Issuu

Jaarverslag 2020 Overzicht van een bijzonder jaar

Voorwoord Voor u ligt het jaarverslag 2020, een jaar waarin de wereld veranderde en als keerpunt de geschiedenis in zal gaan. Ook voor de Stichting Oude Groninger Kerken was dit een jaar dat in groot contrast stond met het jubileumjaar 2019. Hoewel de culturele activiteiten en dorpsevenementen stil kwamen te liggen als gevolg van corona, ondervonden de reguliere werkzaamheden op gebied van instandhouding van onze monumenten hooguit vertraging. Educatie viel grotendeels stil vanwege de sluiting van de scholen en RIVM maatregelen. Vele kerken bleven open voor individueel bezoek en waren daarmee voor velen een rustpunt of plaats van contemplatie in een hectische en ontregelde maatschappij. Gelukkig konden we alle medewerkers snel in staat stellen om vanuit huis te werken. De grote en kleine Teams- en Zoomvergaderingen heeft iedereen zich snel eigen gemaakt. Voor die medewerkers wiens werk helemaal stil kwam te liggen, hebben we een beroep kunnen doen op de NOW-regeling van de overheid. Toch hebben we gedurende het jaar niet stilgezeten. Zo schreven we op het gebied van educatie en ten aanzien van duurzaamheid en biodiversiteit een uitgebreide en inhoudelijke aanvulling op onze visie en ons huidige meerjarenbeleidsplan. Met andere woorden, we hebben deze tijd ook genomen als een mogelijkheid tot reflectie en verder nagedacht over hoe we onze toekomst zien. Waar mogelijk hebben er ondanks alles het afgelopen jaar samenwerkingen plaatsgevonden en blijven we zoeken naar nieuwe vormen daarvan. Zoals ook in het meerjarenplan 2021-2024 is geformuleerd, streven we naar een samenspel tussen monumenten en mensen, samenwerking en partnerschap, gebouw en natuur. Zo continueren we onze rol als bakens van betekenis en verdiepen we deze telkens weer. Dit geeft energie en nieuwe horizonten, en zo dragen we bij aan een culturele en bloeiende maatschappij waarmee we de schoonheid en leefbaarheid in dorp en stad stimuleren en verrijken.

Graag spreken we hier uit dat we dankbaar zijn voor de ondersteuning, het geduld en begrip van onze plaatselijke commissies, specialiteitencommissies en onze bijna 700 vrijwilligers. Daar komt bij dat de stichting niet kan functioneren zonder de financiële ondersteuning van vele subsidiegevers, fondsen, overheden, particuliere schenkers en ruim 6.000 donateurs. We willen iedereen hiervoor bedanken. Onze kennis wordt versterkt en verdiept dankzij onze vele samenwerkingspartners, bedrijven en restauratoren waarmee wij op regelmatige basis werken en die de flexibele schil om onze organisatie zijn. We noemen hier een paar: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (Toekomst Religieus Erfgoed), Museum Catharijneconvent, Rijksuniversiteit Groningen, Future for Religious Heritage, de Vereniging Beheerders Monumentale Kerkgebouwen, het landelijke Grote Kerkenoverleg, de Federatie Instandhouding Monumenten, Stichting Het Groninger Landschap, Landschapsbeheer Groningen, Erfgoedpartners, Stichting K&C, restauratieateliers en bouwbedrijven. Verderop in dit jaarverslag worden in de verschillende hoofdstukken onze activiteiten nader verantwoord. Wij wensen u veel plezier bij het lezen van dit jaarverslag. Pim de Bruijne, bestuursvoorzitter Patty Wageman, directeur

Leerling bij kerk in Leegkerk

“

Inhoud Zo dragen we bij aan een culturele en bloeiende maatschappij waarmee we de schoonheid en

leefbaarheid in dorp en stad stimuleren en verrijken.

01 Voorwoord

02 Inleiding

Algemeen verantwoordingsverslag

04 Instandhouding

05 Verwervingen

06 Educatie

Activiteiten en communicatie

Personeel en organisatie

09 Vrijwilligers

Vooruitblik 2021

11 Financiën

12 Bestuur, raad van commissarissen, raad van advies,

vrijwilligersplatform en personeel

Geconsolideerde jaarrekening

Lijst van bezit

Voorjaar bij de Hippolytuskerk in Middelstum

Inleiding Een andere wereld Het afgelopen jaar werd de wereld getroffen door het coronavirus. Dit virus liet en laat diepe sporen na in vele persoonlijke levens en heeft wereldwijd grote en kleine bedrijven en publieke instellingen zwaar getroffen. Voor de Stichting Oude Groninger Kerken was het effect enerzijds groot, anderzijds kon het de effecten dankzij steun vanuit de overheid en de nodige reserves opvangen. Voor de vrijwilligers en medewerkers van de stichting kon de overgang van een dynamisch, gouden jubileumjaar niet groter zijn. Van een jaar dat bol stond van de activiteiten viel in maart 2020 alles ineens stil. Het werd letterlijk stil. Stil in de kerken, stil op straat en stil in de horeca en culturele instellingen. De enige mogelijkheid die bestond was het openhouden van de kerken voor individueel bezoek, uiteraard met in achtneming van de regels van het RIVM. Vele kerken hebben hier gehoor aan gegeven. Uit de gastenboeken die in de kerk liggen, blijkt dat de we hierin aan een behoefte konden voldoen en het leverde mooie commentaren en ervaringen op. Nog altijd geven we onze plaatselijke commissies de keuze om de kerk open te houden voor individueel bezoek als zij dit verantwoord kunnen organiseren. Nu, in de derde lockdown, wordt hieraan mondjesmaat gehoor gegeven. Een korte opleving ontstond in de zomer, toen Nederland het noorden ontdekte bij gebrek aan de mogelijkheid om naar het buitenland te reizen. Hoe mooi het noorden is kwam in verschillende media tot uiting en de rol die onze kerken daarin speelde was groot. Als stichting hebben we hierop ingespeeld door de donateurscampagne in de zomer te richten op de vakantieganger, met een knipoog naar favoriete vakantiebestemmingen. Zo stelden wij in verschillende media de vraag ‘Wordt het Marseille of Marsum’, ‘Wordt het Nice of Nuis’. Deze campagne viel op en leverde ons weer nieuwe donateurs op. We vermoeden dat dit vooral mensen zijn die ons culturele erfgoed deze zomer ontdekten.

Voor de kantoormedewerkers werd thuiswerken de norm. Desondanks kon het onderhoud gewoon doorgaan omdat dit merendeels in de buitenlucht plaatsvindt of, gezien de omvang van onze kerken, met in achtneming van de anderhalve meter uitgevoerd kon worden. Zij het dat het tempo iets vertraagde. Wel is dit jaar duidelijk geworden hoeveel er ook gebeurt in de wandelgangen, tijdens lunches of netwerkbijeenkomsten en hoe men elkaar op deze wijze informeert over wat er speelt binnen en buiten de organisatie. Hoewel het online vergaderen en bijeenkomen een hoge vlucht heeft genomen, heeft dit zowel voor- als nadelen. Als Groninger organisatie wordt er ten aanzien van landelijke bijeenkomsten enorm veel reistijd bespaard en kennen digitale bijeenkomsten een hoge aanwezigheidsscore. Tegelijkertijd wordt het netwerken en het elkaar ‘live’ ontmoeten node gemist. Zodra het kon hebben we elkaar in organisatie-brede werklunches ontmoet en ervaringen uitgewisseld. Regelmatige updates via de mail en de vrijwilligers -nieuwsbrieven zorgen ervoor dat we elkaar zo goed mogelijk op de hoogte houden. Voor onze donateurs hebben we besloten het tijdschrift Groninger Kerken aan alle donateurs te sturen en een extra kerstnummer uit te brengen. Online hebben we intern af en toe een gemeenschappelijke borrel en informatiebijeenkomsten gehouden met als resultaat dat we in maart 2021 de regionale prijs ontvingen voor Beste Thuiswerkgever in de categorie 1-20 medewerkers. Lichtpuntjes Eind 2019 werd het meerjarenbeleid voor de komende vier jaar geformuleerd en vastgelegd in het beleidsplan Bakens van betekenis. 2021-2024. Dit beleidsplan is de leidraad voor de komende vier jaar en bouwt voort op de pijlers waarop de stichting rust: het beheren en behouden van het religieus cultureel erfgoed in de provincie Groningen en het bevorderen van belangstelling daarvoor. Zo gaan we door met het uitvoeren van onderhoud aan onze kerken, worden waar noodzakelijk 5

restauratieprojecten geïnitieerd en denken we na over her- of doorbestemmingen van sommige kerken waar deze een belangrijke rol kunnen spelen in nieuw gebruik van de kerken om de leefbaarheid van een gemeenschap te bevorderen, een toeristische impuls te geven aan een specifiek gebied of een cultureel historische connectie te maken met de verhalen van Groningen. Ondanks deze zware tijd houden we moed en werken we aan de toekomst. Zo gaan we door met het ontwikkelen van diverse activiteiten. Denk daarbij aan ODE, Veur Altied, de ondersteuning van Terug naar het Begin en andere projecten die zich aandienen. Tegelijkertijd hebben we de tijd gebruikt om enkele aspecten van het beleid verder te verdiepen zoals onze visie op duurzaamheid, educatie en aandacht voor het vrijwilligersbeleid. Instandhouding en restauratie Bij de afdeling Instandhouding werden in gang gezette onderhoudsprojecten uitgevoerd en restauratieprojecten waarvoor de subsidies al rond waren, ingezet. Hoogtepunt was wel de afronding van het grootse restauratieproject in de kerk in Bierum. Dit werd in januari feestelijk gevierd en het prachtige resultaat kan worden toegevoegd aan de vele eyecatchers die de stichting rijk is. Goed om hier te vermelden is dat het Aderhuis in Drieborg in januari als gemeentelijk monument werd aangewezen. Dit nieuws volgde kort nadat het Aderhuis werd overgedragen aan de stichting. Grensoverschrijdend is het project Schoolkerk in Garmerwolde. Hier komen alle aspecten waar de stichting zich voor inzet bij elkaar: instandhouding, restauratie, verduurzaming, educatie, leefbaarheid en toerisme. Niet voor niets werd dit project meermalen genomineerd door verschillende instanties die innovatie en verduurzaming van het cultureel erfgoed nauwlettend volgen en stimuleren. Dit project leidde er ook toe dat de Stichting Oude Groninger Kerken de prijs won voor Goed opdrachtgeverschap waarmee alle her- en doorbestemmingen werden bedoeld die er over de afgelopen jaren hebben plaatsgevonden. De prijs was geïnitieerd door platform GRAS in samenwerking met de stadsbouwmeester van Groningen, Jeroen de Willigen. Restauratie Sebastiaanskerk Bierum 6

Restauratie Sebastiaanskerk Bierum

Duurzaamheid en energie; Kerkhoven en biodiversiteit Het afgelopen jaar hebben we onze visie op het gebied van duurzaamheid verder uitgediept. Hierbij denken wij aan het duurzaam opwekken van warmte voor een kerk of het beheer van het groen en het bevorderen van flora en fauna rondom een kerk. Door niet alleen te reageren op, maar ook waar mogelijk te participeren in onderzoek naar de gevolgen van klimaatverandering op onze kerken, is dit een nadrukkelijk addendum op het meerjarenbeleidsplan. Verwervingen Met de verwerving van de kerk van Doezum, Nieuwolda en Kolham heeft de stichting aan het einde van dit verslagjaar 96 kerken, 2 synagogen, 9 losse torens, 59 kerkhoven en 9 pastorieën. Als kers op de taart, kreeg de stichting de dakruiter van de kerk in Grijpskerk in haar bezit. De kerk zelf kwam in 2019 bij de stichting. Educatie Het erfgoed van de Stichting Oude Groninger Kerken draagt bij aan onze identiteit. Van oudsher speelt religie een rol in ons dagelijks leven, zowel voor gelovigen als voor niet-gelovigen. De geschiedenis maakt wie wij zijn en is van invloed op hoe we naar de toekomst kijken. Jaren werd er gewerkt aan de Schoolkerk in Garmerwolde, waar erfgoed, religie, duurzaamheid en samenleving met elkaar verbonden worden in de tentoonstelling Feest in Oost en West!. Deze tentoonstelling maakt deel uit van het grotere project Feest! Weet wat je viert dat door het Museum Catharijneconvent werd geïnitieerd en hier een eigen invulling vond in de toren bij de kerk. De spectaculaire verbouwing, verduurzaming en inrichting werden feestelijk geopend op 28 februari. Helaas moest de kerk zijn deuren twee weken later weer sluiten als gevolg van corona. De scholen die de tentoonstelling zouden bezoeken hebben hun bezoek uitgesteld en we hopen ze in het schooljaar 2021-2022 allemaal te kunnen ontvangen.

Zonnepanelen op het ontvangstgebouw van de Schoolkerk. Foto Bureau Brauns. 8

Algemeen verantwoordingsverslag De Stichting Oude Groninger Kerken is opgericht op 13 mei 1969, een tijd waarin vele kerken bedreigd werden door ernstig en onaanvaardbaar verval. Dankzij het initiatief van een groep zeer betrokken en gemotiveerde mensen werd de huidige stichting opgericht die zich inzet voor het behoud van de kerken als religieus erfgoed.

Missie De Stichting Oude Groninger Kerken zet zich in voor het materiële en functionele behoud van de monumentale Groninger kerken en hun omgeving. Materieel en functioneel gaan bij de Stichting Oude Groninger Kerken hand in hand. Want oude Groninger kerken zijn niet alleen waardevolle historische gebouwen, het zijn vanouds ook plaatsen van ontmoeting.

Beleidsplan 2017-2020 In dit jaarverslag wordt gerapporteerd en geëvalueerd op basis van het in 2016 vastgestelde beleidsplan Bakens van betekenis 2017-2020. Het beleidsplan is te raadplegen op groningerkerken.nl. Deze verantwoording gaat uit van het Werkplan 2020 op basis van beleidsvoornemens 2017-2020 in het beleidsplan Bakens van betekenis 2017-2020.

Doel De stichting tracht haar missie te verwezenlijken door:

Het verwerven, bewaren, restaureren, beheren en ter bezichtiging stellen van monumentale kerken en hun bijgebouwen en terreinen in de ruimste zin.

Het streven naar een gebruik van de gebouwen en de terreinen zoveel mogelijk in overeenstemming met hun aard.

Mauritiuskerk in Marsum. Foto Nel van Everdingen.

Het nemen van initiatieven op het gebied van adviezen, voorlichting, publicatie en het leggen van contact met bezitters van bouwwerken en terreinen sub 01 bedoeld.

Alle andere middelen, welke tot bevordering van dat doel leiden.

Instandhouding Restauratie en onderhoud Ieder jaar wordt aan een aantal kerken van de stichting op basis van het meerjarenprogramma groot onderhoud gepleegd, al dan niet in combinatie met herstel van aardbevingsschade. De Stichting Oude Groninger Kerken heeft een zogenaamde POM-status. Met deze status wil de rijksoverheid goed eigenaar- en opdrachtgeverschap stimuleren. Voor de stichtingen en verenigingen biedt de status van professionele organisatie voordelen bij de aanvraag voor instandhoudingssubsidie. Voor een periode van zes jaar wordt bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed een SIM-subsidie aangevraagd. Binnen deze periode wordt het onderhoud aan de kerken gefinancierd voor 60%. De rest moet de stichting zelf bijdragen of hiervoor aanvullende fondsen zoeken. Bij grotere restauraties en her- of doorbestemmingen is de interne regel dat projecten niet eerder uitgevoerd kunnen worden dan dat de volledige begroting is gedekt uit subsidies van fondsen en overheden, en een eigen bijdrage. Hier volgt een overzicht van de projecten die het afgelopen jaar werden uitgevoerd. Een overzicht van alle fondsen en overige subsidiegevers die aan onze projecten bijdroegen staan vermeld in het colofon van dit jaarverslag. Restauraties Godlinze Het afgelopen jaar werd er kleuronderzoek gedaan naar de kerkbanken in de kerk van Godlinze met onverwacht resultaat. Er zijn drie chronologische kleurenperiodes ontdekt die varieerden van donkerbruin, naar stroblond tot weer bruin steenrood. Het kleurenonderzoek voegt hiermee nieuwe kennis toe aan de geschiedenis van deze kerk. Wanneer een restauratie wordt uitgevoerd is nog niet zeker.

Restauratie glas-in-lood voor de kerk in Losdorp

Losdorp In de kerk van Losdorp zijn de glas-in-lood-ramen gerestaureerd. Hiervoor moesten alle panelen eerst worden verwijderd omdat de restauratie niet ter plekke kon plaatsvinden. Deze werd in de werkplaats van de glazeniers uitgevoerd. De restauratie werd mogelijk gemaakt door een particulier fonds dat anoniem wenst te blijven. Ulrum De toren van de kerk van Ulrum stond in de steigers voor groot onderhoud. Dat was hard nodig want vooral het voegwerk was in slechte staat. De leibedekking van de spits is gerepareerd en de wijzerplaten opnieuw geschilderd. In de toren zijn enkele houten vloeren hersteld en is ook het mechanische uurwerk onder handen genomen. ’t Zandt De plaatselijke commissie van ’t Zandt had als wens dat de verdwenen eerste verdiepingsvloer in de toren werd teruggebracht. Op tekeningen uit 1934 staat deze vloer nog getekend en in de muren van de toren zijn de inkepingen zichtbaar waar de balken en de vloer voorheen bevestigd waren. De vloer was in de zomer gereed. Zeerijp De renovatie van de klokkenstoel en de restauratie van de klokken van Zeerijp zijn in 2020 samen met groot onderhoud uitgevoerd. De restauratie en renovatiewerkzaamheden konden worden uitgevoerd dankzij een particulier fonds dat anoniem wenst te blijven Restauraties in voorbereiding De voorbereiding van de restauratie van de voormalig gereformeerde kerk van Onderdendam, de kerk van Spijk en het orgel van Harkstede zijn in een afrondende fase. De Aktie Kerkbehoud 2019 met als thema ‘Een cadeau voor de jarige stichting’ komt ten bate aan de restauraties van de kerk van Spijk en het orgel van Harkstede. Deze actie kende een recordopbrengst. 13

Onderhoud kerken en torens Niebert Na jaren van onduidelijkheid is in 2020 de oorzaak van de lekkage bij de dakruiter van de kerk in Niebert gevonden toen er een steiger omheen geplaatst kon worden. Het bleek dat de aansluiting van de houten staanders met koperen staanders de oorzaak van de lekkage was, terwijl hiervan vrijwel niets te zien was. Daarnaast werd de plavuizen vloer in de kerk verwijderd omdat deze was verzakt. Schilder- en voegwerk Schilderwerk is een terugkerend onderdeel van het onderhoud van onze kerken. Dit jaar werden diverse schilder- en voegwerken uitgevoerd en soms gecombineerd met ander onderhoud dat kon worden meegenomen omdat de steigers er nu eenmaal stonden. Zo werd in Stitswerd het schilderwerk van de dakruiter uitgevoerd tezamen met het herstel van vastzittende wijzers in het uurwerk. In Holwierde werd het voegwerk van de voorgevel en puntgevels aangepakt. Tijdens het schilderwerk in Oosternieland werd ook meteen het voegwerk van de voorgevel vervangen. In Meedhuizen werd het schilderwerk buiten gecombineerd met het herstel van de pannen. Het hout in de dakruiter van de kerk in Klein Wetsinge werd hersteld en werd het schilderwerk binnen en buiten aangepakt. In Thesinge werd buitenom geschilderd en werden de hoekkepers hersteld. Het houtwerk aan de buitenkant van de kerk in Solwerd kreeg een schilderbeurt en in Bedum werd ten slotte de gevel opnieuw gevoegd. Pastorie Middelstum In 2019 werd gestart met het uitvoeren van het buitenschilderwerk van de pastorie in Middelstum. Tijdens de werkzaamheden werden onder de witte verflagen oudere kleuren gevonden. Hierop volgde een kleuronderzoek, waarbij nog meer kleurlagen aan het licht kwamen als zeegroen, bruin en donkerrood. In 2021 zal de pastorie in zijn oorspronkelijke kleuren worden geschilderd, waarmee het aanzicht van de pastorie verrassend anders wordt. Orgels In 2020 is de 1e fase van groot onderhoud aan het orgel van Garnwerd afgerond. In de kerk van Midwolda is het orgel helemaal schoongemaakt, de speelmechaniek geoptimaliseerd en zijn waar nodig pijpen (vooral de tongwerken) gerepareerd en op klank gebracht.

Een bijzondere vondst tijdens de werkzaamheden in Niebert was een kistje met daarin een schepje van Buisman, mascottevloei en een kaartje met daarop een datum en een naam plus een omschrijving van wat diegene had gemaakt. De aannemer heeft de vondst vervolgens in een kunststof Heineken bierfles gestopt, aangevuld met een briefje met daarop de datum en de namen van de timmermannen van de aannemer die aan de vloer hadden gewerkt. Deze fles is onder de vloer in het beton gestort.

Dossier mijnbouwschade Ook de procedure waarop mijnbouwschade aan onze kerkgebouwen de afgelopen jaren werd aangepakt is onderhevig aan overheidsontwikkelingen op dit gebied. Dit heeft er toe geleid dat in 2020 vrijwel geen schadeherstel aan onze kerken kon worden uitgevoerd. Na intensief overleg tussen de Stichting Oude Groninger Kerken en het Instituut Mijnbouwschade Groningen (IMG) heeft dit geresulteerd in een convenant over de aanpak van deze schade. Herstel van mijnbouwschade kan nu gefaseerd weer ter hand worden genomen. Tot slot is met de NAM uitvoerig gesproken over de projecten die met ingang van 2020-2021 in gang konden worden gezet om zo met de NAM tot een afronding te kunnen komen. In 2021 is een deel van het dossier NAM overgedragen aan het IMG.

Bouwkundige versterking In 2015 is de keuze gemaakt voor de bouwkundige versterking van de kerk met consistorie in Overschild. Deze gaat plaatsvinden door middel van base isolation. Hoewel de organisatie hiervan in handen is van de Nationaal Coördinator Groningen, heeft ook dit jaar deze versterking veel tijd gevergd. Er zijn opnieuw vorderingen gemaakt in de planvorming en voorbereiding. De verwachting is dat de uitvoering in 2021 aanvangt. De versterking wordt gecombineerd met herstel van mijnbouwschade, restauratie van zowel exterieur en interieur en doorbestemming van het gebouw.

Steigers om de toren in Ulrum

Van de pastorie in Onderdendam zijn dit jaar de schoorstenen verstevigd in het kader van veiligheid bij aardbevingen. De versterking van de karakteristieke schoorsteen in Amsterdamse School-stijl had nogal wat voeten in aarde. Het plan voor versteviging van de eveneens zeer kenmerkende schoorstenen van onze pastorie in Middelstum is door de Nationaal Coördinator Groningen vrijwel afgerond. Mijnbouwschade aan de Gereformeerde kerk in Bedum werd afgerond. Nog juist aan het eind van het jaar kon herstel van mijnbouwschade aan de kerken van Spijk en Ulrum aanvangen. In beide gevallen in combinatie met restauratie of onderhoud.

Feerwerd Achterin de kerk bij de keuken werd meer ruimte gecreëerd door een aantal kerkbanken te verwijderen en de ingang te verplaatsen. Doel was om toekomstige opstoppingen bij activiteiten te voorkomen. Lettelbert In de kerk van Lettelbert zijn enkele banken gedemonteerd en omgebouwd tot expositie-/werkmeubel. Op deze manier is de kerk beter multifunctioneel te gebruiken zonder dat alle banken uit de kerk gehaald zijn en is het eenvoudige interieur niet aangetast. De kerk wordt gebruikt door icoonschilders die in de kerk hun atelier hebben. Hier maken zij hun werk, geven cursussen en organiseren zij exposities. Eenrum In de kerk van Eenrum is een nieuwe luchtverwarmingsketel geplaatst. Tegelijk zijn de uitblaasroosters van de verwarming in de balustrade van de orgelgalerij vernieuwd en verbeterd. De toiletruimte, voorruimte en het stookhok zijn gerenoveerd. Klokkenstoel in toren van Zeerijp Trap in de Schoolkerk Garmerwolde

Voorzieningen en gebruik De instandhouding van de kerkgebouwen is een vanzelfsprekende opgave voor de Stichting Oude Groninger Kerken. Van gelijk belang is het gebruik van de kerken, torens en pastorieën. Soms vindt dit plaats op beperkte schaal, soms gaat het om omvangrijk gebruik. Uitbreiding van het gebruik gaat altijd in de geest van maatschappelijke functies. De Stichting Oude Groninger Kerken spreekt daarom bij verbouw van doorbestemming, waar anderen wellicht herbestemming bedoelen.

Pastorie tijders kleuronderzoek in Middelstum

Doorbestemming Schoolkerk Garmerwolde De wandschilderingen in de kerk van Garmerwolde en het project Feest! Weet wat je viert vormden de aanleiding om in de toren bij de kerk een verticale tentoonstelling in te richten dat de Christelijke en Islamitische feestdagen zou verbeelden. De titel van het project Feest! In Oost en West werd uiteindelijk een hele bijzondere presentatie. De Escher-achtige trap die de verschillende feestdagen met elkaar verbindt en de eigentijdse vormgeving zijn uniek. Een ander aspect dat dit project bijzonder maakt, is het feit dat er ook is nagedacht over het gebruik van duurzame energie. Deze wordt opgewekt via een warmte-koude pomp en met behulp van zonnepanelen. Beide verwarmen niet alleen de toren, de kerkvloer en het atelier bij de kerk. Ze zorgen ook voor de elektriciteit. Of deze wijze van energieopwekking voor deze locatie werkt, wordt continu gemonitord.

Termunten In 2020 zijn in de kerk van Termunten de werkzaamheden doorgegaan om de kerk geschikter te maken voor divers gebruik. Ook is de grafzerk in de kerk gerestaureerd. Herinrichting Synagoge Folkingestraat, Groningen In de Synagoge Folkingestraat is een begin gemaakt met de museale herinrichting, ontworpen door Studio 212 Fahrenheit. De Stichting Oude Groninger Kerken neemt in dit project de bouwkundige zaken voor zijn rekening. Dit houdt in een aanpassing van de vloeren van de vrouwengalerijen en het veiliger maken daarvan. De Stichting Synagoge Folkingestraat is verantwoordelijk voor de museale herinrichting. In de hal, achter het publieke gedeelte van de kerk, is een pui aangebracht die de rabbinaatskamer van dit gedeelte scheidt. Bij de mikwe is daarom een nieuwe doorgang gemaakt en zo is eigenlijk de oude doorgang in ere hersteld. Om de nieuwe inrichting waarin veel beeldschermen en objecten zijn opgenomen zo goed mogelijk te kunnen faciliteren, is er ook veel aandacht besteed aan de elektrische installatie. Een bouwkundig onderdeel van de nieuwe inrichting is een glazen pui die de entree van het gebouw als het ware openmaakt, maar ook meteen fungeert als tochtsluis. Deze wordt in maart 2021 geplaatst. Alle werkzaamheden en aanpassingen vonden in nauw overleg met de gemeente Groningen plaats.

In voorbereiding Onderdendam Het verbouwplan voor de Gereformeerde kerk, DE KERK, in Onderdendam behelst een Centrum voor de Groninger Amsterdamse School Architectuur, een gehoorzaal voor bijeenkomsten en concerten, tentoonstellingsruimte en nieuwbouw voor bed- en breakfast. De planvorming werd afgerond en de vergunningen zijn verleend. Het streven is de verbouw te combineren met de restauratie van het interieur, waarvoor al subsidie is toegezegd, en herstel van mijnbouwschade. Obergum Voor de kerk van Obergum werken we samen met onze Plaatselijke Commissie al geruime tijd aan een verbouwplan om de kerk meer geschikt te maken voor lokaal gebruik en om de vele ‘Pieterpadders’ die langs komen te kunnen ontvangen. Doel is de kerk nog meer ‘de mooie kamer van het dorp’ te laten zijn. Afgelopen zomer heeft de architect een nader uitgewerkt plan gepresenteerd waarover alle betrokkenen zeer lovend zijn. Overschild Heel veel aandacht is ook dit jaar gegaan naar de verbouw en aanvullende nieuwbouw van de Waterstaatskerk in Overschild. Na verbouw behoudt de kerk de plaatselijke en regionale lief-en-leed-functie en voor culturele activiteiten. Daarnaast wordt het kerkgebouw een pleisterplaats in de regionale wandel- en fietsrecreatie van onder andere Roegwold en Schildmeer. Met een omvangrijk scala aan energiebesparingen, -opwekking en -opslag moet het kerkgebouw een voorbeeld worden voor duurzaam kerkbeheer. Beerta De kerk van Beerta wordt al geruime tijd gebruikt en geëxploiteerd door Dorpsbelangen Beerta. Het is een grote zestiende-eeuwse kerk en daarom minder geschikt voor kleinere activiteiten. Daarom is samen met Dorpsbelangen al enkele jaren geleden een verbouwplan tot ‘dorpshuis plus’ ontwikkeld. De planvorming stond dit jaar op een laag pitje omdat het een planfase is die om intensief en omvangrijk overleg vraagt, wat vanwege corona erg lastig is.

Akerk Enige jaren geleden werd er onderzoek gedaan naar het warmteverbruik van de Akerk en hoe dit op een duurzame wijze zou kunnen worden opgelost. Door de hoge kosten die aan de oplossing verbonden waren, belandde het plan in het archief. Gezien de actualiteit van dit vraagstuk en de ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid, wordt de Akerk opnieuw tegen het licht gehouden. Met enkele grote stadskerken uit het Grote Kerkenoverleg, de RCE en de Rijksbouwmeester doet de Akerk mee in een prijsvraag naar een duurzame oplossing voor deze specifieke kerken. Voor de Akerk valt deze samen met een grotere ambitie waarin ook ander gebruik van de kerk wordt onderzocht. Kerkhoven en biodiversiteit Dankzij het project Terpen en Wierdenland van Landschapsbeheer Groningen kon de gracht rond kerk en kerkhof in Godlinze dit najaar omvangrijk worden gebaggerd. Dat dit na ongeveer dertig jaar hoognodig was bleek wel uit de grote hoeveelheid slib, blad en takken die afgevoerd moest worden. In Spijk hadden we een nog veel groter baggerproject. De karakteristieke radiale opbouw van het dorp bevat ook de cirkelvormige gracht rond het kerkeiland met kerk en zo herkenbare ‘torentje van Spiek’. Vele jaren van overleg vanwege aanpak en vooral financiering konden nog juist het afgelopen jaar worden beloond met het uitbaggeren van de gracht. Een derde groot project is Wittewierum. Hier moesten we noodgedwongen meer dan 50 essen kappen die allemaal slachtoffer waren van de essentaksterfte. Dit had directe gevolgen voor de aanblik en beleving van het archeologische kerkhof. Om dit te herstellen is een plan gemaakt om in 2021 weer nieuwe bomen te kunnen plannen. De pastorietuin van Kiel-Windeweer is ontworpen in Engelse landschapsstijl. Deze tuin is openbaar toegankelijk als onderdeel van de Amshoff met eetgelegenheid en B&B. Het afgelopen jaar zijn enkele bomen gerooid omdat ze in slechte staat verkeerden. Dienstverlening Al enkele jaren verzorgt de afdeling instandhouding het onderhoud aan de kerken van het Bisdom Groningen - Leeuwarden. Dit werd ook in 2020 gecontinueerd. Voor het eerst werd ook een onderhoudsplan geschreven voor de Nederlands Hervormde kerk in Eelde.

Kerkhof Wittewierum 18

Verwervingen Het afgelopen jaar werden er drie kerken overgedragen aan de stichting. Als gevolg van corona vonden de overdrachten plaats in kleine kring.

Dakruiter in Grijpskerk In 2019 werd de kerk van Grijpskerk overgedragen aan de Stichting Oude Groninger Kerken. Vrij snel daarna werd de stichting benaderd of zij niet ook de dakruiter wilde overnemen die nog in bezit was van de gemeente. Deze bijzondere overdracht vond plaats in augustus van het afgelopen jaar. Deze dakruiter is een replica van wat er ooit is geweest. Bij de restauratie in 2001 heeft Holstein Restauratie Architectuur in opdracht van de gemeente Zuidhorn op basis van een tekening en het voorbeeld op de kerk van Niehove deze dakruiter gereconstrueerd. Op de dakruiter prijkt een gouden vleugelloze griffioen of grijpvogel als windvaan, het wapen van Nicolaas Grijp, de vermoedelijke stichter van de kerk rond 1500. In de dakruiter hangt een klok uit 1949. De oude luidklok uit 1787 (?) werd in 1943 door de Duitse bezetter geconfisqueerd.

Het orgel in de kerk is in 1787 gebouwd door Johann Friedrich Wenthin orgelbouwer uit Oost-Friesland. De zwarte kas met zilvergrijze biezen is in rococo stijl gebouw met classicistische vazen op het front. De laatste restauratie vond plaats in 2001 door Firma Mense Ruiter. Het orgel heeft 19 registers waarvan 11 op het hoofdwerk en 8 op het bovenwerk en heeft een aangehangen pedaal. Halverwege de 16e eeuw kreeg het huidige Nieuwolda vorm. Eerst als nederzetting van Midwolda, daarna als zelfstandig dorp. In 1718 is de eenbeukige kerk gesticht en in 1765 werd aan de westzijde van de kerk, een vrijstaande toren gebouwd, die met de kleine tussenbouw verbonden werd met de kerk. Toren en tussenbouw zijn en blijven eigendom van de gemeente Oldambt.

Nieuwolda Op vrijdag 11 september droeg de Protestantse Gemeente “De Dollert” de kerk te Nieuwolda over aan de Stichting Oude Groninger Kerken. De bouw van de kerk in 1718 is bekostigd uit de nalatenschap van Tymen Harmens, een plaatselijke kruidenier. Hij liet de dorpsgemeenschap van Nieuwolda ruim 4000 gulden na. Daarvan werd een eenvoudige zaalkerk en een forse toren gebouwd. De toren staat los van de kerk, maar is er met een smalle passage mee verbonden. In de kerk is de originele achttiende-eeuwse inventaris nog vrijwel compleet met als bijzonder onderdeel de preekstoel uit 1718: een gezamenlijk product van Allert Meijer en Jan de Rijk. Kerk in Nieuwolda

Doezum Op donderdag 1 oktober droeg de Protestantse gemeente te Doezum de monumentale kerk te Doezum over aan de Stichting Oude Groninger Kerken. De cultuurhistorische waarde van de kerk is zeer groot, vooral van de toren. Hoewel de overdracht oorspronkelijk zou plaatsvinden op 24 april moest deze uitgesteld worden als gevolg van de coronacrisis. Na de overdracht heeft de Protestantse gemeente te Doezum de kerk teruggehuurd. De opvallende tufstenen toren en het kerkgebouw stammen beiden uit de twaalfde eeuw. De tufstenen muren van de kerk echter zijn vervangen door baksteen. Bovendien is in de dertiende eeuw het schip met een halfrond koor verlengd. In 1808 zijn de muren van het schip nagenoeg geheel vervangen en werden grote ramen geplaatst. Binnenin het sober gehouden interieur wordt het schip gedekt door een blauwe houten plafond en is er een gepleisterde overwelving boven de koorsluiting. Op de zeventiende-eeuwse herenbank na, is het meubilair negentiende-eeuws.

Het orgel is in 1866 gebouwd door firma G.P. Dik en Zoon. Het is het enige nieuwgebouwde orgel van deze bouwer. In 1911 werd het orgel gerepareerd door J. Doornbos en bij de kerkrestauratie van 1929 kreeg het orgel een donker-eiken kleur. In 1954 werd het orgel gedemonteerd en in 1957, na de restauratie van de kerk, opgebouwd en hersteld door Faber uit Dokkum. Door onoordeelkundig herstel werd het pijpwerk ernstig beschadigd. In 1992 restaureerde de firma Bakker & Timmenga het orgel en werden de meeste ingrepen uit 1957 ongedaan gemaakt. Het orgel heeft 1 klavier met 11 stemmen en een aangehangen pedaal. De kerk in Doezum is oorspronkelijk gewijd aan Sint-Vitus. Vitus is een heilige en martelaar van de rooms-katholieke en de orthodoxe Kerk. Vitus is de beschermheilige van dansers, zangers en epileptici, en in Nederland schutspatroon van Het Gooi.

Kerk in Kolham

Kolham Op vrijdag 20 november droeg de Protestantse Gemeente Slochteren te Slochteren de kerk, het Verenigingsgebouw en een gedeelte van het kerkterrein te Kolham over aan de Stichting Oude Groninger Kerken. Net als de twee eerdere overdrachten van 2020, vond ook deze overdracht in aangepaste (besloten) vorm plaats.

Vituskerk in Doezum

Middenin Kolham staat de witgepleisterde kerk met donkerrode dakruiter. Boven de donkerrode ingangsdeur van de kerk prijkt het wapen van de provincie Groningen en daaronder het jaartal 1641. Het interieur van de kerk heeft geen blauwgroene, maar een donkerrood gekleurde houten zoldering; bijzonder voor een Groninger kerk. Ook de buitenkant kent uitgesproken rode elementen: het pannendak en het torentje van de dakruiter. Samen met de witte pleisterlaag heeft de kerk een opvallend frisse uitstraling. Binnenin de kerk is een preekstoel uit 1641. De rest van het interieur is aanmerkelijk jonger.

Het orgel werd gebouwd in 1912 door Martin Vermeulen waarbij gebruik gemaakt werd van pijpwerk uit de 18e- en 19e eeuw. In 1971/1975 is het orgel gerestaureerd door Mense Ruiter Orgelmakers en in 1998/1999 door Van der Putten & Veger, daarbij werd de dispositie uitgebreid met een Cornet III in de discant. Het orgel heeft één manuaal met negen stemmen en een aangehangen pedaal. In de kerk staat ook een kistorgel in 1987 gebouwd door Pels & van Leeuwen.

Educatie In 2020 is gestart met de steviger implementatie van educatie in de hele organisatie, waarmee het een structurele plaats krijgt binnen het beleid. De eerste aanzet werd gegeven met de Schoolkerk en de wijze waarop deze werd ontwikkeld en tot stand kwam. Mede hierdoor ontstond het idee bij iedere restauratie of doorbestemming het onderwijs te betrekken, zoals de plaatselijke basisschool of een vakopleiding. Schoolkerk Feest! In Oost en West Op 28 februari was de feestelijke opening van de tentoonstelling Feest! In Oost en West in Garmerwolde, met ongeveer 250 gasten – variërend van dorpelingen, schoolkinderen, collega’s, betrokkenen bij de bouw, subsidiënten tot vertegenwoordigers van het Feest!project uit het hele land. Na de eerste lockdown was de toren open in de weekenden. Vanaf 1 juni tot eind september bezochten 636 betalende bezoekers de toren. AvecPlezier, uitbater van het ontvangstgebouw, bouwde ondanks de maatregelen snel een vaste klantenkring op. Naast toeristen weten bewoners van de randwijken van de stad de Schoolkerk inmiddels te vinden. Via een account is het voor scholen mogelijk online het lesprogramma Feest! In Oost en West te boeken via de speciale website www.schoolkerk.nl. De site ging in januari 2020 live. De lessen voor Feest! In Oost en West worden op locatie in Garmerwolde gegeven en bestaan uit een groepsdialoog en bezoek aan de toren. De Schoolkerkdocenten zijn speciaal opgeleid in de rondleidmethode I ASK. Na een bezoek aan de toren, begeleid door de professionele audiotour, kan de klas op school aan de slag met het speciaal ontwikkelde lesmateriaal. Dit materiaal gaat dieper in op de feesten die in de toren te zien zijn, en sluit aan bij de leefwereld van de kinderen.

Voor de zomer ontvingen we groep 7 en 8 van OBS Garmerwolde, gesitueerd aan de overkant van de weg en Sleutelbewaarder van de kerk. In september begroetten we vijf groepen van verschillende scholen, een aantal viel onder onze partnerverenigingen. Er zijn nu vijf bovenschoolse verenigingen partner van de Schoolkerk (VCOG, Noordkwartier, Marenland. VCMOG, KOC), samen goed voor 65 scholen. Deze scholen gaan in 2021 weer boeken. Als gevolg van corona richten we ons hiervoor op september 2021. Er is een VR-beleving gemaakt van de tentoonstelling in de toren, zodat deze ook toegankelijk is voor mensen die fysiek niet naar boven kunnen. Met een VR-bril kunnen de gewelfschilderingen in de kerk ook van dichtbij worden bewonderd en zal gratis beschikbaar zijn voor bezoekers van de kerk. De oplevering is in het voorjaar van 2021. Uitbreiding aanbod De Schoolkerk wordt het overkoepelende begrip voor alles wat met scholen en educatie te maken heeft binnen de stichting. Zo kan men straks op www.schoolkerk.nl terecht voor het educatieve aanbod zoals Feest! In Oost en West, De kerk als tijdmachine, maar ook voor nieuw te ontwikkelen projecten en kennisdeling in de vorm van lezingen en dergelijke. Op den duur zullen er onder de noemer Schoolkerk ook educatieve activiteiten in de Akerk worden ontwikkeld. Tot slot draagt een structurele plaats voor educatieve onderwerpen in het tijdschrift Groninger Kerken bij aan de volwaardige plaats van educatie in onze organisatie.

Kerst in Schoolkerk Garmerwolde. Foto Ronny Benjamins

Corona Meest ingrijpende consequentie van de Coronapandemie voor de educatieafdeling was de sluiting van de Schoolkerk, vlak na de opening. De afgelopen jaren is stevig gekoerst op een groots openingsjaar, die als gevolg van de pandemie in het water viel. Tijdens de eerste lockdown is een thuisversie gemaakt van De Puzzelkerk, waarbij afbeeldingen uit het boek De kerk als tijdmachine centraal staan. Ondanks corona organiseerden we in oktober tijdens de Kinderboekenweek een voorleesmiddag in Garmerwolde en in Leegkerk. Dit wordt een jaarlijks terugkerend evenement. Samenwerkingen Museum Catharijneconvent Museum Catharijneconvent is al jaren een trouwe en inspirerende samenwerkingspartner van de stichting. Vanuit het museum werd dit jaar de samenwerking tussen de landelijke partners van het Feest-project in 2020 versterkt met online bijeenkomsten en werd er een landelijke promotiefilm gemaakt waarin de samenwerking wordt uitgelegd: www.vimeo.com/482970136 Center for Religion & Heritage RUG en Network Religious Heritage De Stichting Oude Groninger Kerken is onderdeel van een workshopreeks geïnitieerd door Center for Religion & Heritage van de Rijksuniversiteit Groningen. Deze reeks werd opgezet in samenwerking met onderwijsinstellingen en erfgoedorganisaties uit heel Nederland, met gelden uit de Nationale Wetenschapsagenda. De workshop vanuit Center for Religion & Heritage en onze stichting vond op 6 oktober 2020 plaats in de Remonstrantse kerk en de Schoolkerk in Garmerwolde. Future for Religious Heritage Met het netwerk Future for Religious Heritage heeft de Stichting Oude Groninger Kerken een internationaal, Europees platform om zowel de instandhoudingsprojecten van de Groninger kerken als ook de educatieve activiteiten onder de aandacht te brengen van een breder publiek en internationaal werkende erfgoedprofessionals. Doel van dit netwerk is niet alleen kennisuitwisseling, maar ook het tot stand brengen van toekomstige samenwerkingen. Ontvangst schoolklas in de Schoolkerk Garmerwolde. Foto Ronny Benjamins.

MOMAr Ook werken we samen in het project MOMAr (Models of Management for Singular Rural Heritage) dat zich bezighoudt met strategisch denken over het gebruik van cultureel erfgoed en natuur. Doel is om nieuwe modellen te creëren voor economische en sociale ontwikkeling en duurzame oplossingen te zoeken waarbij landelijke gebieden als identiteit worden gekoesterd zonder modellen over te nemen van andere omgevingen. Best practices worden gedeeld ter inspiratie. Door corona vonden alle uitwisselingen online plaats. De participerende landen zijn: Spanje (Zaragoza), Roemenië (Oltenia), Tsjechië (Zuid-Bohemië), Duitsland (Saksen-Anhalt), Frankrijk (Corsica) en Nederland (Groningen). MOMAr wordt mede gefinancierd door Interreg. De provincie Groningen is de trekker voor Nederland. Pedagogische Academie Al jaren hebben we een goede relatie met de twee pabo’s in stad. We werken samen met docenten van NHL-Stenden (module Levensbeschouwing en Godsdienst) en Hanze (Module Erfgoedonderwijs). Dit betekent concreet dat studenten op bezoek komen op een van onze locaties, in combinatie met een college over onze werkzaamheden en visie. In 2020 ging het bezoek niet door, maar is er een ‘digitaal bezoek’ georganiseerd. Op deze manier betrekken we studenten nog vóór ze voor de klas komen bij ons werk, en kunnen we onze kennis en expertise op het gebied van erfgoededucatie delen en verdiepen.

Stichting Kunst & Cultuur Stichting Kunst & Cultuur is de steuninstelling voor cultuuronderwijs in de provincie Groningen en penvoerder van het landelijke Cultuureducatie met Kwaliteit. Deze samenwerking is erg nuttig, want K&C heeft rechtstreeks contact met alle scholen in de provincie (en in Drenthe) en weet daarom wat er speelt op de scholen, en in het cultuuronderwijs in het algemeen. Vanaf 2020 maakt de Schoolkerk deel uit van het programma Culturele Mobiliteit. Dit is een initiatief van K&C, dat scholen aan de randen van onze provincie de mogelijkheid geeft om (eenvoudiger) culturele instellingen te bezoeken. Zij kunnen dan voor één euro met de bus. Van de twaalf boekingen ging er eentje door, toch wijst het initiële aantal aanmeldingen op enthousiasme vanuit de scholen, zeker voor een nieuwkomer in het programma. In 2021 wordt de samenwerking doorgezet. In online bijeenkomsten, zoals bij de opleiding Interne Cultuurcoördinator brengen we het aanbod van de Stichting Oude Groninger Kerken jaarlijks een aantal keer onder de aandacht in verschillende regio’s. Busmuseum Busmuseum Hoogezand verzorgt het vervoer tussen de scholen en de Schoolkerk. Deze samenwerking bevalt ons goed. Kinderen vinden het spannend om in een oude bus (‘rijdend erfgoed’) op pad te gaan, en de kosten zijn aanzienlijk lager dan bij het huren van een touringcar. Voor de toekomst onderzoeken we echter mogelijkheden voor duurzamer vervoer, bijvoorbeeld met een waterstofbus.

Ramadan in Schoolkerk Garmerwolde. Foto Studio 212 Fahrenheit / Roelof Bos. 29

Activiteiten en communicatie In het algemeen konden de verschillende plaatselijke commissies het afgelopen jaar niet doen wat ze het liefste doen: mooie activiteiten organiseren voor het eigen dorp, maar ook voor bezoekers van buiten. Met maximaal 30 personen op anderhalve meter afstand, was het voor sommige kerken niet rendabel om iets te organiseren. Waar dit wel mogelijk was, werd daar in de zomer nog gretig gebruik van gemaakt. Met de derde lockdown in december 2020 is met het invoeren van de avondklok de wereld nog meer op slot gegaan en is bij het schrijven van dit jaarverslag deze lockdown nog altijd van kracht.

Kerk Open Hoewel normaliter veel ruimte wordt gegeven aan de culturele activiteiten in de kerken verspreid over de provincie en in de stad Groningen, vonden er dit jaar zoals gezegd nauwelijks activiteiten plaats. Ondanks de teleurstelling die dit teweeg bracht en men in de verslaglegging vaak sprak over een bijzonder jaar waarin een streep door de activiteiten werd geplaatst, was er ook reden voor optimisme. Het project Kerk Open bleek succesvol en maatschappelijk relevant, en vele plaatselijke commissies hebben het openstellen van de kerk dit jaar als bijzonder en mooi ervaren. Er kwam veel voor terug, niet alleen door middel van de reacties in de gastenboeken, maar ook door middel van kleine donaties in de kerk zelf. Ook leidde het openstellen soms tot meer betrokkenheid vanuit het dorp zelf en zo tot aanmelding van vrijwilligers voor onze stichting. Culturele activiteiten Aan het begin van het jaar vonden er enkele activiteiten plaats op de ‘oude’ manier zoals de MonteverdiDag. Deze vond plaats op verschillende locaties van de stichting in de stad Groningen en werd georganiseerd in samenwerking met het Festival Oude Muziek Utrecht. De dag was uitverkocht en een groot succes. Campagnebeeld 'Blijf je verwonderen'

Ondanks corona gingen enkele grotere projecten wel door: de tentoonstelling Monnikenwerk, diverse zomer-podiumprogrammeringen in kerken door heel Groningen, van Oudeschans tot Zuurdijk, in en rondom de kerken. In de Akerk vonden orgelconcerten plaats en trad meesterpianist Hannes Minnaar op met de Goldbergvariaties. Dit laatste was een initiatief waarmee zes iconische monumenten in Zwolle, Amsterdam, Breda, Naarden, Rotterdam en Groningen het einde van een lange periode van stilte markeerden. In aansluiting op de tentoonstelling Unzipped in het Groninger Museum werd de tentoonstelling GIMME SHELTER in de Akerk georganiseerd in samenwerking met Noorderlicht. Deze is ten gevolge van de lockdown bij het schrijven van dit jaarverslag nauwelijks bezichtigd en inmiddels weer uitgeruimd. Het festival Terug naar het begin was genoodzaakt alles door te schuiven naar 2021. Desondanks organiseerde het samen met de stichting op de dagen waarop het festival zou plaatsvinden een drietal livestreams vanuit de Akerk om van zich te laten horen en fans een hart onder de riem te steken. 31

Donateurs en bezoekers Eens per jaar ontmoet de Stichting Oude Groninger Kerken haar donateurs elders in het land. Deze ontmoeting is bedoeld voor diegenen die niet goed meer in staat zijn ons cultureel erfgoed in Groningen te bezoeken, maar wel donateur zijn. Op 22 januari 2020 vond deze ontmoeting plaats in Museum Catharijneconvent in Utrecht, de aanleiding voor deze locatie vormde de tentoonstelling North & South. Als partner in het Grootste Museum van Nederland en het project Feest! Weet wat je viert was Museum Catharijneconvent een logische keuze.

Kennisdeling en digitalisering De digitalisering van onze gegevens wat betreft de roerende goederen, de kerkhoven en documenten in de mediatheek als restauratiedagboeken en archiefonderzoeken, heeft dit jaar, naast de verdere uitbreiding van onze beeldbank, de nodige aandacht gekregen. Wat betreft de roerende goederen vindt dit plaats in het kader van ‘Kerkcollectie digitaal’ van Museum Catharijneconvent in Utrecht. Resultaten van dit omvangrijke werk zijn beter zicht- en vindbaar op onze geheel vernieuwde website. Wij presenteren topstukken uit onze collectie op www.collectiegroningen.nl, een samenwerking van alle erfgoedorganisaties in de provincie Groningen. Digitaal, in hoge kwaliteit en rechten-vrij, voor iedereen toegankelijk.

Onze donateurs ontvangen vier keer per jaar het tijdschrift Groninger Kerken. Hierin komen niet alleen de werkzaamheden van de stichting regelmatig aan bod, maar verschijnen er ook bijdragen van (kunst)historici en andere specialisten die dieper ingaan op een bepaald onderzoek of onderwerp. Het aantal donateurs staat dit jaar op 6.277. Na een aantal jaren net iets op of onder de 6.000 te hebben gestaan, is het aantal donateurs nu weer groeiende. Pers en publiciteit Er is in 2020 veel aandacht geweest voor de Schoolkerk in de pers. Niet alleen van Radio Noord en OogTV. Radio 5 ‘Zin in Weekend’ wijdde er een drieluik aan, tijdens de bouw en na de oplevering. Tevens verschenen we in het programma ‘Onderweg naar de regio’ van RTL4.

Campagnebeeld 'Kerk Open'

Daarnaast waren diverse medewerkers van instandhouding regelmatig te horen op de regionale en landelijke radio, in interviews op digitale tv en in de landelijke en regionale dagbladen. Ook verschenen er interviews in vakbladen. Om mensen in heel Nederland bewust te maken van het unieke erfgoed in het noorden, richtte in juni/juli 2020 de donateurscampagne ‘Wordt het dit jaar Marseille of Marsum’ zich met een kwinkslag op de thuisblijvers. En met resultaat. Aan het eind van het jaar ontwikkelde de stichting een meer contemplatieve campagne waarbij de focus lag op verwondering voor ons erfgoed. Deze was zowel te zien op driehoeksborden in de hele provincie als in advertenties en spotjes op tv. 32

'GIMME SHELTER' in de Akerk Groningen

Personeel en organisatie Personeel De omvang van de personeelsformatie van de Stichting Oude Groninger Kerken (exclusief de medewerkers die werkzaam zijn voor kortlopende projecten (0,28 fte) of voor BLG 1,63 fte) is aan het einde van het verslagjaar 13,43 fte. Op 20 januari 2020 trad mevrouw drs. Patty Wageman in dienst van de stichting als directeur. Het salaris van de directeur wordt bepaald aan de hand van het handboek functiewaardering van de CAO Woondiensten. Zij heeft geen gratificaties of extra vergoedingen ontvangen. De directeur werkt op basis van het directiereglement. Er zijn geen nieuwe overeenkomsten afgesloten of lopende overeenkomsten gewijzigd die voorzien in de beloningen die hoger zijn dan de norm vastgesteld in de Wet normering bezoldiging topfunctionarissen publieke en semipublieke sector (WNT). Het bestuur voert een voortgangsgesprek met de directeur en evalueert de samenwerking. Binnen de Stichting Oude Groninger Kerken en Bijzondere Locaties Groningen bv (BLG) voert de directeur de voortgangsgesprekken en werkoverleggen. Door corona vonden deze overleggen vanaf maart 2020 grotendeels digitaal plaats en werden er regelmatig digitale nieuwsbrieven verstuurd om iedereen op de hoogte te houden van de landelijke ontwikkelingen.

Hiermee kwam de secretariële ondersteuning voor instandhouding vacant. Besloten is deze functie uit te breiden met die van het directiesecretariaat. Deze nieuwe functie werd per 1 september vervuld. Met de structurelere basis van de afdeling Educatie in de organisatie zal deze in de toekomst worden uitgebreid maar is deze door corona uitgesteld. Aan het begin van 2020 vertrok een medewerker die deels op deze afdeling werkte en zich deels bezighield met het beleid van de stichting. Thuiswerken Als gevolg van corona moest er vanaf 15 maart per omgaande thuisgewerkt kunnen worden. De afdeling ICT heeft dit in zeer korte tijd verzorgd. Alle vaste kantoormedewerkers van de stichting ontvingen een laptop en een mobiel. Ook kon men tijdelijk gebruik maken van bureaustoelen van kantoor. Inzake bereikbaarheid bleef het secretariaat deels fysiek bemand op kantoor, maar kon de telefoon worden doorgeschakeld. Ziekteverzuim Het ziekteverzuim was het afgelopen jaar, ondanks corona, zeer laag (1,5%).

Veranderingen in de organisatie In 2020 werd de organisatie opnieuw tegen het licht gehouden. Daaruit kwam naar voren dat in de toekomst druk zal ontstaan op de afdeling Instandhouding, aangezien het aantal verwervingen over de afgelopen jaren gestaag is gegroeid. Ook is er besloten het beleid voor duurzaamheid en energie, kerkhoven en biodiversiteit te verdiepen en structureel deel uit te laten maken van de afdeling Instandhouding. Deze aandacht was al groeiende en is nu geëffectueerd. Op grond daarvan werd voor het beheer van terreinen en aandacht voor biodiversiteit een zelfstandige functie gecreëerd. drs. Patty Wageman. Foto Sake Elzinga.

Vrijwilligers De vrijwilligers worden via verschillende kanalen geïnformeerd over de ontwikkelingen binnen de stichting. Voor de vrijwilligers bestaat er het Vrijwilligersplatform dat een adviserende en vertegenwoordigende rol heeft van alle vrijwilligers naar het bestuur en de directeur. Daarnaast is er nog het Werkoverleg vrijwilligers. Hierin komen enkele afgevaardigden van verschillende plaatselijke commissies bijeen om best practices en ideeën uit te wisselen over activiteiten die er spelen of vragen die er leven. Alle vrijwilligers worden door middel van een digitale nieuwsbrief maandelijks op de hoogte gesteld van nieuwe ontwikkelingen binnen de organisatie.

Vrijwilligersbeleid Het vrijwilligersbeleid 2017-2020 van de stichting geeft een overzicht van de taken, verantwoordelijkheden, bevoegdheden, vergoedingen en de uitgangspunten voor de participatie, de relatie tussen vrijwilligers en betaalde krachten en de begeleiding en scholing. Samen met het Vrijwillligersplatform is het vrijwilligersbeleid 2017-2020 opnieuw onder de loep genomen en zijn we gekomen tot een uitgebreider beleidsplan dat de komende vier jaar zal worden gebruikt om dit verder aan te scherpen en te verfijnen. Het nieuwe beleidsplan is in de laatste bestuursvergadering van 2020 goedgekeurd en zal in 2021 worden uitgevoerd. Met het oog op het jaar van de vrijwillige bijdrage in 2021, onderzoeken we hoe we de rol die onze vrijwilligers in onze stichting spelen als voorbeeld kan dienen voor andere organisaties. Om onze aandacht voor de vrijwilligers te vergroten is er in januari 2021 een vrijwilligerscoördinator aangesteld. Uithangbord bij de Donatuskerk in Leermens

Bijeenkomsten In februari is de jaarlijkse vrijwilligersbijeenkomst gehouden. Het Vrijwilligersplatform kwam als gevolg van corona slechts één keer bijeen. Het Werkoverleg met plaatselijke commissies is een paar keer bij elkaar geweest. Als gevolg van corona was het voor vele plaatselijke commissies nauwelijks mogelijk om activiteiten te organiseren. Wel hebben ze wanneer het kon de kerk opengesteld voor individueel bezoek. Dit werd door bezoekers zeer gewaardeerd, zoals ook blijft uit mooie opmerkingen in onze gastenboeken.

Vooruitblik 2021 Hoewel Corona nog altijd zorgt voor veel onzekerheid, biedt de mogelijkheid op vaccinatie hoop. Het jaar 2021 treedt de Stichting Oude Groninger Kerken daarom positief tegemoet. Er staan voor onze kerken en kerkhoven meerdere projecten in de steigers op het gebied van restauratie, onderhoud en doorbestemming, onder meer in Middelstum, Zeerijp, Grootegast, Grijpskerk, Visvliet, Den Andel, Harkstede, Onderdendam, Spijk, Onderdendam, Obergum, Ulrum, Beerta, Overschild, Wittewierum, ’t Zandt, Wirdum, KielWindeweer en Spijk. Ook zullen de plannen voor de Akerk verder worden onderzocht en ontwikkeld.

In het voorjaar lanceren we een nieuwe website: De kerk als podium. Op deze site kunt u terecht voor vraag & aanbod van het cultureel gebruik van onze SOGK-kerken. Alle faciliteiten van de kerken worden hierop ontsloten en ook kan men hier terecht voor de programmering in de kerken. In samenwerking met SPOT Groningen wordt in het seizoen 2021-2022 een serie concerten onder de titel ODE georganiseerd in diverse kerken in de provincie. Doel is podiumkunst te brengen op unieke locaties als ode aan de plek, de kunst en de mensen die het maken en ervan genieten. De Schoolkerk in Garmerwolde opent zodra het weer kan haar deuren voor vele basisscholen die het afgelopen jaar al hadden gereserveerd. Ook werkt de Schoolkerk aan een lesmodule voor de brugklassen van middelbare scholen voor het project Feest! In Oost en West. En: 2021 is het Jaar van de Vrijwillige Inzet. De Stichting Oude Groninger Kerken als Vrijwilligersorganisatie, zal hierin participeren met en voor haar vrijwilligers. Uitkijkpunt toren Schoolkerk Garmerwolde. Foto Ronny Benjamins.

Financiën Effect corona Als gevolg van de uitbraak van Covid 19 werden de scholen gesloten en zijn nagenoeg alle activiteiten stilgevallen. De stichting heeft via de FMOG aanspraak gemaakt op de regeling NOW 1. Gedurende 2020 zijn er meerdere enquêtes en externe vragen ontvangen met betrekking tot onze situatie en ten aanzien van de diverse regelingen om het effect van corona te inventariseren en te onderzoeken. Dit gaf extra werkdruk op de afdeling Financiën. Het resultaat oversteeg, met name door de coronacrisis, het in de begroting 2020 geprognosticeerde verlies van € 791.000 en sloot af met een negatieve mutatie reserve als bron van inkomsten van € 1.251.838. De financiële gevolgen konden weliswaar worden opgevangen, maar het geeft tegelijkertijd aan hoe groot de impact van de coronapandemie op de stichting is geweest. Dit extra verlies van wordt veroorzaakt door het afsluiten van een aantal projecten en daarmee het nemen van de eigen bijdrage in een project. Het project Schoolkerk in Garmerwolde bijvoorbeeld had een eigen bijdrage van € 326.787. Risicomanagement Het bestuur heeft besloten om voor de meerjarenplanning budgettair bij de Stichting Oude Groninger Kerken uit te gaan van een niet-sluitende exploitatie. Als dit zich ook daadwerkelijk voordoet, dan zal het tekort voor dat jaar uit de eigen reserves worden gedekt. Op basis van de gezonde stand van de reserves zal de continuïteit hierdoor niet direct in gevaar komen.

Orgel in de kerk van Noordbroek

CBF Keurmerk De Erkenning is het keurmerk voor goede doelen dat door het CBF, Toezichthouder Goede Doelen wordt uitgegeven. Met de Erkenning laten organisaties zien dat ze voldoen aan strenge kwaliteitseisen. Voor grotere organisaties gelden uiteraard andere eisen dan voor kleinere. Circa 80 procent van het particuliere geefgeld staat inmiddels onder toezicht van het CBF. Aan een Erkend Goed Doel geven wordt gemakkelijker omdat de organisatie daadwerkelijk bijdraagt aan een betere wereld, zorgvuldig omgaat met elke euro, verantwoording aflegt en zich onafhankelijk laat controleren. Het CBF-Erkenningspaspoort toont op een eenduidige en neutrale wijze de belangrijkste informatie van een Erkend Goed Doel. Transparantie in één oogopslag dus. Het paspoort bevat zowel kwalitatieve informatie over de doelstelling en activiteiten van de organisatie als financiële kengetallen. Deze laatste zijn door het CBF gevalideerd. Eén keer per jaar vindt er een evaluatie plaats met het organisatiebureau van het CBF Keurmerk. In 2020 vond dit online plaats. Ook in 2021 mogen wij het keurmerk opnieuw hanteren voor onze stichting. Governance De Stichting Oude Groninger Kerken onderschrijft de navolgende gedragscodes en richtlijnen uit de Erkenningsregeling Goede Doelen Nederland: • •

De Code Goed Bestuur De Regeling beloning directeuren van goede doelen

De Stichting hanteert een gedragscode voor het gebruik van de sociale media, de communicatie in het kader van de aardbevingsproblematiek en de databeveiliging. 41

Fondsen en Legaten Het afgelopen jaar ontving de stichting zes legaten en nalatenschappen. Er werden geen fondsen op naam opgericht. Donateurs Het aantal donateurs bedroeg aan het einde van het jaar 6.277. Beleggingscommissie Zoals de beleggingscommissie in zijn jaarverslag schreef is het jaar 2020 waarschijnlijk het meest bizarre beleggingsjaar ooit geweest. Het jaar begon met een voortgaande stijging van de beurzen. De rentes bleven op de zeer lage niveaus die we in 2019 en in voorgaande jaren ook zagen. Maar in de loop van maart sloeg de paniek toe. Het coronavirus kreeg de wereld en ook de beleggers in haar greep. Beurzen daalden wereldwijd in enkele weken met 25-35%. In de loop van de zomer herstelden deze zich verrassend genoeg tot het niveau van voor de virusuitbraak en bleven de beurzen de rest van het jaar stijgen. Dit allemaal ondanks het feit dat de reële economie wereldwijd daalde, weliswaar met kleinere cijfers dan bij het begin van de pandemie was verwacht. Dit alles bij min of meer gelijkblijvende zeer lage, en bij de zeer goede debiteuren, negatieve rentes. Ondanks het behoudende beleggingsbeleid heeft deze ontwikkeling ertoe geleid dat het beleggingsresultaat over het kalenderjaar 2020 licht negatief is geweest, namelijk 0,7% van het beginvermogen. In december vond een pitch plaats met enkele banken om de beleggingsportefeuille in 2021 te kunnen verdelen over twee banken. Deze had als resultaat dat met ingang van 2021 naast de ING ook Optimix een deel van het vermogen zal beleggen. Dienstverlening FMOG De Stichting Oude Groninger Kerken verzorgt de salarisadministratie van de aangesloten leden van de Federatie Monumentenorganisaties Groningen. Ook levert het diensten op het gebied van ICT en geeft het antwoord op vragen op het gebied van financiën en HR. Omdat de aangesloten instellingen steeds zelfstandiger functioneren wordt onderzocht in hoeverre de koepel FMOG in de toekomst nog levensvatbaar is.

Detail buitenmuur kerk van Godlinze

VBMK De Stichting Oude Groninger Kerken verzorgt de ledenadministratie van de Vereniging Beheer Monumentale Kerken (VBMK). De directeur heeft zitting in het bestuur van de VBMK. 43

Bestuur, raad van commissarissen, raad van advies, vrijwilligersplatform en personeel Naleving Cultural Governance Code Het bestuur onderschrijft de Code Goed Bestuur voor Goede Doelen en handelt overeenkomstig. In deze verantwoordingsverklaring legt het bestuur verantwoording af over drie algemeen geldende principes: • • •

Onderscheid de functies besturen en uitvoeren Optimaliseer de effectiviteit en de efficiency van bestedingen Optimaliseer de omgang met belanghebbenden

Onderscheid besturen en uitvoeren De Stichting Oude Groninger Kerken heeft in haar statuten en reglementen de functie ‘besturen’ en ‘uitvoeren’ duidelijk gescheiden. Het bestuur bestuurt de stichting, maar heeft via een reglement de directeur gemachtigd diverse taken uit te voeren. De directeur opereert op basis van het door het bestuur vastgestelde meerjarenbeleidsplan met meerjarenbegroting en de jaarlijks geactualiseerde begrotingen en jaarstukken. Eén keer per jaar evalueert het bestuur zijn eigen functioneren evenals dat van de individuele leden en het functioneren van de directeur. Er is een profiel opgesteld waaraan het bestuur in zijn geheel en elk individueel lid van het bestuur moet voldoen. Het bestuur vergadert minimaal viermaal per jaar. Het bestuur voorziet zelf in zijn vacatures. Benoeming Avondsmaaltafel in kerk van Garnwerd

geschiedt voor een termijn van vier jaar en herbenoeming is mogelijk voor maximaal twee periodes van vier jaar. Aftreden geschiedt conform een rooster van aftreden. Het bestuur legt door middel van het jaarverslag en de jaarrekening verantwoording af over het gevoerde beleid. Het bestuur wijst uit zijn midden vier auditcommissies aan: organisatie, financiën, inhoud en marketing en fondswerving. De auditcommissies vergaderen minimaal eenmaal per jaar. De auditcommissie financiën bereidt de besluitvorming over de (meerjaren) begroting en de jaarstukken voor en overlegt onder andere met de accountant. De beleggingscommissie adviseert bestuur en directie gevraagd en ongevraagd over het ontwikkelen en wijzigen van het beleid ten aanzien van het beleggingsstatuut, evenals het rapporteren over de uitvoering van het vermogensbeheer. Bestuur en directeur worden in het uitoefenen van hun taken bijgestaan door de raad van advies en het vrijwilligersplatform. De raad van advies adviseert over strategische beleidskeuzes en de maatschappelijke positionering van de stichting. Het vrijwilligersplatform is betrokken bij de uitvoering van het vrijwilligersbeleid. Beide organen van de stichting beschikken over een reglement. 45

Effectiviteit en efficiency van bestedingen Door het vaststellen van het meerjarenbeleidsplan en meerjarenbegrotingen en de daaruit voortvloeiende jaarlijkse werkplannen en begrotingen geeft het bestuur richting aan de doelstellingen van de stichting. Het monitoren en evalueren van de uitvoering van activiteiten en processen vindt plaats door een kritische beoordeling van de tussentijdse (voortgang) rapportages van de directeur en het jaarverslag. De administratieve organisatie en interne controle worden jaarlijks getoetst door de accountant. Periodiek worden de procedures geactualiseerd. De directeur voert voortgangsgesprekken met de betaalde medewerkers, het bestuur met de directeur.

Bestuur In de samenstelling van bestuur van de stichting zijn geen veranderingen opgetreden. Het bestuur heeft vijf keer vergaderd. Als gevolg van corona vonden de meeste vergaderingen digitaal plaats. Aan het eind van het jaar vond het functioneringsgesprek plaats met de directeur en evalueerde het bestuur zijn eigen functioneren.

Omgang met belanghebbenden De Stichting Oude Groninger Kerken streeft naar een open relatie met belanghebbenden die zijn onder te verdelen in vrijwilligers en betaalde arbeidskrachten, donateurs, schenkers, relaties, bedrijven, overheden, huurders, bewoners en omwonenden, bezoekers, kerkelijke, culturele en maatschappelijke (erfgoed) organisaties en andere betrokkenen. De inhoud en de kwaliteit van de verstrekte informatie vanuit de centrale organisatie worden door de directeur gewaarborgd. De communicatiemedewerker is verantwoordelijk voor het stroomlijnen en optimaliseren van de interne en externe communicatie.

Elles Bulder, vice-voorzitter Aftredend 31-12-21, herkiesbaar Onbezoldigde functies • Voorzitter Oldambt verbindt • Bestuurslid Stichting Terug naar het begin • Voorzitter van de FMOG • Lid Raad van Toezicht van Cultuurhistorisch Centrum Oldambt • Lid Commissie Wetenschappelijke Integriteit Hogescholen Noord- en Oost-Nederland • Lid Stuurgroep van de ‘Kennistafel Leefbaar & kansrijk Groningen’ • Lid Wetenschappelijk comité REHABEND 2020

De specifieke doelgroepen worden geïnformeerd door middel van diverse communicatiemiddelen zoals het kwartaalblad Groninger Kerken, het jaarverslag, folders, publicaties, digitale nieuwsbrieven, persberichten, de website en de sociale media en door deelname aan diverse overlegorganen en samenwerkingsverbanden. Het communicatiebeleid is vastgelegd in het meerjarenbeleidsplan. Het communicatiebeleid is erop gericht om een optimale relatie te hebben met belanghebbenden en hen gericht te informeren over belangen, ontwikkelingen en de besteding van de ontvangen gelden.

Cor Kool, secretaris Aftredend 31-12-23, niet-herkiesbaar Onbezoldigde functies • Ledenraadslid Rabobank Stad en Midden Groningen • Secretaris Stichting Terug naar het begin

De stichting beschikt over een vastgelegde procedure om eventuele klachten correct af te handelen. Daarnaast heeft de stichting een code voor het gebruik van de sociale media, de communicatie in het kader van de aardbevingsproblematiek en de databeveiliging.

Errit Bekkering, lid Aftredend 31-12-22, herkiesbaar Onbezoldigde functie • Penningmeester Terug naar het begin

Bestuursleden ontvangen geen bezoldiging voor hun werkzaamheden. De samenstelling van het bestuur is als volgt: Pim de Bruijne, voorzitter Aftredend 31-12-22, herkiesbaar Onbezoldigde functie • Voorzitter Stichting Terug naar het begin

John Wolters, penningmeester Aftredend 31-12-22, niet-herkiesbaar Onbezoldigde functie • Bestuurslid Stichting Terug naar het begin

Marieke van Zanten, lid Aftredend 31-12-21, herkiesbaar Onbezoldigde functies • Lid Commissie Monumenten Prins Bernhard Cultuurfonds • Bestuurslid Stichting Terug naar het begin

Betaalde functies • Directeur Onderzoeksbureau Elles Bulder • Lector Hanzehogeschool Groningen

Betaalde functie • Asset manager Stichting Woonconcept

Betaalde functies • Directeur FAB dienstverlening bv • Directeur BEAK Vastgoedbeheer bv

Betaalde functie • Business Development Manager N.V. NOM

Betaalde functie • Adviseur Ruimtelijke kwaliteit Erfgoed Het Oversticht

Raad van Commissarissen Bijzondere Locaties Groningen BV Als gevolg van corona heeft de Raad van Commissarissen per e-mail over de jaarstukken vergaderd en deze goedgekeurd. In de samenstelling van de Raad van Commissarissen BLG BV zijn geen veranderingen opgetreden. De commissarissen ontvangen geen bezoldiging voor hun werkzaamheden. De samenstelling van de Raad van Commissarissen BLG BV is als volgt: Harm Post, voorzitter Onbezoldigde functies • Honorair Consul van Noorwegen • Secretaris stichting Kinderboekenhuis Winsum • Voorzitter stichting Maggie’s Nederland • Bestuurslid stichting Walkyre Echo’s • Voorzitter stichting GRQ Business Network

Betaalde functies • Directeur Exploitatiemaatschappij Haven Lauwersoog • Ambassadeur Maritiem Urk • Raad van Advies Powerfield • Raad van Commissarissen AG Ems • Raad van Commissarissen Port of Harlingen

Anita Lantermans, lid Onbezoldigde functie • Voorzitter Goede Rede Concerten Almere Ingeborg Walinga, lid Onbezoldigde functies • Lid Raad van Toezicht Marketing Groningen • Voorzitter directeurenoverleg Vereniging van Nederlandse Orkesten (NVO) Lambert Zwiers, lid Onbezoldigde functies • Voorzitter Nederlandse Vereniging Waterschap Bestuurders Bedrijven • Bestuurslid Stichting ter Bevordering Ruimtelijke Wetenschappen • Voorzitter Technologie Centrum Noord Nederland • Voorzitter Raad van Advies Vliegbasis Leeuwarden

Betaalde functies • Algemeen Directeur Noord Nederlands Orkest • Freelance auteur cultuurtijdschrift Ons Erfdeel

Betaalde functies • Lid Raad van Toezicht De Hoven • Lid Algemeen Bestuur Waterschap Noorderzijlvest

Raad van Advies Als gevolg van corona kwam de Raad van Advies slechts één keer bijeen voor een vergadering. Aan het eind van het jaar overleed Ben Warner, voorzitter van de Raad van Advies. De Raad van Advies is als volgt samengesteld:

De Beleggingscommissie De beleggingscommissie kwam het afgelopen jaar vijf keer bijeen. De samenstelling van de commissie bleef onveranderd, hoewel een lid heeft aangegeven aan het eind van het jaar te willen stoppen. De commissie bestond uit de volgende leden:

Vrijwilligersplatform Het vrijwilligersplatform kwam in 2020 één keer bijeen als gevolg van corona. Het platform bestaat uit:

Dhr. A. Warner, voorzitter Dhr. L.O Giethoorn, lid Mevr. H.H. Hijmans, lid Dhr. F.R.H. Smit, lid Dhr.A.B. Riemeijer, lid Dhr. A.M.J. Vogd, lid Mevr. A. de Winter-Wijffels, lid

Jacob Kielman, voorzitter Judith Gallandat-Huet, voorzitter Geert Jansen, lid John Wolters, lid, tevens bestuurslid Stichting Oude Groninger Kerken

Margreet Bakker, voorzitter Marienus Beukema, lid Jacobien Louwes, lid Anja Groeneveld-Smit, lid Riet van Eijden, lid Wim Wildeboer, lid

Personeel Stichting Oude Groninger Kerken Projectmedewerker erfgoededucatie I. Basteleur Bouwkundige J. Bekooy Administratief medewerker voor BLG M. Bijl (0,22 fte) Controller (overeenkomst in opdracht) J. Borgers (0,22 fte) Systeembeheerder M.A. Breukink Directiesecretariaat / secretariaat instandhouding (vanaf 1 september 2020) M. Eriks Administrateur C. de Graaf Administratief medewerker J.J. Kloosterhuis (0,89 fte) Secretariaatsmedewerker L. van Nuysenburg Interieurverzorger M. Roemeling (0,31 fte) Beleidsmedewerker/projectleider Feest (tot 1 mei 2020) A.M.M. van Rijn (0,89 fte) Bouwkundige M. van Santen Medewerker instandhouding en groenmanagement M. van der Waart Bouwkundige C. Velvis (0,94 fte) Directeur (vanaf 20 januari 2020) P. Wageman Onbezoldigde functies • Lid Werkgroep Advies Raad Frank Mohr Institute • Bestuurslid Stichting Saskia Boddeke & Peter Greenaway Projects • Lid Grote Kerken Overleg • Lid Funerair Platform (Terebinth/Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) • Lid Raad van Advies Vereniging Groninger Monument Eigenaren Informatiespecialist S.M. Wierda (0,56 fte) Medewerker communicatie en vrijwilligersmanagement A.H. Woldring Secretariaatsmedewerker T. Zuiderbaan (0,89 fte) Bijzondere Locaties Groningen B.V. (BLG) Directeur P. Wageman Huismeester V. Lo-Sie-Sen Huismeester J. Roelaarts (0,63 fte)

Geconsolideerde jaarrekening Risicomanagement Voor de komende meerjaars planningperiode heeft het bestuur besloten om budgettair bij de SOGK uit te gaan van een niet-sluitende exploitatie. Indien dit zich ook daadwerkelijk gaat voor doen, kan het tekort voor enig jaar gedekt worden uit de eigen reserves. Beleggingsbeleid en inzicht in de vermogensrisico's Effecten De effectenportefeuilles waarin de vermogens van SOGK, SWRI en STZ zijn belegd worden beheerd door ING Private Banking. De verschillende effectenportefeuilles worden als één beleggingsportefeuille beheerd. Dit geldt ook voor de bij de verschillende portefeuilles behorende liquiditeiten. Toerekening van het beleggingsresultaat aan de verschillende stichtingen gebeurt naar rato van de inbrengwaarde van de betreffende portefeuilles. In januari 2005 is het beleggingsbeleid van de Stichting vastgelegd en wordt sindsdien elk jaar in januari getoetst en waar nodig gradueel bijgesteld. Doelstelling Het beleggingsbeleid van de SOGK is erop gericht om de volgende doelstellingen te realiseren: • De instandhouding van de waarde van de afzonderlijke vermogens van de stichtingen conform de richtlijnen van deze fondsen dan wel hun oprichters; • Voldoen aan de voorwaarden van het CBF-keurmerk; Inhoud geven aan een maatschappelijk verantwoord beleggingsbeleid waarbij bewust rekening wordt gehouden met financiele, sociale, governance en milieu-overwegingen. Met name worden uitgesloten beleggingen in de porno- en wapenindustrie alsmede industrieën die gebruik maken van kinderarbeid.

Zaalopstelling tijdens de coronapandemie in de Akerk van Groningen

Strategische mix, bandbreedtes, benchmarks, restricties Vastrentende waarden • Indien de debiteur door een downgrading niet meer aan de BBB/Baa-rating voldoet, moet de positie binnen 6 maanden worden afgewikkeld. • De investering per debiteur mag niet meer bedragen dan 5% van het totaal geïnvesteerde bedrag in bedrijfsobligaties. • De 5%-limiet moet worden gezien als een indicatie voor de beheerder. • Als deze limiet wordt overschreden, hoeft niet onmiddellijk tot verkoop te worden overgegaan om weer binnen de limiet te komen. • Als een debiteur zowel in de aandelen- als de obligatieportefeuille voorkomt, dan moet de aandelenpositie worden meegenomen in de berekening van de 5%-limiet. Zakelijke waarden • Indien een debiteur door een downgrading niet meer aan de minimale rating van A/A3 voldoet, dan moet deze positie binnen 6 maanden worden afgewikkeld. Rapportage De vermogensbeheerder rapporteert op kwartaalbasis aan de beleggingscommissie. Driemaal per jaar, in februari, mei en oktober licht de beheerder de “performance” van de portefeuille mondeling toe in het licht van de ontwikkelingen op de financiële markten. Gezien de verschillen tussen onze portefeuille en de samenstelling van de benchmarks, wordt hiermee niet de performance van de vermogensbeheerder getoetst, maar de beleidskeuzes die door de beleggingscommissie zijn voorgesteld. Onroerend goed De beleggingen in onroerend goed betreffen een vanuit nalatenschap verkregen woningen en pastorieen, verkregen als deel van de overnamesom, dan wel nalatenschap. De objecten worden als beleggingsobject aangehouden en tegen marktconforme condities verhuurd. 51

Strategische mix, bandbreedtes, benchmarks, restricties Vermogenscategorie

Strategische mix

Bandbreedte

Liquiditeiten

Benchmarks

€ 500.000

20%

= 10% vermogen

Min. 20% Pan Eur. Aggr. AAA total return

AA/Aa

≈ Jaarlijkse cashflow min. marktkap. van obl € 2 miljard per deb.

Bloomberg Barclays Buffer AAA/Aaa

Restricties Uitsluitend in € (geen valutarisico)

Strategische mix obligatieportefeuille

60%

Onder beheer

BBB/Baa

20%

40%

High Yield

Marktgemiddelde

Materiele vaste activa Gebouwen Renovatie Remonstrantse kerk Upgrading / uitbreiding Der Aa-kerk Noordaanbouw Der Aa-kerk Inventaris kerkgebouwen (inclusief kunstwerken) Bedrijfsmiddelen

Beleggingen Deposito's Effecten Onroerend goed

20% - 45%

Pan Eur. Aggr. AAA total return

Geen financials Beleggingsfondsen

Vorderingen – Debiteuren – Omzetbelasting – Overige vorderingen – Overlopende activa – Overlopende activa geconsolideerd

3 jaren

Onderhanden projecten Min. marktkap. van € 2 miljard per ond., min. rating A-/A3

Strategische mix zakelijke waarden

40%

80%

Beleggingen in GPB Ontwikkelde markten buiten Europa Financials

Indirect vast goed

70% - 90%

Max. 10%

20%

891.147 16.715.645 2.410.000

Voorraden

30% - 50%

Zakelijke waarden

102 1.221.990 69.377 22.358 p.m. 132.743 1.329.090

Liquide middelen

Ontwikkelde markten Europa

105 1.112.503 60.348 20.565 p.m. 135.569

1.446.570

891.167 17.620.929 2.137.000 20.016.792

20.649.096

10.926

10.584

15% - 30%

max. 7%

Duration

31-12-2019

Activa

15% - 30% Bloomberg Barclays

A/A3

Geconsolideerde balans per 31-12-2020 en 31-12-2019 (na bestemming exploitatiesaldo)

31-12-2020

Onderverdeling per categorie

50% – 70%

Vastrentende waarden (incl. liquiditeiten)

Jaarrekening

10% - 30%

186.339 230 1.258.833 257.847 0 478.515

1.703.248

2.872.603

2.085.218

622.998

917.645

25.330.923

26.812.362

MSCI Eur. tot. return net div. reinvested

MSCI USA tot. return net div. reinvested (€)

Max. 15%

Max. 5%

106.265 0 74.540 297.710 0

VS, Canada, Japan, Australië, unhedged Geen Z-Europese

Geen

Geconsolideerde Staat van baten en lasten 2020

31-12-2020

Begroting 2020

31-12-2019

Passiva Reserves en fondsen Continuïteitsreserve per 1 januari Toevoeging continuïteitsreserve Onttrekking continuïteitsreserve

Realisatie 2019

Begroting 2021

Baten

690.254

Saldo continuïteitsreserve per 31 december Reserve als bron van inkomsten per 1 januari Mutatie reserve als bron van inkomsten

Realisatie 2020

690.254 1.007.271 – 1.007.271 690.254

14.408.677 – 1.251.838

Saldo reserve als bron van inkomsten per 31 december Vrij besteedbaar t.b.v. activa bedrijfsmiddelen Reserve waardeverschillen effecten Bestemmingsreserves door bestuur bepaald

Particulieren Bedrijven Subsidies overheden Verbonden organisaties Andere organisaties zonder winstoogmerk

1.059.750 567.540 1.260.664 0 893.500

873.374 827.390 870.777 813.156

2.280.278 824.378 1.827.617 0 1.147.714

1.010.750 562.300 1.243.950 893.500

Som van de geworven baten

3.781.454

3.384.679

6.079.987

3.592.000

0 0

959.800

– 154.538

2.088.029

949.000

4.741.254

3.230.158

8.168.016

4.541.000

Besteed aan de doelstellingen Instandhouding Promotie

3.738.214 972.954

3.221.378 646.877

4.060.166 1.316.038

3.740.317 806.957

Totaal besteed aan de doelstellingen

4.711.168

3.868.255

5.376.204

4.547.274

Kosten werving baten Kosten eigen fondsenwerving Kosten tijdschrift

56.036 72.515

137.680 94.584

104.073 91.518

63.271 72.971

Totaal kosten werving baten

128.551

232.264

195.591

136.242

274.269

250.047

305.125

278.984

Som der lasten

5.114.015

4.350.566

5.876.920

4.962.500

Saldo baten en lasten uit exploitatie Mutatie onderhanden projecten

– 372.761 0

– 1.120.408 – 294.647

2.291.096 109.366

– 421.500 0

Saldo van baten en lasten

– 372.761

– 1.415.054

2.400.461

– 421.500

Mutatie bestemmingsfondsen door derden bepaald Mutatie bestemmingsreserves door bestuur bepaald Mutatie reserve waardeverschillen Mutatie vrij besteedbaar Mutatie continuïteitsreserve Mutatie reserve als bron van inkomsten

– 6.050 87.510 – 500.000 0 0 791.301

3.543 – 653.778 725.941 87.510 0 1.251.838

148.755 – 280.762 – 1.348.689 87.510 0 – 1.007.275

0 87.510 – 500.000 0 0 833.990

372.761

1.415.054

– 2.400.461

421.500

690.254 13.401.402 1.007.275

13.156.839

14.408.677

875.100 1.048.538 7.344.203

962.610 1.774.479 6.690.425

Baten als tegenprestatie voor de levering van producten en/of diensten Overige baten Saldo van baten en lasten beleggingen

Totaal baten Saldo per 31 december

23.114.934

24.526.445

1.627.892

1.631.435

24.742.826

26.157.880

Lasten Bestemmingsfondsen door derden bepaald Totaal eigen vermogen Langlopende schulden Direct dienstbaar aan doelstelling Hypotheek

14.429 0

Kortlopende schulden – Crediteuren – Omzetbelasting – Overlopende passiva – Overlopende passiva geconsolideerd

396.631 7.200 49.582 134.684

14.429

467.675 0 26.914 145.466

Beheer en administratie Kosten beheer en administratie

588.097

640.055

25.330.923

26.812.362

Grondslagen voor waardering en resultaatbepaling

Grondslagen voor de waardering van activa en passiva

Algemeen Doelstelling (artikel 1 en 2 van de statuten) De Stichting Oude Groninger Kerken (SOGK) is gevestigd in Groningen. De Stichting stelt zich ten doel het instandhouden van historische kerkgebouwen in de provincie Groningen en het bevorderen van belangstelling ervoor. De Stichting tracht haar doel te verwezenlijken door: a. het verwerven, bewaren, restaureren, beheren en ter bezichtiging stellen van monumentale kerken en hun bijgebouwen en terreinen in de ruimste zin; b. het streven naar een gebruik van de gebouwen en de terreinen zoveel mogelijk in overeenstemming met hun aard; c. het nemen van initiatieven op het gebied van adviezen, voorlichting, publicatie en het leggen van contact met bezitters van bouwwerken en terreinen zoals in sub a bedoeld; d. alle andere middelen, welke tot bevordering van dat doel leiden.

Algemeen De geconsolideerde jaarrekening van de Stichting Oude Groninger Kerken is opgemaakt conform de Richtlijn Verslaggeving 650 Fondsenwervende Instellingen en de Richtlijnen van het CBF.

Consolidatie De jaarrekening bestaat uit: • geconsolideerde balans per ultimo boekjaar, met de vergelijkende cijfers van het vorig verslagjaar; • geconsolideerde Staat van baten en lasten over het boekjaar, met vergelijkende cijfers van het vorig verslagjaar; • toelichting op de balans en de staat van baten en lasten; • enkelvoudige balansen per ultimo boekjaar; • enkelvoudige Staten van baten en lasten over het jaar het boekjaar; • overige gegevens. De geconsolideerde cijfers betreft de Stichting Oude Groninger Kerken (SOGK) en de aan haar gelieerde stichtingen, zijnde de Stichting Der Aa-kerk Groningen (SDAK), de Stichting Tempel-Zwartsenberg Fonds (STZ), de Stichting Willemsen-Ritzema van Ikema (SWRI), de Stichting Dr. P.H. Wijkfonds (SWF), de Stichting Van Tuikwerd Fonds (SVTF), de Stichting Het Groninger Klokken- en Orgelfonds (SKOF), de Stichting Freerk J. Veldman (SFJ), de Stichting Ausema-de Jong Fonds (SADJF) en de Stichting Terug naar het begin. In de cijfers van SDAK is Bijzondere Locaties Groningen B.V. (BLG) geconsolideerd. Alle bovengenoemde deelnemingen zijn volledig onderdeel van SOGK. Intercompany-transacties, intercompany-winsten en onderlinge vorderingen en schulden tussen de stichtingen worden voor zover van toepassing geëlimineerd. 56

Verslaggevingsperiode Deze jaarrekening is opgesteld uitgaande van een verslagperiode van een jaar. Het boekjaar valt samen met het kalenderjaar. Transacties in vreemde valuta Transacties luidend in vreemde valuta worden omgerekend tegen de geldende wisselkoers per transactiedatum. Continuïteit Als gevolg van de wereldwijde uitbraak van het Coronavirus begin 2020 heeft de Stichting in 2020 een groot deel van haar activiteiten moeten staken. Het onderhoud aan onze kerken, uiteraard met inachtneming van de nodige voorzorgsmaatregelen, heeft gelukkig gemaakt van de NOW1 regeling in 2020. De Stichting kent een gezonde vermogens- en liquiditeitspositie. Hierdoor heeft zij in 2020 aan al haar financiële verplichtingen voldaan. Voor 2021 zal hetzelfde gelden waardoor de continuïteit op basis van de verwachte financiële ontwikkelingen ten aazien van de liquiditeit en het vermogen niet in gevaar zal komen. Gebruik van schattingen De opstelling van de jaarrekening vereist dat de directie oordelen vormt en schattingen en veronderstellingen maakt die van invloed zijn op de toepassing van grondslagen en de gerapporteerde waarde van activa en verplichtingen, en van baten en lasten. De daadwerkelijke uitkomsten kunnen afwijken van deze schattingen. De schattingen en onderliggende veronderstellingen worden voortdurend beoordeeld. Herzieningen van schattingen worden opgenomen in de periode waarin de schatting wordt herzien en in toekomstige perioden waarvoor de herziening gevolgen heeft. Financiële instrumenten De stichting maakt in de normale bedrijfsuitoefening gebruik van uiteenlopende financiële instrumenten die de stichting blootstellen aan renterisico’s, kredietrisico’s en liquiditeitsrisico’s. Deze betreffen financiële instrumenten die in de balans zijn opgenomen.

De jaarrekening is opgesteld op basis van continuïteit. De waardering van activa en passiva en de bepaling van het resultaat vinden plaats op basis van historische kosten. Tenzij bij de desbetreffende grondslag voor de specifieke balanspost anders wordt vermeld, worden de activa en passiva gewaardeerd volgens het kostprijsmodel. Baten en lasten worden toegerekend aan het jaar waarop ze betrekking hebben. Winsten worden slechts genomen voor zover zij op balansdatum zijn gerealiseerd. Verplichtingen en mogelijke verliezen die hun oorsprong vinden voor het einde van het verslagjaar, worden in acht genomen indien zij voor het opmaken van de jaarrekening bekend zijn geworden. De jaarrekening is opgesteld in euro's. Stelselwijziging De gehanteerde grondslagen van waardering en van resultaatbepaling zijn ongewijzigd ten opzichte van het voorgaande jaar. Activa Materiele vaste activa De materiële vaste activa worden gewaardeerd tegen verkrijgings- of vervaardigingsprijs verminderd met de cumulatieve afschrijvingen. Er wordt afgeschreven vanaf het moment van ingebruikname. De aangewende investeringssubsidies worden zichtbaar in mindering gebracht op de boekwaarde van de materiële vaste activa (verbouwingen en restauraties). Kosten voor periodiek onderhoud worden ten laste gebracht van het resultaat op het moment dat deze zich voordoen. Gebouwen De eigendommen van de stichting worden als onderdeel van het erfgoed en mede gezien het bijzondere karakter van deze activa gewaardeerd tegen de verkrijgingsprijs, een symbolisch bedrag, voor zover het gebouwen betreft. Hierover wordt niet afgeschreven.

Restauratie Remonstrantse Kerk Deze post betreft de uitgaven voor de restauratie van en de aanpassingen aan gebouw en interieur. Deze uitgaven worden in 25 jaar lineair afgeschreven. Upgrading/uitbreiding Der Aa-kerk en Noordaanbouw Der Aa-kerk Deze post betreft de uitgaven voor diverse aanpassingen. Deze uitgaven worden in 10 tot 25 jaar lineair afgeschreven. Inventaris kerkgebouwen (inclusief kunstwerken) Tot de inventaris van de kerkgebouwen behoort naast meubilair vaak ook o.a. zilverwerk en bijbelboeken. Gezien de aard hiervan is een en ander pro memorie opgenomen, aangezien de verkrijgingsprijs nihil is. Bedrijfsmiddelen in dienst van de bedrijfsuitoefening Deze post betreft kantoorinventaris welke wordt gewaardeerd tegen aanschaffingskosten onder aftrek van jaarlijkse lineaire afschrijvingen op basis van een vast afschrijvingspercentage dat per post uiteen loopt van 10% tot 33,3%. Beleggingen Er wordt uitsluitend belegd in ter beurze genoteerde aandelen waarbij gerealiseerde en ongerealiseerde waardeveranderingen direct in de Staat van baten en lasten worden verantwoord. Aandelen en obligaties zijn gewaardeerd tegen marktwaarde gebasseerd op de beurskoers per balansdatum. Gebouwen, anders dan erfgoed worden opgenomen voor de marktwaarde. Als uitgangspunt wordt de laatst bekende WOZ waarde aangehouden. De renovatie van het als beleggingsobject aangehouden appartement wordt in 10 jaar afgeschreven. Vlottende activa Voorraad verkoopartikelen De voorraad wordt gewaardeerd tegen kostprijs onder aftrek van een eventuele voorziening voor incourantheid. Vorderingen op korte termijn en overlopende activa De vorderingen en overlopende activa worden gewaardeerd tegen nominale waarde, verminderd met de vermoedelijk oninbare bedragen. Nalatenschappen worden opgenomen zodra de omvang bekend is. Tenzij anders vermeld hebben de vorderingen een looptijd van korter dan een jaar.

Liquide middelen Liquide middelen bestaan uit kas, banktegoeden en deposito’s met een looptijd korter dan twaalf maanden. Rekening-courantschulden bij banken zijn opgenomen onder schulden aan kredietinstellingen onder kortlopende schulden. Liquide middelen die niet ter directe beschikking staan worden verwerkt onder de vorderingen. Liquide middelen die gedurende langer dan 12 maanden niet ter directe beschikking staan van de stichting worden verwerkt onder de financiële vaste activa. Liquide middelen worden gewaardeerd tegen nominale waarde. Onderhanden projecten Jaaroverschrijdende activiteiten worden administratietechnisch projectmatig behandeld. De in een verslagjaar ontvangen baten en alle verrichte bestedingen worden in de Staat van Baten en Lasten verantwoord. Vervolgens worden deze baten en lasten overgeheveld naar de balanspost Onderhanden Projecten. Tevens wordt in de balanspost meegenomen het deel van de organisatiekosten van de Stichting dat vanwege de richtlijn van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg aan restauratieprojecten mag worden toegerekend. Een en ander betekent dat indien een project na administratief-financiële afwikkeling een saldo vertoont, dit saldo een direct effect heeft op het exploitatiesaldo van het betreffende jaar. De eventuele toekenning van de eigen bijdrage wordt in het verslagjaar verwerkt waarin de einddeclaratie is opgemaakt en ingediend. Op het niveau van individuele projecten wordt ervoor gewaakt dat de cumulatieve bestedingen in een juiste verhouding staan tot de verrichte werkzaamheden, en overeenstemmen met de begroting. Afhankelijk van de aard van het saldo Onderhanden Projecten wordt deze post opgenomen aan de actief- of de passiefzijde van de balans. Passiva Reserves en fondsen Algemeen Ons beleid is erop gericht om het vermogen te besteden in overeenstemming met de bestemming die die daaraan is gegeven bij het ontstaan van de baten. Reeds bij ontvangst van giften, donaties, schenkingen en overige baten wordt rekening gehouden met een eventuele bepaling van de bestemming aan specifieke projecten (bestemmingsreserve).

Continuïteitsreserve Voor de bepaling van de hoogte van de continuïteitsreserve richten wij ons naar de richtlijn van de Vereniging voor Fondsenwervende Instellingen (VFI). De richtlijn staat een maximale reservering van 1,5 keer de kosten van de werkorganisatie toe. De kosten van de werkorganisatie bestaan uit: kosten eigen personeel, huisvestingskosten, bureau-kosten t.b.v. de eigen organisatie, bestuurskosten, kosten voor fondsenwerving, vaste kosten t.b.v. exploitatie eigen objecten. De totale kosten bedragen ongeveer € 1.400.000 voor een jaar. De stichting houdt een reserve aan voor circa een half jaar. Deze hoogte wordt ingeschat ten behoeve voor de eventuele herstructrureing van de organisatie. De continuïteitsreserve wordt aangehouden bij SOGK. Reserve als bron van inkomsten Voor zover het vrij besteedbaar vermogen niet bestaat uit de eerder in deze Toelichting beschreven reserves, vormt dit vermogen de tegenhanger van het deel van de beleggingen dat niet geoormerkt is vanwege een van deze reserves, dan wel vanwege de Bestemmingsreserves door derden bepaald. Deze beleggingen worden duurzaam aangehouden teneinde hieruit structureel inkomsten te verwerven ten behoeve van met name de instandhoudingdoelstelling van de SOGK. Het betreffende deel van het vermogen wordt aangeduid als Reserve als bron van inkomsten. Het grootste deel van het vrij besteedbaar vermogen van SOGK en het gehele vrij besteedbare vermogen van STZ, SWRI, SWF, SKOF, SADJF en SVTF behoort tot deze reserve. Reserve Vrij besteedbaar ten behoeve van activa bedrijfsmiddelen Ten behoeve van de restauratie en de benodigde aanpassingen aan de Remonstrantse Kerk is geput uit de Reserve als bron van inkomsten van STZ. Het betreffende bedrag is vervolgens verantwoord onder de Reserve Vrij besteedbaar t.b.v. activa bedrijfsmiddelen. Dit bedrag vormt derhalve de tegenhanger van een deel van de post Materiële vaste activa - Direct dienstbaar aan de doelstelling op de balans. De onder deze post opgenomen uitgaven voor de restauratie van en de aanpassingen aan de Remonstrantse Kerk worden over een periode van 25 jaar afgeschreven. Reserve waardeverschillen effecten Deze reserve bestaat uit het positieve verschil in waarde tussen de aanschafwaarde en de waarde ultimo verslagjaar van de aandelen die als belegging worden aangehouden. De reserve wordt opgevoerd indien deze waarde hoger is dan de aanschafwaarde van het totaal.

Bestemmingsreserves door het bestuur bepaald Deze bestemde reserves zijn opgebouwd uit: • ten behoeve van restauraties en onderhoud van specifieke objecten uit nalatenschappen en schenkingen verkregen middelen; • bij overname van objecten ontvangen overdrachtsommen, bestemd voor het betreffende object; • ten behoeve van restauratie en onderhoud van inventaris uit giften en nalatenschappen verkregen middelen. Bij inventaris gaat het om specifieke objecten, waaronder orgels, luidklokken, uurwerken, banken, bijbels, zilverwerk etc.; • uit een gift verkregen middelen ten behoeve van de promotieactiviteit erfgoededucatie. Aan de besteding van deze gelden is geen tijdsduur gekoppeld. Bestemmingsfondsen door derden bepaald Dit betreft door derden verstrekte middelen waarvan de bestemming door de verstrekker van de middelen dwingend is aangegeven. Langlopende schulden Schulden met een resterende looptijd van meer dan één jaar worden aangeduid als langlopend. De langlopende schulden worden bij eerste verwerking opgenomen tegen de reële waarde en vervolgens gewaardeerd tegen de geamortiseerde kostprijs. De reële waarde en geamortiseerde kostprijs zijn gelijk aan de nominale waarde van de schuld. Kortlopende schulden De kortlopende schulden zijn gewaardeerd tegen nominale waarde en tenzij anders vermeld hebben ze een looptijd van korter dan een jaar.

Grondslagen voor de resultatenbepaling Algemeen Baten worden verantwoord in het boekjaar waarop ze betrekking hebben. Voor giften en nalatenschappen betekent dit dat ze in aanmerking worden genomen in het jaar waarin ze worden ontvangen i.c. de aard en omvang duidelijk zijn. Bestedingen worden verantwoord in het jaar waarin de verplichting wordt aangegaan. Subsidies en particuliere bijdragen worden in het jaar van afrekening verantwoord.

Pensioenen SOGK heeft voor haar werknemers een pensioenregeling. De hiervoor in aanmerking komende werknemers hebben op de pensioengerechtigde leeftijd recht op een pensioen dat is gebaseerd op het gemiddeld verdiende loon, berekend over de jaren dat de werknemer pensioen heeft opgebouwd bij SOGK. De verplichtingen, welke voortvloeien uit deze rechten, zijn ondergebracht bij het bedrijfstakpensioenfonds Stichting Pensioenfonds voor de Woningcorporaties. De SOGK betaalt hiervoor premies waarvan 2/3 deel door de werkgever wordt betaald en 1/3 deel door de werknemer. De pensioenrechten worden jaarlijks geïndexeerd, indien en voor zover de dekkingsgraad van het pensioenfonds dit toelaat. Naar de stand van ultimo boekjaar is de dekkingsgraad van het pensioenfonds 113,2% (2019: 110,7%). (bron: www.spw.nl). Giften Giften worden gewaardeerd tegen de reële waarde (voor zover bepaalbaar) in de staat van baten en lasten. Winkel In de winkel zijn artikelen te koop die rechtstreeks te maken hebben met de doelstellingen waar de organisatie voor staat. Voor de verkoop wordt gebruik gemaakt van o.a. onze website, stands bij activiteiten en de winkel aan huis. Uitvoeringskosten eigen organisatie Beheer en administratie De kosten beheer en administratie worden gevormd door de kosten die de organisatie maakt in het kader van de (interne) beheersing en administratievoering en welke niet kunnen worden toegerekend aan de doelstelling of de werving van baten. Aangezien de organisatie zowel fondsen werft als zelf besteed is er geen onderscheid te maken ten aanzien van kosten beheer en administratie. De organisatie werkt met een uitgebreid urenregistratiesysteem, waarin alle uren worden toegeschreven aan de diverse bestedingsactiviteiten. Dit betreft enkel bestedingsactiviteiten in het kader van de doelstellingen. Algemeen De toerekening van de uitvoeringskosten eigen organisatie aan de doelstellingen geschiedt op bedrijfseconomische basis, waarbij rekening wordt gehouden met de besteding van tijd en middelen aan de onderdelen. Salarissen en sociale lasten Het grootste deel van het personeel wordt via de Stichting Federatie Monumenten Organisaties Groningen (SFMOG) bij de SOGK gedetacheerd. De kosten worden 59

tegen kostprijs doorberekend. De SOGK heeft zelf projectmedewerkers in dienst. De overige personeelskosten betreffen uitzendkrachten, oproepkrachten en stagiaires. De SFMOG valt onder de CAO Woondiensten. Fondsenwerving In 2020 is het verhoudingspercentage van kosten ten opzichte van baten eigen fondsenwerving 22%. Voor het komende begrotingsjaar staat een percentage van 21%. Er wordt altijd zo behoudend mogelijk begroot ten aanzien van de verwachte opbrengsten, terwijl de kosten volledig worden meegenomen. In deze opbrengsten zijn niet meegenomen de bijdragen van fondsen ten behoeve van bestedingen in het kader van de doelstellingen, bv. restauratieprojecten. Geldstromen Als geldstromen zijn in hoofdzaak te onderscheiden de directe baten en bestedingen vanuit de restauratieprojecten, verkregen fondsen en de bestedingen ten behoeve van de instandhoudingactiviteiten. Daarnaast zijn te onderscheiden de bestedingen voor promotionele activiteiten, beleggingsopbrengsten en de baten en lasten vanuit de exploitatie van de objecten. Bestedingspercentage middelen De uitgaven aan de doelstellingen worden gerelateerd aan de totale baten (zie kengetallen). Beheer en administratie De kosten voor beheer en administratie bestaan uit de kosten van de directie en de afdeling administratie, voor zover deze niet direct toegerekend kunnen worden aan de doelstellingen. Ze worden gerelateerd aan de totale lasten (zie kengetallen). Realisatie versus begroting Baten uit eigen fondswerving De gerealiseerde baten uit eigen fondsenwerving vallen hoger uit dan begroot als gevolg van incidentele baten nalatenschappen. Als gevolg van de hogere incidentele nalatenschappen in 2019 is het bedrag over 2020 wel lager dan over 2019. Inkomsten eigen objecten De gerealiseerde inkomsten uit eigen objecten vallen lager uit ten opzichte van de begroting en ten opzichte van 2019 als gevolg de uitbraak Covid 19. Hierdoor zijn er minder activiteiten geweest gedurende 2020 dan begroot. Resultaat beleggingen Het gerealiseerde resultaat beleggingen is lager uitgevallen dan begroot als gevolg van het verlies op de beleggingen over 2020. ook dit wordt veroorzaakt door de uitbraak van Covid 19. 60

Diverse baten De diverse baten vallen hoger uit dan begroot en ten opzichte van 2019. Dit ontstaat met name als gevolg van de verschuiving van de baten overdrachtsommen welke in 2019 niet onder de diverse baten zijn verantwoord maar onder baten eigen fondsenwerving, ad € 412.000. Ten opzichte van de begroting vallen de baten hoger uit als gevolg van een uitkering van de NAM voor 3 kerken. Bijdragen particuliere fondsen en overheidssubsidies De realisatie valt lager uit dan begroot als gevolg van lagere uitvoer van subsidiabele instandhoudingsprojecten. Vorig jaar waren de inkomsten hoger als gevolg van uitkeringen ten behoeve van het jubileum. Promotie De gerealiseerde kosten promotie vallen lager uit dan begroot en zijn lager als over 2019. Dit wordt enerzijds doordat in 2019 kosten zijn gemaakt voor het jubileum welke eenmalig waren. de afwijking ten opzichte van de begroting ontstaat doordat er veel minder activiteiten zijn georganiseerd gedurende 2020 als gevolg van de uitbraak van Covid 19. Kosten Beheer en Administratie De afwijking in de kosten Beheer en Administratie ontstaat als gevolg van de toerekening aan de doelstellingen.

Aanschafwaarde

Gebouwen SDAK/BLG De Der Aa-kerk is onbezwaard eigendom van de gelijknamige stichting. De Remonstrantse kerk te Groningen is in erfpacht bij SDAK. In 2005 is het gehele gebouw gerenoveerd. Daarnaast zijn aanpassingen in en rond het gebouw uitgevoerd ten behoeve van het beoogde gebruik van de kerk. Er is in 2008 nog een aantal uitgaven ten behoeve van verdere aanpassingen gedaan. De kosten van deze renovatie, benevens de aanpassingen ten behoeve van het gebruik, zullen in een periode van 25 jaar afgeschreven worden. De voor deze restauratie verkregen baten van fondsen en particulieren zijn op deze kosten in mindering worden gebracht.

Afschrijving 2020

Boekwaarde 31-12-2021

Gebouwen SOGK Gebouwen SDAK/BLG

104 1

Totaal gebouwen

105

Renovatie Remonstrantse kerk (SDAK) Upgrade/voorziening (SDAK) Aanpassing noordaanbouw (SDAK)

2.737.168 209.406 44.835

1.515.178 140.029 22.477

109.487 9.029 1.793

Inventaris kerkgebouwen incl. kunstwerken (SOGK)

1.112.503 60.348 20.565 1.193.416

Bedrijfsmiddelen in dienst van de bedrijfsvoering De bedrijfsmiddelen kennen een afschrijvingsperiode van 3 tot 10 jaar. Bedrijfsmiddelen SWRI De SWRI heeft een aantal kunstwerken in haar bezit. Deze zijn ondergebracht bij de Gerrit van Houten Stichting op basis van een bruikleenovereenkomst.

Toelichting op de geconsolideerde balans per 31 december 2020 Tenzij anders vermeld zijn de activa direct dienstbaar aan de doelstelling Materiele vaste activa Gebouwen SOGK (zie ook bijlage A) De SOGK is eind 2020 eigenaar van 93 kerkgebouwen en 2 synagogen inclusief bijbehorende bouwwerken. Daarnaast bestaat haar bezit uit 9 torens, 59 kerkhoven en 9 pastorieën.

Afschrijving t/m 2019

Aanschafwaarde

Afschrijving t/m 2019

Afschrijving 2020

Boekwaarde 31-12-2021

Bedrijfsmiddelen SOGK Inventaris t/m 2019 Inventaris aanschaf 2020

387.091 1.342

387.091 0

44.115 135

11.885 1.207

Bedrijfsmiddelen SDAK/BLG Inventaris Remonstrantse Kerk Inventaris Der Aa-kerk Inventaris aanschaf Der Aa-kerk 2020 Inventaris BLG Inventaris aanschaf BLG 2020

287.200 33.604 64.673 213.397 950

286.997 33.604 0 136.857 0

135 0 4.850 14.872 32

68 0 59.823 61.668 918

599.824

457.458

19.889

122.477

Totaal bedrijfsmiddelen

Totaal materiele vaste activa

135.569

1.329.090

Waarde 1-1-2020

Toename 2020

Afname 2020

Koerswaarde 31-12-2020

Waarde 31-12-2020

Beleggingen

Vlottende activa

Deposito's SOGK

891.147

Effecten Obligaties SOGK STZ SWRI SWF SVTF SKOF

657.279 4.832.237 2.734.825 338.236 64.456 382.360

0 0 0 0 0 0

-27.363 -322.477 -194.923 -13.581 -2.898 -15.541

629.916 4.509.760 2.539.902 324.655 61.558 366.819

Totaal obligaties

9.009.393

-576.783

8.432.610

Aandelen SOGK STZ SWRI SWF SVTF SKOF

987.130 4.411.211 2.496.544 308.766 58.840 349.045

0 13.208 0 9.746 1.553 10.832

-359.134 0 -4.706 0 0 0

627.996 4.424.419 2.491.838 318.512 60.393 359.877

Totaal aandelen

8.611.536

35.339

-363.840

8.283.035

Totaal debiteuren, BTW, overige vorderingen en overlopende activa

Totaal effecten

17.620.929

35.339

-940.623

16.715.645

Het grootste deel van de overige vorderingen betreft de nog te vorderen nalatenschappen. Voor zover niet verder toegelicht hebben de vorderingen een looptijd van < 1 jaar.

Herwaardering 2020

Waardering 31-12-2020

Verkrijgingswaarde

WOZ waarde

Waardering 1-1-2020

Voorraden Deze post betreft de voorraad tijdschriften, fietsroutes, cd's en eigen uitgaven van de SOGK. Deze voorraad staat direct in dienst van de doelstelling.

10.926

Waarde 31-12-2021 Vorderingen Debiteuren, overige vorderingen en overlopende activa SOGK Debiteuren Omzetbelasting Overige vorderingen Overlopende activa

103.676 0 54 297.803 401.533

Debiteuren, overige vorderingen en overlopende activa SDAK/BLG Debiteuren, overige vorderingen en overlopende activa Fondsen

13.556 63.426

478.515

Onroerend goed (SOGK) Appartement te Utrecht Garage te Utrecht Renovatie appartement te Utrecht Pastorie te Onderdendam Pastorie te Middelstum Pastorie te Slochteren Pastorie te Woltersum Pastorie te Kiel-Windeweer Pastorie te Oudeschans Pastorie te Grijpskerk Pastorie te Ulrum Kroonpolder 1 te Drieborg Totaal onroerend goed

204.000 21.000 0 263.000 249.000 220.000 221.000 472.000 122.000 150.000 215.000 223.000

229.000 24.000 0 272.000 242.000 230.000 210.000 491.000 124.000 150.000 215.000 223.000

204.000 21.000 0 263.000 249.000 220.000 221.000 472.000 122.000 150.000 215.000 0

25.000 3.000 0 9.000 -7.000 10.000 -11.000 19.000 2.000 0 0 223.000

229.000 24.000 0 272.000 242.000 230.000 210.000 491.000 124.000 150.000 215.000 223.000

2.360.000

2.410.000

2.137.000

273.000

2.410.000

Liquide middelen Liquide middelen SOGK Bij de meeste van onze kerkgebouwen i.c. "eigen objecten" zijn zogeheten "Plaatselijke Commissies" actief, die het dagelijks beheer regelen. Deze plaatselijke commissies werken, evenals de activiteitencommissie, onder verantwoordelijkheid van het bureau van de SOGK i.c. het bestuur. Het directe beheer over de liquide middelen valt echter rechtstreeks onder deze commissies.

Direct beschikbare middelen Kas Banken r.c. Banken kortlopende deposito's

Onderhanden projecten SOGK De financiering van de nog lopende projecten is gewaarborgd.

189 507.169 1.051.855 1.559.213

Via commissies Kas/bank/giro gezamelijke plaatselijke commissies Kas/bank/giro activiteitencommissie

433.328 1.219

434.547

Saldo 1-1-2020

Uitgaven 2020

Inkomsten 2020

Saldo 31-12-2020

Kerk en toren Spijk Herbestemming Obergum Orgel Garmerwolde Orgel Garsthuizen (Herbestemming) kerk Overschild Herbestemming Beerta Molukse kerk Appingedam Kerk Termunten Herbestemming kerk Onderdendam Kerk Bierum Irene te Ulrum Kerk Breede Kerkeiland Spijk Toren Zeerijp Feest! Garmerwolde Diverse restauratieprojecten

12.703 15.058 -107.735 24.122 -43.193 7.172 45.655 26.374 42.885 124.821 0 15.533 0 0 758.640 -4.390

8.003 6.050 107.735 0 19.025 0 0 56.161 0 0 0 0 107.409 -23.904 0 11.371

0 0 0 -24.122 0 0 -45.655 0 0 -109.452 -43.014 -15.533

-348.721 0

20.706 21.108 0 0 -24.168 7.172 0 82.535 42.885 15.369 -43.014 0 107.409 -23.904 409.919 6.981

Totaal onderhanden projecten SOGK Onderhanden projecten SDAK/BLG

917.645 0

291.850 0

-586.497 0

622.998 0

Totaal onderhanden projecten

917.645

1.993.760 Liquide middelen St. Terug naar het begin Liquide middelen SDAK/BLG Liquide middelen Fondsen

Totaal Liquide middelen

0 7.580 871.263

622.998

2.872.603

Saldo 1-1-2020

Mutatie 2020

Saldo 31-12-2020

Continuïteitsreserve SOGK SDAK/BLG

690.000 254

0 0

690.000 254

Totaal continuïteitsreserve

690.254

485.922 8.421.722 4.191.544 450.330 61.655 515.416 -572 282.659

-86.752 -675.492 -386.192 -44.565 -8.512 -50.324 0 0

399.170 7.746.230 3.805.352 405.765 53.142 465.092 -572 282.659

14.408.676

-1.251.838

13.156.838

Reserve als bron van inkomsten SOGK STZ SWRI SWF SVTF SKOF SJB SADJF Totaal reserve als bron van inkomsten 64

Vrij besteedbaar t.b.v. activa bedrijfsmiddelen De bijdragen van de Stichting Tempel-Zwartsenbergfonds in de renovatie van en aanpassingen aan de Remonstrantse Kerk zijn hier verantwoord. Dit vermogen zal in 25 jaar vrijvallen ten behoeve van de dekking van de jaarlijkse afschrijvingen. Het betreft geen verplichting en het bestuur heeft deze beperking aangebracht.

Vastgelegd vermogen Saldo 1-1-2020

SDAK/BLG

962.610

87.510

875.100

Totaal continuïteitsreserve

962.610

87.510

875.100

Totaal bestemmingsreserves door derden bepaald

Saldo 1-1-2020

Mutatie 2020

Saldo 31-12-2020

Toevoeging 2020

Onttrekking 2020

Saldo 31-12-2020

129.457 951.751 538.648 66.619 12.695 75.309

-51.131 -390.993 -222.828 -26.250 -5.041 -29.698

0 0 0 0 0 0

78.326 560.758 315.820 40.369 7.654 45.611

1.774.479

-725.941

1.048.538

Reserve waardeverschillen SOGK STZ SWRI SWF SVTF SKOF Totaal reserve waardeverschillen

Reserve waardeverschillen Zie bijlage B

Saldo 1-1-2020

Onttrekking 2020

Saldo 31-12-2020

880.627 25.741 261.057 75.433 51.000 337.577

0 0 0 0 0 41.658

0 0 45.201 0 0 0

880.627 25.741 215.856 75.433 51.000 379.235

1.631.435

41.658

45.201

1.627.892

Bestemmingsfondsen door derden bepaald M.V.A. Dierckxfonds Thesingefonds Herstelfonds getroffen kerken Swarts-Jansema Fonds Funerair Fonds Hugo C. Veerkamp Hoeksema Du Pui Fonds

Saldo 1-1-2020

Toevoeging 2020

Onttrekking 2020

Saldo 31-12-2020

Bestemde reserves voor objecten Herwaarderingsreserve Liet Loudon Fonds Bestemde reserve voor inventaris Bestemde reserve voor erfgoededucatie Bestemde reserve kerkhoven Bestemde reserve bevingsschade Bestemde reserve Gouden Bomenfonds

5.341.161 1.196.800 60.000 15.846 21.370 55.248 0 0

30.492 273.000 -25.953 0 0 0 269.724 168.155

0 0 0 0 0 0 0 -61.640

5.371.653 1.469.800 34.047 15.846 21.370 55.248 269.724 106.515

Totaal bestemmingsreserves

6.690.425

715.418

-61.640

7.344.203

Ad. M.V.A. Dierckxfonds De volgende voorwaarden zijn aan deze gift verbonden: 1. Het kapitaal wordt vastgezet op een depositorekening, waarvan de termijn wordt bepaald door het bestuur. 2. De revenuen van het kapitaal worden in eerste instantie gebruikt voor de restauratie van in oorsprong romaanse kerken. 3. Elk jaar worden een concert en een lezing georganiseerd. Hier wordt jaarlijks een bedrag aan besteed.

Ad. Swarts-Jansema Fonds Dit betreft een nalatenschap waarvan de revenuen ten gunste vallen aan cultuur-historische objecten in de gemeente Hoogezand-Sappemeer waaronder de Damkerk en de historische begraafplaats van Hoogezand.

Ad. Thesingefonds Een proportioneel deel van de revenuen uit de beleggingen wordt aangewend ten behoeve van het kerkgebouw en het kerkhof te Thesinge.

Ad. Hoeksema- Du Pui Fonds Dit betreft een bestemde gift waarvan de opbrengsten uitsluitend worden toegewezen aan de instandhouding en het beheer van kerk en kerkhof te Godlinze. Aan deze gift is het recht van vruchtgebruik verbonden. Gedurende het boekjaar is hier geen gebruik van gemaakt.

Ad. Herstelfonds getroffen kerken Dit betreft een fonds voor renovatie en restauratie van kerken in het aardbevingsgebied na schadeherstel.

Ad Funerair Fonds Hugo C. Veerkamp Dit betreft een door een particulier opgericht fonds voor de instandhouding van funerair erfgoed in de provincie Groningen.

Toelichting op de geconsolideerde staat van baten en lasten

Vreemd vermogen Saldo 1-1-2020

Rente %

Aflossing 2020

Saldo 31-12-2020

Langlopende schulden Direct dienstbaar aan de doelstelling Hypotheek (SDAK)

Particulieren

Org. zonder winstoogmerk

Totaal 2020

Totaal 2019

Geworven Baten

1,50%

Totaal langlopende schulden De lening is in 2020 geheel afgelost.

14.429

– 14.429

14.429

– 14.429

Bijdragen van donateurs Nalatenschappen Giften Baten winkel

96.383 375.793 113.171 3.530

0 0 0 0

0 0 41.543 0

96.383 375.793 154.714 3.530

142.839 1.559.804 748.713 101.291

Baten uit eigen fondsenwerving

588.877

41.543

630.420

2.552.647

86.038

17.531

103.569

78.568

Verhuurbaten (gebouwen en voorzieningen) Bijdragen energie Verkopen en overige activiteiten Rente Klokluiden Catering

106.288

80.972

22.813

210.073

285.991

10.878 26.432 20 2.694 0

4.575 0 0 0 30.828

0 0 0 0 0

15.453 26.432 20 2.694 30.828

12.251 39.138 20 2.658 116.707

Baten uit eigen objecten

146.312

116.375

22.813

285.500

456.765

Projecten instandhouding Onderhoud Personeel Promotie/erfgoededucatie/ digitalisering Beheerssubsidies inclusief projectontwikkeling

0 0 0 0

200.201 433.096 70.189 0

280.269 0 0 0

480.470 433.096 70.189 -

1.805.228 688.083 -

167.291

108.561

Baten uit subsidies

870.777

280.269

1.151.046

2.601.872

Baten tijdschrift SOGK 31-12-2020

SDAK/BLG 31-12-2020

Fondsen 31-12-2020

Totaal 31-12-2020

Kortlopende schulden – Crediteuren – Omzetbelasting – Overlopende passiva – Overlopende passiva geconsolideerd

Subsidies overheden

Bedrijven

375.046 -225 -188 134.684

Totaal langlopende schulden

Niet uit de balans blijkende verplichtingen Er zijn geen verplichtingen aangegaan die gevolgen hebben voor de exploitatie en de balanspositie van de SOGK.

6.918 7.425 49.770 0

14.667 0 0 0

396.631 7.200 49.582 134.684 588.097

Excursies/overige activiteiten Overdrachtsommen Dienstverlening aan derden Beklemrechten Festival Terug naar het Begin Projecten Erfgoededucatie Bijdragen restauratieen overige projecten Op hoogte gedacht Overige baten

5.582 0 0 259 0 0 0 0

0 0 116.528 0 0 0 0 0

0 0 0 0 0 0 0 0

0 468.531 0 0 0 0 0 0

5.582 468.531 116.528 259 -

18.193 29.254 102.831 724 200.775 1.331 -

589.033

34.229

623.262

37.027

Diverse baten

594.874

150.757

468.531

1.214.162

390.135

1.416.101

284.663

870.777

813.156

3.384.697

6.079.987

Som van de geworven baten

De verantwoorde subsidies zijn besteed overeenkomstig het doel waarvoor ze verstrekt zijn. In de overheidssubsidies is onder 'Beheerssubsidies inclusief projectontwikkeling' een subsidie van de Provincie Groningen opgenomen ter hoogte van € 98.000 op basis van gemaakte prestatieafspraken. 68

Kosten eigen fondsenwerving Totaal 2020

Totaal 2019

Saldo baten en lasten uit beleggingen

St. Terug naar het begin

SOGK

SDAK/BLG

Fondsen

Totaal 2020

Totaal 2019

T.b.v. donateurs

Baten uit beleggingen Rente op deposito's Rente op obligaties Dividend Koersverschillen aandelen Koersverschillen obligaties Correctie voorgaande jaren Appartement

Lasten uit beleggingen Kosten effecten Saldo baten en lasten uit beleggingen Totaal baten

13.584 125.861 217.198 -447.457 -8.436 -364 7.988

17.266 144.158 230.117 1.582.196 178.867 -309 8.919

-91.626

2.161.215

62.912

73.186

-154.538

2.088.029

3.230.158

8.168.016

Directe verwervingskosten Bankkosten, accepten, etc. Wervingsacties Kosten nalatenschappen Kosten actie kerkbehoud Kosten winkel

0 0 135.413 2.555 0 -288

0 0 0 0 0 0

0 0 135.413 2.555 0 -288

0 0 30.000 7.500 0 1.000

137.680

38.500

Uitvoeringskosten eigen organisatie fondsenwerving

16.283

Uitvoeringskosten eigen organisatie winkel

1.253

137.680

56.036

2020

2019

Uitvoeringskosten eigen organisatie SOGK Besteed aan de doelstellingen SOGK

St. Terug naar het begin

SDAK/BLG

Fondsen

Totaal 2020

Totaal 2019

Instandhouding Instandhouding gebouwen 1.464.209 Instandhouding orgels/ 36.600 luidklokken/uurwerken Instandhouding terreinen 141.420 Exploitatie eigen objecten 256.020 Uitvoeringskosten eigen organisatie 530.543

0 0

27.072 0

362.000 0

1.853.281 36.600

2.440.000 12.500

0 0 0

0 403.514 0

0 0 0

141.420 659.533 530.543

175.000 585.000 525.714

Totaal instandhouding

430.586

362.000

3.221.378

3.738.214

2.428.792

Personeelskosten Salariskosten Personeelskosten via derden

1.067.442 14.576

1.195.741 15.820 1.082.018

1.211.561

14,53

Aantal fte per ultimo boekjaar Bestuurskosten Bestuurs- en vergaderkosten Representatie

1.350 1.861

14.544 4.030 3.211

Huisvestingskosten Schoonmaakkosten Overig

10.953 23.618

18.574 8.872 51.938

Promotie 34.571 Activiteiten inzake promotie en educatie Schoolkerk Festival Terug naar het begin Website en digitalisering Erfgoededucatie/diverse projecten Administratieve dienstverlening derden Uitvoeringskosten eigen organisatie Totaal promotie

97.819

44.349

142.168

90.000

0 7.528 44.110 27.581 86.672

0 0 0 0 0

0 7.528 44.110 27.581 86.672

100.000 220.000 15.000 0 95.190

338.818

452.764

602.528

44.349

646.877

972.954

Organisatiekosten Telefoon Kantoorbenodigdheden Porti Automatisering Accountantskosten Afschrijvingen Bibliotheek en documentatiecentrum Overig

Totaal uitvoeringskosten eigen organisatie SOGK 70

18.330 8.471 10.375 62.337 27.618 44.250 12.119 19.204

60.810 10.492 38.642 9.842 70.411 9.168 62.981 11.397 70.066

202.704

282.999

1.322.504

1.573.944

Bezoldiging directie

Naam Functie Dienstverband Aard (looptijd) Uren Parttime percentage Periode

Specificatie en verdeling van kosten naar bestemming

P.G.J. Breukink directeur

P. Wageman directeur

onbepaald

Bestemming

Instandhouding

36 100 01/01 - 31/01

Werving baten

Doelstelling

01/02 - 31/12

2.480 446 0 0

86.236 2.595 0 0

Totaal

2.926

88.831

Het jaarinkomen van de directie (in loondienst) blijft binnen het maximum van € 162.397 (1 fte/12 maand) volgens de Regeling beloning directeuren van goededoelenorganisaties. Ook het jaarinkomen, de belaste vergoedingen/bijtellingen, de pensioenlasten en de overige beloningen op termijn samen, blijven binnen het in de regeling opgenomen maximum van € 201.000 per jaar. Voor een toelichting op het beleid en de uitgangspunten voor de directiebezoldiging verwijzen we naar hoofdstuk 5 van het jaarverslag.

Totaal 2019

Promotie

Personeelskosten Bestuurskosten Huisvestingskosten Organisatiekosten

468.770 1.388 14.946 87.634

382.905 1.130 12.165 71.329

26.273 79 851 4.989

204.070 614 6.609 38.752

1.082.018 3.211 34.571 202.704

1.216.864 18.573 60.810 277.697

Totaal

572.738

467.529

32.192

250.045

1.322.504

1.573.944

SOGK enkelvoudig 2018 2019

2017

Totaal 2020 Totaal 2019

Totaal 2020

36 100

Bezoldiging Jaarinkomen Bruto loon / salaris Vakantiegeld Vaste eindejaarsuitkering Jubileumuitkering

Belaste vergoedingen/bijtellingen Pensioenlasten (wg deel) Pensioencompensatie Overige beloningen op termijn Uitkeringen beeindiging dienstverband

Beheer en administratie

0 0 0 0 0

0 14.597 0 0 0

2.926 150.865

103.428 0

Bezoldiging bestuursleden De leden van het bestuur, de Raad van Advies van de Stichting Oude Groninger Kerken en de leden van de Raad van Commissarissen van BLG, volgens bijlage C, ontvangen geen bezoldiging voor hun werkzaamheden. Er zijn geen leningen, voorschotten en garanties verstrekt aan bestuurders of rechtspersonen die in de consolidatie zijn betrokken. Het totaal aan gedeclareerde onkosten van de bestuursleden over 2020 bedraagt € 348 (2019: € 951).

SDAK/BLG 2020

2020

Kengetallen In aantallen Donateurs

5.896

6.021

6.187

6.066

Objecten Kerken Synagogen Torens Kerkhoven Pastorieën

87 2 8 55 5

91 2 9 58 6

93 2 9 59 9

96 2 9 59 10

1 0 0 0 0

17 14,53

17 13,75

18 13,43

2 1,63

125.518

127.734

142.839

127.734

Tijdschrift

71.052

77.963

78.568

77.963

Besteding aan de doelstellingen Kosten eigen fondsenwerving Kosten beheer en administratie

92,51% 6,78% 4,66%

88,97% 4,21% 6,18%

65,84% 4,08% 5,19%

88,97% 4,21% 6,18%

Werknemers Aantal personen Aantal in fulltime functies (36-uur) In euro's Donaties

Bestemde reserves

Saldo 1-1-2020

Mutatie 2020

Saldo 31-12-2020

Gebouwen, orgels, luidklokken Midwolde-grafmonument Niehove Godlinze Oosternieland Pieterburen Grijpskerk Marum Hevekes Nuis Vierhuizen Overschild Opwierde Drieborg Den Andel Westernieland Eenrum Uithuizen Tinallinge Synagoge Groningen Oldehove kerk Baflo toren en kerk Niekerk hervormde kerk Westeremden gereformeerde kerk Ulrum hervormde kerk t Zandt toren en kerk Middelstum kerk Middelstum Carillon Toornwerd toren Losdorp kerk en toren Spijk kerk en toren

Saldo 1-1-2020

Mutatie 2020

Saldo 31-12-2020

Vervolg van pagina 76 75.100 6.809 0 22.558 9.528 0 8.279 61.092 1.425 56.144 50.209 83 183.600 45.247 19.934 147.303 147.037 33.996 287.467 11.277 154.474 35.783 31.411 145.315 132.541 224.944 35.095 66.297 41.307 186.778

0 -1.140 5.000 -22.558 -1.633 45.000 -2.286 -62 -272 -374 -210 -83 0 -294 -427 -1.175 -4.587 -705 -69.884 -3.454 -73 -851 -560 -96.815 -24.114 -13.762 0 -103 -29.503 -900

75.100 5.669 5.000 0 7.895 45.000 5.993 61.030 1.153 55.770 49.999 0 183.600 44.953 19.507 146.128 142.450 33.291 217.583 7.823 154.401 34.932 30.851 48.500 108.427 211.182 35.095 66.194 11.804 185.878

Bedum Goede Herder kerk Holwierde Bierum Termunten Midwolda Leermens Zeerijp Oude Pekela Onderdendam Noordbroek Finsterwolde Meedhuizen Thesinge Gereformeerde kerk Grootegast Slochteren Grijpskerk Loppersum Nieuwolda Doezum Kolham Aa-kerk (SDAK)

4.317 173.271 150.086 189.565 83.737 89.079 368.872 25.662 100.863 476.159 79.307 205.062 98.175 95.850 323.200 226.854 381.200 0 0 0 48.870

-4.317 -120.647 -1 0 -6.080 -115 -5.092 0 -3.136 -8.314 -758 -18.754 0 0 0 0 0 112.131 186.500 124.900 0

0 52.624 150.085 189.565 77.657 88.964 363.780 25.662 97.727 467.845 78.549 186.308 98.175 95.850 323.200 226.854 381.200 112.131 186.500 124.900 48.870

Totaal objecten

5.341.162

30.492

5.371.654

Roerende goederen Educatieve activiteiten Kerkhoven Herwaarderingsreserve Bevingsscahde Gouden bomenfonds Liet Loudon Fonds

15.845 21.370 55.248 1.196.800 0 0 60.000

0 0 0 273.000 269.724 106.515 -25.953

15.845 21.370 55.248 1.469.800 269.724 106.515 34.047

6.690.425

653.778

7.344.203

Vervolg op pagina 77

Enkelvoudige Balans per 31-12-2020 en 31-12-2019 (na bestemming exploitatiesaldo)

SOGK

31-12-2020 SDAK/BLG

St. TnhB

Fondsen

Totaal

31-12-2019 Totaal

Activa Materiele vaste activa Gebouwen Renovatie Remonstrantse kerk Upgrading/uitbreiding Der Aa-Kerk Noordaanbouw Der Aa-kerk Inventaris kerkgebouwen (Inclusief kunstwerken) Bedrijfsmiddelen

Beleggingen Deposito's Effecten Onroerend goed

Voorraden Vorderingen – Debiteuren – Omzetbelasting – Overige vorderingen – Overlopende activa – O verlopende activa geconsolideerd

Liquide middelen Onderhanden Projecten

SOGK

31-12-2020 SDAK/BLG

St. TnhB

Fondsen

31-12-2019 Totaal

Totaal

Passiva

104 0 0 0 0

0 0 0 0 0

1 1.112.503 60.348 20.565 0

0 0 0 0 0

105 1.112.503 60.348 20.565 p.m.

102 1.221.990 69.377 22.358 p.m.

13.092

122.477

135.569

132.743

13.196

1.315.894

1.329.090

1.446.570

891.147 1.257.912 2.410.000

0 0 0

0 15.457.733 0

891.147 16.715.645 2.410.000

891.167 17.620.929 2.137.000

4.559.059

15.457.733

20.016.792

20.649.096

10.926

10.584

103.693 0 237 297.278 0

0 0 0 325 0

13.556 0 0 0 0

0 0 63.426 0 0

117.249 0 63.663 297.603 0

186.339 230 1.258.833 257.847 0

401.208

325

13.556

63.426

478.515

1.703.248

1.993.760 622.998

0 0

7.580 0

871.263 0

2.872.603 622.998

2.085.218 917.645

7.601.147

325

1.337.030

16.392.421

25.330.923

26.812.362

Reserves en fondsen Continuïteitsreserve per 1 januari Bij/af: exploitatiesaldo verslagjaar Onttrekking continuïteitsreserve

690.000

254

690.254 0 0

690.254 1.007.271 -1.007.271

690.000

254

690.254

710.230 -1.189.526

-17.907 0

-1.575.516 -217.070

15.291.870 154.758

14.408.677 -1.251.838

13.401.402 1.007.275

-479.296

-17.907

-1.792.586

15.446.628

13.156.839

14.408.676

875.100

962.610

78.326 7.296.133

0 0

0 48.070

970.212 0

1.048.538 7.344.203

1.774.479 6.690.425

Saldo per 31 december

7.585.163

-17.907

-869.162

16.416.840

23.114.934

24.526.444

Vastgelegd vermogen Bestemmingsfondsen door derden bepaald

1.627.892

1.631.434

14.429

375.046 -225 -188 134.684

0 0 0 0

6.918 7.425 49.770 0

14.667 0 0 0

396.631 7.200 49.582 134.684

467.675 0 26.914 145.466

Saldo continuïteitsreserve per 31 december Reserve als bron van inkomsten Mutatie reserve als bron van inkomsten

Saldo reserve als bron van inkomsten per 31 december Vrij besteedbaar t.b.v. activa bedrijfsmiddelen Reserve waardeverschillen effecten Bestemmingsreserves door bestuur bepaald

Vreemd vermogen Schulden op lange termijn Direct dienstbaar aan de doelstelling Hypotheek Kortlopende schulden – Crediteuren – Omzetbelasting – Overlopende passiva –O verlopende passiva geconsolideerd – Herrubricering overlopende passiva geconsolideerd

509.317

64.113

14.667

588.097

640.055

9.722.373

-17.907

-805.051

16.431.508

25.330.923

26.812.362

Enkelvoudige Staat van baten en lasten 2020

SOGK

2020 SDAK/BLG

St. TnhB

Fondsen

Totaal

2019 Totaal

SOGK

2020 SDAK/BLG

St. TnhB

Fondsen

Totaal

2019 Totaal

Transport: Bijdragen van donateurs Nalatenschappen Giften Baten winkel

96.383 375.793 138.883 3.530

0 0 0 0

0 0 266 0

0 0 15.565 0

96.383 375.793 154.714 3.530

142.839 1.559.804 748.713 101.291

614.589

266

15.565

630.420

2.552.647

Kosten eigen fondsenwerving / winkel In procenten van de baten eigen fondsenwerving Resultaat tijdschrift

-137.680

-104.073

22%

8.986

-12.950

Resultaat uit eigen fondsenwerving

485.895

266

15.565

501.726

2.435.624

242.214 -25.271 1.133.627 280.269 868.858

0 0 0 0 0

123.821 0 0 0 1.919

-129.268 -

366.035 -154.539 1.133.627 280.269 870.777

552.163 2.088.028 235.237 833.755 1.827.617

Beschikbaar voor de doelstellingen 2.985.592

126.006

-113.703

2.997.895

7.972.424

Inkomsten uit eigen objecten Resultaat beleggingen Diverse baten Bijdragen particuliere fondsen Overheidssubsidies

Beschikbaar voor de doelstellingen 2.985.592

126.006

-113.703

2.997.895

7.972.424

Besteed aan de doelstellingen Instandhouding Promotie Beheer en administratie

2.428.792 602.527 250.047

0 0 0

430.586 0 0

362.000 44.350 0

3.221.378 646.877 250.047

4.060.166 1.316.038 305.125

Totaal besteed aan de doelstellingen 3.281.366

430.586

406.350

4.118.302

5.681.329

Mutatie onderhanden projecten

-294.647

109.366

Tekort/overschot

-590.422

-304.580

-520.053

-1.415.054

2.400.461

-41.658

148.755

-653.778

-280.762

51.131 0 0 1.189.526

0 0 0 0

0 87.510 0 217.070

674.810 0 0 -154.758

725.941 87.510 0 1.251.838

-1.348.689 87.510 0 -1.007.275

545.221

304.580

520.052

1.369.853

-2.400.461

Toelichting op de enkelvoudige Balans en Staat van baten lasten Inzake de algemene grondslagen voor de opstelling van de jaarrekening alsmede de grondslagen voor de waardering van activa en passiva en de bepaling van het resultaat en de toelichting op de onderscheiden posten van de balans en staat van baten en lasten wordt verwezen naar de waarderingsgrondslagen zoals opgenomen in het voorwoord van de geconsolideerde jaarcijfers. Consolidatie Als gevolg van de wereldwijde uitbraak van het Coronavirus begin 2020 heeft de Stichting in 2020 een groot deel van haar activiteiten moeten staken. Het onderhoud aan onze kerken, uiteraard met inachtneming van de nodige voorzorgsmaatregelen, heeft gelukkig grotendeels doorgang gevonden. Met betrekking tot de daarvoor aangeboden wettelijke regelingen heeft de Stichting alleen gebruik gemaakt van de NOW1 regeling in 2020. De Stichting kent een gezonde vermogens- en liquiditeitspositie. Hierdoor heeft zij in 2020 aan al haar financiële verplichtingen voldaan. Voor 2021 zal hetzelfde gelden waardoor de continuïteit op basis van de verwachte financiële ontwikkelingen ten aazien van de liquiditeit en het vermogen niet in gevaar zal komen. Controleverklaring van de onafhankelijke accountant De controleverklaring is toegevoegd aan de jaarstukken.

Lijst van bezit Eind 2020 was het bezit van de stichting als volgt:

Kerk

Jaar van aanwinst

Adorp Appingedam – Molukse kerk Baflo Bedum – Ger.kerk Beerta Bierum Breede Den Andel Den Ham Den Horn Doezum Eenum Eenrum Engelbert Feerwerd Fransum Finsterwolde Garmerwolde Garnwerd Godlinze Groningen – Rem. kerk Grootegast Grijpskerk Grijpskerk – Doopsgez. kerk Harkstede Heveskes Holwierde Hornhuizen Kiel-Windeweer Klein Wetsinge Kolham Krewerd Kropswolde Leegkerk Leermens Lettelbert Loppersum Losdorp Marsum Gereformeerde kerk Westeremden

1979 2014 2015 2014 2003 2014 1992 2008 1978 2011 2020 1973 2008 2000 1977 1979 2016 2003 1973 1979 2004 2018 2019 1984 2017 1996 2014 1978 1986 2003 2020 1983 2005 1970 2015 1977 2019 2014 1981

Marum Meedhuizen Middelbert Middelstum Midwolde Midwolda Niebert Niehove Niekerk Nieuw Beerta Nieuw Scheemda Nieuwolda Niezijl Noordbroek Noordwijk Nuis Oldehove Onderdendam – Ger. kerk Obergum Oosternieland Oosterwijterwerd Oostum Oude Pekela Opwierde Oudeschans Overschild Pieterburen Saaxumhuizen Sappemeer Scheemda Slochteren Solwerd Spijk Stitswerd Termunten Thesinge Thesinge – Ger. kerk Tinallinge Tolbert

1994 2017 1974 2014 1971 2014 1977 1975 2013 2003 1981 2020 1999 2016 1999 2001 2013 2015 1970 1981 1979 1970 2015 2003 1973 2002 1981 1974 2006 2001 2018 1992 2014 1973 2014 1971 2018 2010 1977

Uithuizen Ulrum Usquert Vierhuizen Visvliet Wehe-den Hoorn Westeremden Westeremden – Ger.kerk Westernieland Westerwijtwerd Wirdum Wittewierum Woltersum ’t Zandt Zeerijp Zuidwolde Zuurdijk

2010 2013 1977 2002 1973 1974 1973 2013 2008 1971 1981 1977 1996 2015 2015 1975 1974

Synagogen

Jaar van aanwinst

Groningen Appingedam

2009 2010

Torens Baflo Den Andel Garmerwolde Kloosterburen Slochteren Toornwerd Uitwierde 't Zandt Zeerijp

Kerkhoven Baflo Bierum Breede Den Andel Eenum Eenrum Feerwerd Fransum Garmerwolde Garnwerd Garsthuizen Godlinze Grootegast Grijpskerk Heveskes Holwierde Krewerd Leermens Losdorp Marsum

Andere bezittingen

Jaar van aanwinst 2013 2008 2003 1975 2018 2014 1971 2014 2015

Jaar van aanwinst 2015 2014 1992 2008 2005 2008 2004 1979 2003 2004 2013 2015 2018 2019 1996 2014 1983 2015 2014 1993

Meedhuizen Middelstum Midwolda Niekerk Niezijl Noordbroek Noordwijk Obergum Oldehove Oosternieland Oosterwijtwerd Oostum Opwierde Pieterburen Scheemda Slochteren Solwerd Spijk Termunten Thesinge

2017 2014 2014 2013 1999 2019 1999 1970 2013 1996 2015 2004 2003 1998 2001 2018 1992 2014 2014 1992

Thesinge – Ger. Kerk Tinallinge Tolbert Toornwerd Uithuizen Ulrum Vierhuizen Visvliet Wehe Den Hoorn Westerwijtwerd Westernieland Wierhuizen Wirdum Wittewierum Woltersum ’t Zandt Zeerijp Zuurdijk Zuidwolde

2018 2010 2008 2014 2010 2013 2002 2001 1974 1988 2008 2003 2003 1992 1996 2015 2015 1993 2001

Appingedam-Synagoge Appingedam-Molukse kerk Den Horn Drieborg Garmerwolde Grijpskerk Holwierde Kiel-Windeweer Klein Wetsinge Kommerzijl Marum Middelstum Nieuw Beerta Noordbroek Noordwijk Onderdendam Opwierde Oudeschans Overschild Pieterburen Slochteren Solwerd Scheemda e.o. Tinallinge Thesinge Ulrum Westeremden Wierhuizen Woltersum

Jaar van aanwinst w te te p/v v p/dr bg p te bg l p te v l p/te l p te t/tui/v p/vi/v kl bg v l p/v te l te/v/p

2010 2014 2011 2019 2003 2019/2020 2015 1986 2003 2015 1994 2014 2003 2016 1999 2015 2003 1973 2002 2003 2018 1992 2001 2010 2003 2019/2013 2000/2013 2003 1996/2003

Beklemde gronden Dakruiter Klokkenstoel Lijkhuisje Pastorie met tuin Tuin Tuinhuisje Terrein Viskenij Verenigingsgebouw Beheerderswoning

bg dr kl l p t tui te vi v w

Colofon Aan dit jaarverslag werkten mee Inge Basteleur Jur Bekooy Annemarie Bembom Jan Borgers Marius Breukink Rebecca Compaan Margreet Eriks Chris de Graaf Johanna Kloosterhuis Martha Bijl Luvina van Nuysenburg Marcel van Santen Christiaan Velvis Annemieke Woldring Patty Wageman Tjitske Zuiderbaan Vormgeving Jochem Koopman Fotografie omslag Bureau Brauns Voor: Schoolkerk Garmerwolde Achter: Toren in Toornwerd Uitgave Stichting Oude Groninger Kerken, mei 2021

Onze projecten werden mede financieel mogelijk gemaakt dankzij: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (SIM-subsidie) J.B. Scholtenfonds Prins Bernard Cultuurfonds Stichting TBI fonds Dinamofonds Meindersma-Sybenga-Stichting Stichting tot Behoud van het Nederlandse orgel Rotary Winschoten Protestantse gemeente te Midwolda Stichting Hintsorgel Midwolda Provincie Groningen (CIAN regeling en regeling Erfgoed en Ruimtelijke kwaliteit) Nationaal Programma Groningen Programma Regionale en Innovatieve projecten, Regio Groningen-Assen Herbestemming Cultureel Erfgoed (onderdeel van Kansrijk Groningen en NAM Leefbaarheid & Duurzaamheid Programma) Gemeente Ten Boer VSBfonds Stichting Dioraphte BPD Cultuurfonds BNG Cultuurfonds Protestantse Gemeente Winsum-Halfambt Gemeente Delfzijl Stichting Van Tuikwerd Fonds