingtonMansions, h/v Noold- enBanketstraat (agter die Thundeldome). WELKOMINDIBGOUDSTAD. Seskunstenaarsvertoonhulonlangstewerkindie eerste mobiele Fig-tentoonstelling. Die kunsteniari is Wayne Barker, GUnther Herbst,PhilippaHobbs,BraamKruger, PieterRouxenSimonStone.

·····Voortret1ik

····SterkunbeYed

···SlentrenJS

··80060

·Vermy as Jy nuater Is Prente sonder sterretJlta Is DOg nle nle

·····BAGDADCAFE· 'n

Verfrisscndc, fabelagtige modernc mite met genoeg straatmcriete en komiesc oomblikkc om die mees rebelse punk 'ntraan te last wcgpink. Met lack Palance en Marianne Sllgebrecht.

·····GONEWITHTHE

WIND • Tervicringvandie

klassieke f1iek se SOste_ verjaardag, wys dit eksklusief bydie Constantia Roscbank teater. Met Clark GableenVivien Leigh.

·····LAWRENCE OF ARABIA - David Lean sc klassieke sage oor TE Lawrence.

•Die fliek is verledejaar by die Canncs-Fi1mfccs met die Climera D'Or-prysvirdie beste debuutprcnt bckroon. Oor Bombaai se skcmcrkinders, wat self die rolle vertolk.

····CINEMA PARADI.

SO • 'n Skrceusnaaksc en ontroerende storieoor vriendakap en'n huldeblyk aan"verbode" soene in 011 flieks •. Metdie poUcwictsc· kinderster Salvatore Cascio e!1 Philippe Noiret.

···BETRAYED • Costa. Gavras se boeiendc drama oor regse geweld in Anierika. Ietwst van 'n prcek, maarmoet dit Die misloop Die. Met Debra Winger en TOm Berenger in die hoofrolle.

LETHAL WEAPOND •'nAksicrillermetMel Gibson enDanny Glover in dierollevantwee8pCurdcrs.

··.WIZARD OF LONELINESS -Die storie van'n12-jarige scun sc sinicsc uitkykopdielewe, hoehygrootword en toe aanvaar dat hy'nmensis•

•••THE RAINBOW 'n

KenRusscll-fliek watglonie syaanhangers baie_bly sal mask Die (maar. dan bet almaldiesclfde gese van die briljante "Salome's Last Dance"). Baic romanties na die roman van DH Lawrence.

SCANDAL - Bridget Fonda en 10anna Whalley· Kilmer indie skandaal oor dieminister,die model en. die Russiesc spioen.

•••HAIRSPRAY• 'n Fliek watindie· vrocC jarc·sestig afspecl, toe mensc jou nog skeef aangekykbet omdat jy met'n bruin vel is (selfs inou "liberale" Amerika). Met Divine (in sy laasterolvoorsy dood), Debbie Harry en andcr interessante mensc.

•••LOVERBOY • Patrick Demscy specl dierolvan'n jongman wat Die net pizzas ontdcknie,maarook kcnnis mask met huisvroue wat baie daarvan houashydie 'Iekkerny' byhul huise aflewer.

••• BLACK RAIN •. MichaelDouglas specl die rolvan'npolisicmanwie se motto'geregtigbeid'isensy teruggetrok!l:e lapanese 'counterpart' gespeel dcur Ken Takakura.

••ROADHOUSE • Partick

Swayze in.'n baie gewclddadige f1iek (met

sckstoneleboonop)oor'n deeltydsc uitsmytcr hy is eintJik'n filosoof· by 'n nsgklub wst in· die moeilikheid belsud.

··DEAD POETS

SOCIETY· Diestorievan 'n Engelsc ondcrwyser (RobinWilliams)wat BY leerlinge inspircer. Steeds baiegewi1d by die loket, parlementaril!rs en verslby partyvan VW scgetroue Iescrs.

··HALLOWEEN 4• MichsclMyersis terug om eenen almal weer baiebang

Kaapstad

tcmsak.

*THE GOD'S MUST BE CRAZY D• lamie Uys is tcrug met 'nf1iekwaaraan hy vier jaar lank gewerk betoor mensc watongelukkig ismet situasies waann bulle hulsclf bevind, en ale wig deur omstandigbcde (en bcelies) gehinder word om te wees waarhulle wn. wees, Nlxay, Hans Strydom en Lena Farugia speel die hoofrolle.

.SEE NO EVIL,HEAR NO EVIL· MetGcne Wilder en Richard Pryorin 'n baie

simpelkomedie. .FUNNY FACE - Gedirik dieklomp snert in"You're Famous"waserg, hierdie cen is erger, AlainD Woolf is vir ALLES verantWoordelik.

·THE SIEGE OF FlREBASE. GLORIA • Nog'n Vietnam-flick wat glo Die vrceslik goedis Die, oar'n groep Amcrikasnsc soldate watiewcrs gcstrsud raak.Met R Lee Pnney en RobertAbevalo.

GHOSTBUSTERSD· Ditgaanal weer sleg met die

•

New Yorkers, wat di6 keer vel groen Ilymcrige geed is, en wic anders schulpis daar om in tc roepN.WcermetBiII Murray,Dan Aykroyd en Sigorney Weaver.

BACK TO THEFUTURE

PART Z· Michael 1 Foxen Onistopher Lloydisterug in die opvolgop Steven Spielberg scdestydsc HONEY I SHRUNK THE KIDS •Oor'nmanwat'n kompleks oarsy lengtc bet en toe wrask neem opdie wereld. VerYolg op bkulsy B8

Wo]tek Pszonlakspeel Max In "The Sandwich Years",watvandagbydie Rosebank Mallin Johannesburg b.gln draal.Ole prant speelaf In 1947wanneer die tlenerVictor InParys• aanland; Max,'n moelllke en onvoorspelbar8 man,gee vir homwerk ails hy geenslns bevoegom dlt tedoennle. Hulle vrIendskap leerhombalevan die lewe.

KAAPSTAD

LABIA- Oranjcstraat68: SCREEN I

Vrydag:2.15IronEagle II. 4.15 When the Wind Blows.6.00Farewe ll to the King.8.15The Bear 10.15 Hairspray.

Saterdag:Toe Maandag:2.15 The Land BeforeTime 3.45IronEagle 11.5.45 WhenIFallInLove.8.00Farewellto theKing 10.15See NoEvilHearNoEvil.

Dinsdag:2.30 The Land BeforeTime.4 .00 IronEagle 11.6.00Hairspray.7.45WhenIFall·in

ONAFHANKLIKE ROLPRENTTEATERS

Farewell to the King. , Woensdag:2.30 The LandBeforeTime.4.00Iron Eagle U. 6.00 Farewell to the King.8 15 SeeNoEvil HearNoEvil.10.15 When IFallinLove. Donderdag:2.30 TheLandBeforeTime 4 .00 Iron Eagle U 6.00 When IFallinLove.8.30Hairspray. 10 I 5 Hairspray. SCREEN2 Vrydag : 4.00 La Lectrice (The Reader).5.45RedKiss. 8.00LaLectrice,10.00 WhentheWindBlows

Saterdag : Toe Maandag: 4.00L Lee' 600Wh he W ' nd

Blows. 7.45 La Lectrice,9.45Red Kiss. Dinsdag:3.45 When IFallinLove.6.15 When the Wind Blows 8.00 La Lectrice. 10.00 See NoEvilHear NoEvil.

Woensdag: 4.15Red Kiss 6.15Hairspray 8.00 La Lectrice, 10.00 When the WindBlows. Donderdag: 3.45 When the WindBlows.5.45 See no EvilHearnoEvil.8.00LaLectrice,10.00 When Ifall inLove.

OSCAR:Die dekadente enonstellendeMASCARA It

DIE WEEK SETV

MAANDAG18

TV2

TV3

TV4

SONDAG 17

JOHANNESBURG

MINI CINE - Pretoriastraat49,Hillbrow.Monty Pythonse THE MEANING OF LIFE wysvanaanden Saterdagaand WlZARDSenHEAVY METAL wys nognetvanaand.Tye : 3,6en9nm.Diefliekistot2 Januarie gesluit,

7ARTS Norwood: LABOHEME

CORLEIT-TEATER, Bramley: DuitsteFilmfees loop vanaand ten eindemet KAMIKAZE

1.31TheChristmas Messenger 2.00 Paddington'sBirthday Bonanza ,' , 2 30Telygames 3.00 MakingMr Right 4 .35 TheAdventuresof TeddyRuxpin 5.OOG IJoe 5.30 The Smurfs OopTyd 6.00 Loving 6.30Perfect Strangers Intekenare 7.00DoingLife 8.4060Minutes 9.00 Tootsie - kykonder hoogtepunte 10.55Earthfile 11.00 P laces intheHeart

DINSDAG 19

TV1

7.00 Goei emore SA 1.30 Jop ie Adam 3.00 Teleskool 3.300pvoedkundige TV 4.00 Hu ispaleis 5.00 Die wonderwereld van kleiman 5.10 WielieW alie 5.30 Sien J yN ou , 5.57 Kompas 6.00 Nuus 6.15CoraMarieenVriende 7.00Program sal aangekondigword ' 7.30 Vleuels 8.00Network 9.00 Noble House 10.00 Topsport 11.00OpenUnivers

TV2

4.50FeatherfootFarm 5.00 Animal Family 5.10DealingwithDogs 5.20 GettingitTogether 5.30 GIJoe 7.00 Public Affairs 7.29News 7.57 Ezasempuma Koloni 8.27lk apaLodumo

TV3

4.50FeatherfootFarm 5.00 Animal Family 5.10DealingwithDogs 5.20Getting itTogether , 5.30 LesokaMpbeBatho 7.00 News 7.29 Public Affairs

TV3

03 The NewLeaveitto

.30 Topsport 9.04TheColbys 9.58W at MaakOomK allie Daar - kyk onder hoogtepunte 11.21 9to 5 , MoNET 10.30IronEagle0 12.30 Epic 1.43 BenHur 2.30 T elygames 3.00Condorman 4