Ársskýrsla Stapa 2015

ÁRSSKÝRSLA 2015

ÁRSSKÝRSLA 2015

Prentað í apríl 2016

Hönnun og umbrot: Blek | www.blekhonnun.is Ljósmyndir: Völundur Jónsson | www.volundur.is Ljósmyndir af starfsfólki og stjórn: Auðunn Níelsson | www.audunn.com Prentvinnsla: Oddi | www.oddi.is

Stapi lífeyrissjóður | www.stapi.is Kennitala: 601092-2559 Strandgata 3, 600 Akureyri

EFNISYFIRLIT

Skýrsla stjórnar og framkvæmdastjóra.....................................2 Ávarp stjórnarformanns.................................................2 Stjórn Stapa.......................................................................4 Yfirlit um starfsemi sjóðsins .......................................5 Ávöxtun ...................................................................5

Tryggingafræðileg staða.....................................5

Eignasamsetning...................................................5

Nýtt réttindakerfi .................................................5

Sjóðfélagalán ........................................................6

Félagslega ábyrgar fjárfestingar .....................6

Reglur um ársreikninga.......................................6

Landssamtök lífeyrissjóða..................................6

Fréttabréf................................................................6 Viðhorfskönnun..................................................... 7 Árangursmat........................................................... 7 Gildi........................................................................... 7 Atburðir frá árslokum 2015 og óvissa í rekstri......8 Fjármálamarkaðir............................................................9

Innlendir markaðir................................................9

Innlend hlutabréf .............................................. 10

Innlend skuldabréf............................................ 12

Erlendir markaðir............................................... 14

Erlend hlutabréf................................................. 15

Erlend skuldabréf............................................... 16

Sérhæfðar erlendar fjárfestingar.................. 16

Afkoma og efnahagur...................................................17

Iðgjöld....................................................................17 Lífeyrisgreiðslur................................................. 19

Fjárfestingatekjur og ávöxtun........................ 20

Rekstur.................................................................. 21 Heildareignir.................................................................. 22

Innlend hlutabréf............................................... 23

Innlend skuldabréf............................................ 23

Erlendar eignir.................................................... 24

Erlend hlutabréf................................................. 24

Erlend skuldabréf............................................... 25

Sérhæfðar erlendar fjárfestingar.................. 25

Tryggingafræðilegt uppgjör...................................... 26 Séreign..............................................................................27 Iðgjöld....................................................................27

Lífeyrismál og sérstök útgreiðsla...................27

Fjárfestingatekjur og ávöxtun........................ 28

Eignir..................................................................... 29 Fjárfestingarstefna....................................................... 31 Áhættustýring................................................................ 34 Áhættustefna....................................................... 34

Helstu áhættuþættir í rekstri......................... 34

Áhættumarkmið..................................................37 Endurskoðunarnefnd................................................... 38 Starfsfólk Stapa............................................................. 39 Lokaorð............................................................................ 41 Ársreikningur...................................................... 43 Financial statements .................................... 75

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

Ávarp stjórnarformanns Árið 2015 var annasamt ár hjá Stapa lífeyrissjóði. Stjórn sjóðsins hélt samtals 13 fundi á árinu þ.m.t. hefðbundinn undirbúningsfund fyrir mótun fjárfestingastefnu. Sá fundur stendur jafnan í tvo daga og var nú haldinn á Hofstöðum í Skagafirði 5. og 6. nóvember sl. Á þennan fund eru varamenn jafnframt boðaðir. Endurskoðunarnefnd sjóðsins hélt samtals 6 fundi á árinu, lífeyrisnefnd sjóðsins sem yfirfer lífeyrisúrskurði fundaði 16 sinnum og fjárfestingaráð sjóðsins 47 sinnum á árinu. Auk þessa eru reglulegir fundir með lögmönnum sjóðsins um innheimtumál og fleira (alls 8 á árinu), auk ýmissa funda sem bæði stjórnar- og starfsmenn sjóðsins sækja. Uppgjör sjóðsins var nú gert miðað við nýjar reglur nr. 335/2015 um ársreikninga lífeyrissjóða. Mikil vinna var fólgin í upptöku þessara nýju reglna. Hægt er að túlka ýmis atriði reglanna á mismunandi vegu og líklegt er að einhver atriði eigi eftir að breytast þegar meiri reynsla kemst á notkun þeirra. Við upptöku nýju reglanna þurfti að breyta fyrra árs tölum til samræmis og endurreikna ýmsar kennitölur aftur í tímann. Þetta reyndist viðamikið verk og tímafrekt. Það er þó skoðun okkar að nýju reglurnar séu að flestu leyti til bóta. Árið 2015 var hagfellt rekstrarár og öll eignasöfn í stýringu hjá sjóðnum skiluðu jákvæðri raunávöxtun. Þannig var raunávöxtun tryggingadeildar 9,2% og raunávöxtun á söfnum séreignardeildar var 2,7% á Innlána safninu, 7,9% á Varfærna safninu og 8,0% á Áræðna safninu. Heildareignir sjóðsins í árslok námu rúmlega 178 milljörðum króna og jukust um tæplega 21,5 milljarða á árinu. Hrein eign tryggingadeildar nam 174,4 milljörðum og séreignardeildar 4,8 milljörðum. Á árinu 2015 náðist samkomulag við Glitni vegna afleiðusamninga, sem lengi var óvissa um í bókum sjóðsins. Niðurstaðan í því uppgjöri var vel ásættanleg fyrir sjóðinn og má segja að með því hafi áhrifum bankahrunsins á efnahag sjóðsins endanlega lokið, nærri 7 árum eftir þann atburð. Fjöldi lífeyrisþega, sem fengu greiddan lífeyri frá tryggingadeild sjóðsins á árinu voru 8.094 og fjölgaði um 491 frá fyrra ári. Greiddur lífeyrir nam samtals ríflega

2

Á R S S K Ý R S LA

2015

4,5 milljörðum króna og hækkaði um 9,5% frá fyrra ári. Þar sem að iðgjöld til sjóðsins hækkuðu enn meira eða um 11,4%, lækkaði lífeyrisbyrðin milli ára, en nokkuð er síðan það gerðist síðast. Nýgerðir kjarasamningar, sem hækka mótframlag launagreiðanda til sjóðsins, eiga eftir að hafa umtalsverðar breytingar í för með sér fyrir sjóðinn og sjóðfélaga hans. Hvernig þessu nýja mótframlagi verður endanlega ráðstafað á eftir að útfæra hjá sjóðnum. Á ársfundi sjóðsins í fyrra 2015 var samþykkt að taka upp nýtt réttindakerfi. Grundvallarmunur er á nýja kerfinu og því gamla, því í nýju kerfi myndast réttindi í samræmi við ávöxtun eigna. Í hinu gamla mynduðust réttindi miðað við fastákveðna réttindatöflu, sem byggði á því að sjóðurinn næði 3,5% raunávöxtun á hverju ári. Þetta gekk ekki alltaf eftir og því myndaðist munur á eignum og skuldbindingum. Nýja kerfið tók gildi um sl. áramót. Mikil vinna hefur farið í að undirbúa og innleiða upptöku á þessu nýja kerfi. Á það bæði við um útreikninga, kynningar, breytingar á hugbúnaðarkerfum, undirbúning starfsfólks o.s.frv. Í þessu efni er sjóðurinn að fást við algerlega nýja hluti, sem enginn íslenskur sjóður hefur áður fengist við. Verkefnið er flókið og því eðlilegt að nokkurn tíma taki

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

að ná tökum á þessum yfirflutningi. Að mestu leyti hefur þetta tekist vel, þótt upp hafi komið ýmis mál sem þurft hefur að skera úr um. Nýja kerfið á að tryggja mun betur en áður að jafnvægi sé á milli eigna og skuldbindinga. Tryggingafræðileg staða sjóðsins hefur farið batnandi undanfarin ár. Hún fór í neikvæða stöðu við bankahrunið en var orðin jákvæð í árslok 2015 miðað við gamla réttindakerfið. Í nýja réttindakerfinu, sem tók gildi um sl. áramót eiga eignir og skuldbindingar að haldast mun betur í hendur, þannig að halli eða umframeign eiga síður að myndast. Miklar umræður hafa verið innan sjóðsins um sjóðfélagalán og fyrirkomulag þeirra. Sjóðurinn hefur undanfarin ár veitt slík lán í gegnum samning við lánastofnanir. Ljóst er að það fyrirkomulag er ekki hagkvæmt lengur. Skiptar skoðanir hafa verið innan stjórnar hversu mikla áherslu á að leggja á sjóðfélagalán í starfsemi sjóðsins og hverju má til kosta, þannig að ekki sé verið að greiða með þessum lánveitingum. Sjóðurinn er enn að skoða þessi mál og vinna að útfærslu á fyrirkomulagi á sjóðfélagalánum sem er hagkvæmt fyrir sjóðfélaga hvort sem þeir eru lántakendur eða ekki. Þarna þarf að ríkja ákveðið jafnvægi sem mikilvægt er að finna. Aukinn lífaldur var mikið til umræðu á árinu, en ljóst er að haldi sú þróun áfram mun það hafa mikil áhrif á getu bæði lífeyrissjóða og opinberra aðila til að greiða lífeyri í framtíðinni, a.m.k. ef við það er miðað að lífeyristökualdur verði óbreyttur. Í raun má þó segja að tiltölulega góð samstaða sé um að hækka lífeyristökualdur í takt við hækkandi lífaldur og bjóða jafnframt upp á aukinn sveigjanleika. Þó verður einnig að huga að því að sú snemmtæka lífeyristaka sem nú er heimil, þ.e. frá 60 ára aldri hlýtur einnig að koma til athugunar, þegar þessi þróun er metin. Stapi lífeyrissjóður hefur skoðað hvort ekki megi byggja breytingar vegna lífaldurs inn í samþykktir sjóðsins, þannig að breytingar á lífeyristökualdri gerist nokkuð í takt við breytingar á lífaldri.

að taka gildi í byrjun árs 2016, skv. samþykktum LL. Í framhaldi af þessu fóru fram viðræður milli sjóðsins og samtakanna. Þær viðræður voru gagnlegar, þar sem samtökin tóku tillit til margra þeirra atriða sem stjórn sjóðsins hafði gagnrýnt. Í þessu ljósi var ákveðið að draga úrsögnina til baka, en fylgjast áfram með því hverju þátttaka sjóðsins í samtökunum skilar. Stjórn sjóðsins ákvað að fara í svokallað árangursmat stjórnar, sem er nýjung í starfseminni. Matið var framkvæmt af KPMG og út úr því komu ýmsar gagnlegar upplýsingar og ábendingar um hvernig bæta má stjórnarstarfið og starf sjóðsins almennt. Í kjölfar þess var starfsreglum stjórnar breytt, þar sem m.a. er kveðið á um að árangursmat stjórnar verði eftirleiðis árlegt, auk ýmissa fleiri atriða sem formfesta betur starf stjórnar. Einnig gekk stjórnin frá stjórnarháttayfirlýsingu, sem nú er birt með ársreikningi, sem og starfskjarastefnu, sem lögð er fyrir ársfund nú. Þá var skerpt á ýmsum reglum sem eru í gildi hjá sjóðnum. Sjóðurinn ákvað að gera viðamikla könnun á viðhorfum sjóðfélaga til ýmissa atriða tengdum sjóðnum og lífeyrismálum almennt. Könnunin var gerð í árslok 2015. Það er vilji stjórnar að slíkar kannanir verði fastur þáttur í starfi sjóðsins og upplýsingar úr þeim nýtist við stjórnun hans. Stjórnendur sjóðsins verði með þessum hætti betur meðvitaðar um viðhorf og vilja sjóðfélaga og um leið betur í stakk búnir til að stýra sjóðnum í takt við vilja sjóðfélaga og vera í fyrirsvari fyrir lífeyrissparnað þeirra. Það er okkar von að góður sjóður geti orðið enn betri og að því viljum við vinna. Ég læt þessu lokið en vil fyrir hönd stjórnar flytja starfsfólki sjóðsins einlægar þakkir fyrir gott og ánægjulegt samstarf á liðnu starfsári, með óskum um að komandi ár verði okkur öllum gjöfult. Þórarinn Sverrisson stjórnarformaður

Miklar umræður urðu innan stjórnar sjóðsins vegna veru hans í Landsamtökum lífeyrissjóða (LL), en stjórnarmenn í sjóðnum hafa gert ýmsar athugasemdir við starfsemi samtakanna. Fór svo að stjórn Stapa ákvað að segja sig úr samtökunum. Var það gert í maí 2015 og átti úrsögnin

Á R S S K Ý R S LA

2015

3

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

Stjórn Stapa Stjórn Stapa lífeyrissjóðs er skipuð átta mönnum og tekur til beggja deilda hans. Varamenn eru jafn margir. Stjórnin er kjörin á ársfundi. Fulltrúar launamanna eru kosnir af fulltrúum stéttarfélaga á ársfundi en fulltrúar launagreiðenda eru tilnefndir af samtökum

atvinnulífsins. Kjörtímabil stjórnarmanna er 2 ár og er helmingur stjórnar kjörinn á hverjum ársfundi. Fulltrúar launagreiðenda og launamanna skiptast árlega á um að fara með formennsku í stjórn.

Mynd tekin á stjórnarfundi Stapa þann 14. mars 2016. Frá vinstri: Kári Arnór Kárason (framkvæmdastjóri), Huld Aðalbjarnardóttir, Erla Jónsdóttir, Unnur Gréta Haraldsdóttir, Tryggvi Jóhannsson, Þórarinn Sverrisson (formaður), Sverrir Mar Albertsson, Kristín Halldórsdóttir og Ágúst Torfi Hauksson (varaformaður).

4

Á R S S K Ý R S LA

2015

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

YFIRLIT UM STARFSEMI SJÓÐSINS ÁVÖXTUN Árið 2015 var gott rekstrarár fyrir Stapa lífeyrissjóð. Góð ávöxtun var á eignasafni sjóðsins og náði sjóðurinn ávöxtunarmarkmiðum sínum. Nafnávöxtun tryggingadeildar var 11,4% og hrein raunávöxtun 9,2%. Öll söfn séreignardeildar skiluðu jákvæðri afkomu. Þannig var hrein raunávöxtn Innlána safnsins 2,7%, Varfærna safnsins 7,9% og Áræðna safnsins 8,0%. Það var einkum mjög góð ávöxtun innlendra hlutabréfa, en einnig að nokkru leyti innlendra skuldabréfa sem skóp þennan góða árangur. Ávöxtun erlendra eigna var hógvær ef frá eru taldar erlendar framtaksfjárfestingar, sem skiluðu mjög góðum árangri.

TRYGGINGAFRÆÐILEG STAÐA Þessi góða ávöxtun gerði það að verkum að tryggingafræðileg staða sjóðsins batnaði verulega og var tryggingafræðileg afkoma jákvæð um 11.077 m.kr. og tryggingafræðilega staðan í árslok jákvæð um 0,4%, eftir að hafa verið neikvæð allt frá árinu 2008. Þetta tryggingafræðilega mat er miðað við eldra réttindakerfi sjóðsins og breytist nokkuð þegar farið verður að meta miðað við nýtt réttindakerfi, en við þá breytingu kemst á meira jafnvægi milli eigna og skuldbindinga, sem á að haldast þrátt fyrir sveiflur í ávöxtun.

EIGNASAMSETNING Vægi ríkisskuldabréfa hefur heldur minnkað í safni sjóðsins, en vægi annarra innlendra skuldabréfa og innlendra hlutabréfa hefur aukist. Áhætta í eignasafni sjóðsins hefur því aukist lítið eitt og það ásamt vaxandi óróleika á mörkuðum gerir það að verkum að mikilvægt er að fylgjast vel með áhættu og bregðast við ef hún heldur áfram að vaxa. Sjóðurinn hefur lagt mikið í að styrkja alla áhættustýringu á undanförnum árum og leggur áherslu á að fylgjast vel með þeim þáttum sem geta haft mikil áhrif á stöðu sjóðsins. Í því efni er mikilvægt að sjóðurinn fái auknar heimildir til fjárfestinga erlendis, þannig að dreifa megi áhættu með fjárfestingum í fleiri tegundum eigna og á fleiri svæðum í heiminum. Hættan innan gjaldeyrishafta er að áhættan í eignasafni sjóðsins verði of samþjöppuð á íslenskar eignir og að áfall á Íslandi hafi því of mikil áhrif á afkomu sjóðsins.

NÝTT RÉTTINDAKERFI Á árinu fór mikil vinna í undirbúning að upptöku nýs réttindakerfis, sem samþykkt var á ársfundi sjóðsins í apríl 2015. Breytingarnar voru niðurstaða af löngu ferli sem

hófst á árinu 2009 en nokkur halli varð á sjóðnum eftir bankahrunið 2008. Kom þá fljótlega fram vilji til þess að breyta réttindakerfinu þannig að meira jafnvægi væri jafnan á milli eigna og skuldbindinga. Æskilegt væri að réttindi breyttust í takt við eignir, enda hefði sjóðurinn ekki ábyrgðaraðila og því væru réttindi á hverjum tíma eingöngu tryggð með þeim eignum sem til staðar væru á sama tímapunkti. Fyrstu drög að nýju kerfi voru kynnt á ársfundi sjóðsins 2012 og var þá ákveðið að vinna að frekari útfærslu og samanburði við eldra kerfi. Frekari útfærsla á nýju kerfi var unnin 2013 og hafist handa við kynningar bæði fyrir sjóðfélaga og einnig fyrir aðildarfélög sjóðsins. Á ársfundi sjóðsins 2014 var samþykkt að láta vinna endanlegar tillögur. Frekari kynningar voru á kerfinu 2014 og aflað var formlegs samþykkis aðildarfélaga sjóðsins til að leggja fram tillögur að kerfisbreytingu á ársfundi sjóðsins 2015. Þá fór einnig fram lagaleg rýni á tillögunum og Fjármálaeftirlitinu voru kynntar væntanlegar breytingar. Tillögur um nýtt kerfi voru svo samþykktar á ársfundinum 2015 og ákveðið að nýtt kerfi tæki til starfa í ársbyrjun 2016. Voru þessar breytingar staðfestar af Fjármálaráðuneytinu. Í kjölfarið fór af stað mikil vinna við hugbúnaðargerð og undirbúning vegna kerfisbreytingarinnar. Sett var upp prófunarumhverfi til að prófa virkni nýja hugbúnaðarins og reyna að bregðast við ýmsum aðstæðum sem upp geta komið. Hafist var handa við að innleiða hið nýja kerfi strax í ársbyrjun 2016 og hefur innleiðingin gengið vel. Ýmis vandamál hafa komið upp við innleiðinguna eins og vænta mátti, enda um flókið verkefni að ræða, en þau hafa verið leyst jafn óðum og gert er ráð fyrir því að innleiðingunni verði að fullu lokið um mitt ár 2016. Með hinu nýja kerfi er því breytt í grundvallaratriðum hvernig lífeyrisréttindi í sjóðnum myndast. Í fyrsta lagi þá er inngreiddu iðgjaldi skipt, í annars vegar þann hluta sem fer til áfallatrygginga (þ.e. til örorku-, makaog barnalífeyris) og hins vegar þann hluta sem fer til að tryggja eftirlaun, að lokinni starfsævi. Réttindin safnast upp í sjóð – svokallaðan iðgjaldasjóð – yfir starfsævina og er svo breytt í eftirlaun þegar að lífeyrisaldri kemur. Réttindin breytast síðan í takt við innborguð iðgjöld og ávöxtun lífeyrissjóðsins á hverjum tíma. Í eldra kerfi mynduðust réttindin miðað við ákveðna réttindatöflu, sem byggði á því að sjóðurinn myndi á hverjum tíma ná 3,5% raunávöxtun. Réttindin gátu því þróast á annan veg en eignirnar og því myndast talsverður munur á eignum og verðmæti réttinda (þ.e. skuldbindingum). Með nýja

Á R S S K Ý R S LA

2015

5

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

kerfinu þróast eignir og lífeyrisréttindi með sama hætti, sem á að tryggja mun betra jafnvægi þarna á milli.

SJÓÐFÉLAGALÁN Miklar umræður urðu um lán til sjóðfélaga á vettvangi sjóðsins á árinu. Sjóðurinn hefur veitt slík lán undanfarin ár með samningi við bankastofnanir. Vegna breytinga á lagaumhverfi er í raun ekki hægt að veita lánin með sama hætti og áður á samkeppnishæfum kjörum. Samkeppni á þessum markaði hefur aukist verulega og hefur sjóðurinn verið að kanna möguleika á að halda lánveitingum áfram. Til þess þarf að finna form þar sem lánskjör eru samkeppnishæf fyrir lántakendur, en á sama tíma þarf að tryggja að ekki hljótist af þeim of mikill beinn kostnaður fyrir sjóðinn og þar með þá sjóðfélaga sem ekki taka lán frá sjóðnum. Ákveðið jafnvægi þarf að ríkja í þessu efni. Sjóðurinn er að skoða áframhaldandi samstarf við lánastofnanir þó með öðrum hætti en áður var. Ýmis lögfræðileg álitamál eru samfara slíku samstarfi og er nú unnið að lagalegri áreiðanleikakönnun á því hvernig slíkt samstarf getur verið þannig að það uppfylli öll lagaskilyrði. Auk þessa þarf slíkt samstarf jafnframt að vera hagkvæmt og eftirsóknarvert bæði fyrir sjóðinn og lánastofnunina og hugsa þarf fyrirkomulagið til lengri tíma. Reiknað er með að niðurstaða verði komin um þetta efni um og eftir mitt ár 2016.

FÉLAGSLEGA ÁBYRGAR FJÁRFESTINGAR Samfélagsleg ábyrgð sjóðsins og setning reglna um félagslega ábyrgar fjárfestingar hefur lengi verið til umræðu hjá sjóðnum. Niðurstaðan var að semja nokkuð ítarlegar reglur, sem tækju á helstu þáttum varðandi afstöðu sjóðsins til samfélagslegrar ábyrgðar og umhverfismála. Í reglunum er einnig að finna eigendastefnu sjóðsins, sem og hvernig hann hyggst sinna því hlutverki að vera í fyrirsvari fyrir lífeyrissparnað sjóðfélaga. Lýst er með hvaða hætti sjóðurinn ætlar að haga eftirfylgni sinni og leitast með því við að stuðla að bættum stjórnarháttum hjá fyrirtækjum sem hann fjárfestir í eða aðilum sem annast eignastýringu fyrir sjóðinn.

REGLUR UM ÁRSREIKNINGA Sjóðurinn gerir nú upp miðað við nýjar reglur um ársreikninga lífeyrissjóða nr. 335/2015 sem Fjármálaeftirlitið hefur sett. Helsta breytingin er að nú skal það vera megin regla að fjármálagerningar séu gerðir upp á gangverði. Þessi breyting er afar heppileg fyrir sjóðinn, þar sem hún passar mun betur við nýja réttindakerfið, sem sjóðurinn

6

Á R S S K Ý R S LA

2015

hefur tekið upp, en eldri reglur myndu gera. Mikil þörf var á að breyta eldri reglum um ársreikninga lífeyrissjóða sem voru frá árinu 2000 og voru um margt úreltar. Nýju reglurnar eru að flestu leyti til bóta, þótt ýmislegt í þeim sé óljóst og þær eiga eflaust eftir að slípast eitthvað þegar notkun þeirra verður almenn.

LANDSsAMTÖK LÍFEYRISSJÓÐA Mikil umræða var innan sjóðsins um veru hans í Landssamtökum lífeyrissjóða (LL). Stjórnarmenn í sjóðnum hafa gert athugasemdir við ýmislegt í starfsemi samtakanna, auk þess sem þeim fannst starfsemi samtakanna vera orðin mjög höfuðborgarmiðuð, sem gerir sjóðum eins og Stapa erfitt um vik að vera fullur þátttakandi. Eftir miklar umræður í stjórn sjóðsins var það niðurstaða á vormánuðum 2015 að sjóðurinn segði sig úr samtökunum, en úrsögn myndi taka gildi í árslok 2016, í samræmi við samþykktir samtakanna. Var stjórn LL tilkynnt um þetta og ástæður þess að þessi ákvörðun hafi verið tekin. Í kjölfarið fóru fram viðræður milli LL og sjóðsins um hvað betur mætti fara í starfseminni og samskiptum aðila þannig að Stapi sættist á að vera þar áfram. Haldið var sérstakt málþing á Bifröst í Borgarfirði á haustmánuðum 2015 þar sem framtíð samtakanna var rædd. Í kjölfarið hafa samtökin leitast við að koma til móts við athugasemdir og ábendingar Stapa, bæði með áherslum í starfi, en einnig með því að fjárfesta í fjarfundabúnaði, sem gefur sjóðnum aukin tækifæri til þátttöku í starfi samtakanna. Í framhaldinu var málið aftur á dagskrá í stjórn Stapa. Niðurstaða stjórnarmanna var sú að viðbrögð samtakanna við athugasemdum Stapa vera nægjanlega góð til að réttlæta að sjóðurinn drægi úrsögn sína til baka, sem gert var fyrir árslok 2015.

FRÉTTABRÉF Sjóðurinn gaf út fréttabréf á árinu, þar sem leitast var við að kynna nýja réttindakerfið og farið ítarlega yfir helstu þætti þess og hvernig það væri byggt upp. Fréttabréfinu var dreift í öll hús á félagssvæði sjóðsins. Því var síðan fylgt eftir með ítarlegum upplýsingum á heimasíðu sjóðsins, þar sem sett var upp svæði með „Spurt og svarað“ en þar er farið yfir allt það helsta um kerfið, ekki síst hvernig réttindaávinnslan er. Þá hefur sjóðurinn einnig gefið út rafrænt fréttabréf vegna séreignar, sem ætlunin er að komi út á ársfjórðungs fresti. Þar eru virkir greiðendur í séreignadeild upplýstir um stöðu á fjármálamörkuðum og um árangur af ávöxtun á eignasöfnun deildarinnar.

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

VIÐHORFSKÖNNUN Ákveðið var að gera víðtæka könnun á viðhorfum sjóðfélaga til ýmissa þátta í starfsemi sjóðsins. Könnunin var unnin af Rannsóknarmiðstöð Háskólans á Akureyri undir lok árs 2015. Þátttakendur voru valdir úr hópi greiðandi sjóðfélaga sjóðsins með slembiúrtaki. Alls bárust svör frá um 900 sjóðfélögum, þannig að niðurstöðurnar ættu að gefa nokkuð áreiðanlega mynd. Hugmynd stjórnenda sjóðsins er að gera svipaða könnun árlega með það að markmiði að afla góðra upplýsinga um viðhorf sjóðfélaga, sem nýst geta við stjórnun sjóðsins og til að bæta þjónustu við sjóðfélaga. Um leið gerir þetta sjóðnum kleift að láta sjónarmið almennra sjóðfélaga hafa meiri áhrif á starfsemi sjóðsins. Það er sláandi að mjög stór hluti svarenda telur sig hafa litla þekkingu á lífeyrismálum, en yfir 63% svarenda taldi svo vera en aðeins 8% mikla þekkingu. Þessi niðurstaða er rík vísbending í þá átt að kynningar- og fræðslustarfi í þessum málaflokki sé mjög ábótavant. Það er því mikið verk fyrir höndum að auka fræðslustarf á komandi árum, ekki síst í ljósi þess að nokkuð stór hópur segir sig hafa áhuga á málefninu. Áhuginn fer raunar vaxandi með aldri, sem kemur ekki á óvart. Mjög mikill meirihluti svarenda er á því að lífeyrissjóðir þjóni mjög mikilvægu hlutverki og að söfnun réttinda í lífeyrissjóðum sé góð leið til að mæta áföllum á starfsævi og tryggja eftirlaun eftir að starfsævinni lýkur. Mun fleiri treysta stjórnendum Stapa en vantreysta þeim og eru sammála því að sjóðurinn vinni með hag sjóðfélaga að leiðarljósi. Þá telur mikill meirihluti svarenda að mikilvægt sé að sjóðurinn fjárfesti á sínu heimasvæði. Fjölmargar spurningar eru í könnuninni og eru svörin brotin niður á kyn, aldurshópa, menntun, tekjur og svæði. Nánari upplýsingar um niðurstöður könnunarinnar má finna á heimasíðu sjóðsins www.stapi.is og eru sjóðfélagar hvattir til að kynna sér hana.

ÁRANGURsMAT Stjórn sjóðsins ákvað að fara í árangursmat og var KPMG fengið til að meta árangurinn af stjórnarstarfinu og hvað betur mætti fara. Niðurstöður árangursmatsins voru gagnlegar og í kjölfarið voru gerðar breytingar á vinnubrögðum, framsetningu og meðferð gagna, o.fl., til að styrkja og efla stjórnarstarfið. Markmiðið er að auðvelda stjórnarmönnum að sinna störfum sínum með sem bestum hætti og hafa þá yfirsýn og eftirlit sem nauðsynlegt er. Jafnframt var ákveðið að gera breytingar

á starfsreglum stjórnar þar sem m.a. er gert ráð fyrir því að stjórnin fari árlega í árangursmat. Einnig voru settar inn reglur um móttöku nýrra stjórnarmanna til að gera þeim kleift að kynna sér starfsemi sjóðsins á sem stystum tíma, þannig að þeir geti fyrr öðlast nægilega þekkingu á starfseminni og þar með orðið virkir stjórnarmenn. Þá gekk stjórnin frá sérstakri starfsáætlun fyrir árið 2016 og er gert ráð fyrir því að slík áætlun verði framvegis fastur liður í starfsemi stjórnar.

GILDI Á árinu var unnið í gildum Stapa lífyrissjóðs – þ.e. hvaða gildi ættu að vera leiðarljós í starfsemi sjóðsins og hvernig sjóður Stapi vildi vera fyrir sjóðfélaga, stjórn, starfsmenn og aðra hagsmunaaðila. Niðurstaða úr þessari vinnu er að finna í nýrri stjórnarháttayfirlýsingu fyrir sjóðinn, sem nú er birt samhliða ársreikningi sjóðsins, í samræmi við nýjar reglur um ársreikninga lífeyrissjóða. Þar er að finna viðhorf sjóðsins til stjórnarhátta, hlutverk hans og markmið, upplýsingar um lög og reglur, skipulag, innra eftirlit, fjárfestingar og áhættustýringu, um gildi hans og samfélagsábyrgð, auk upplýsinga um stjórnarmenn, endurskoðunarnefnd og lykilstarfsmenn. Jafnframt hefur stjórn unnið tillögu að starfskjarastefnu fyrir sjóðinn, sem lögð verður fyrir ársfund. Allt er þetta gert til að formfesta betur starfsemina og stuðla að sem bestum stjórnarháttum hjá sjóðnum, þannig að starfsemi sjóðsins verði eins og best er á kosið og hann geti sem best náð markmiðum sínum.

Á R S S K Ý R S LA

2015

7

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

ATBURÐIR FRÁ ÁRSLOKUM 2015 OG ÓVISSA Í REKSTRI Upptaka nýs réttindakerfis felur í sér umtalsverðar breytingar á starfsemi sjóðsins og áhættu sem er samfara innleiðingu á nýju kerfi. Á þetta bæði við um virkni nýrra hugbúnaðarkerfa, en einnig er samfara þessu aukin starfsmannaáhætta m.a. auknar líkur á mistökum við lífeyrisúrskurði í nýju kerfi. Því er mikilvægt að vakta þessa yfirfærslu vandlega til að lágmarka mistök sem gætu valdið sjóðfélögum tjóni. Verður þetta einn helsti þáttur í áhættustýringu sjóðsins á árinu 2016, en búist er við að innleiðingunni verði að fullu lokið um eða upp úr miðju ári 2016. Sjóðurinn hefur aukið nokkuð áhættusamar eignir, einkum hlutabréf, í eignasafni sínu á síðustu árum. Þetta hefur verið gert þar sem að vænt ávöxtun hefur verið hæst í þessum eignaflokki á meðan talið hefur verið að áhættu minni eignir eins og skuldabréf gætu átt undir högg að sækja. Þetta hefur gengið eftir, en miklar hækkanir hlutabréfa undanfarin ár gera það að verkum að áhætta hefur farið vaxandi og búast má við auknum sveiflum. Nokkur hætta er á ofhitnun í íslenska hagkerfinu og pólitísk óvissa fer vaxandi eftir því sem nær dregur kosningum. Þá er afléttingu gjaldeyrishafta ekki lokið og nokkur óvissa er enn um hvernig endanleg framkvæmd verður á því verkefni og hvernig regluverk á gjaldeyrismarkaði mun líta út í framhaldinu. Erlendis getur minnkandi hagvöxtur, hætta á verðhjöðnun, pólitískur órói og ófriðarblikur leitt af sér aukna óvissu með tilheyrandi sveiflum á eignamörkuðum. Árið 2016 hófst með talsverðum lækkunum, sem síðan hafa gengið til baka, en búast má við áframhaldandi sveiflum.

8

Á R S S K Ý R S LA

2015

Í árslok 2015 var 25% af eignum sjóðsins í erlendum gjaldmiðlum. Ekki er mögulegt að verja þessa stöðu fyrir sveiflum á gengi íslensku krónunnar á meðan gjaldeyrishöft eru við lýði. Þessi opna staða hefur áhættu í för með sér. Það er mat sjóðsins að þessi áhætta sé réttlætanleg enda bæta erlendar eignir mjög áhættudreifingu í safni hans. Það sem af er ári 2016 hefur afkoma einstakra safna sjóðsins verið eins og sést á mynd 1. Mynd 1. Afkoma safna sjóðsins 2016

1,5% 1,0% 0,5% 0,0% -0,5% -1,0% -1,5% -2,0% -2,5% -3,0% Janúar 2016

Febrúar 2016

Mars 2016

Tryggingadeild

Áræðna safnið

Varfærna safnið

Innlána safnið

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

FJÁRMÁLAMARKAÐIR INNLENDIR MARKAÐIR Árið 2015 markaði nokkur þáttaskil í íslensku efnahagslífi þar sem ákveðin merki um spennu í hagkerfinu fóru að láta á sér bera eftir tímabil töluverðs slaka. Þessi þróun birtist m.a. í minnkandi atvinnuleysi, mikilli hækkun á kaupmætti ráðstöfunartekna og hækkun á eignamörkuðum. Hagvöxtur mældist 4,1% á árinu 2015 samanborið við 1,9% á árinu 2014. Mikil kaupmáttaraukning skilaði kröftugum vexti einkaneyslu (7,6%) auk þess sem fjárfesting atvinnuveganna eykst verulega milli ára (31,5%). Þrátt fyrir mikinn vöxt í útflutningi (6,7%) náði hann ekki að halda í við aukningu innflutnings (12,8%) og var framlag utanríkisviðskipta til hagvaxtar því neikvætt. Áframhaldandi jákvæður undirliggjandi viðskiptajöfnuður stuðlaði að styrkingu krónunnar en vísitala meðalgengis lækkaði um 7,3% á árinu. Styrking krónunnar, áframhaldandi lækkun olíuverðs og hófleg áhrif launahækkana í nýjum kjarasamningum gerðu það að verkum að verð- bólga hélst lág á árinu 2015 og mældist 2,0% í lok ársins. Atvinnuleysi samkvæmt vinnumarkaðskönnun Hagstofu Íslands hélt áfram að lækka og mældist 1,9% af mannafla í árslok 2015 samanborið við 4,3% í árslok 2014. Í júní lögðu stjórnvöld fram áætlun um hvernig afnám hafta yrði framkvæmt. Áætlunin fólst m.a. í því að leggja fram trúverðuga leið við að breyta krónueignum erlendra aðila, sem hafa verið fastar hér á landi frá því að gjaldeyrishöftum var komið á, yfir í erlenda mynt án þess að slíkt ógnaði gengisstöðugleika. Framkvæmdin felur í sér að slitabú fallinna fjármálastofnana greiða sérstakt stöðugleikaframlag til ríkissjóðs og umbreyta gjaldeyrisinnistæðum hjá innlendum innlánsstofnunum í Mynd 2. Þróun stýrivaxta, ársverðbólgu og gengisvísitölu 2

Stýrivextir

Verðbólga

Gengisvísitala (h. ás)

langtímafjármögnun. Þá er ráðgert að eigendur aflandskróna selji þær fyrir gjaldeyri eða löng skuldabréf íslenska ríkisins í sérstöku uppboði Seðlabanka Íslands, en sæti því ella að geyma viðkomandi krónur á vaxtalausum reikningum um ókomna tíð. Verði framkvæmd afnámsáætlunarinnar í samræmi við þau markmið sem lagt var upp með verður erlend skuldastaða þjóðarbúsins sú besta sem hún hefur verið í áratugi. Áætlun stjórnvalda var því afar vel tekið á eignamörkuðum og má raunar telja að framlagning áætlunarinnar hafi markað upphafspunkt nýrra vaxtamunaviðskipta erlendra aðila hér á landi, sem fjárfestu í ríkisskuldabréfum fyrir ríflega 44 ma.kr. frá júní til ársloka. Hluti af áætlun stjórnvalda um afnám hafta fólst í auknum heimildum innlendra aðila til að fjárfesta og spara erlendis. Þannig fengu lífeyrissjóðir undanþágu til að fjárfesta erlendis fyrir 10 ma.kr. á síðari hluta ársins 2015 og 20 ma.kr. á fyrstu 4 mánuðum ársins 2016. Þessi þróun er mjög mikilvæg fyrir áhættudreifingu í eignasafni lífeyrissjóða, enda hefur hlutfall erlendrar verðbréfaeignar íslenskra lífeyrissjóða lækkað úr 34% þegar hæst stóð árið 2008 í 23% í árslok 2015. Tafla 1. Helstu hagvísar 1

Árið í tölum*

2015

Ýmsir hagvísar;

2014

Hagvöxtur

4,1%

1,9%

Ársverðbólga (í árslok)

2,0%

0,8%

Stýrivextir (í árslok)

5,8%

5,3%

Gengisvísitala (viðskiptavog þröng)

-7,3%

-1,7%

Atvinnuleysi (% af mannafla í árslok skv. vinnumarkaðskönnun Hagstofu Íslands)

1,9%

4,3%

Kaupmáttur ráðstöfunartekna (br. milli ársmeðaltala)

7,6%

4,7%

Viðskiptajöfnuður (% af landsframleiðslu)

2,7%

3,3%

Undirliggjandi viðskiptajöfnuður (% af landsframleiðslu)**

4,7%

3,7%

7%

215

6%

210

5%

205

Skráð verðbréf (ma.kr.);

4%

200

Markaðsvirði skráðra skuldabréfa í árslok

2.119

2.009

3%

195

Velta skráðra skuldabréfa

1.996

1.533

2%

190

Markaðsvirði skráðra hlutabréfa í árslok

1.029

662

1%

185

Velta skráðra hlutabréfa

392

277

180

0% Des

Jan

Feb Mars Apríl

Maí

Júní

Júlí Ágúst Sept

Okt

Nóv

Des

*Breytingar á árinu nema annað sé tekið fram **Leiðrétt fyrir reiknuðum tekjum og gjöldum innlánsstofnana í slitameðferð og Actavis

1 Heimild: Seðlabanki Íslands (Peningamál 2016/1), Hagstofa Íslands og Kauphöll Íslands. 2 Heimild: Hagstofa Íslands, Seðlabanki Íslands og Kauphöll Íslands.

Á R S S K Ý R S LA

2015

9

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

INNLEND HLUTABRÉF Ávöxtun innlendra hlutabréfa árið 2015 var afar góð. Áframhaldandi fjölgun ferðamanna skilaði sér í veltuaukningu fyrirtækja og olíuverðslækkun dró úr rekstrarkostnaði. Á móti komu kjarasamningar, en óvissa vegna þeirra hafði haft talsverð áhrif á verðmat skráðra hlutabréfa á fyrri hluta ársins enda ljóst að miklar launahækkanir hefðu í för með sér talsverðan kostnaðarauka fyrir fyrirtækin. Heilt yfir var árið þó gott sem kom fram í bættum rekstri flestra félaga á markaðinum. Þrjú ný félög voru skráð á aðalmarkað Kauphallar Íslands á árinu, Síminn hf., Reitir fasteignafélag hf. og Eik fasteignafélag hf. en samanlagt juku þessi félög markaðsvirði skráðra félaga um 125 ma.kr. við skráningu. Velta hlutabréfa jókst um 42% á árinu en velta sem hlutfall af markaðsvirði hélst svipuð og á fyrra ári eins og fram kemur á mynd 3. Ávöxtun skráðra hlutabréfa, mælt með GAMMA:EQI vísitölunni, nam 50% á árinu 2015. Framan af ári hækkuðu hlutabréf þó lítið, ekki síst vegna óvissu í tengslum við kjarasamninga eins og áður hefur verið vikið að. Niðurstaða í kjaraviðræðum og góð uppgjör fyrirtækja á vormánuðum juku bjartsýni fjárfesta og hækkaði hlutabréfaverð töluvert í framhaldinu. Marel hf. (84%) og Icelandair hf. (67%) hækkuðu verulega á árinu en saman vega þau tæplega 50% af hlutabréfavísitölunni og skýra því stóran hluta hækkunar hennar. Öll skráð hlutabréf hækkuðu á árinu að frátöldum bréfum í Eimskipum sem lækkuðu lítillega. Mánaðarleg verðbreyting GAMMA:EQI hlutavísitölunnar var jafnari á árinu samanborið við fyrra ár þegar hlutabréfavísitalan var með neikvæða verðbreytingu fram í nóvember eins og sjá má á mynd 5. Í árslok 2015 voru 17 félög skráð á aðallista NASDAQ Iceland eins og sjá má í töflu 2. Auk fjárfestinga í skráðum hlutabréfum hefur sjóðurinn fjárfest nokkuð í óskráðum hlutabréfum. Með þeim hætti eykur sjóðurinn áhættudreifingu um leið og hann fær aðgang að áhugaverðum fjárfestingakostum. Þessar fjárfestingar geta verið bæði í stökum hlutafélögum og með öðrum fjárfestum í félögum utan um sameiginlegar fjárfestingar (svokallaðar framtaksfjárfestingar).

Innlend hlutabréf eru orðin nokkuð fyrirferðamikil í eignasafni lífeyrissjóða og álitamál hversu stórt hlutfall innlendra hlutabréfa af heildareignum sjóðurinn treystir sér til að eiga til lengri tíma litið. Þó er lífeyrissjóðum að miklu leyti þrýst í þennan eignaflokk vegna þess regluverks sem þeir búa við á meðan gjaldeyrishöft ríkja. Við slíkar aðstæður getur skapast hætta á eignabólu í skráðum eignum, ekki síst ef fjárfestingarkostirnir eru fábrotnir. Áframhaldandi fjölgun félaga á aðallista Kauphallar er því nauðsynleg til að verðmyndun og áhættudreifing verði eðlileg. Með fjárfestingum í óskráðum hlutabréfum og framtakssjóðum er sjóðurinn m.a. að sækjast eftir aukinni áhættudreifingu.

Tafla 2. Markaðsvirði í árslok og verðbreytingar félaga 20153

Félag

Markaðsvirði (ma. kr) Verðbreyting 2015

Össur hf.

212

35,7%

Marel hf.

187

84,0%

Icelandair Group hf.

177

67,2%

HB Grandi hf.

75

25,4%

Reitir fasteignafélag hf.

63

31,3%

Hagar hf.

53

15,1%

Eimskipafélag Íslands hf.

47

-0,6%

Síminn hf.

35

5,7%

Reginn hf.

28

44,6%

Eik fasteignafélag hf.

28

21,3%

Bank Nordik

23

15,4%

Vátryggingafélag Íslands hf.

22

12,4%

N1 hf.

18

73,1%

Sjóvá-Almennar tryggingar hf.

20

33,1%

Tryggingamiðstöðin hf.

17

15,8%

Fjarskipti hf.

16

38,4%

8

257,1%

Nýherji hf.

GAMMA:EQI 49,9%

3 Heimild: Kauphöll Íslands

10

Á R S S K Ý R S LA

2015

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

Mynd 3. Velta á íslenska hlutabréfamarkaðnum 4 Hlutabréfavelta 2014 (v. ás) ma. kr.

Hlutabréfavelta 2015 (v. ás) Hlutabréfavelta sem hlutfall af markaðsvirði 2015 (h. ás)

Hlutabréfavelta sem hlutfall af markaðsvirði 2014 (h. ás)

70

7%

60

6%

50

5%

40

4%

30

3%

20

2%

10

1%

0

0% Jan

Feb

Mars

Apríl

Maí

Júní

Júlí

Ágúst

Sept

Okt

Nóv

Des

Mynd 4. Verðþróun á íslenska hlutabréfamarkaðnum 20155 GAMMA: EQI 2015 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Des

Jan

Feb

Mars

Apríl

Mynd 5. Verðbreyting á GAMMA:EQI

Maí

Júní

Júlí

Ágúst

Sept

Okt

Des

Nóv

6

Verðbreyting GAMMA:EQI 2014

Verðbreyting GAMMA:EQI 2015

10% 8% 6% 4% 2% 0% -2% -4% -6% Jan

Feb

Mars

Apríl

Maí

Júní

Júlí

Ágúst

Sept

Okt

Nóv

Des

4 Heimild: Kauphöll Íslands 5 Heimild: Datamarket.com 6 Heimild: Datamarket.com

Á R S S K Ý R S LA

2015

11

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

Verðlagning innlendra hlutabréfa virðist þó enn standast alþjóðlegan samanburð og ekki eru greinilegar vísbendingar um eignabólu. Til að standa undir núverandi verði þurfa félögin áfram að skila góðri rekstrarafkomu auk þess sem utanaðkomandi skilyrði þurfa að vera hagstæð. Verði stigin stór skref í afnámi gjaldeyrishafta getur það haft töluverð áhrif á verð íslenskra hlutabréfa enda eru þau næm fyrir sviptingum bæði í verðbólgu og gengi íslensku krónunnar. Af nýjum félögum sem væntanleg eru á markaðinn má nefna að stjórnendur Skeljungs hafa tilkynnt að stefnt sé að skráningu á haustmánuðum 2016. Mögulega munu fleiri félög sjá hag sinn í að skrá bréf sín á First North markaðinum sem telst einnig til skráðra hlutabréfa í bókum lífeyrissjóða. Mikil umræða hefur verið um sölu bankanna þriggja á árinu, gangi þær hugmyndir eftir er ljóst að um stórar fjárfestingar verður að ræða sem gætu haft töluverð áhrif á verðmyndun skráðra hlutabréfa.

INNLEND SKULDABRÉF Í grófum dráttum skiptist verðþróun innlendra ríkisskuldabréfa á árinu 2015 í tvö tímabil. Á fyrri hluta ársins höfðu fjárfestar áhyggjur af líklegu verðbólguskoti sem talið var að myndi fylgja í kjölfar kjarasamninga. Kjarasamningar voru undirritaðir í maí 2015 og leiddu þeir af sér verulega hækkun nafnvaxta og verðbólguálags7. Í júní hófu svo erlendir aðilar að kaupa óverðtryggð ríkisskuldabréf af miklum krafti í kjölfar framlagningar á áætlun stjórnvalda um afnám gjaldeyrishafta. Þessi innkoma leiddi á hinn bóginn til verulegrar lækkunar ávöxtunarkröfu ríkisskuldabréfa og verðbólguálags. Í byrjun nóvember ræddi bankastjóri Seðlabanka Íslands um fyrirhugaðar aðgerðir bankans til að takmarka einkum skammtímafjárfestingar erlendra aðila á innlendum vaxtamarkaði. Þetta olli nokkrum titringi og hafði veruleg áhrif til hækkunar ávöxtunarkröfu óverðtryggðra skuldabréfa. Velta með íbúðabréf var áfram mjög lítil en meðal mánaðarvelta þeirra var aðeins 3% af markaðsvirði á árinu líkt og raunin var árið 2014. Velta með ríkisbréf jókst hins vegar verulega milli ára og nam meðalmánaðarvelta 16% af markaðsvirði á árinu 2015 samanborið við 12% árið 2014.

7 Verðbólguálag er munurinn á milli ávöxtunarkröfu á verðtryggðum og óverðtryggðum skuldabréfum sem hafa svipaðan líftíma. Álagið segir til um væntingar markaðarins um verðbólgu litið fram á veginn.

12

Á R S S K Ý R S LA

2015

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

Mynd 6. Þróun ávöxtunarkröfu ríkisskuldabréfa og verðbólguálags á árinu 20158

5 ára verðtryggð ávöxtunarkrafa

5 ára óverðtryggð ávöxtunarkrafa

5 ára verðbólguálag

8% 7% 6% 5% 4% 3% 2%

Des

Jan

Feb

Mars

Apríl

Maí

Júní

Júlí

Ágúst

Sept

Okt

Nóv

Des

Mynd 7. Þróun skuldabréfavísitalna GAMMA 20159

GAMMA: Heildarvísitala

GAMMAi: Verðtryggt

GAMMAxi: Óverðtryggt

15% 10% 5% 0% -5% -10% Des

Jan

Feb

Mars

Apríl

Maí

Júní

Júlí

Ágúst

Sept

Okt

Nóv

Des

Mynd 8. Mánaðarleg velta skuldabréfa í Kauphöll Íslands 201510

Velta íbúðabréfa

Velta ríkisbréfa

Velta ríkisbréfa sem hlutfall af markaðsvirði (h. ás)

Velta íbúðabréfa sem hlutfall af markaðsvirði (h. ás)

m. kr.

25%

250.000

200.000

20%

150.000

15%

100.000

10%

50.000

5%

Jan

Feb

Mars

Apríl

Maí

Júní

Júlí

Ágúst

Sept

Okt

Nóv

Des

0%

8 Heimild: Kauphöll Íslands 9 Heimild: GAM Management, Datamarket.com 10 Heimild: Kauphöll Íslands

Á R S S K Ý R S LA

2015

13

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

ERLENDIR MARKAÐIR Árið 2015 var viðburðaríkt á erlendum mörkuðum og nægir þar að benda á áframhaldandi lækkun olíuverðs, pólitísk átök og uppgang öfgahópa á borð við ISIS auk áframhaldandi tilrauna seðlabanka til að styðja við hagvöxt og verðbólgu. Flóttamannavandinn í Evrópu setti einnig svip sinn á árið. Olíuverð (brent olía) lækkaði um 42% á árinu 2015 eftir 30% lækkun árið 2014 og hefur lækkað um 60% á tveimur árum. Ástæða lækkunarinnar er klassískt dæmi um framboð og eftirspurn þar sem Bandaríkin hafa stóraukið framleiðslu og þar með dregið verulega úr þörf á innflutningi olíu en á sama tíma hefur hagvöxtur dalað og eftirspurn eftir olíu aukist minna en framboð. Sögulega séð hefur Sádí-Arabía virkað sem sveiflujafnari í olíuframleiðslu en svo er ekki í þetta sinn og því hefur myndast offramboð með fyrrgreindum afleiðingum. Áhrif lækkandi olíuverðs eru til lengri tíma góð þar sem þau skapa aukinn kaupmátt neytenda sem skilar sér í auknum hagvexti, hingað til hefur þess þó ekki sést merki nema að litlu leyti í einkaneyslu. Til skemmri tíma eykur lækkandi olíuverð hættuna á verðhjöðnun sem aftur hefur neikvæð áhrif á hagvöxt. Til að sporna við lækkandi verðbólgu (og hættu á verðhjöðnun) greip Evrópski seðlabankinn til þess að hefja uppkaup á evrópskum skuldabréfum, en áður höfðu Seðlabanki Bandaríkjanna (2008) og Seðlabanki Japans (2013) gert slíkt hið sama. Hugmyndin á bak við þessi kaup sem kölluð hefur verið magnbundin íhlutun (e. Quantitative easing) er að lækka vexti það mikið

að atvinnuvegafjárfesting og einkaneysla taki við sér sem hefði jákvæð áhrif á hagvöxt. Hvort þessi tilraun tekst er álitamál. Fordæmin eru engin og óvíst hvaða áhrif þetta hefur á fjármálamarkaði til lengri tíma litið. Hvernig undið verður ofan af magnbundinni íhlutun er sömuleiðis stórt spurningarmerki. Auk magnbundinnar íhlutunar hafa seðlabankar lækkað stýrivexti verulega undanfarin misseri og eru þeir víðast hvar í sögulegu lágmarki. Bandaríkin skera sig þó úr að þessu leyti en í desember var fyrsta hækkun stýrivaxta þar í landi frá 2006 en nokkur óvissa ríkir um frekari hækkun. Alþjóða gjaldeyrissjóðurinn hefur lækkað hagvaxtarspá sína fyrir 2016 og 2017 og er það í þriðja sinn á 12 mánuðum sem stofnunin lækkar spá sína sem gefur vísbendingu um að e.t.v. hafi stuðningsaðgerðir seðlabanka ekki haft þau áhrif sem stefnt hefur verið að. Búast má við að 2016 verði viðburðaríkt á mörkuðum og erfitt að segja hver þróun hagvaxtar og verðbólgu verður á árinu, óvissan er veruleg. Ef olíuverðslækkanir verða litlar eða engar má búast við að verðbólga taki smám saman við sér en erfiðara er að spá fyrir um hagvöxt sem er brothættur. Pólitísk áhætta hefur einnig aukist, einkum og sér í lagi í tengslum við straum flóttamanna til Evrópu en einnig má búast við að niðurstaða forsetakosninga í Bandaríkjunum og mögulega útgöngu Breta úr Evrópusambandinu setji mark sitt á árið. Stapi býst við þokkalegri ávöxtun erlendra eigna á árinu en á jafnframt von á meiri sveiflum í verði en við eigum almennt að venjast, sem endurspeglar óvissuna sem framundan er.

Mynd 9. Þróun erlendra hlutabréfavísitalna árið 2015 ( grunnmynt )11

MSCI Evrópa (EUR)

MSCI N-Ameríka (USD)

MSCI Japan (JPY)

MSCI nýmarkaðir (USD)

MSCI heimsvísitala (USD)

MSCI Asía án Japan (USD)

30% 20% 10% 0% -10% -20% Des

Jan

Feb

Mars

Apríl

Maí

Júní

Júlí

Ágúst

Sept

Okt

11 Heimild: Bloomberg og Seðlabanki Íslands

14

Á R S S K Ý R S LA

2015

Nóv

Des

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

ERLEND HLUTABRÉF Heimsvísitala hlutabréfa (MSCI ACWI), mæld í bandaríkjadölum (USD), lækkaði um 2,4% árið 2015. Markaðir áttu misjöfnu gengi að fagna eins og mynd 9 ber með sér. Nýmarkaðir, sem eru talsvert háðir hrávöruútflutningi, áttu undir högg að sækja líkt og á árinu 2014 og kemur þar annars vegar til lækkandi hrávöruverð og hins vegar sterkur USD. Lækkandi hagvöxtur í Kína hafði einnig neikvæð áhrif á hlutabréf nýmarkaða, en Kína er einn stærsti notandi hrávara á heimsvísu. Þrátt fyrir að kínverski hlutabréfamarkaðurinn sé einungis að litlu leyti aðgengilegur útlendingum, þá hafði ávöxtun hans veruleg áhrif á aðra hlutabréfamarkaði á árinu. Kínversk hlutabréf hækkuðu verulega fram undir sumar en þegar auknar vísbendingar bárust um hægari hagvöxt tók við hröð lækkun þarlendra hlutabréfa sem smitaðist yfir á aðra markaði í ágúst eins og sjá má á mynd 9. Sé horft til helstu hlutabréfamarkaða á árinu 2015 var mesta hækkunin í Japan (+8% mælt í JPY) en hlutabréf þar í landi nutu góðs af aukinni magnbundinni íhlutun Japanska seðlabankans sem veikti gengi jensins og jók þar með samkeppnishæfni japanskra fyrirtækja. Þessu til viðbótar ákvað stærsti lífeyrissjóður í heimi, Lífeyrissjóður japanska ríkisins (e. GPIF) að auka við innlenda hlutabréfaeign sína sem aftur ýtti undir hækkun japanskra hlutabréfa. Evrópsk hlutabréf hækkuðu um 5,5% (mælt í EUR) og þar hafði ákvörðun Evrópska seðlabankans um magnbundna íhlutun töluverð áhrif auk þess sem vöxtur útlána gaf fyrirheit um aukin umsvif og aukinn hagvöxt.

Bandarísk hlutabréf, sem vega ríflega 50% í heimsvísitölu hlutabréfa, lækkuðu um 0,7% (USD) á árinu 2015. Dregið hefur úr arðsemi bandarískra fyrirtækja að undanförnu, ekki síst vegna sterks USD sem dregur úr samkeppnishæfni bandarískra fyrirtækja, en lækkun olíuverðs hefur einnig haft veruleg áhrif. Þessu til viðbótar bjuggust fjárfestar við hækkun stýrivaxta á árinu, sem varð að veruleika í desember, en vaxtahækkunin eykur fjármagnskostnað og dregur þar með enn frekar úr arðsemi fyrirtækja. Sé horft til ávöxtunar hlutabréfavísitalna í íslenskum krónum (ISK) breytist myndin töluvert og endurspeglar þá ríflega 7% styrkingu íslensku krónunnar á árinu. Töluverður munur var þó gengisskráningu íslensku krónunnar eftir því við hvaða mynt er miðað og hækkaði USD þannig um 2,1%, evran lækkaði um 8,4% og japanska jenið lækkaði um 1,4% á árinu 2015. Heimsvísitala hlutabréfa lækkaði um 0,3% í ISK en hlutabréfavísitala N-Ameríka hækkaði um 1,4% mælt í ISK. Myndræn framsetning á þróun erlendra hlutabréfavísitalna, mælt í ISK er að finna á mynd 10.

Mynd 10. Þróun erlendra hlutabréfavísitalna árið 2015 ( ISK )12

MSCI heimsvísitala MSCI nýmarkaðir

MSCI Japan MSCI Asía án Japan

MSCI Evrópa MSCI N-Ameríka

30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% -5% -10% -15% -20%

Des

Jan

Feb

Mars

Apríl

Maí

Júní

Júlí

Ágúst

Sept

Okt

Nóv

Des

12 Heimild: Bloomberg og Seðlabanki Íslands

Á R S S K Ý R S LA

2015

15

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

ERLEND SKULDABRÉF Erlend skuldabréf skiluðu neikvæðri ávöxtun á árinu 2015 eins og mynd 11 ber með sér. Sé einungis horft til 10 ára ríkisskuldabréfa var ávöxtunin þó jákvæð en það skýrist ekki síst af kaupum seðlabanka Evrópu og Japans á skuldabréfum sem hefur þrýst kröfu þeirra niður og þar með hækkað verð þeirra. Krafa 10 ára ríkisskuldabréfa er víðast hvar í lágum sögulegum gildum, dæmi um það eru 10 ára þýsk ríkisskuldabréf sem enduðu árið á 0,8% ávöxtunarkröfu. Fyrirtækjaskuldabréf lækkuðu almennt (evrópsk hávaxtabréf undanskilin) og þar átti lækkandi olíuverð stóran hlut að máli, en um fimmtungur bandarískra útgefenda hávaxtabréfa starfa í orkuiðnaði og lækkandi olíuverð eykur því líkurnar á að viðkomandi fyrirtæki lendi í greiðsluvandræðum. Skuldaraálag hækkaði því jafnt og þétt á árinu 2015 sem hafði neikvæð áhrif á ávöxtun skuldabréfa annarra en ríkisskuldabréfa. Myndræna framsetningu á þróun helstu skuldabréfavísitalna á árinu 2015 má sjá á mynd 11.

tala HFRI stóð í stað á árinu 2015, mælt í USD, eins og fram kemur á mynd 12. Safn sjóðsins í þessum tegundum eigna hefur minnkað mikið undanfarin ár og víkur mikið frá viðmiðunarvísitölunni. Mynd 12. Þróun HFRI marksjóðavísitölu 2015 mæld í USD

2,5% 2,0% 1,5%

SÉRHÆFÐAR ERLENDAR FJÁRFESTINGAR

1,0%

Sérhæfðar erlendar fjárfestingar Stapa eru fyrst og fremst í marksjóðum (e. hedge funds) og fasteignasjóðum auk þess sem einn hrávörutengdan sjóð er að finna í eignasafninu. Markmið safnsins er að draga úr sveiflum sem verða á erlendum skráðum verðbréfum sjóðsins án þess að það bitni á ávöxtun. Marksjóðir náðu vopnum sínum að nokkru leyti á árinu en nokkur munur var á ávöxtun mismunandi stefna marksjóða á árinu. Breið marksjóðavísi-

0,5% 0% -0,5% -1,0% -1,5% -2,0% Des

Jan

Feb

Mars Apríl

Maí

Júní

Júlí Ágúst Sept

Okt

Nóv

Des

Mynd 11. Þróun erlendra skuldabréfavísitalna árið 201513

US IG (USD)

US HY (USD)

EUR IG (EUR)

EUR HY (EUR)

JPMGGBI (USD)

6% 4% 2% 0% -2% -4% -6%

Des

Jan

Feb

Mars

Apríl

Maí

Júní

Júlí

Ágúst

Sept

13. Heimild: Bloomberg og Seðlabanki Íslands 14. Heimild: Hedge Fund Research, Inc.

16

14

Á R S S K Ý R S LA

2015

Okt

Nóv

Des

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

AFKOMA OG EFNAHAGUR IÐGJÖLD Alls greiddu 19.289 sjóðfélagar iðgjöld til tryggingadeildar sjóðsins á árinu 2015. Fjöldi virkra sjóðfélaga sem greiddu iðgjöld í mánuði hverjum var 13.348. Iðgjöld ársins án tillits til framlags ríkisins til jöfnunar örorkubyrði, námu 7.426 m.kr. og hækkuðu um 12,1% frá fyrra ári. Þróun iðgjalda tryggingadeildar undanfarin fimm ár má sjá á mynd 13, bæði á verðlagi hvers árs svo og á verðlagi ársins 2015 miðað við breytingar á launavísitölu. Einnig má sjá í töflu 3, breytingar á iðgjöldum sem og fjölda greiðenda milli ára.

Mynd 13. Iðgjöld tryggingadeildar

Á verðlagi hvers árs

Á verðlagi ársins 2015

m.kr

8.000 7.000 6.000 5.000 4.000 3.000 2.000 1.000 0 2011

2012

2013

2014

2015

Tafla 3. breytingar á iðgjöldum og fjölda greiðenda

2015

2014

Breyting %

Iðgjöld í m.kr.

7.426

6.624

12,1%

Meðalfjöldi greiðandi sjóðfélaga

13.348

13.073

2,1%

Heildarfjöldi greiðandi sjóðfélaga

19.289

18.855

2,3%

2.821

2.692

4,8%

Fjöldi launagreiðenda

Á R S S K Ý R S LA

2015

17

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

Meðalaldur greiðenda lækkar lítið eitt frá fyrra ári og er nú 35,4 ár. Aldurssamsetning er svipuð milli ára og er stærsti aldurshópurinn fólk á bilinu 21-30 ára. Karlar eru 53,2% greiðenda og konur 46,8%. Á mynd 14 má sjá iðgjaldagreiðendur ársins skipt eftir aldri og kyni.

Akureyrarkaupstaður er líkt og undanfarin ár stærsti launagreiðandi til sjóðsins með 419 m.kr. í iðgjaldagreiðslur. Alls greiddu 2.821 launagreiðendur iðgjöld til sjóðsins á árinu 2015. Þar af greiddu 15 stærstu launagreiðendurnir sem svarar til 34% af iðgjöldum ársins en á mynd 15 má sjá sundurliðun á þeim.

Mynd 14. iðgjaldagreiðendur 2015

Konur

Karlar

Samtals

fjöldi

7.000 6.032

6.000

2.859

2.723 1.266 1.457

1.318 1.541

1.787 826 961

2.000

2.594

3.294

1.314 1.280

3.000

1.463 1.831

4.000

2847 3.185

5.000

1.000 0 <=20

21-30

31-40

41-50

51-60

61-70 aldur

Mynd 15. 15 stærstu launagreiðendur á árinu 2015 Akureyrarkaupstaður

419

Síldarvinnslan hf.

289

Alcoa Fjarðaál sf.

255

Ríkissjóður Íslands

243

Skinney-Þinganes hf.

205

Loðnuvinnslan hf.

165

FISK-Seafood ehf.

141

Eskja hf.

122

Samherji hf.

114

Eimskip Ísland ehf.

99

Útgerðarfélag Akureyringa

96

HB Grandi hf.

93

Norðlenska matborðið ehf.

92

Vinnumálastofnun

92

Fjarðabyggð m.kr

18

82 0

25

50

75

100

Á R S S K Ý R S LA

125

150

2015

175

200

225

250

275

300

325

350

375

400

425

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

Lífeyrisgreiðslur Lífeyrisgreiðslur tryggingadeildar námu alls 4.472 m.kr. og hækkuðu um 9,6% frá fyrra ári. Á árinu fékk sjóðurinn greiddar 346 m.kr. frá ríkinu vegna jöfnunar á örorkubyrði milli lífeyrissjóða og lækkaði framlagið um 1,7% frá fyrra ári. Framlagið jafngildir um 27% af greiddum örorkulífeyri frá sjóðnum. Lífeyrisbyrði sjóðsins sem hlutfall af iðgjöldum var 58,5% samanborið við 59,5% á árinu 2014. Þróun lífeyrisgreiðslna undanfarin fimm ár má sjá á mynd 16, bæði á verðlagi hvers árs og á verðlagi ársins 2015 miðað við breytingar á vísitölu neysluverðs. Mynd 16. lífeyrir tryggingadeildar

Á verðlagi hvers árs

Á árinu hófu 558 sjóðfélagar töku ellilífeyris, 400 einstaklingar fengu úrskurðaðan örorkulífeyri, 92 makalífeyri og 130 barnalífeyri. Þá fengu 308 einstaklingar eingreiðslu lífeyris þar sem um lítil réttindi var að ræða. Fjöldi lífeyrisþega í lok árs 2015 var 8.094 og hafði þeim fjölgað um 491 frá fyrra ári eða um 6,5%. Fjölda lífeyrisþega undanfarin fimm ár má sjá á mynd 17.

Mynd 17. fjöldi lífeyrisþega tryggingadeildar

Á verðlagi ársins 2015

m.kr

fjöldi

4.500

8.500

4.000

8.094 8.000

3.500

7.603 7.500

3.000

7.155

2.500

6.767

7.000

2.000

6.500

6.498

1.500 6.000

1.000 5.500

500

5.000

0 2011

2012

2013

2014

2015

2011

Á R S S K Ý R S LA

2012

2015

2013

2014

2015

19

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

FJÁRFESTINGATEKJUR OG ÁVÖXTUN Fjárfestingatekjur tryggingadeildar námu samtals 17.978,3 m.kr. og hækkuðu um 95% frá árinu áður, sem rekja má til góðrar ávöxtunar innlendra hluta- og skuldabréfa. Þróunin undanfarin ár er sýnd á mynd 18. Miklar fjárfestingatekjur gerðu það að verkum að ávöxtun Stapa árið 2015 var afar góð. Nafnávöxtun nam 11,4% samanborið við 6,3% nafnávöxtun árið 2014 og raunávöxtun var 9,2% samanborið við 5,2% árið 2014. Raunávöxtun og nafnávöxtun sjóðsins undanfarin 10 ár er sýnd á mynd 19. Tölurnar eru miðaðar við nýjar reikningsskilareglur. Sé horft til lengra tímabils en eins árs, líkt og eðlilegt er í tilviki lífeyrissjóðs, nemur þriggja ára raunávöxtun Stapa 5,0% og raunávöxtun s.l. 10 ár er 1,3% eins og fram kemur á mynd 20. Undanfarin 5 ár hefur ávöxtun verið umfram 3,5% raunávöxtunarviðmið lífeyrisjóða og einnig ef litið er yfir 20 ára tímabil. 10 ára tölurnar eru litaðar af fjármálahruni árs 2008. Ávöxtun Stapa árið 2015 einkenndist af góðri ávöxtun innlendra eigna, einkum og sér í lagi innlendra hlutabréfa sem hækkuðu um tæp 41% á árinu. Innlend skuldabréf skiluðu einnig góðri ávöxtun og hækkuðu ríkisskuldabréf um 9,0% og önnur markaðsskuldabréf um 6,8%. Erlendar eignir áttu erfiðara uppdráttar, ávöxtun þeirra var á bilinu -13% til 6% en ávöxtun erlendra eigna er lituð af rúmlega 7% styrkingu íslensku krónunnar sem dregur úr ávöxtun mældri í krónum, en sjóðurinn hefur ekki tök á að verja gjaldeyrisáhættu.

Stapi hefur meðvitað aukið hlutfall áhættusamra eigna, einkum hlutabréfa, í eignasafni sjóðsins undanfarin ár í því skyni að auka vænta ávöxtun. Til að mæta þessu hefur sjóðurinn á sama tíma aukið vægi áhættuminnstu eignanna í safninu, þ.e. skammtímaeigna. Með þessu móti hefur sjóðurinn getað aukið áhættusamar eignir, án þess að auka áhættu sjóðsins í heild. Stapi hefur jafnan haft varfærna fjárfestingarstefnu og hefur hlutdeild hlutabréfa í eignasafni sjóðsins til lengri tíma verið undir meðaltali íslenskra lífeyrissjóða. Slík stefna leiðir að öllu jöfnu til lakari ávöxtunar þegar áhættusamar Mynd 18. fjárfestingatekjur tryggingadeildar

m.kr

Á verðlagi hvers árs

Á verðlagi ársins 2015

20.000 18.000 16.000 14.000 12.000 10.000 8.000 6.000 4.000 2.000 0 2011

2012

2013

2014

2015

Mynd 19. samanburður á árlegri ávöxtun

Raunávöxtun

Nafnávöxtun

20% 15% 10%

14,7% 7,3%

5%

11,4%

-0,8%

0%

8,0%

5,0% 1,8%

5,2%

6,3%

4,1%

1,0%

9,2% 5,2%

4,1% 0,4%

-5%

-4,1%

-10% -12,5%

-15% 2006

20

4,2%

6,3%

8,8%

2007

2008

2009

Á R S S K Ý R S LA

2010

2015

2011

2012

2013

2014

2015

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

eignir, eins og hlutabréf skila góðri ávöxtun. Á sama hátt verður afkoman betri þegar áhættusamar eignir eiga erfitt uppdráttar. Sé litið til framlags eignaflokka til ávöxtunar Stapa á árinu 2015 skiluðu innlend hlutabréf mestu framlagi (5,9%) og íslensk ríkisskuldabréf koma þar á eftir (3,5%). Á mynd 21 má sjá nafnávöxtun eignaflokka á árinu 2015 sem og framlag þeirra til ávöxtunar Stapa en nánar er farið yfir ávöxtun eignaflokka síðar í ársskýrslunni. Mynd 20. raunávöxtun á ársgrunni ( tímabil lengri en 1 ár eru reiknuð á ársgrunni )

Raunávöxtun

REKSTUR Rekstur sjóðsins var með svipuðu sniði og á árinu 2015 og voru stöðugildi hjá sjóðnum 13,5 líkt og á árinu 2014. Rekstrarkostnaður tryggingadeildar nam 262 m.kr. samanborið við 265 m.kr. á árinu 2014 og lækkaði því um 1,3% á milli ára. Þróun rekstrarkostnaðar sjóðsins, sem hlutfall af eignum, síðustu fimm ár má sjá á mynd 22.

Mynd 22. þróun heildarkostnaðar 15

Heildarkostnaður

3,5% viðmið

Hlutfall án skatts

0,22%

10% 0,17%

0,18%

0,18% 0,16%

8% 0,14%

9,2% 6% 4% 5,0%

2%

4,0%

3,3%

4,5%

sl. 15 ár

sl. 20 ár

1,3%

0% 2015

sl. 3 ár

sl. 5 ár

sl. 10 ár

2011

2012

2013

2014

2015

Mynd 21. Nafnávöxtun og ávöxtunarframlag 2015 ( markaðsávöxtun )

Nafnávöxtun

6,8%

Önnur markaðsskuldabréf Veðskuldabréf

0,6% 0,4%

9,7%

Innlend hlutabréf

5,9%

40,7%

Erlend skuldabréf -12,9% Erlend hlutabréf

Skammtímabréf og innlán

3,5%

9,0%

Ríkisskuldabréf

Sérhæfðar erlendar fjárfestingar

Ávöxtunarframlag

-0,1%

6,1%

1,3% -0,2%

-6,6% 4,1%

0,4%

15 Árið 2011 settu stjórnvöld á sérstakan skatt á lífeyrissjóði til að afla tekna til að standa undir sérstakri niðurgreiðslu vaxta til íslenskra heimila. Skattgreiðslan jók verulega rekstrarkostnað sjóðsins og er hann sýndur með og án skatts á því ári.

Á R S S K Ý R S LA

2015

21

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

HEILDAREIGNIR Heildareignir Stapa lífeyrissjóðs í árslok 2015, metnar á markaðsvirði, námu rúmlega 178 mö.kr. samanborið við tæplega 158 ma.kr. eign í árslok 2014. Líkt og undanfarin ár voru íslensk ríkisskuldabréf stærsti eignaflokkur Stapa, þar sem 37% eigna sjóðsins er fjárfestur en vægi eignaflokksins hefur þó farið minnkandi undanfarin ár á kostnað aukningar í innlendum hlutabréfum og skammtímaeignum. Vægi erlendra hlutabréfa nam tæplega 20% og innlend hlutabréf nema í árslok 19% af eignum sjóðsins samanborið við rúmlega 13% eign í árslok 2014. Tafla 4. eignir í árslok 2015 og 2014 í ma.kr. ( markaðsvirði )

Eignaflokkur

Eignir í árslok 2015

Hlutfall árslok 2015

Eignir í árslok 2014

Hlutfall í árslok 2014

Ríkisskuldabréf

66,2 37,1%

63,4 40,2%

Önnur markaðsskuldabréf

16,0

13,3

Veðskuldabréf

9,0%

7,1 4,0%

8,4%

6,2 3,9%

Innlend hlutabréf

33,9

19,0%

20,8

13,2%

Erlend skuldabréf

2,0

1,1%

1,2

0,8%

Erlend hlutabréf

35,3

19,8%

31,8

20,2%

4,3

2,4%

6,3

4,0%

13,7

7,7%

14,7

9,3%

178,4

100%

157,7

100%

Sérhæfðar erlendar fjárfestingar Skammtímabréf og innlán Samtals

Á árinu 2015 var lögð áhersla á að minnka eign í innlendum ríkisskuldabréfum og var söluandvirði þeirra fjárfest í innlendum hlutabréfum sem og skammtímabréfum og innlánum. Í erlendum eignaflokkum voru endurgreiðslur frá framtakssjóðum endurfjárfestar í skráðum hlutabréfum að stóru leyti. Þessar áherslur hafa aukið áhættutöku sjóðsins en vænt ávöxtun áhættusamra eigna var góð fyrir árið 2015. Gengu þær væntingar eftir (og gott betur en það) hvað varðar innlend hlutabréf en erlend hlutabréf (skráð) skiluðu lægri ávöxtun en búist var við. Eignasamsetningu Stapa samanborið við samsetningu viðmiðunarvísitölu sjóðsins í árslok 2015 má sjá á mynd 23. Eins og fram kemur á myndinni eru frávik frá viðmiði einna helst þau að vægi skuldabréfa er nokkuð lægra en í viðmiðunarvísitölu, en vægi innlendra hlutabréfa nokkru hærra. Í báðum tilfellum endurspeglar þessi staða mat sjóðsins á horfum í ávöxtun eignaflokka með tillit til áhættu árið 2016 eins og þau voru metin í lok árs 2015.

22

Á R S S K Ý R S LA

2015

Mynd 23. SAMANBURÐUR Á EIGN SJÓÐS OG SAMSETNINGU VIÐMIÐS

Stapi árslok 2015

Viðmiðunarvísitala 2015 50,1% 53,0%

Innlend skuldabréf

19,0% 14,0%

Innlend hlutabréf

Erlend skuldabréf

1,1% 1,0% 19,8% 19,0%

Erlend hlutabréf Sérhæfðar erlendar fjárfestingar Skammtímabréf og innlán

2,4% 5,0% 7,7% 8,0%

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

INNLEND HLUTABRÉF Í árslok 2015 nam innlend hlutabréfaeign sjóðsins 33,9 ma.kr. Hlutfall innlendra hlutabréfa hefur aukist verulega undanfarin ár og nam 19% í árslok 2015 samanborið við 14% vægi í árslok 2014 og 5% vægi í árslok 2012. Fjárfest var fyrir 3.651 m.kr. umfram sölur á árinu eins og fram kemur í töflu 5. Afkoma skráðra innlendra hlutabréfa sjóðsins var lítillega undir viðmiði á árinu. Afkoma óskráðra hlutabréfa og framtaksfjárfestinga var einnig góð þó það hafi ekki komist nálægt þessum miklu hækkunum hjá skráðu félögunum. Hafa ber í huga að árleg afkoma óskráðra hlutabréfa og framtaksfjárfestinga er tormælanleg þar

sem bókfært verð eignanna breytist hægt sökum fárra viðskipta eða annarra verðmyndandi upplýsinga og því kunna að vera óverulegar breytingar á verðmati á óskráðum bréfum jafnvel um árabil.

INNLEND SKULDABRÉF Innlend skuldabréfaeign sjóðsins, auk skammtímabréfa, nam tæpum 103 mö.kr.í lok árs eða sem samsvarar um 58% af heildareignum. Nafnávöxtun innlendra skuldabréfa nam 8,0% sem jafngildir 5,9% raunávöxtun. Skuldabréf með ábyrgð Ríkissjóðs Íslands námu í lok árs 64% af innlendri skuldabréfaeign sjóðsins sem er örlítil lækkun frá fyrra ári (65%).

Tafla 5. Breytingar og ávöxtun innlendra hlutabréfa árið 2015 ( m.kr.)

Eign í upphafi árs

Ávöxtun ársins

Hrein viðskipti og aðrar greiðslur

Eign í lok árs

Nafnávöxtun

Skráð hlutabréf

17.203

8.649

2.353

28.205

46,0%

Óskráð hlutabréf

2.118

358

1.294

3.770

13,3%

Framtaks- og fasteignafjárfestingar

1506

380

4

1.890

23,8%

20.827

9.387

3.651

33.865

40,7%

Eignaflokkur

Samtals

Tafla 6. Breytingar og ávöxtun innlendra skuldabréfa árið 2015 ( m.kr.)

Eign í upphafi árs

Ávöxtun ársins

Hrein viðskipti og aðrar greiðslur

Eign í lok árs

Nafnávöxtun

Ríkisskuldabréf

63.382

5.609

-2.775

66.215

9,0%

Önnur markaðsskuldabréf

13.260

938

1.796

15.994

6,8%

Eignaflokkur

Veðskuldabréf

6.178

578

371 7.127

9,7%

Skammtímabréf og innlán

14.724

582

-1.652

13.654

4,1%

Samtals

97.545

7.707

-2.260

102.991

8,0%

Á R S S K Ý R S LA

2015

23

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

ERLENDAR EIGNIR

ERLEND HLUTABRÉF

Erlendar eignir Stapa námu 41,6 mö.kr. í árslok 2015, sem svarar til 23,3% heildareigna. Stærsti einstaki erlendi eignastýrandinn er Blackrock Asset Management, en þar hefur Stapi fyrst og fremst fjárfest í vísitölusjóðum hlutabréfa og skammtímasjóðum. Næst stærsti aðilinn er State Street Global Advicors, þar er einungis fjárfest í vísitölusjóði hlutabréfa. Partners Group er þriðji stærsti erlendi eignastýrandi Stapa, þar sem 2,1% eigna er fjárfest í framtakssjóðum (e. Private Equity). Nánari upptalningu erlendra eignastýrenda, skipt eftir eignaflokkum, má sjá í töflu 7.

Nokkuð var fjárfest í erlendum skráðum hlutabréfum á árinu eins og tafla 8 ber með sér, nettófjárfesting nam 3,9 mö.kr. en á móti voru seld erlend skuldabréf auk þess sem endurgreiðslur framtakssjóða á árinu voru fjárfestar í skráðum hlutabréfum. Töluverðar breytingar voru gerðar á samsetningu skráðra erlendra hlutabréfa á árinu. Taktísk stöðutaka var aukin með kauphallarsjóðum, einkum og sér í lagi í Evrópu og Japan. Einnig var fjárfest í kínverskum hlutabréfum (skráðum í Hong Kong) á árinu eftir töluverða verðlækkun þess markaðar. Undir lok ársins var aukið við eign hjá virkum eignastýranda auk þess sem bætt var við nýjum eignastýranda á nýmörkuðum í stað annars sem fyrir var.

Tafla 7. stærstu Eignastýrendur erlendra eigna ( m.kr.)

Eignastýrendur

Eign

% af heildareignum

Erlendir hlutabréfasjóðir Blackrock Asset Management

9.660

5,4%

State Street Global Advisors

6.466

3,6%

Vontobel Management S.A.

1.748

1,0%

Standard Life Investment Ltd.

1.049

0,6%

562

0,3%

Aberdeen Funds

Erlendir skuldabréfasjóðir Bluebay Asset Management Ltd.

895

0,5%

Erlendir fasteignasjóðir Standard Life Investment Ltd.

610

0,3%

Aviva Investors Prop. Europe S.A.

288

0,2%

Stefnir hf.

228

0,1%

Erlendir framtakssjóðir Partners Group AG

3.745

2,1%

Adveq Management

1.835

1,0%

Aberdeen SVG Private Equity

1.362

0,8%

Warburg Pincus LLC

1.251

0,7%

SL Captial Partners

1.106

0,6%

Erlendir marksjóðir LGT Capital Partners (Ireland)

1.327

0,7%

Standard Life Investment Ltd.

797

0,4%

1741 Asset Management

723

0,4%

Erlendir skammtímasjóðir Blackrock Asset Management Ireland Ltd.

24

Á R S S K Ý R S LA

948

2015

0,5%

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

Framtaksfjárfestingar sjóðsins eru margar hverjar komnar í útgreiðsluferli og skiluðu þær tæpum 2,5 mö.kr. meira til sjóðsins en lagt var til núverandi skuldbindinga. Til að viðhalda eignasafninu skuldbatt sjóðurinn sig til fjárfestingar í einum nýjum framtakssjóði á árinu 2015, Warburg Pincus XII, en sá sjóður fjárfestir bæði í Evrópu, Bandaríkjunum og á nýmörkuðum svo fátt eitt sé nefnt.

Á fyrstu tveimur mánuðum 2016 hafa ríkisskuldabréf hækkað um 4,5% (mælt í ISK) og krafa 10 ára ríkisskuldabréfa er sums staðar orðin neikvæð líkt og í tilfelli japanskra ríkisskuldabréfa. Erfitt er að spá fyrir um framhaldið en þó er ljóst að krafan getur vart farið mikið neðar og ef spár um verðbólgu ganga eftir verður neikvæð raunávöxtun af ríkisskuldabréfum. Á móti kemur að lækkanir á hlutabréfamörkuðum ýta fjárfestum oftar en ekki yfir í skuldabréf líkt og raunin hefur orðið á fyrstu tveimur mánuðum ársins.

Á fyrstu tveimur mánuðum 2016 hefur MSCI hlutabréfavísitalan lækkað um 6,6% (ISK) sem endurspeglar væntingar um lægri hagvöxt og e.t.v. þá trú fjárfesta að seðlabankar geti ekki, með sama hætti og áður, haft jákvæð áhrif á eignamarkaði.

SÉRHÆFÐAR ERLENDAr FJÁRFESTINGAR Sérhæfðar erlendar eignir sjóðsins samanstanda mestmegnis af marksjóðum (e. hedge funds) og fasteignasjóðum. Markmiðið með fjárfestingum í marksjóðum er fyrst og fremst að draga úr sveiflum í erlendu eignasafni sjóðsins án þess að það bitni á ávöxtun til lengri tíma.

ERLEND SKULDABRÉF Eins og tafla 9 ber með sér skilaði erlent skuldabréfasafn Stapa neikvæðri ávöxtun (-12,9%) á árinu 2015. Rétt er þó að taka fram að safnið nemur einungis 1,1% af heildareignum Stapa og helmingur þess samanstendur af skammtímasjóðum og hinum helmingnum er fjárfest í tveimur virkum skuldabréfasjóðum. Fjárfest var nokkuð í virku skuldabréfasjóðunum á árinu. Þeir voru því aðeins inni í safninu hluta af ári en þegar breyting er reiknuð til árs ýkir það neikvæða ávöxtun.

Tveir marksjóðir voru seldir á árinu og minnkaði safnið sem því nemur. Ekki voru gerðar breytingar á fasteignasjóðum í safninu en endurgreiðslur þeirra námu 371 m.kr. Í safninu er einn hrávörusjóður sem fyrst og fremst er fjárfestur í orkutengdum félögum og lækkaði hann verulega á árinu í tengslum við lækkandi olíuverð.

Tafla 8. Breytingar og ávöxtun erlendra hlutabréfa ÁRIÐ 2015 ( m.kr.)

Eign í upphafi árs

Ávöxtun ársins

Hrein viðskipti og aðrar greiðslur

Eign í lok árs

Skráð hlutabréf

17.272

348

3.935

21.555

Framtaksfjárfestingar

14.526

1.636

-2.450 13.712

Samtals

31.799

1.984

1.485

35.267

Eignaflokkur

Nafnávöxtun 1,8% 12,2% 6,1%

Tafla 9. Breytingar og ávöxtun erlendra skuldabréfa ÁRIÐ 2015 ( m.kr.)

Eign í upphafi árs

Ávöxtun ársins

Hrein viðskipti og aðrar greiðslur

Eign í lok árs

Önnur skuldabréf

631

-142

474

962

Skammtímabréf

569

Eignaflokkur

Samtals

-78

1.200

-220

Nafnávöxtun -18,1%

515 1.007 989

1.969

-8,4% -12,9%

Tafla 10. Breytingar og ávöxtun sérhæfðra erlendra fjárfestinga ÁRIÐ 2015 ( m.kr.)

Eignaflokkur

Eign í upphafi árs

Ávöxtun ársins

Hrein viðskipti og aðrar greiðslur

Eign í lok árs

Nafnávöxtun

Marksjóðir

4.187

-50

-1.290 2.847

-1,6%

Fasteignasjóðir

1.529

-31

-371 1.127

-2,3%

Hrávörusjóðir Samtals

604 6.320

-259 -340

0 345 -42,9% -1.661

Á R S S K Ý R S LA

4.319

2015

-6,6%

25

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

TRYGGINGAFRÆÐILEGT UPPGJÖR Tryggingafræðilegt mat á stöðu sjóðsins var gert miðað við stöðu hans í árslok 2015. Ekki voru breytingar á lýðfræðilegum forsendum miðað við tryggingafræðilega uppgjörið árið áður. Samkvæmt matinu hefur tryggingafræðileg staða í heild batnað um 4,2% úr -3,8% í +0,4%. Áfallin staða var neikvæð um 0,6% en framtíðarstaða jákvæð um 2,0%. Í heild var tryggingafræðilega afkoman jákvæð um 11.077 m.kr. Þessi mikli bati skýrist fyrst og fremst af góðri ávöxtun á árinu. Matið nú miðast við eldra réttindakerfi sjóðsins. Nýtt réttindakerfi tók gildi í upphafi árs 2016 og ljóst er að staða sjóðsins er nokkuð betri en þegar miðað er við nýja réttindakerfið. Þar taka réttindin mið af gangverði eigna þannig að núvirðing miðað við 3,5% raunávöxtunarkröfu og aðlögun hluta og hlutdeildarskírteina að meðalverði síðustu 3ja mánaða fyrir árslok eiga ekki við lengur. Úrelt reglugerð um tryggingafræðileg uppgjör kann þó að hafa einhver áhrif á það hvernig tryggingafræðilega uppgjörið kemur til með að líta út í lok árs 2016 hafi henni ekki verið breytt fyrir þann tíma. Flutningur réttinda sjóðfélaga úr eldra kerfi yfir í nýtt var gerður mv. óbreytt réttindi, þar sem eignir sjóðsins standa undir slíkum réttindum þegar litið er til gangvirðis eigna. Kerfisbreytingin sjálf hefur því ekki áhrif á réttindi einstaklinga hjá sjóðnum eins og þau voru í árslok 2015. Frá þeim tíma breytast réttindi hins vegar miðað við hið nýja kerfi.

Mynd 24. þróun tryggingafræðilegrar stöðu

2,2%

0,4%

-4,0% -6,9%

26

2008

-3,8%

-7,5% -10,8%

2007

-4,6%

2009

-11,7%

2010

2011

Á R S S K Ý R S LA

2012

2013

2015

2014

2015

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

SÉREIGN IÐGJÖLD Inngreiðslur iðgjalda til séreignardeildar jukust nokkuð frá fyrra ári. Þannig námu inngreidd iðgjöld samtals 233,6 m.kr. samanborið við 169,1 m.kr. á árinu 2014. Hækkun greiddra iðgjalda má að mestu rekja til aukningar vegna þess að 4% framlag launamanns er nú undanþegið skatti í stað 2% áður og vegna möguleika sjóðfélaga til að ráðstafa séreignarsparnaði til greiðslu húsnæðislána. Þannig jukust réttindaflutningar og endurgreiðslur sem að stærstum hluta má rekja til ráðstöfunar inn á húsnæðislán og voru á árinu 2015 95 m.kr. Að teknu tilliti til þessa voru iðgjöld nettó 138,3 m.kr. samanborið við 185 m.kr. á árinu 2014 og lækkuðu um ríflega 25% milli ára. Þróun iðgjalda séreignardeildar undanfarin fimm ár má sjá á mynd 25, bæði á verðlagi hvers árs svo og á verðlagi ársins 2015 miðað við breytingar á launavísitölu.

LÍFEYRISMÁL OG SÉRSTÖK ÚTGREIÐSLA Útgreiðslur úr séreignardeild bæði vegna lífeyris og sérstakrar útborgunar, námu 139,9 m.kr. samanborið við 244,4 m.kr. árið áður. Heimild til sérstakrar útgreiðslu séreignarsparnaðar var í gildi til ársloka 2014 og á árinu 2015 er um að ræða lok á greiðslum vegna þessarar heimildar. Á mynd 26 má sjá þróun á lífeyrisgreiðslum og sérstakri útgreiðslu á síðustu fimm árum.

Mynd 25. IÐGJÖLD SÉREIGNADEILDAR

Á verðlagi hvers árs

Á verðlagi ársins 2015

m.kr. 250 200 150 100 50 0 2011

2012

2013

2014

2015

Mynd 26. GREIÐSLUR SÉREIGNADEILDAR

Lífeyrir

Sérstök úttekt séreignar

m.kr

300 250 200 150 100 50 0 2011

Á R S S K Ý R S LA

2012

2015

2013

2014

2015

27

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

FJÁRFESTINGATEKJUR OG ÁVÖXTUN Fjárfestingatekjur séreignadeildar voru 449,3 m.kr. og hækkuðu um 44% frá fyrra ári. Þróun fjárfestingatekna undanfarin ár má sjá á mynd 27.

Nafnávöxtun safns

Breyting viðmiðunarvísitölu

12%

M yn d 27. FJÁRFESTINGATEKjUR SÉREIGNADEILDAR

Á verðlagi hvers árs

M yn d 28. Samanburður ávöxtunar safna og viðmiðunarvísitölu 2015

Á verðlagi ársins 2013

10%

m.kr

8%

500

6%

450

4%

400

10,2%

10,0% 9,4%

9,1%

4,8% 4,4%

5,4%

Innlána safnið

Húsnæðissafnið

2%

350

0%

300

Varfærna safnið

250

Áræðna safnið

200

innlendum hlutabréfum. Öll ávöxtun í Innlána safninu er tilkomin vegna ávöxtunar í innlánum og skammtímabréfum. Í 15 ár af 17 ára sögu Varfærna safnsins og Áræðna safnsins hefur árangur þeirra verið umfram viðmiðunarvísitölu.

150 100 50 0 2011

2012

2013

2014

2015

Ávöxtun allra séreignarsafna Stapa á árinu 2015 var með ágætum og umfram ávöxtun viðmiða þeirra (sjá mynd 28). Innlend hlutabréf skiluðu hæstu ávöxtun á árinu líkt og í tryggingadeild. Umframávöxtun Áræðna safnsins og Varfærna safnsins má að mestu rekja til yfirvigtar í

Öllum séreignarsöfnunum eru sett markmið um ávöxtun og áhættu og skilgreindar eru viðmiðunarvísitölur fyrir hvert safn samkvæmt töflu 11. Ekki var búin til sérstök fjárfestingarstefna fyrir Húsnæðissafnið þar sem gert er ráð fyrir því að iðgjöld sem beint er í þennan farveg staldri aðeins stutt við á reikningi safnsins.

Tafla 11. Markmið um ávöxtun og áhættu ásamt samsetningu viðmiðs 2016

Varfærna safnið

Áræðna safnið

Innlána safnið

Markmið um ávöxtun

5-9%

8-13%

3-5%

Markmið um áhættu

4-8%

7-14%

1-3%

Húsnæðissafnið

Viðmiðunarvísitala Innlend skuldabréf

60%

45%

Skammtímabréf og innlán

10%

5%

Innlend hlutabréf

15%

25%

Erlend hlutabréf

15%

25%

28

Á R S S K Ý R S LA

2015

100%

100%

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

EIGNIR

Áræðna safnið er áhættusamara safn með meiri heimildum til fjárfestinga í hlutabréfum og erlendum verðbréfum. Markmið safnsins er að hámarka ávöxtun til lengri tíma litið. Safnið er fjárfest í markaðsverðbréfum og má búast við nokkrum sveiflum í ávöxtun þess.

M yn d 29. EignAsamsetning Innlána safnsins í árslok 2015

M yn d 31. EignAsamsetning varfærna safnsins í árslok 2015

Innlána safnið er alfarið ávaxtað í innlánum. Það er áhættuminnsta safnið þar sem sveiflur í ávöxtun eru í lágmarki. Ávöxtun safnsins mun að mestu taka mið af breytingum á verðbólgu og vaxtakjörum innlánastofnanna.

29%

50%

39%

50%

10% 5%

17%

Verðtryggð innlán Óverðtryggð innlán

Íbúðabréf Ríkisverðbréf

Varfærna safnið hefur að markmiði að ná öruggri ávöxtun til lengri tíma litið, með hóflegri áhættu. Safnið er að stórum hluta fjárfest í skuldabréfum, einkum íslenskum ríkisskuldabréfum. Fjárfest er í markaðsverðbréfum þannig að ávöxtun safnsins sveiflast í takt við sveiflur á markaði.

Óverðtryggð innlán Innlend hlutabréf Erlend hlutabréf

M yn d 30. EignAsamsetning varfærna safnsins í árslok 2015

10% 5% 10% 50%

Húsnæðissafnið er fyrir þá sjóðfélaga sem vilja ráðstafa sparnaði sínum inn á húsnæðislán. Safnið hefur ekki eiginlega fjárfestingarstefnu en eignir þess eru ávaxtaðar á óverðtryggðum bankareikningi. M yn d 32. EignAsamsetning HÚSNÆÐISsafnsins í árslok 2015

25%

Íbúðabréf Ríkisverðbréf Óverðtryggð innlán

Óverðtryggð innlán

Innlend hlutabréf Erlend hlutabréf

Á R S S K Ý R S LA

2015

29

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

Í séreignarsöfnunum er lögð áhersla á að fjárfesta í vel seljanlegum eignum enda kveður fjárfestingarstefna þeirra á um að söfnin skulu alltaf hafa nægjanlegt laust fé eða vel seljanlegar eignir til að anna mögulegu útflæði næstu tveggja mánaða. Aukinheldur skal hlutfall auðseljanlegra eigna aldrei vera minna en 25% af heildareignum safna. Söfnin eru gerð upp á markaðsvirði og hafa daglegt gengi. Eignasamsetningu og fjárfestingarheimild safnanna í árslok 2015 má sjá í töflu 12.

Tafla 12. Fjárfestingarheimildir séreignasafna ásamt eignasamsetningu í árslok 2015

Varfærna safnið

Áræðna safnið

Samsetning í árslok 2015

Vikmörk

Samsetning Vikmörk í árslok 2015

75% 0-100%

Innlána safnið Samsetning Vikmörk í árslok 2015

Innlend skuldabréf

0-100%

- Innlend ríkisskuldabréf

0-100%

0-80%

- Traust innlend markaðs sk.br

≥ 65% 0-20%

0-20%

Skammtímabréf og innlán

0-100%

0-100%

- Skammtímasjóðir

0-25%

0-40%

- Verðtryggð lán

0-100%

0-80%

0-100%

- Óverðtryggð lán

0-100%

0-80%

0-100%

Innlend hlutabréf

0-20%

5%

0-20%

10%

Erlend verðbréf

0-30%

10%

0-50%

29%

- Erlend hlutabréf

≤ 35% 0-20%

0-40%

- Erlend skuldabréf

0-20%

0-20%

10%

- Erlend skammtímabréf

0-20%

- Erlendir marksjóðir

0-20%

30

Á R S S K Ý R S LA

2015

56%

Húsnæðissafnið Samsetning Vikmörk í árslok 2015

≥ 40% 5%

≤ 60%

0-100%

100%

100%

100%

100%

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

FJÁRFESTINGARSTEFNA

Þessi breyting og þau áhrif sem hún hefur á tryggingafræðilega stöðu gerir það að verkum að vinnubrögð við gerð fjárfestingarstefnu sjóðsins breytast nokkuð. Þar sem gengið er út frá að tryggingafræðilegt jafnvægi sé jafnan til staðar, breytast forsendur fyrir því hvernig unnið er að fjárfestingastefnu hans, að því leyti að ekki þarf lengur að horfa til þess hvernig eigi að brúa tryggingafræðilegan halla eða útdeila tryggingafræðilegri umframeign. Sjóðurinn mun þó áfram hafa 3,5% raunávöxtun sem ávöxtunarmarkmið til lengri tíma litið, þó ávallt með þeim formerkjum að áhættutaka sé innan ásættanlegra marka, þannig að agi, varkárni og ráðdeildarsemi móti öll vinnubrögð. Með ásættanlegri áhættutöku er átt við að líkurnar á neikvæðri ávöxtun (sem nú jafngildir skerðingu réttinda) séu innan þeirra marka sem stjórn hefur ákveðið. Þessi markmið um áhættu og ávöxtun móta þannig þá eignasamsetningu sem heppilegust er talin til að ná þessum markmiðum m.v. þær takmarkanir sem reglu- og fjárfestingarumhverfi setja sjóðnum á hverjum tíma. Tryggingafræðileg staða mótar áhættuþol sjóðsins. Áhættumarkmið eru sett með tilliti til áhættuþols og fjárfestingarmarkmið taka mið af áhættumarkmiðum.

M yn d 33. Mótun fjárfestingarstefnu, framkvæmd og eftirfylgni

Tryggingafræðileg staða Áhættuþol Mótun

Gerðar hafa verið grundvallar breytingar á réttindakerfi sjóðsins og tóku þær gildi 1. janúar 2016 og verður tryggingafræðilega staðan núllstillt miðað við þann tíma. Breytingarnar á réttindakerfinu felast í því að réttindin í sjóðnum myndast eftirleiðis í takt við ávöxtun hans á hverjum tíma, en taka ekki lengur mið af fastri 3,5% raunávöxtun, eins og raunin var í eldra kerfi. Með þessari breytingu kemst á mun betra jafnvægi milli eigna og skuldbindinga, sem þýðir að tryggingafræðileg staða á að vera nálægt núlli á hverjum tíma. Uppgjöri sjóðsins hefur einnig verið breytt þannig að eftirleiðis verða eignir gerðar upp á gangvirði, þannig að eignastaða sjóðsins á að endurspegla raunverulegt virði eigna, eins og það er metið á hverjum tíma.

Saman mynda þessi atriði fjárfestingarstefnu sjóðsins. Myndrænt má lýsa þessu svo:

Áhættumarkmið Fjárfestingamarkmið Fjárfestingastefna

Framkvæmd

Fjárfestingarstefna sjóðsins er mótuð árlega og yfirfarin með reglubundnum hætti á fundum stjórnar sjóðsins. Stefna sjóðsins tekur bæði til markmiða og skilgreininga um ávöxtun og áhættu fyrir sjóðinn í heild sem og einnig fyrir þá eignaflokka sem sjóðurinn fjárfestir í og einstök eignasöfn í þeim eignaflokkum. Einstök eignasöfn geta bæði verið í stýringu hjá sjóðnum sjálfum eða verið úthýst til annarra eignastýrenda.

Fjárfestingar Eftirfylgni og áhættustýring

Hjá sjóðnum starfar fjárfestingaráð. Fjárfestingaráðið heyrir undir framkvæmdastjóra, sem ber ábyrgð á daglegum störfum þess og gilda sérstakar reglur um starfsemi ráðsins. Eignum sjóðsins er skipt í eignasöfn og er skipaður sjóðstjóri (eftirlitsmaður í tilviki útvistaðra safna) yfir hverju safni. Sjóðstjórar hafa skilgreinda heimild til viðskipta en þurfa eftir atvikum að leita samþykkis fjárfestingaráðs, framkvæmdastjóra og/eða stjórnar áður en viðskiptaákvörðun er tekin. Fjárfestingaráð skal fylgja fjárfestinga- og áhættustefnu sjóðsins í vinnu sinni. Ráðið skal fylgjast með fjármálamörkuðum, fjárfestingarmöguleikum og áhættu í fjármálaumhverfi, framkvæma kostgæfniathuganir á fjárfestingarkostum og taka ákvarðanir um fjárfestingar. Ráðið sinnir einnig eftirfylgni með fjárfestingum í eignasafni sjóðsins á hverjum tíma og skal fylgjast með árangri fjárfestingarstarfseminnar og gefa framkvæmdastjóra og stjórn reglubundnar skýrslur um það efni. Til að takmarka áhættu, og draga úr líkum á að vöxtur eigna verði ekki nægjanlegur til að viðhalda kaupmætti réttinda er eignum sjóðsins skipt upp í tvo megin flokka - tryggingaeignir og ávöxtunareignir. Tryggingaeignum er ætlað að lágmarki að viðhalda kaupmætti réttinda (skuldbindinga) og helst nokkuð betur við flestar markaðsaðstæður, þegar litið er til eins til þriggja ára. Tryggingaeignir eru settar saman úr skuldabréfum og skammtímaeignum. Ávöxtunareignum er ætlað að

Á R S S K Ý R S LA

2015

31

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

auka ávöxtun sjóðsins með því að nota hluta af eignum sjóðsins til að fjárfesta í áhættusamari eignum þar sem vænt ávöxtun er hærri þegar litið er til lengri tíma. Með því móti vill sjóðurinn freista þess að ná ávöxtunarmarkmiðum sínum og tryggja þá aukningu á kaupmætti réttinda, sem hann hefur sett sér. Sjóðurinn hefur beitt þeirri reglu að draga úr áhættu (takmarka möguleika á neikvæðri ávöxtun) með því að auka hlutfall tryggingaeigna þegar tryggingafræðileg staða sjóðsins er neikvæð eða horfur eru taldar óhagstæðar. Á sama hátt er hlutfall ávöxtunareigna aukið þegar tryggingafræðileg staða er góð og líkur á skerðingum óverulegar. Á mynd 34 má sjá hvernig eignasamsetning hefur þróast í samræmi við þessa reglu undanfarin ár.

M yn d 34. Hlutfall trygginga- og ávöxtunareigna

Tryggingaeignir 100%

41%

32%

Ávöxtunareignir 21%

21%

79%

79%

22%

Tryggingafræðileg staða 24%

31%

38%

41%

60%

68%

78%

76%

69% 62%

59%

59%

40% 20% 0% 2,2%

-6,9%

-10,8% -11,7%

-7,5% -4,0% -4,6%

-3,8% 0,4%

2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015

32

Tafla 13. Skilgreind vikmörk fjárfestingarstefnu 2016

Eignaflokkur

80%

-20%

Í fjárfestingastefnu eru vikmörk fyrir virka stöðutöku í hverjum og einum eignaflokki skilgreind eins og sjá má í töflu 13. Sjóðurinn hefur sett sér stefnu um nýtingu vikmarka, þar sem skilgreint er hvernig brugðist skuli við þegar eignir nálgast leyfileg vikmörk. Vikmörkin eru miðuð við að sjóðurinn geti sem best nýtt sér markaðsaðstæður á hverjum tíma, án þess að farið sé út fyrir ásættanleg mörk í áhættu og að hann geti brugðist við þegar öfgakenndar aðstæður koma upp. Þá verða vikmörkin að taka mið af heimildum laga hvað varðar mögulega eignasamsetningu. Flokkun í tryggingaeignir og ávöxtunareignir og sett vikmörk setja ramma um eignasamsetningu sjóðsins. Alla þessa þætti þarf að skoða saman þegar áhættustig og leyfileg áhættutaka er skoðuð. Ákveðið var að hækka efri vikmörk vegna fjárfestinga í innlendum hlutabréfum úr 20% í 25%, en sá eignaflokkur hefur að mati sjóðsins hæsta vænta ávöxtun allra eignaflokka fyrir árið 2016. Ekki voru gerðar aðrar breytingar á vikmörkum í fjárfestingarstefnu ársins 2016.

Á R S S K Ý R S LA

2015

Vikmörk Eðli eignaflokks

Ríkisskuldabréf

0-65% Tryggingaeign

Önnur markaðsskuldabréf

0-25%

Veðskuldabréf

0-10% Tryggingaeign

Erlend skuldabréf

0-20%

Tryggingaeign

Innlend hlutabréf

0-25%

Ávöxtunareign

Erlend hlutabréf

0-30%

Ávöxtunareign

Sérhæfðar erlendar fjárfestingar 0-30%

Ávöxtunareign

Skammtímabréf og innlán

Tryggingaeign

0-30%

Tryggingaeign

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

Sjóðnum er sett viðmiðunarvísitala. Vísitalan er samsett úr vísitölum einstakra eignaflokka, sem myndaðar eru úr þekktum markaðsvísitölum fyrir hvern og einn eignaflokk. Vægi hverrar undirvísitölu í hinni samsettu vísitölu tekur mið af vægi hvers eignaflokks í heildarsafni sjóðsins í upphafi árs og markmiðsstöðu eignaflokks í lok árs. Viðmiðunarvísitalan er mikilvægt tæki við stýringu á eignum sjóðsins. Með samanburði á breytingum á vísitölunni og eignasafni sjóðsins fæst hlutfallslegt mat á árangri við eignastýringuna samanborið við markaðinn á hverjum tíma, bæði hvað varðar ávöxtun og áhættu. Gerður er mánaðarlegur samanburður þannig að viðmiðunarvísitalan hefur áhrif á hegðun og afstöðu þeirra sem stýra eignum fyrir sjóðinn. Þessi samanburður leiðir einnig í ljós að hve miklu leyti má rekja árangur sjóðsins til ávöxtunar markaðarins (beta), fráviki í eignasamsetningu sjóðs frá viðmiði (alfa) og vali á einstökum fjárfestingarkostum (samvali bréfa). Samsetning núgildandi viðmiðunarvísitölu Stapa er sýnd í töflu 14. Tafla 14. Samsetning viðmiðunarvísitölu Stapa 2016

Eignaflokkur

Heiti vísitölu

Vægi

Skýring

Innlend skuldabréf

Skuldabréfavísitala

49% Samsett úr: GAMMAi (59%), GAMMAxi (22%), GAMMA:CBI (19%)

Innlend hlutabréf

GAMMA: EQI

19% Vísitala íslenskra hlutabréfa

Erlend skuldabréf

JPM Global Bond Index

0%

Erlend hlutabréf

MSCI - ACWI

21% Morgan Stanley heimsvísitala hlutabréfa

Alþjóðleg skuldabréfavísitala JP Morgan

Sérhæfðar erlendar fjárfestingar HFRI FoF Diversif. Index

2%

Breið marksjóðavísitala frá HFRI

Skammtímabréf og innlán

9%

Samsett úr: REIBOR1M (75%) og sparisjóðsbókarvextir skv. SÍ (25%)

Vísitala skammtímaeigna

Á R S S K Ý R S LA

2015

33

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

ÁHÆTTUSTÝRING

M yn d 35. Líkindadreifing ávöxtunar á árinu 2016 skv. spá sjóðsins um áætlaða ávöxtun og áhættu eignaflokka

0,9%

- Fjárhagsleg áhætta (markaðsáhætta) lýtur fyrst og fremst að fjárhagslegum atriðum í starfsemi sjóðsins, þ.e. hættu á fjárhagslegu tapi vegna breytinga á markaðsvirði liða innan og utan efnahagsreiknings, þar á meðal breytinga á vöxtum, gengi gjaldmiðla eða virði verðbréfa.

34

Á R S S K Ý R S LA

2015

0,6% 0,5% 0,4% 0,3% 0,2% 0,1%

Nafnávöxtun

30%

28%

26%

24%

22%

20%

18%

16%

14%

12%

8%

10%

6%

4%

2%

0,0% 0%

Í samræmi við stefnuna eru skýrslur útbúnar og lagðar fyrir stjórn svo hún geti fylgst með hinum ýmsu áhættuþáttum. Eins gerir áhættustjóri kannanir á fjölmörgum þáttum í starfsemi og leggur fyrir stjórnendur og endurskoðunarnefnd sjóðsins.

0,7%

Tíðni

- Rekstraráhætta lítur fyrst og fremst að starfsemi lífeyrissjóðsins, þ.e. hætta á tjóni sem rekja má til starfsmanna, upplýsingakerfa, ófullnægjandi eða ónothæfra innri verkferla eða til ytri atburða.

0,8%

-2%

- Mótaðilaáhætta er hættan á að mótaðilar eða milliliðir í viðskiptum standi ekki í skilum eða að hæfni þeirra til greiðslu versni verulega.

-4%

- Lífeyristryggingaáhætta er hættan á því að skuldbindingar sjóðsins vaxi umfram eignir og að skerða þurfi réttindi sjóðfélaga.

Ef spá sjóðsins samkvæmt fjárfestingarstefnu um ávöxtun og áhættu eignaflokka gengur eftir þá eru um 5% líkur á að nafnávöxtun sjóðsins verði neikvæð á árinu 2016, en líkindadreifingin er sýnd á mynd 35. Ef verðbólga verður 4% þá eru um 20% líkur á neikvæðri raunávöxtun á árinu 2016.

-6%

Áhættu sjóðsins er skipt í eftirfarandi þætti:

Skerðingaráhætta: Lög um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða nr. 129/1997 kveða á um að sé tryggingafræðileg staða sjóðsins neikvæð um meira en 10% verði sjóðurinn að skerða. Sama gildir ef munur samkvæmt tryggingafræðilegum athugunum á milli eignarliða og lífeyrisskuldbindinga hefur haldist meiri en 5% samfellt í fimm ár. Litlar líkur eru á skerðingu vegna þessara lagaákvæða þar sem réttindi í lífeyrissjóðnum breytast í samræmi við ávöxtun á eignum hans. Á hinn bóginn hefur árangur af ávöxtun nú bein áhrif á lífeyrisréttindi. Skerðingaráhætta sjóðsins, eftir upptöku nýs réttindakerfis, lýtur því fyrst og fremst af því að koma í veg fyrir neikvæða ávöxtun. Rétt er í þessu sambandi að líta til þess að kaupmáttur réttindanna minnki ekki, þ.e. að raunávöxtun verði ekki neikvæð.

--8%

ÁHÆTTUSTEFNA Áhættustefnu sjóðsins er ætlað að gefa yfirlit yfir helstu áhættuþætti í rekstri sjóðsins. Áhætta er skilgreind sem hættan á atburði sem eykur marktækt líkurnar á því að sjóðurinn nái ekki markmiðum sínum til skemmri eða lengri tíma. Fjallað er um skipulag og framkvæmd áhættustýringar ásamt einstökum áhættuþáttum. Sett er fram áhættuskrá þar sem mikilvægi áhættuþátta er metið ásamt því að tilgreint er hvernig fylgst er með tilteknum áhættuþáttum í skýrslum og könnunum.

HELSTU ÁHÆTTUÞÆTTIR Í REKSTRI Hluti af áhættustefnu sjóðsins er mat á helstu áhættuþáttum í rekstri hans. Hér fyrir neðan er gerð stuttleg grein fyrir þeim þáttum sem helst þarf að fylgjast með í rekstri sjóðsins á næstunni.

-10%

Markmið áhættustýringar hjá Stapa lífeyrissjóði er að auka líkur á að starfsemi sjóðsins, þ.e. innheimta iðgjalda, ávöxtun fjármuna og útgreiðsla lífeyris, auk upplýsingagjafar sé í góðu horfi og stuðli að bættum hag sjóðfélaga. Áhættustýringin er margþætt, töluleg markmið um áhættu við ávöxtun fjármuna eru sett fram í árlegri fjárfestingarstefnu sjóðsins, fjölmargar skýrslur sem lúta að vöktun ýmissa áhættuþátta eru unnar með reglubundnum hætti og fylgst er með hlítingu við lög, tilmæli og reglur.

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

Lýðfræðileg áhætta íslenskra lífeyrissjóða er mikil. Við mat á tryggingafræðilegri stöðu sjóðsins og þeirri réttindaávinnslu sem samþykktir kveða á um er ekki tekið tillit til þeirrar leitni sem hefur verið í lengingu lífaldurs Íslendinga undanfarna áratugi. Nú eru notaðar lífslíkur áranna 2007-2011 en næsta útgáfa taflna hjá tryggingastærðfræðingum um lífslíkur verða byggðar á reynslu áranna 2010-2014 með spá um áframhaldandi lækkun á dánartíðni hjá flestum aldurshópum. Áhrif breytinganna á Stapa lífeyrissjóð voru metin til bráðabirgða á árinu 2015. Niðurstaðan var sú að heildarskuldbindingar sjóðsins í lok árs 2014 hækkuðu um rúm 10% m.v. óbreytta upphafstöku lífeyris, þ.e. við 67 ára aldur. Skuldbindingar vegna eldri aldurshópanna hækka minnst en mest vegna yngri sjóðfélaganna. Á móti kemur að áætlað er að framtíðariðgjöld hækki um 0,6% vegna þess að fleiri muni ná lífeyristökualdri. Við auknum skuldbindingum vegna hækkandi lífslíkna má bregðast við með því að hækka eftirlaunaaldur, hækka iðgjöld í lífeyrissjóð eða skerða lífeyrisréttindi. Á vettvangi ríkisins er talað um að hækka lífeyrisaldur hjá Tryggingastofnun ríkisins í áföngum úr 67 í 70 ár á næstu árum, á svipaðan eða sama hátt er rætt um að hækka eftirlaunaaldur í lífeyrissjóðakerfinu. Samþjöppunaráhætta er skilgreind sem heildaráhætta eignasafns af tilteknum mótaðila og aðilum tengdum honum. Samþjöppunaráhætta felur þannig í sér samanlagða áhættu eigna og samninga sem annaðhvort eru útgefnir af tilteknum mótaðila eða fela í sér útlánaígildi á hann, þ.m.t. hlutabréf, skuldabréf, afleiður og aðra fjármálagerninga. Hjá sjóðnum eru skuldabréf metin áhættuminni en hlutabréf (50% af áhættu hlutabréfa) og innlán enn áhættuminni (20% af áhættu hlutabréfa). Ef innlend ríkisskuldabréf eru ekki meðtalin þá eru stök hlutabréf á Icelandair Group hf. annars vegar (3,7% af sjóði) og Marel hf. hins vegar (3,5% af sjóði) metnir stærstu áhættuþættir varðandi samþjöppunaráhættu hjá sjóðnum. Hlutfall verðbréfa tengdum þessum tveimur félögum hefur hækkað á undanförnu ári með verðhækkunum þeirra á markaði. Í áhættuáætlun fjárfestingarstefnu fyrir árið 2017 er stefnt að því að setja mörk á ásættanlega samþjöppunaráhættu. Vaxta- og endurfjárfestingaáhætta: Við upptöku nýja réttindakerfisins þar sem verðbreytingar verðbréfa hafa bein áhrif á réttindi sjóðfélaga og reglna FME nr. 335/2015

þar sem skuldabréf eru almennt metin á markaðsverði í stað kaupkröfu áður, þá hafa vaxtabreytingar á markaði skýrari áhrif á réttindi sjóðfélaga en áður. Innlend skuldabréf þar sem vaxtabreytingar hafa bein áhrif á verðmat bréfa eru tæp 50% af sjóðnum. Ef vextir á markaði myndu hækka um 1% þá myndi verðmat eigna sjóðsins lækka um 3,4%. Verðbreytingaráhætta er ávallt umtalsverð hjá sjóðnum þar sem stærstur hluti eigna hans er skráður á markað og óskráðar eignir sveiflast líka í verði þó svo upplýsingar um verðbreytingar séu oft óaðgengilegar. Flökt eignasafnsins hefur farið vaxandi undanfarið ár og var í lok árs orðið hærra en það hefur mælst undanfarin sex ár eða 4,8% (mælt sem 12 mánaða staðalfrávik, reiknað til árs), eins og sjá má á mynd 36 sem sýnir breytingar staðalfráviks undanfarin 10 ár. Staðalfrávikið er enn innan markmiða fyrir áhættutöku fyrir árið 2016 en fylgst verður vel með þróun verðbreytingaráhættu sjóðsins á næstunni. M yn d 36. Staðalfrávik sjóðs og viðmiðunarvísitölu

Staðalfrávik sjóðs

Staðalfrávik vísitölu

30% 25% 20% 15% 10% 5% 0%

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

Gjaldmiðlaáhættu er yfirleitt hægt að stýra með framvirkum samningum og valréttum, þótt slíkt sé ekki hægt í dag sökum gjaldeyrishafta. Um fjórðungur af eignum lífeyrissjóðsins eru í erlendri mynt og hefur það hlutfall haldist nokkuð stöðugt undanfarin ár, allar skuldbindingar sjóðsins eru hins vegar í íslenskum krónum. Þegar krónan styrkist gagnvart bandaríkjadollar eða evru hefur það neikvæð áhrif á afkomu þess hluta sjóðsins sem er í erlendum eignum. Á síðasta ári tapaði sjóðurinn um 450 m. kr. vegna styrkingar krónunnar sem hafði 0,3% neikvæð áhrif á afkomu sjóðsins.

Á R S S K Ý R S LA

2015

35

2016

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

Í gjaldeyrishöftum undanfarinna ára hafa sveiflur á gengi verið tiltölulega litlar en búast má við að sveiflur aukist við afnám haftanna. Þrátt fyrir áhættu sem fylgir því að fjárfesta í annarri mynt er nauðsynlegt að dreifa áhættu með því að fjárfesta víðar en á Íslandi. Æskilegt væri að hlutfall erlendra eigna væri hærra en það er nú. Aukin áhættudreifing myndi þá væntanlega skila sér í betri afkomu sjóðsins miðað við tekna áhættu. Verðbólguáhætta er umtalsverð þar sem einungis 39% eigna sjóðsins eru verðtryggðar með vísitölu neysluverðs. Lægra verðtryggingarhlutfall eykur líkurnar á því að ávöxtun nái ekki að vega upp á móti verðbreytingum sem myndi rýra kaupmátt lífeyrisréttinda. Verðtryggingarhlutfall sjóðsins hefur lækkað undanfarin tvö ár (mynd 37), að mestu vegna aukinna fjárfestinga í innlendum hlutabréfum á kostnað innlendra ríkisskuldabréfa, ásamt verðhækkunum hlutabréfa. Úrskurðaráhætta er hættan á að lífeyrisúrskurðir séu ekki í samræmi við samþykktir. Hluti úrskurðaráhættu er fólgin í túlkun á samþykktum sjóðsins og þeim vinnureglum sem sjóðurinn kemur sér upp við lífeyrisúrskurði. Túlkanir og vinnureglur eru settar niður skriflega og breytingar á þeim þurfa samþykki stjórnar eða framkvæmdastjóra við. Nú hefur réttindakerfi sjóðsins verið breytt í samræmi við ákvörðun ársfundar árið 2015 og því eykst úrskurðaráhættan í fyrstu, vinnureglur breytast og samhæfa þarf gagnagrunna og kerfi nýjum samþykktum. Mikilvægt er að framkvæmdar verði ítarlegar prófanir og samanburður við fyrra kerfi. Um mitt ár 2016 eiga aftur að vera komin í gagnið sérhæfð úrskurðarkerfi, sem sækja upplýsingar rafrænt inn í gagnagrunna og minnka þannig villuhættu. Sjóðfélagar sem fá úrskurðaðan lífeyri eru nú sem fyrr hvattir til að skoða vel hvaða lífeyri þeir fá úrskurðaðan og leita skýringa hjá sjóðnum séu þeir í vafa um einhver atriði.

36

Á R S S K Ý R S LA

2015

M yn d 37. Verðtryggingarhlutfall fjárfestinga

60% 55% 50% 45% 40% 35% 30%

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Upplýsingaáhætta er hættan á að upplýsingar sem sjóðurinn lætur frá sér séu rangar, hann hafi ekki heimild til að láta þær í té, þær gefi villandi mynd eða leiði til ákvarðanatöku sjóðfélaga á röngum forsendum. Nú er ársreikningur sjóðsins með breyttu sniði eftir upptöku nýrra reglna FME nr. 335/2015 um ársreikninga lífeyrissjóða. Sumum sjóðfélögum kann að þykja að breytingarnar séu til batnaðar en öðrum þykir e.t.v. að mikið breytt og aukin upplýsingagjöf sé villandi, sérstaklega þar sem verðmæti fjármálagerninga er nú sett fram á mismunandi vegu. Skýringar með ársreikningi eiga eflaust eftir að slípast til á næstu árum því er gott að fá ábendingar frá sjóðfélögum um það sem betur mætti fara. Á sjóðfélagayfirlitum sem sjóðurinn sendir til sjóðfélaga tvisvar á ári (rafrænt eða á pappír) er upplýst hvaða iðgjöldum hefur verið skilað til sjóðsins vegna viðkomandi sjóðfélaga. Mikilvægt er að sjóðfélagi yfirfari þessar upplýsingar og geri sjóðnum viðvart, ef þær eru ekki réttar, að öðrum kosti getur hann misst réttindi. Hafi sjóðfélagi ekki gert athugasemdir við iðgjaldaskilin innan 60 daga frá dagsetningu yfirlits og sjóðnum ekki verið kunnugt um iðgjaldakröfuna, er sjóðurinn einungis ábyrgur fyrir réttindum sem iðgjöldin skapa að því marki sem þau fást greidd. Á árinu 2016 verða send út fyrstu sjóðfélagayfirlit eftir að fyrrnefndar breytingar voru gerðar á réttindakerfi sjóðsins. Upplýsingar um réttindi sjóðfélaga eru þar sett fram með öðrum hætti en áður var gert. Sjóðfélagar eru hvattir til að skoða yfirlitin vel, bera saman við fyrri yfirlit og nýlega launaseðla og hafa samband ef þeir efast um réttmæti upplýsinga, hvort sem er varðandi greidd iðgjöld eða áunnin réttindi.

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

ÁHÆTTUMARKMIÐ Öllum fjárfestingum fylgir áhætta. Skilgreining á áhættuþoli, lýsing á mismunandi áhættum og þau markmið sem sett eru um áhættutöku móta markmið sjóðsins og stefnu í fjárfestingum. Á þetta bæði við um fjárfestingar í einstökum tegundum eigna og fyrir eignasafn sjóðsins í heild. Hluti af áhættustefnu er áhættuáætlun sem sett er upp í árlegri fjárfestingarstefnu sjóðsins. Þar eru sett töluleg markmið um áhættu og skilgreint hvernig áhætta er takmörkuð með vikmörkum bæði fyrir áhættusamari eignir í heild (ávöxtunareignir) og í einstökum flokkum eigna. Hlutfall ávöxtunareigna hefur aukist undanfarin ár á kostnað áhættuminni eigna (tryggingaeigna), hlutfall tryggingaeigna var á árunum eftir hrun nálægt 80% en var í lok árs 2015 komið niður í tæp 60%. Í fjárfestingarstefnu fyrir árið 2016 ákvað stjórn sjóðsins að heimila að allt að 25% af eignasafni sjóðsins verði í innlendum hlutabréfum, áður var hámark þeirra 20% af sjóðnum, fyrirhuguð aukning í veðskuldabréfum og skammtímabréfum á hins vegar að vega upp á móti aukinnar áhættu hlutabréfa svo að breytingin ætti ekki að auka heildaráhættu sjóðsins. Markmið fyrir

staðalfrávik var sett svipað og fyrir árið 2015 eða 4,5-5,5% (spábil 2-9%), miðað við sögulega áhættu eignaflokka (frá 1999). Markmið sjóðsins er jafnframt að meira en 75% mánaða á árinu 2016 skili jákvæðri afkomu og að áhætta sjóðsins verði minni en markaðarins, þ.e. viðmiðunarvísitölu. Eignaflokkar bera með sér mismikla áhættu. Til að mynda eru hlutabréf almennt talin áhættumeiri en skuldabréf því verð þeirra sveiflast meira á mörkuðum, í takt við væntingar um afkomu og framtíðarvöxt fyrirtækja. Með því að blanda saman eignum úr ólíkum eignaflokkum eins og gert er í eignasafni Stapa minnka líkur á að eignasafnið í heild sveiflist eins mikið að markaðsvirði og hver eignaflokkur fyrir sig og þar með minnkar áhætta sjóðsins. Í fjárfestingarstefnu er gerð grein fyrir áhrifum áhættudreifingar. Á mynd 38 má sjá að með því að dreifa áhættu minnkar samanlögð áhætta eignaflokka (vigtuð með hlutdeild hvers og eins í eignasafni Stapa) um helming. Samanlögð vænt áhætta allra eignaflokkanna lækkar þannig úr 10,1% í 5,1% miðað við fjárfestingarmarkmið sjóðsins 2016. Markmið sjóðsins er að áhættudreifing skili helst um 50% lækkun á áhættu miðað við samanlagða áhættu eignaflokka.

M yn d 38. Áætlað framlag mismunandi eignaflokka og áhrif áhættudreifingar

Ríkisskuldabréf Önnur markaðsskuldabréf Veðskuldabréf Erlend skuldabréf Innlend hlutabréf Erlend hlutabréf Sérhæfðar erlendar fjárfestingar Skammtímabréf og innlán Áhættudreifing

10,1 %

Stapi

5,1 %

0%

2%

4%

6%

8%

Á R S S K Ý R S LA

10%

2015

12%

37

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

ENDURSKOÐUNARNEFND Endurskoðunarnefnd Stapa starfar í samræmi við ákvæði laga um ársreikninga og á grundvelli starfsreglna sem stjórn sjóðsins hefur sett. Endurskoðunarnefndina skipa Fjóla Björk Jónsdóttur, aðjúnkt við Viðskiptadeild HA og formaður nefndarinnar, Ágúst Torfi Hauksson, varaformaður stjórnar Stapa og Huld Aðalbjarnardóttur, stjórn Stapa. Endurskoðunarnefnd hefur fundað sex sinnum á sl. ári. Áhættustjóri Stapa situr fundi nefndarinnar auk þess eru starfsmenn sjóðsins og endurskoðendur boðaðir á fundi í samræmi við fyrirliggjandi verkefni. Gerð er grein fyrir störfum nefndarinnar í árlegri skýrslu til stjórnar sjóðsins þar sem farið er yfir helstu niðurstöður nefndarinnar ásamt starfsáætlun fyrir komandi starfsár. Helstu verkefni nefndarinnar eru: - Eftirlit með vinnuferli við gerð reikningsskila og endurskoðun ársreiknings. Nefndin fundar með endurskoðendum og framkvæmdastjóra í byrjun, um miðbik og við lok endurskoðunar auk þess að ræða við skrifstofustjóra sjóðsins í tengslum við sex mánaða uppgjör sjóðsins. - Eftirlit með fyrirkomulagi og virkni innra eftirlits sjóðsins, innri endurskoðun og áhættustýringu. Nefndin fer yfir niðurstöður innri endurskoðanda, kannanir áhættustjóra og ársyfirlit áhættustýringar. - Meta skýrslur stjórnenda til stjórnar sjóðsins um fjármál hans. Nefndin ræðir við fjárfestingastjóra sjóðsins og metur aðgengileika annarra upplýsinga um fjármál sjóðsins. - Meta hvort lögum og reglum sem um starfsemi sjóðsins gilda hafi verið fylgt. Nefndin byggir þar á skýrslu innri endurskoðanda og hlítingarskýrslu. - Meta störf innri og ytri endurskoðanda og óhæði þeirra. Nefndin fer yfir skýrslur endurskoðenda og ræðir við endurskoðendur. - Setja fram tillögu til stjórnar um val á endurskoðanda, fyrir ársfund sjóðsins.

38

Á R S S K Ý R S LA

2015

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

STARFSFÓLK STAPA

Mynd tekin fyrir utan Stapa lífeyrissjóð þann 14. mars 2016. Frá vinstri talið:

Edda Kristrún Vilhelmsdóttir Anna Lilja Gunnlaugsdóttir María Björk Guðmundsdóttir

Lífeyrismál Kynningar- og upplýsingafulltrúi Þjónustufulltrúi / Lífeyrismál

Jóhann Steinar Jóhannsson Kári Arnór Kárason Erna Mary Þorsteinsdóttir

Sjóðstjóri Framkvæmdastjóri Skráning og innheimta

Óðinn Árnason Harpa Dröfn Aðalsteinsdóttir

Sjóðstjóri Umsjón lífeyrismála

Guðmundur Baldvin Guðmundsson

Skrifstofustjóri

Jóna Finndís Jónsdóttir

Áhættustjóri

Inga Margrét Birgisdóttir Soffía Margrét Sigurðardóttir Arne Vagn Olsen

Aðalbókari Umsjón lífeyrismála / LSA Fjárfestingastjóri

Á myndina vantar Jóhönnu H. Ásmundsdóttur, þjónustustjóra.

Á R S S K Ý R S LA

2015

39

S KÝ R S LA S T J Ó R N A R O G F RA M K VÆ M DA S T J Ó RA

LOKAORÐ Rekstur Stapa lífeyrissjóðs gekk vel á árinu 2015. Sjóðurinn náði þeim ávöxtunarmarkmiðum sem sett eru fyrir tryggingadeild sjóðsins og öll séreignarsöfnin skiluðu góðri afkomu. Rekstur sjóðsins er í föstum skorðum og áhættustýring og innra eftirlit er öflugt. Mikil vinna fór á árinu í að fullmóta tillögur og undirbúning við upptöku á nýju réttindakerfi. Gera þurfti miklar breytingar á hugbúnaði, prófa virkni hans og um leið að þjálfa og leiðbeina starfsfólki vegna þessa nýja kerfis. Einnig var farið í öflugt kynningarstarf, sem þó er engan vegin lokið, en búast má við að nokkurn tíma taki að útskýra og upplýsa hið nýja kerfi fyrir sjóðfélögum. Það er hins vegar von stjórnenda sjóðsins að nýja kerfið sé bæði gegnsærra og skiljanlegra fyrir sjóðfélaga og auk þess á flestan hátt sanngjarnara en eldra kerfi. Að lokum vill stjórnin þakka framkvæmdastjóra og starfsmönnum gott samstarf á árinu. Sömu þakkir eru færðar til lífeyrisþega, sjóðfélaga og launagreiðenda sjóðsins.

Á R S S K Ý R S LA

2015

41

ÁRSREIKNINGUR

ÁRSREIKNINGUR 2015

Áritun óháðra endurskoðenda Til stjórnar og sjóðfélaga Stapa lífeyrissjóðs Við höfum endurskoðað meðfylgjandi ársreikning Stapa lífeyrissjóðs fyrir árið 2015. Ársreikningurinn hefur að geyma skýrslu stjórnar, yfirlit um breytingu á hreinni eign til greiðslu lífeyris, efnahagsreikning, yfirlit um sjóðstreymi, yfirlit um tryggingafræðilega úttekt, upplýsingar um mikilvægar reikningsskilaaðferðir og aðrar skýringar.

Ábyrgð stjórnar og framkvæmdastjóra á ársreikningnum Stjórn og framkvæmdastjóri eru ábyrgir fyrir gerð og framsetningu ársreikningsins í samræmi við lög og reglur um ársreikninga lífeyrissjóða. Stjórn og framkvæmdastjóri eru einnig ábyrgir fyrir því innra eftirliti sem nauðsynlegt er varðandi gerð og framsetningu ársreiknings, þannig að hann sé í meginatriðum án verulegra annmarka, hvort sem er vegna sviksemi eða mistaka.

Ábyrgð endurskoðenda Ábyrgð okkar felst í því áliti sem við látum í ljós á ársreikningnum á grundvelli endurskoðunarinnar. Endurskoðað var í samræmi við alþjóðlega endurskoðunarstaðla. Samkvæmt þeim ber okkur að fara eftir settum siðareglum, skipuleggja og haga endurskoðuninni þannig að nægjanleg vissa fáist um að ársreikningurinn sé án verulegra annmarka. Endurskoðunin felur í sér aðgerðir til staðfestingar á fjárhæðum og skýringum í ársreikningnum. Val endurskoðunaraðgerða byggir á faglegu mati endurskoðandans, meðal annars á þeirri hættu að verulegir annmarkar séu á ársreikningnum, hvort sem er af völdum sviksemi eða mistaka. Við áhættumatið er tekið tillit til þess innra eftirlits lífeyrissjóðsins sem varðar gerð og framsetningu ársreikningsins, til þess að skipuleggja viðeigandi endurskoðunaraðgerðir, en ekki til þess að gefa álit á virkni innra eftirlits sjóðsins. Endurskoðun felur einnig í sér mat á þeim reikningsskilaaðferðum og matsaðferðum sem stjórnendur nota við gerð ársreiknings sem og mat á framsetningu hans í heild. Við teljum að við endurskoðunina höfum við aflað nægilegra og viðeigandi gagna til að byggja álit okkar á.

Álit Það er álit okkar að ársreikningurinn gefi glögga mynd af breytingu á hreinni eign lífeyrissjóðsins á árinu 2015, efnahag hans 31. desember 2015 og breytingu á handbæru fé á árinu 2015 í samræmi við lög og reglur um ársreikninga lífeyrissjóða.

Akureyri, 14. mars 2016

Deloitte ehf.

Knútur Þórhallsson endurskoðandi

Ragnar Jóhann Jónsson endurskoðandi

Á R S S K Ý R S LA

2015

45

ÁRSREIKNINGUR 2015

Áritun tryggingastærðfræðings Til stjórnar og sjóðfélaga Stapa lífeyrissjóðs

Undirritaður hefur metið lífeyrisskuldbindingar Stapa lífeyrissjóðs í árslok 2015. Matið er framkvæmt í samræmi við ákvæði reglugerðar nr. 391/1998 um tryggingafræðilegar athuganir á lífeyrissjóðum og forsendur fyrir þeim og leiðbeinandi reglur Félags íslenskra tryggingastærðfræðinga um tryggingafræðilegt mat á stöðu lífeyrissjóða. Forsendur sem miðað er við eru m.a. lífslíkur áranna 2007-2011, meðalörorkulíkur íslenskra lífeyrissjóða og 3,5% vexti p.a. Yfirlit yfir helstu niðurstöður matsins er að finna í yfirliti um tryggingafræðilega stöðu sem og í skýringu nr. 15. Skuldbindingar sjóðsins eru reiknaðar á grundvelli upplýsinga úr iðgjalda- og lífeyrisbókhaldi sjóðsins um áunnin réttindi virkra og óvirkra sjóðfélaga skipt eftir aldri þeirra og lífeyrisgreiðslur til einstakra sjóðfélaga í árslok 2015. Miðað er við réttindaákvæði í samþykktum sjóðsins. Í matinu eru reiknaðar út áfallnar skuldbindingar vegna þeirra sjóðfélaga, sem þegar eiga réttindi í sjóðnum og áætlaðar framtíðarskuldbindingar vegna þeirra iðgjalda, sem ætla má að virkir sjóðfélagar greiði til sjóðsins þar til þeir hefja töku lífeyris. Þessi áætluðu framtíðariðgjöld svo og áætlaður rekstrarkostnaður og fjármagnsgjöld í framtíðinni eru núvirt miðað við árslok 2015, með sama hætti og skuldbindingar. Þá er í matinu tekið tillit til endurmats á skuldabréfaeign sjóðsins, en hún hefur verið núvirt miðað við sömu ávöxtunarkröfu og skuldbindingarnar eða 3,5%. Ennfremur er bókfært virði markaðseigna fært til meðalmarkaðsverðs síðustu þriggja mánaða ársins. Niðurstaða athugunarinnar er sú að eignir Stapa lífeyrissjóðs, að meðtöldu verðmæti framtíðariðgjalda umfram skuldbindingar, eru 0,4% af skuldbindingum.

Reykjavík, 14. mars 2016 Bjarni Guðmundsson tryggingastærðfræðingur

46

Á R S S K Ý R S LA

2015

ÁRSREIKNINGUR 2015

Skýrsla stjórnar Stapi lífeyrissjóður starfar á grundvelli laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða og hefur starfsleyfi frá Fjármálaráðuneytinu í samræmi við 52. gr. þeirra laga. Hlutverk sjóðsins er að tryggja sjóðfélögum, eftirlifandi mökum þeirra og börnum lífeyri í samræmi við samþykktir sjóðsins. Sjóðurinn skiptist í tvær deildir Tryggingadeild og Séreignardeild. Nýjar reglur um ársreikninga Ársreikningur sjóðsins er unnin í samræmi við nýjar reglur nr. 335/2015 um ársreikninga lífeyrissjóða, sem Fjármálaeftirlitið hefur sett. Fyrra árs tölum er breytt til samræmis við hinar nýju uppgjörsaðferðir. Þá hafa kennitölur vegna eldri ára verið endurreiknaðar til samræmis við hinar nýju reglur þar sem það á við. Nánari grein er gerð fyrir áhrifum breytinganna í skýringu 2 í reikningnum. Helstu upplýsingar um rekstrarár, væntanleg þróun sjóðsins og yfirlýsing um stjórnarhætti Árið 2015 var gott rekstrarár fyrir Stapa lífeyrissjóð. Ávöxtun á eignum sjóðsins var góð, sjóðurinn náði ávöxtunarmarkmiðum sínum og áhætta var innan þeirra marka sem stefnt var að. Tryggingafræðileg staða sjóðsins batnaði verulega á árinu og var jákvæð í lok árs. Samþykkt var að taka upp nýtt réttindakerfi hjá sjóðnum á ársfundi hans 2015 og tekur hið nýja kerfi gildi 1. janúar 2016. Nýja kerfinu er ætlað að tryggja mun betur en áður að gott jafnvægi haldist milli eigna sjóðsins og skuldbindinga. Þessi kerfisbreyting mun að öllum líkindum hafa talsverð áhrif á starfsemi sjóðsins til framtíðar litið. Stjórn gerir ráð fyrir að starfsemi sjóðsins verði með svipuðu sniði á næstu árum. Gert er ráð fyrir að ávöxtun sjóðsins standi undir vexti skuldbindinga til framtíðar litið og að nýtt réttindakerfi tryggi jafnvægi þarna á milli. Stjórn sjóðsins hefur samþykkt sérstaka yfirlýsingu um stjórnarhætti, sem birt er með ársreikningi þessum. Sjóðfélagar og iðgjöld

Á árinu 2015 greiddu 19.289 sjóðfélagar hjá 2.821 launagreiðendum iðgjöld til Tryggingadeildar sjóðsins. Iðgjöld ársins námu alls 7.664 millj. kr. Iðgjöld til Tryggingadeildar voru kr. 7.431 millj. kr. og hækkuðu um 11,5% frá fyrra ár en iðgjöld til Séreignardeildar hækkuðu um 38,1% milli ára og voru 233,6 millj. kr. Fjöldi virkra sjóðfélaga sem að jafnaði greiða iðgjöld til sjóðsins með reglubundnum hætti í mánuði hverjum voru 13.348 hjá Tryggingadeild og 726 hjá Séreignardeild. Lífeyrisgreiðslur Heildarlífeyrisgreiðslur Tryggingadeildar sjóðsins á árinu námu 4.472 millj. kr. og hækkuðu um 9,6% frá fyrra ári. Eftirlaunagreiðslur námu 2.935 millj. kr. örorkulífeyrir nam 1.272 millj. kr., makalífeyrir nam 221 millj. kr. og barnalífeyrir 45 millj. kr. Þá námu lífeyrisgreiðslur úr Séreignardeild 140 millj. kr. Þar af var sérstök útborgun séreignar skv. lögum 20 millj. kr. Lífeyrisþegar í árslok voru 8.319. Rekstrarkostnaður Rekstrarkostnaður sjóðsins á árinu 2015 var 285 millj. kr. Rekstarkostnaður sem hlutfall af eignum var 0,16%. Stöðugildi á árinu voru 13,5 og námu launagreiðslur 138 millj. kr. Ávöxtun og eignir Hrein eign Tryggingadeildar til greiðslu lífeyris nam 174.443 millj. kr. og hækkaði um 13,7% frá fyrra ári. Nafnávöxtun deildarinnar var jákvæð um 11,4% og raunávöxtun 9,2%. Hrein eign Séreignardeildar var 4.828 millj. kr. og hækkaði um 9,6% frá fyrra ári. Séreignardeildin býður upp þrjú ávöxtunarsöfn, Innlána safnið, Varfærna safnið og Áræðna safnið og var hrein raunávöxtun safnanna 2,7%, 7,9% og 8,0% á árinu. Tryggingafræðileg staða Tryggingafræðileg úttekt hefur verið gerð á stöðu Tryggingadeildar sjóðsins í árslok 2015. Tryggingfræðileg afkoma ársins var jákvæð um 11.077 millj. kr. og var tryggingafræðileg staða sjóðsins jákvæð í árslok um 1.158 millj. kr. eða 0,4%.

Stjórn og framkvæmdastjóri Stapa lífeyrissjóðs staðfesta hér með ársreikning sjóðsins fyrir árið 2015 með undirritun sinni. Akureyri, 14. mars 2016 Stjórn: Þórarinn Sverrisson

Ágúst Torfi Hauksson

Erla Jónsdóttir

Huld Aðalbjarnardóttir

Kristín Halldórsdóttir

Sverrir Mar Albertsson

Tryggvi Jóhannson

Unnur Haraldsdóttir Framkvæmdastjóri: Kári Arnór Kárason

Á R S S K Ý R S LA

2015

47

ÁRSREIKNINGUR 2015

Yfirlit um breytingu á hreinni eign til greiðslu lífeyris árið 2015 Skýr.

2015

2014

2.524.315 5.140.163 (99.836) 7.564.641 346.009

2.225.369 4.608.840 (24.967) 6.809.243 352.268

7.910.649

7.161.511

4.611.976 73.491 3.531 (2.234)

4.325.901 67.762 4.456 (2.754)

4.686.763

4.395.366

11.369.197 6.627.730 100.291 354.520 14.291 5.353 (43.742)

6.525.562 2.483.250 87.439 430.491 23.598 40.626 (50.461)

18.427.640

9.540.506

Skrifstofu- og stjórnunarkostnaður .................................................... 9

285.009

286.025

Aðrar tekjur (önnur gjöld) .............................................................. 12

94.742

(207.269)

Breyting á hreinni eign til greiðslu lífeyris Hrein eign frá fyrra ári ........................................................................

21.461.260 157.810.390

11.813.357 145.997.033

Hrein eign til greiðslu lífeyris í árslok

179.271.650

157.810.390

Iðgjöld Iðgjöld sjóðfélaga ............................................................................... Iðgjöld launagreiðenda ....................................................................... Réttindaflutningur og endurgreiðslur ................................................ Sérstök aukaframlög ........................................................................... 3

Lífeyrir Heildarfjárhæð lífeyris ........................................................................ 4 Framlag til starfsendurhæfingarsjóðs ................................................. Beinn kostnaður vegna örorkulífeyris ................................................ 5 Eftirlaun frá Tryggingastofnun ............................................................

Hreinar fjárfestingartekjur Hreinar tekjur af eignarhlutum í félögum og sjóðum ......................... 6 Hreinar tekjur af skuldabréfum .......................................................... 7 Vaxtatekjur af bundnum bankainnstæðum ....................................... Vaxtatekjur af handbæru fé ............................................................... Vaxtatekjur af iðgjöldum og öðrum kröfum ....................................... Ýmsar fjárfestingartekjur .................................................................... Fjárfestingargjöld ................................................................................ 8

Rekstrarkostnaður

Fjárhæðir eru í þúsundum króna 48

Á R S S K Ý R S LA

2015

ÁRSREIKNINGUR 2015

Efnahagsreikningur 31. desember 2015 Skýr.

31.12.2015

31.12.2014

79.374.216 86.646.688 2.153.550

64.129.472 80.032.266 2.762.990

168.174.453

146.924.728

795.959 2.333 165.865 964.158

666.592 38.802 705.394

59.450

61.301

10.181.495

10.995.866

179.379.556

158.687.290

Viðskiptaskuldir Skuldir við lánastofnanir ..................................................................... Aðrar skuldir .......................................................................................

107.906

830.365 46.535

Skuldir samtals

107.906

876.900

179.271.650

157.810.390

Eignir Fjárfestingar Eignarhlutir í félögum og sjóðum ....................................................... 10 Skuldabréf .......................................................................................... 11 Bundnar bankainnstæður ...................................................................

Kröfur Kröfur á launagreiðendur ................................................................... Fyrirframgreiddur kostnaður .............................................................. Aðrar kröfur ........................................................................................

Ýmsar eignir Varanlegir rekstrarfjármunir .............................................................. 14 Handbært fé ................................................................................... Eignir samtals Skuldir

Hrein eign til greiðslu lífeyris Skuldbindingar utan efnahags

16

Fjárhæðir eru í þúsundum króna Á R S S K Ý R S LA

2015

49

ÁRSREIKNINGUR 2015

Yfirlit um sjóðstreymi ársins 2015 2015

2014

7.435.274 496.338 346.009

6.798.196 564.013 338.565

8.277.621

7.700.774

4.611.976 283.158 52.007

4.325.901 283.602 120.276

4.947.141

4.729.779

Nýtt ráðstöfunarfé til fjárfestinga ..................................................

3.330.480

2.970.995

Fjárfestingarhreyfingar Innborgaðar tekjur af eignarhlutum í félögum og sjóðum ................. Keyptir eignarhlutir í félögum og sjóðum ........................................... Seldir eignarhlutir í félögum og sjóðum ............................................. Afborganir höfuðstóls og vaxta skuldabréfa ...................................... Keypt skuldabréf ................................................................................. Seld skuldabréf ................................................................................... Endurgreidd bundin innlán .................................................................

784.859 (25.169.755) 20.412.363 9.435.273 (34.987.827) 24.773.888 728.522

503.792 (24.817.961) 16.803.996 7.152.089 (14.726.213) 18.719.693 240.545

(4.022.677)

3.875.941

Hækkun (lækkun) á handbæru fé ...................................................

(692.197)

6.846.936

Gengismunur af handbæru fé ........................................................

(122.174)

(69.298)

Handbært fé í upphafi árs ..............................................................

10.995.866

4.218.228

Handbært fé í lok árs ......................................................................

10.181.495

10.995.866

Inngreiðslur Iðgjöld ................................................................................................. Innborgaðar vaxtatekjur af handbæru fé og kröfum ......................... Aðrar inngreiðslur ..............................................................................

Útgreiðslur Lífeyrir ................................................................................................ Rekstrarkostnaður .............................................................................. Aðrar útgreiðslur ................................................................................

Fjárhæðir eru í þúsundum króna 50

Á R S S K Ý R S LA

2015

ÁRSREIKNINGUR 2015

Yfirlit um breytingu á hreinni eign til greiðslu lífeyris árið 2015 Tryggingadeild Skýr.

2015

2014

2.384.118 5.046.799 (4.614) 7.426.303 346.009 7.772.311

2.137.793 4.527.310 (40.899) 6.624.205 352.268 6.976.473

4.472.050 73.491 3.531 (2.234) 4.546.837

4.081.558 67.762 4.456 (2.754) 4.151.023

11.190.310 6.385.114 90.125 337.127 13.997 5.353 (43.742) 17.978.284

6.475.379 2.250.104 75.837 412.578 23.167 40.626 (50.461) 9.227.231

Skrifstofu- og stjórnunarkostnaður ............................................... 9

261.555

264.973

Aðrar tekjur (önnur gjöld) ......................................................... 12

94.742

(207.269)

21.036.945

11.580.439

Hrein eign frá fyrra ári ...................................................................

153.405.934

141.825.496

Hrein eign til greiðslu lífeyris í árslok

174.442.879

153.405.934

Iðgjöld Iðgjöld sjóðfélaga .......................................................................... Iðgjöld launagreiðenda ................................................................. Réttindaflutningur og endurgreiðslur ........................................... Sérstök aukaframlög ..................................................................... 3

Lífeyrir Heildarfjárhæð lífeyris .................................................................. 4 Framlag til starfsendurhæfingarsjóðs ........................................... Beinn kostnaður vegna örorkulífeyris ........................................... 5 Eftirlaun frá Tryggingastofnun ......................................................

Hreinar fjárfestingartekjur Hreinar tekjur af eignarhlutum í félögum og sjóðum .................... 6 Hreinar tekjur af skuldabréfum ..................................................... 7 Vaxtatekjur af bundnum bankainnstæðum ................................... Vaxtatekjur af handbæru fé .......................................................... Vaxtatekjur af iðgjöldum og öðrum kröfum .................................. Ýmsar fjárfestingartekjur .............................................................. Fjárfestingargjöld .......................................................................... 8

Rekstrarkostnaður

Breyting á hreinni eign til greiðslu lífeyris

Fjárhæðir eru í þúsundum króna Á R S S K Ý R S LA

2015

51

ÁRSREIKNINGUR 2015

Efnahagsreikningur 31. desember 2015 Tryggingadeild Skýr.

31.12.2015

31.12.2014

77.942.226 83.944.392 1.972.593 163.859.211

62.362.961 78.008.305 2.541.271 142.912.537

777.988 2.333 165.865 946.187

658.630

59.451

61.301

9.685.937

10.611.564

174.550.786

154.282.834

107.906 107.906

830.365 46.535 876.900

174.442.879

153.405.934

Eignir Fjárfestingar Eignarhlutir í félögum og sjóðum .................................................. 10 Skuldabréf ..................................................................................... 11 Bundnar bankainnstæður .............................................................

Kröfur Kröfur á launagreiðendur .............................................................. Fyrirframgreiddur kostnaður ........................................................ Aðrar kröfur ..................................................................................

Ýmsar eignir Varanlegir rekstrarfjármunir ......................................................... 14 Handbært fé .............................................................................. Eignir samtals

38.802 697.432

Skuldir Viðskiptaskuldir Skuldir við lánastofnanir ............................................................... Aðrar skuldir ................................................................................. Skuldir samtals Hrein eign til greiðslu lífeyris Skuldbindingar utan efnahags

16

Fjárhæðir eru í þúsundum króna 52

Á R S S K Ý R S LA

2015

ÁRSREIKNINGUR 2015

Yfirlit um sjóðstreymi ársins 2015 Tryggingadeild Skýr.

2015

2014

7.306.944 468.780 346.009 8.121.732

6.611.350 564.013 338.565 7.513.928

4.472.050 259.705 52.007 4.783.761

4.081.558 262.550 120.276 4.464.384

Nýtt ráðstöfunarfé til fjárfestinga .............................................

3.337.971

3.337.971

Fjárfestingarhreyfingar Innborgaðar tekjur af eignarhlutum í félögum og sjóðum ............ Keyptir eignarhlutir í félögum og sjóðum ...................................... Seldir eignarhlutir í félögum og sjóðum ........................................ Afborganir höfuðstóls og vaxta skuldabréfa .................................. Keypt skuldabréf ........................................................................... Seld skuldabréf ............................................................................. Endurgreidd bundin innlán ........................................................... Keypt íbúðarhúsnæði ....................................................................

758.479 (23.483.493) 18.220.339 11.835.754 (36.917.749) 24.773.888 671.359 (4.141.423)

473.173 (24.222.539) 15.657.698 8.798.489 (15.831.147) 18.719.693 240.545 (819.217) 3.124.663

Hækkun (lækkun) á handbæru fé ..............................................

(803.452)

6.462.634

Gengismunur af handbæru fé ....................................................

(122.174)

(69.298)

Handbært fé í upphafi árs ..........................................................

10.611.564

4.218.228

Handbært fé í lok árs .................................................................

9.685.937

10.611.564

Inngreiðslur Iðgjöld ........................................................................................... Innborgaðar vaxtatekjur af handbæru fé og kröfum ..................... Aðrar inngreiðslur .........................................................................

Útgreiðslur Lífeyrir ........................................................................................... Rekstrarkostnaður ......................................................................... Aðrar útgreiðslur ...........................................................................

Fjárhæðir eru í þúsundum króna Á R S S K Ý R S LA Stapi lífeyrissjóður - ársreikningur 2015

2015

53 Fjárhæðir eru í þúsundum króna

ÁRSREIKNINGUR 2015

Yfirlit um tryggingafræðilega stöðu 31.12.2015 Tryggingafræðileg staða 2015 Áfallin skuldbinding

Eignir Hrein eign til greiðslu lífeyris Mismunur á bókfærðu verði og núvirði skuldabréfa Mismunur á bókfærðu verði og matsvirði skráðra hlutabréfa Núvirði framtíðarfjárfestingarkostnaðar Núvirði framtíðarrekstrarkostnaðar Núvirði framtíðariðgjalda Eignir samtals

174.442,9 (2.745,1) (1.406,8) (1.966,2) (1.798,8)

Framtíðarskuldbinding

Heildarskuldbinding

166.526,0

(2.431,8) 115.588,0 113.156,2

174.442,9 (2.745,1) (1.406,8) (1.966,2) (4.230,6) 115.588,0 279.682,2

Eftirlaun............................................................................................................... Örorkulífeyrir....................................................................................................... Makalífeyrir......................................................................................................... Barnalífeyrir......................................................................................................... Skuldbindingar samtals........................................................................................

136.544,6 21.716,4 9.125,1 184,0 167.570,1

84.738,4 19.758,0 4.955,0 1.503,1 110.954,5

221.283,0 41.474,4 14.080,1 1.687,1 278.524,6

Eignir umfram skuldbindingar .......................................................................

(1.044,1)

2.201,7

1.157,6

Í hlutfalli af skuldbindingum í árslok............................................................... Í hlutfalli af skuldbindingum í ársbyrjun..........................................................

-0,62% 1,37%

1,98% 2,18%

0,42% 1,69%

Skuldbindingar

Tryggingafræðileg staða 2014 Áfallin skuldbinding

Eignir Hrein eign til greiðslu lífeyris............................................................................... Mismunur á bókfærðu verði og núvirði skuldabréfa............................................ Mismunur á bókfærðu verði og matsvirði skráðra hlutabréfa............................. Núvirði framtíðarfjárfestingarkostnaðar.............................................................. Núvirði framtíðarrekstrarkostnaðar..................................................................... Núvirði framtíðariðgjalda..................................................................................... Eignir samtals.......................................................................................................

153.405,9 (1.322,2) (1.507,1) (1.798,8) (1.748,5)

Framtíðarskuldbinding

Heildarskuldbinding

147.029,3

(2.267,3) 104.352,7 102.085,4

153.405,9 (1.322,2) (1.507,1) (1.798,8) (4.015,8) 104.352,7 249.114,7

Eftirlaun............................................................................................................... Örorkulífeyrir....................................................................................................... Makalífeyrir......................................................................................................... Barnalífeyrir......................................................................................................... Skuldbindingar samtals........................................................................................

128.457,2 20.994,6 8.578,3 191,3 158.221,4

77.036,4 17.849,4 4.498,8 1.427,9 100.812,5

205.493,6 38.844,0 13.077,1 1.619,2 259.033,9

Skuldbindingar umfram eignir........................................................................

(11.192,1)

1.272,9

(9.919,2)

Í hlutfalli af skuldbindingum í árslok............................................................... Í hlutfalli af skuldbindingum í ársbyrjun..........................................................

-7,07% -7,57%

1,26% 1,31%

-3,83% -4,05%

Skuldbindingar

Fjárhæðir eru í þúsundum króna 54

Á R S S K Ý R S LA

2015

ÁRSREIKNINGUR 2015

Yfirlit um breytingu á hreinni eign til greiðslu lífeyris árið 2015 Séreignardeild Skýr.

2015

2014

140.197 93.364 (95.222) 138.338

87.576 81.530 15.932 185.038

138.338

185.038

4

139.926 139.926

244.343 244.343

Hreinar tekjur af eignarhlutum í félögum og sjóðum ...................... 6 Hreinar tekjur af skuldabréfum ...................................................... 7 Vaxtatekjur af bundnum bankainnstæðum .................................... Vaxtatekjur af handbæru fé ............................................................ Vaxtatekjur af iðgjöldum og öðrum kröfum ...................................

178.887 242.616 10.166 17.393 293 449.355

50.183 233.146 11.602 17.913 431 313.275

23.453

21.052

Breyting á hreinni eign til greiðslu lífeyris Hrein eign frá fyrra ári ....................................................................

424.314 4.404.456

232.918 4.171.537

Hrein eign til greiðslu lífeyris í árslok

4.828.770

4.404.456

Iðgjöld Iðgjöld sjóðfélaga ........................................................................... Iðgjöld launagreiðenda ................................................................... Réttindaflutningur og endurgreiðslur ............................................. Sérstök aukaframlög .......................................................................

Lífeyrir Heildarfjárhæð lífeyris ....................................................................

Hreinar fjárfestingartekjur

Rekstrarkostnaður Skrifstofu- og stjórnunarkostnaður .................................................

9

Fjárhæðir eru í þúsundum króna Á R S S K Ý R S LA

2015

55

ÁRSREIKNINGUR 2015

Efnahagsreikningur 31. desember 2015 Séreignardeild Skýr.

31.12.2015

31.12.2014

1.431.990 2.702.295 180.956 4.315.242

1.766.511 2.023.961 221.719 4.012.191

Kröfur Kröfur á launagreiðendur ...............................................................

17.971

7.962

Handbært fé ...............................................................................

495.558

384.302

Eignir samtals

4.828.770

4.404.456

Hrein eign til greiðslu lífeyris

4.828.770

4.404.456

Eignir Fjárfestingar Eignarhlutir í félögum og sjóðum .................................................... 10 Skuldabréf ...................................................................................... 11 Bundnar bankainnstæður ...............................................................

Fjárhæðir eru í þúsundum króna 56

Á R S S K Ý R S LA

2015

ÁRSREIKNINGUR 2015

Yfirlit um sjóðstreymi ársins 2015 Séreignardeild Skýr.

2015

2014

128.330 27.559 155.889

186.846

139.926 23.453 163.379

244.343 21.052 265.395

(7.490)

452.241

26.380 (1.686.262) 2.192.024 (2.400.481) 1.929.922 57.163 118.746

30.619 (595.422) 1.146.298 (1.646.400) 1.104.934 (107.968) (67.939)

Hækkun (lækkun) á handbæru fé ................................................

111.256

384.302

Handbært fé í upphafi árs ...........................................................

384.302

Handbært fé í lok árs ..................................................................

495.558

Inngreiðslur Iðgjöld ............................................................................................. Innborgaðar vaxtatekjur af handbæru fé og kröfum ......................

Útgreiðslur Lífeyrir ............................................................................................ Rekstrarkostnaður ..........................................................................

Nýtt ráðstöfunarfé til fjárfestinga ............................................... Fjárfestingarhreyfingar Innborgaðar tekjur af eignarhlutum í félögum og sjóðum .............. Keyptir eignarhlutir í félögum og sjóðum ....................................... Seldir eignarhlutir í félögum og sjóðum .......................................... Keypt skuldabréf ............................................................................. Seld skuldabréf ............................................................................... Endurgreidd bundin innlán .............................................................

186.846

384.302

Fjárhæðir eru í þúsundum króna Á R S S K Ý R S LA Stapi lífeyrissjóður - ársreikningur 2015

2015

57 Fjárhæðir eru í þúsundum króna

ÁRSREIKNINGUR 2015

Skýringar 1. Starfsemi Hlutverk Stapa lífeyrissjóðs er að tryggja sjóðfélögum, eftirlifandi mökum þeirra og börnum lífeyri samkvæmt ákvæðum í samþykktum sjóðsins. Sjóðurinn er lífeyrissjóður fyrir launafólk sem á aðild að almennum stéttarfélögum á Norður- og Austurlandi og nær starfsvæði sjóðsins frá Hrútafirði í vestri að Hornafirði í austri. Sjóðurinn starfar samkvæmt samþykktum sem staðfestar eru af fjármálaráðuneytinu í samræmi við lög nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. 2. Grundvöllur reikningsskilanna Ársreikningurinn er í samræmi við lög um ársreikninga og lög um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða og reglur um ársreikninga lífeyrissjóða. Við gerð ársreikningsins er byggt á nýjum reglum nr. 335/2015 og er tölum frá fyrra ári, breytt til samræmis. Í undantekningar tilfellum er vikið frá framsetningarformi samkvæmt viðauka 1 í reglunum, þegar upphæðir undirliða teljast óverulegar og eru þær þá felldar inn í aðra undirliði. Ársreikningurinn er gerður í íslenskum krónum. Breytingar á reikningsskilaaðferðum vegna nýrra reglna Við gerð ársreikningsins nú er byggt á nýjum reglum nr. 335/2015 um ársreikninga lífeyrissjóða. Í þessum nýju reglum er megin reglan sú að eignir skuli metnar á gangvirði. Á þessari reglu er byggt í ársreikningi þessum og eru samanburðar tölur frá fyrra ári lagfærðar til samræmis. Þetta hefur þau áhrif að við breytingar á mati á skuldabréfaeign sjóðsins mv. árslok 2014 hækkar virði téðra eigna um 1.046 milljónir króna. Sama hækkun verður á hreinni eign sjóðsins til greiðslu lífeyris frá fyrra ári. Aðrar eignir sjóðsins voru áður metnar á gangvirði og breytast matsaðferðir á þeim eignum því ekki við þessa breytingu. Þessar breytingar taka einvörðungu til Tryggingadeildar sjóðsins, en hafa ekki áhrif á Séreignardeild, sem hefur verið gerð upp miðað við gangvirði eigna. Nánari grein er gerð fyrir breytingunum í skýringum sem fylgja viðkomandi eignaflokki. Kennitölur hafa verið endurreiknaðar aftur í tímann mv. nýjar reikningsskilaaðferðir. Hér fyrir neðan má sjá hver hrein raunávöxtun sjóðsins var á hverju ári sl. 5 ár og hverjar fjárfestingatekjur og hrein eign sjóðsins til greiðslu lífeyris var á verðlagi hvers árs, annars vegar miðað við eldri aðferð og hins vegar miðað við nýja aðferð:

Hrein raunvöxtun mv. eldri reglur ....................................................... Hrein raunávöxtun mv. nýjar reglur ...................................................

2015 7,91% 9,18%

2014 6,16% 5,18%

2013 3,03% 0,80%

2012 5,30% 4,06%

2011 -0,02% 1,01%

Fjárfestingatekjur mv. eldri reglur ....................................................... Fjárfestingatekjur mv. nýjar reglur ......................................................

15.768.526 18.073.027

10.469.479 9.019.962

9.009.563 6.278.132

11.756.099 10.807.150

5.776.418 7.209.750

Hrein eign til greiðslu lífeyris - eldri reglur ......................................... Hrein eign til greiðslu lífeyris - nýjar reglur ........................................

171.231.795 174.442.879

152.359.891 153.405.934

139.329.934 141.825.496

127.657.360 133.082.805

113.309.638 119.431.815

Gjaldmiðlar og vísitölur Eignir og skuldir sem bundnar eru vísitölu eða gengi erlendra gjaldmiðla eru færðar upp miðað við verðlag eða gengi í árslok. Viðskipti í erlendum gjaldmiðlum eru færð á gildandi gengi þess dags sem viðskiptin fara fram. Peningalegar eignir og skuldir í erlendum gjaldmiðlum eru færðar miðað við gengi í árslok. Gengi Seðlabanka Íslands greinist þannig: Meðalgengi ársins 2015 2014 Evra ( EUR )............................................................................................................................ Bandaríkjadalur ( USD )......................................................................................................... Sterlingspund ( GBP )............................................................................................................ Sænsk króna ( SEK )............................................................................................................... Norsk króna (NOK)................................................................................................................ Dönsk króna (DKK)................................................................................................................

146,35 131,91 201,64 15,65 16,40 19,62

154,86 116,75 192,17 17,03 18,54 20,77

Árslokagengi 31.12.2015 31.12.2014 140,93 129,28 191,60 15,35 14,70 18,88

153,84 126,60 197,18 16,40 17,09 20,66

Fjárhæðir Fjárhæðir í reikningunum eru sýndar í þúsundum króna, nema í skýringu 15. sem sýnir fjárhæðir í milljónum króna. Áhættustjórnun Lífeyrissjóðurinn hefur sett sér áhættustefnu, þar sem áhætta er skilgreind og helstu áhættuþáttum í starfsemi sjóðsins er lýst og hvernig stýringu á þeim er háttað. Sjóðurinn hefur ekki gert afleiðusamninga í þeim tilgangi að verja áhættu í starfsemi hans, hvorki fjárhagslega áhættu eða lýðfræðilega.

Áhættureikningsskil eru ekki til staðar og afleiðuviðskipti ekki viðhöfð. Engir framvirkir gjaldeyrisskiptasamningar, valréttir né aðrir afleiðusamingar eru við lýði hjá sjóðnum.

Fjárhæðir eru í þúsundum króna 58

Á R S S K Ý R S LA

2015

ÁRSREIKNINGUR 2015

Skýringar 2. Grundvöllur reikningsskilanna (framhald) Gangvirðismat Þessi skýring veitir upplýsingar um hvernig sjóðurinn ákvarðar gangvirði hinna ýmsu fjáreigna sinna. Matsaðferðunum er skipt í 3 stig sem endurspegla mikilvægi þeirra forsendna sem lagðar eru til grundvallar við ákvörðun gangvirðis fjármálagerninga. Stigin eru eftirfarandi: Stig 1: gangvirðismatið byggir á uppgefnu verði á virkum markaði. Stig 2: gangvirðismatið byggir ekki á uppgefnu verði á virkum markaði (stig 1) heldur á upplýsingum sem eru sannreynanlegar fyrir eignina, annað hvort beint (t.d. nýlegt viðkiptaverð) eða óbeint (t.d. afleiddar af verðum fjármálagerninga með sambærilegan líftíma á virkum markaði), eða öðrum mikilvægum markaðsupplýsingum s.s. gengi frá rekstraraðila sjóðs, innra virði félags eða verðmati viðurkennds matsaðila.

Stig 3: gangvirðismatið byggir á kostnaðarverði eða lægra verði hafi sjóðurinn upplýsingar sem benda til þess eða á afskrifuðu kostnaðarvirði þar sem tekið er tillit til kaupávöxtunarkröfu, áfallinna vaxta, verðbóta og gengisbreytinga gjaldmiðla eftir því sem við á. Skráning iðgjalda Iðgjöld eru tekjufærð eftir skilagreinum sem berast sjóðnum. Iðgjöld eru flokkuð eftir því hvort þau eru greidd af sjóðfélögum sjálfum eða eru mótframlag launagreiðanda. Jafnframt eru ógreidd iðgjöld áætluð í lok árs og er áætlunin byggð á skilum iðgjalda á undanförnum árum. Ógreidd iðgjöld í lok árs eru eignfærð í efnahagsreikningi sem kröfur á launagreiðendur. Framlag ríkisins til jöfnunar á örorkubyrði er greitt til jöfnunar á örorkubyrði á milli lífeyrissjóða og færist sem sérstök aukaframlög meðal iðgjalda.

Lífeyrir Undir lífeyri falla greiðslur sjóðsins til sjóðfélaga og skiptast þær í eftirlaun, makalífeyri, örorkulífeyri og barnalífeyri en á móti eru þar greiðslur frá Umsjónarnefnd eftirlauna. Annar kostnaður sem færður er með lífeyriskostnaði er framlag í Virk starfsendurhæfingarsjóð og beinn kostnaður sem fellur til vegna örorkulífeyrisúrskurða. Fjárfestingar Fjárfestingar sjóðsins skiptast í eignarhluta í félögum og sjóðum, skuldabréf, bundnar bankainnstæður og aðrar fjárfestingar. Skilgreiningar á framangreindri flokkun ásamt matsaðferðum sem beitt er við hvern lið fjárfestinga eru eftirfarandi: Eignarhlutir í félögum og sjóðum eru framseljanleg verðbréf svo sem hlutabréf, hlutdeildarskírteini og önnur slík verðbréf og eru þau metin á gangvirði. Gangvirðismatið er þrepaskipt sbr. upplýsingar hér að ofan. Skuldabréf eru framseljanleg skuldabréf og önnur skuldabréf sem gefin eru út af lánastofnunum, opinberum aðilum eða öðrum félögum. Hér er átt við bréf sem t.d. eru bundin við vísitölu eða gengi gjaldmiðla hvort sem vextir eru fastir eða hafa tiltekna vaxtaviðmiðun. Skuldabréf eru færð á gangvirði í árslok nema ef um er að ræða skuldabréf sem haldið er til gjalddaga og útlán til sjóðfélaga, slík skuldabréf eru færð á upphaflegri kaupkröfu í efnahagsreikningi. Sjóðurinn hefur ekki flokkað nein skuldabréf með þeim hætti að þeim skuli haldið til gjalddaga. Gangvirðismat er þrepaskipt sbr. upplýsingar hér að ofan.

Bundnar bankainnstæður eru innlán í bönkum og sparisjóðum sem bundin eru til lengri tíma en 3 mánaða. Aðrar fjárfestingar eru fjárfestingar lífeyrissjóðsins sem ekki falla undir liði hér að ofan. Til að mynda húseignir og lóðir sem teknar eru til fullnustu greiðslu. Þær fjárfestingar eru færðar á gangvirði. Gangvirði kann að vera kostnaðarverð ef ekki liggja fyrir upplýsingar um viðskiptaverð, sem getur nýst við að verðmeta viðkomandi eign.

Fjárhæðir eru í þúsundum króna Á R S S K Ý R S LA

2015

59

ÁRSREIKNINGUR 2015

Skýringar 2. Grundvöllur reikningsskilanna (framhald) Varanlegir rekstrarfjármunir Varanlegir rekstrarfjármunir eru færðir á afskrifuðu kostnaðarverði. Afskriftir eru reiknaðar sem fastur árlegur hundraðshluti af kostnaðarverði miðað við eignarhaldstíma á árinu að teknu tilliti til væntanlegs hrakvirðis. 3. Sérstök aukaframlög

Framlag ríkisins til jöfnunar á örorkubyrði........................................................................................................................................

2015

2014

346.009

352.268

2015

2014

2.934.567 1.271.894 220.914 44.675 4.472.050 120.235 19.692 4.611.976

2.675.183 1.145.131 214.551 46.693 4.081.558 117.977 126.367 4.325.901

2015

2014

3.531

4.456

4. Heildarfjárhæð lífeyris

Eftirlaun............................................................................................................................................................................................. Örorkulífeyrir..................................................................................................................................................................................... Makalífeyrir....................................................................................................................................................................................... Barnalífeyrir....................................................................................................................................................................................... Lífeyrisgreiðslur úr séreignardeild..................................................................................................................................................... Sérstök útborgun séreignar skv. lögum.............................................................................................................................................

5. Beinn kostnaður vegna örorkulífeyris

Úrskurðarkostnaður tryggingalækna, vottorð ofl.............................................................................................................................

Fjárhæðir eru í þúsundum króna 60

Á R S S K Ý R S LA

2015

ÁRSREIKNINGUR 2015

Skýringar 6. Hreinar tekjur af eignarhlutum í félögum og sjóðum 2015

2014

Arðgreiðslur ...................................................................................................................................................................................... Hagnaður af sölu eignarhluta ........................................................................................................................................................... Breytingar á gangvirði ......................................................................................................................................................................

784.859 4.725.509 5.858.829 11.369.197

336.408 3.621.230 2.567.924 6.525.562

Áhrif gjaldmiðla færð meðal tekna af eignarhlutum í félögum og sjóðum ......................................................................................

(488.584)

1.433.243

Hreinar tekjur af eignarhlutum í félögum og sjóðum sundurliðast þannig á deildir: Tryggingadeild .................................................................................................................................................................................. Séreignardeild ...................................................................................................................................................................................

11.190.310 178.887

6.475.379 50.183

Afkoma 20 stærstu fjárfestinga greinist þannig: *) 2015

2014

367.792 2.519.723 2.746.865 128.466 338.246 201.626 466.331 369.325 228.967 52.820 80.536 518.488 70.340 139.899 15.386 293.035 253.891 38.061 191.233 (86.748) 8.934.282

0 664.957 141.165 581.643 62.890 (21.237) (115.056) 0 0 7.713 136.548 131.137 (7.064) 158.932 (103.571) 124.450 305.655 135.093 0 0 2.203.255

2015

2014

Skuldabréf á gangvirði - stig 1 ........................................................................................................................................................... Skuldabréf á gangvirði - stig 2 ........................................................................................................................................................... Skuldabréf á gangvirði - stig 3 ...........................................................................................................................................................

5.693.007 886.595 48.128 6.627.730

2.050.485 267.927 164.838 2.483.250

Áhrif gjaldmiðla færð meðal hreinna tekna af skuldabréfum ..........................................................................................................

43.418

51.722

Hreinar tekjur af skuldabréfum sundurliðast þannig á deildir: Tryggingadeild .................................................................................................................................................................................. Séreignardeild ...................................................................................................................................................................................

6.385.114 242.616

2.250.104 233.146

State Street World Index Equity Fund .............................................................................................................................................. Icelandair Group hf. .......................................................................................................................................................................... Marel hf. ........................................................................................................................................................................................... BlackRock Developed World Index Fund .......................................................................................................................................... Hagar hf. ........................................................................................................................................................................................... HB Grandi hf. .................................................................................................................................................................................... Reginn hf. .......................................................................................................................................................................................... Reitir fasteignafélag hf. .................................................................................................................................................................... Eik fasteignafélag hf. ......................................................................................................................................................................... Stefnir Lausafjársjóður ...................................................................................................................................................................... Vontobel Fund, Global Equity .......................................................................................................................................................... Stefnir ÍS 15 ....................................................................................................................................................................................... iShares MSCI Japan USD Hedged UCITS ETF ..................................................................................................................................... Warburg Pincus Private Equity XI ..................................................................................................................................................... Eimskipafélag Íslands hf. .................................................................................................................................................................. SRE II slhf. .......................................................................................................................................................................................... Partners Group Direct Investments 2009, L.P. ................................................................................................................................. SLI Global Equities Fund ................................................................................................................................................................... NWF Group plc .................................................................................................................................................................................. iShares Currency Hedged MSCI EMU ETF ......................................................................................................................................... Afkoma 20 stærstu fjárfestinga alls .................................................................................................................................................. *) Afkoman er samanlagður söluhagnaður, arður og óinnleyst breyting á gangvirði 7. Hreinar tekjur af skuldabréfum Tekjur flokkaðar eftir verðmatsaðferðum

Fjárhæðir eru í þúsundum króna Á R S S K Ý R S LA

2015

61

ÁRSREIKNINGUR 2015

Skýringar 7. Hreinar tekjur af skuldabréfum (framhald) Hreinar tekjur greinast þannig eftir skuldabréfaflokkum: Skuldabréf með ríkisábyrgð ............................................................................................................................. Skuldabréf sveitarfélaga ................................................................................................................................ Skuldabréf lánastofnana ................................................................................................................................ Skuldabréf fyrirtækja ..................................................................................................................................... Veðlán sjóðfélaga ............................................................................................................................................

Gangvirðisstig 1 og 2 5.537.751 568.221 189.745 283.885 0 6.579.602

3

Samtals

0 0 (284.409) 310.508 22.029 48.128

5.537.751 568.221 (94.664) 594.393 22.029 6.627.730

2015

2014

42.701 1.042 43.742

50.461 0 50.461

8. Fjárfestingargjöld

Vörslu- og umsýsluþóknun ............................................................................................................................................................... Önnur fjárfestingargjöld ...................................................................................................................................................................

Stapi lífeyrissjóður hefur fjárfest í ýmsum tegundum sjóða þar sem umsýsluþóknanir vegna rekstrar viðkomandi sjóðs eru innifaldar í verðmati (gengi) sjóðsins en ekki greiddar sérstaklega. Þóknanir slíkra sjóða eru mjög mismunandi eftir tegundum sjóða. Um er að ræða kostnað við rekstur viðkomandi sjóða en ekki hluta af rekstri lífeyrissjóðsins. Hér fyrir neðan er tafla þar sem gerð er grein fyrir dæmigerðum þóknunum eftir tegundum sjóða:

Tegund sjóðs: Skuldabréfasjóðir............................................................................................................................................................................... Skammtímasjóðir............................................................................................................................................................................... Hlutabréfasjóðir................................................................................................................................................................................. Framtakssjóðir.................................................................................................................................................................................... Marksjóðir.......................................................................................................................................................................................... Fasteignasjóðir................................................................................................................................................................................... Hrávörusjóðir.....................................................................................................................................................................................

Dæmigerðar þóknanir 0,1 - 0,5% 0,0 - 0,1% 0,1 - 1,5% 0,8 - 2,0% 0,8 - 2,0% 0,8 - 1,5% 0,5 - 1,0%

9. Rekstrarkostnaður 9.1 Skrifstofu- og stjórnunarkostnaður: 2015

2014

168.049 3.039 4.400 2.223 4.185 12.517 58.239 32.357 285.009

162.295 2.722 4.115 2.270 18.840 11.549 51.773 32.460 286.025

261.555 23.453

264.973 21.052

2015

2014

Laun starfsfólks.................................................................................................................................................................................. Laun stjórnar og endurskoðunarnefndar.......................................................................................................................................... Launatengd gjöld ..............................................................................................................................................................................

127.367 10.640 30.042 168.049

122.909 9.880 29.506 162.295

Stöðugildi að meðaltali......................................................................................................................................................................

13,5

13,5

Laun og launatengd gjöld.................................................................................................................................................................. Tryggingastærðfræðingur ................................................................................................................................................................. Endurskoðun ..................................................................................................................................................................................... Innri endurskoðun............................................................................................................................................................................. Lögfræðikostnaður............................................................................................................................................................................ Fjármálaeftirlit................................................................................................................................................................................... Tölvukostnaður.................................................................................................................................................................................. Annar kostnaður................................................................................................................................................................................

Skrifstofu- og stjórnunarkostnaður sundurliðast þannig á deildir: Tryggingadeild................................................................................................................................................................................... Séreignardeild.................................................................................................................................................................................... 9.2 Laun og launatengd gjöld:

Fjárhæðir eru í þúsundum króna 62

Á R S S K Ý R S LA

2015

ÁRSREIKNINGUR 2015

Skýringar 9.3 Laun stjórnarmanna, lykilstjórnenda og endurskoðunarnefndar: Laun og önnur hlunnindi stjórnenda:*) Kári Arnór Kárason, framkvæmdastjóri............................................................................................................................................. Jóna Finndís Jónsdóttir, áhættustjóri **).......................................................................................................................................... Hafdís Elva Ingimarsdóttir, áhættustjóri **)..................................................................................................................................... Arne Vagn Olsen, fjárfestingarstjóri..................................................................................................................................................

2015

2014

22.160 5.320 6.695 15.434 49.609

21.712 10.932 0 14.690 47.334

*) Tölurnar um kjör stjórnenda eru nú settar fram í samræmi við nýjar reglur FME, en í reglunum er tiltekið að auk beinna launa skuli jafnframt taka með hvers konar starfstegnd hlunnindi s.s. bifreiða- eða húsaleiguhlunnindi, aukið mótframlag í séreignarlífeyrissjóð sem og laun fyrir störf sem viðkomandi gegnir í krafti eignaraðildar lífeyrissjóðsins í dóttur- eða hlutdeildarfélögum, sem og setu í nefndum og stjórnum sem viðkomandi er tilnefndur í af hálfu lífeyrissjóðsins, þótt þóknanir fyrir þau störf séu ekki greidd af lífeyrissjóðnum sjálfum. Tölur vegna fyrra árs eru færðar með sambærilegum hætti. **) Jóna Finndís fór í fæðingarorlof í byrjun júní 2015 og Hafdís Elva leysti hana af til áramóta. Laun stjórnar: Ágúst Torfi Hauksson, varaformaður................................................................................................................................................ Ásgerður Pálsdóttir............................................................................................................................................................................ Björn Snæbjörnsson.......................................................................................................................................................................... Erla Björg Guðmundsdóttir................................................................................................................................................................ Erla Jónsdóttir.................................................................................................................................................................................... Guðrún Ingólfsdóttir.......................................................................................................................................................................... Gunnþór Ingvason............................................................................................................................................................................. Heimir Þorleifur Kristinsson............................................................................................................................................................... Huld Aðalbjarnardóttir...................................................................................................................................................................... Kristín Halldórsdóttir......................................................................................................................................................................... Orri Freyr Oddsson............................................................................................................................................................................ Pálína Margeirsdóttir......................................................................................................................................................................... Sigríður Dóra Sverrisdóttir................................................................................................................................................................. Sverrir Mar Albertsson....................................................................................................................................................................... Tryggvi Jóhannsson............................................................................................................................................................................ Unnur Gréta Haraldsdóttir................................................................................................................................................................ Þórarinn Guðni Sverrisson, formaður............................................................................................................................................... Laun endurskoðunarnefndar: Ágúst Torfi Hauksson......................................................................................................................................................................... Björn Snæbjörnsson.......................................................................................................................................................................... Fjóla Björk Jónsdóttir, formaður........................................................................................................................................................ Huld Aðalbjarnardóttir......................................................................................................................................................................

1.600 0 480 0 960 0 0 40 960 960 0 0 40 960 640 960 1.600 9.200

1.720 240 1.640 40 120 160 680 0 560 560 160 400 40 520 80 960 560 8.440

360 120 720 240 1.440

360 360 720 0 1.440

2015

2014

4.314 86 4.400

4.115 0 4.115

2015

2014

2.223 2.223

2.270 2.270

9.4 Þóknanir til ytri endurskoðenda sjóðsins: Þóknun fyrir endurskoðun................................................................................................................................................................. Önnur þjónusta.................................................................................................................................................................................. 9.5 Þóknanir til innri endurskoðenda sjóðsins: Þóknun fyrir innri endurskoðun........................................................................................................................................................

9.6 Þóknanir til tryggingastærðfræðings sjóðsins: Þóknun fyrir útreikninga á tryggingafræðilegri stöðu....................................................................................................................... Önnur þjónusta..................................................................................................................................................................................

2015

2014

2.840 199 3.039

2.722 0 2.722

Fjárhæðir eru í þúsundum króna Á R S S K Ý R S LA

2015

63

ÁRSREIKNINGUR 2015

Skýringar 10. Eignarhlutir í félögum og sjóðum 31.12.2015

31.12.2014

32.036.562 1.863.388 6.046.061 39.428.205 79.374.216

19.374.486 963.996 6.268.638 37.522.352 64.129.472

77.942.226 1.431.990

62.362.961 1.766.511

Hlutdeild

31.12.2015

31.12.2014

5,8% 2,6% 2,5% 5,3% 3,3% 3,1% 2,8% 6,2% 2,6% 0,7% 2,3% 3,1% 2,5% 2,9% 0,2%

1.585.815 1.205.470 1.883.213 2.765.040 5.927.624 5.783.183 509.608 1.738.911 1.666.280 253.400 471.406 551.132 562.121 477.878 488.047 25.869.128

0 1.438.904 450.554 2.017.227 3.851.508 2.727.342 432.020 809.205 0 0 496.938 497.139 812.472 447.180 544.480 14.524.969

9,9% 20,0% 5,5% 14,8% 0,0% 10,0% 0,0% 7,6% 10,2% 19,6% 10,0% 3,2% 17,6% 1,7% 20,0% 0,0% 11,9% 16,9% 3,5% 4,4% 1,6%

156.000 18.137 19.351 396.667 0 5.103 0 102.790 116.168 50.000 127.755 458.330 395.300 36.924 40.000 0 20.324 493.073 348.322 466.920 80.117

9.728 628.015 20.143 7.307 84.877 3.633 67.511 76.635 0 0 163.942 455.677 282.683 36.924 0 267.966 21.500 0 259.497 388.800 0

Eignarhlutar í innlendum hlutafélögum ........................................................................................................................................... Eignarhlutar í erlendum hlutafélögum ............................................................................................................................................. Hlutdeildarskírteini í innlendum sjóðum ......................................................................................................................................... Hlutdeildarskírteini í erlendum sjóðum ........................................................................................................................................... Eignarhlutir í félögum og sjóðum sundurliðast þannig á deildir: Tryggingadeild................................................................................................................................................................................... Séreignardeild.................................................................................................................................................................................... Eignarhlutar í innlendum félögum greinast þannig: Skráð félög: Eik fasteignafélag hf........................................................................................................................................... Eimskipafélag Íslands hf..................................................................................................................................... HB Grandi hf....................................................................................................................................................... Hagar hf.............................................................................................................................................................. Icelandair Group hf............................................................................................................................................ Marel hf.............................................................................................................................................................. N1 hf................................................................................................................................................................... Reginn hf............................................................................................................................................................ Reitir fasteignafélag hf....................................................................................................................................... Síminn hf............................................................................................................................................................ Sjóvá-Almennar tryggingar hf............................................................................................................................ Tryggingamiðstöðin hf....................................................................................................................................... Vátryggingafélag Íslands hf................................................................................................................................ Fjarskipti hf......................................................................................................................................................... Össur hf.............................................................................................................................................................. Óskráð félög: Alda Credit Fund slhf.......................................................................................................................................... AO Fjárfestingafélag slhf.................................................................................................................................... Atorka Group hf................................................................................................................................................. Bakkastakkur slhf............................................................................................................................................... CCP hf................................................................................................................................................................. Eignarhaldsfélag lífeyrissjóða hf........................................................................................................................ Eik fasteignafélag hf........................................................................................................................................... FÍ fasteignafélag slhf.......................................................................................................................................... Frumtak 2 slhf.................................................................................................................................................... Innviðir fjárfestingar slhf.................................................................................................................................... Íslensk verðbréf hf............................................................................................................................................. Jarðvarmi slhf..................................................................................................................................................... Kjölfesta slhf....................................................................................................................................................... Loðnuvinnslan hf................................................................................................................................................ MF1 slhf.............................................................................................................................................................. Reitir fasteignafélag hf....................................................................................................................................... Reiknistofa lífeyrissjóða hf................................................................................................................................. S38 slhf............................................................................................................................................................... SF IV slhf............................................................................................................................................................. SF V slhf.............................................................................................................................................................. SF VI slhf.............................................................................................................................................................

Fjárhæðir eru í þúsundum króna 64

Á R S S K Ý R S LA

2015

ÁRSREIKNINGUR 2015

Skýringar 10. Eignarhlutir í félögum og sjóðum (framhald) SÍA II slhf............................................................................................................................................................. Sparisjóður Austurlands hf................................................................................................................................ SRE I slhf............................................................................................................................................................. SRE II slhf............................................................................................................................................................ T Plús hf.............................................................................................................................................................. Tækfæri hf.......................................................................................................................................................... Veðskuld II slhf................................................................................................................................................... Önnur félög........................................................................................................................................................

10,0% 6,5% 20,0% 15,0% 9,1% 15,0% 11,4%

761.346 45.578 394.993 1.151.268 4.600 77.061 398.587 2.723 6.167.435

517.523 42.234 377.824 797.202 4.600 53.515 279.009 2.772 4.849.517

32.036.562

19.374.486

31.12.2015

31.12.2014

883.215 161.624 113.216 176.428 128.297 400.607 0 1.863.388

0 153.255 96.945 145.538 189.695 376.709 1.854 963.996

33.899.951

20.338.482

31.12.2015

31.12.2014

667.513 103.240 7.017 2.428 60 780.258

596.735 103.340 10.340 2.428 60 712.903

Innlendir hlutabréfasjóðir greinast þannig:

31.12.2015

31.12.2014

Stefnir ÍS 15........................................................................................................................................................................................ IS Hlutabréfasjóðurinn....................................................................................................................................................................... ÍV Alþjóðlegur hlutabréfasjóður........................................................................................................................................................ ÍV Hlutabréfavísitölusjóður................................................................................................................................................................ Auður I fagfjárfestasjóður slf............................................................................................................................................................. Frumtak slhf....................................................................................................................................................................................... Arev NII slhf........................................................................................................................................................................................ Brú II Venture Capital Fund................................................................................................................................................................ Landsbréf Úrvalsbréf.......................................................................................................................................................................... Hlutdeildarskírteini í innlendum hlutabréfasjóðum alls...................................................................................................................

1.430.673 524.076 368.658 219.242 215.686 130.100 98.173 46.198 0 3.032.806

1.412.185 738.783 380.267 0 187.610 75.993 4.533 48.508 373.770 3.221.649

Eignarhlutar í innlendum félögum alls....................................................................................................... Eignarhlutar í erlendum félögum greinast þannig:

NWF Group plc................................................................................................................................................. Bank Nordik...................................................................................................................................................... Norræn hlutabréf, Finnland............................................................................................................................. Norræn hlutabréf, Danmörk............................................................................................................................ Norræn hlutabréf, Noregur.............................................................................................................................. Norræn hlutabréf, Svíþjóð............................................................................................................................... Önnur erlend hlutabréf.................................................................................................................................... Eignarhlutar í erlendum félögum alls ........................................................................................................

GBP DKK EUR DKK NOK SEK USD

Hlutabréfaeign alls .................................................................................................................................. Hlutdeildarskírteini greinast þannig: Innlendir skuldabréfasjóðir greinast þannig: Gamma Iceland Fixed Income Fund................................................................................................................................................... Veðskuldabréfasjóður ÍV.................................................................................................................................................................... Peningamarkaðssjóður ÍV.................................................................................................................................................................. Skuldabréfasjóður ÍV.......................................................................................................................................................................... Virðing veðskuldabréfasjóður............................................................................................................................................................ Hlutdeildarskírteini í innlendum skuldabréfasjóðum alls.................................................................................................................

Fjárhæðir eru í þúsundum króna Á R S S K Ý R S LA

2015

65

ÁRSREIKNINGUR 2015

Skýringar 10. Eignarhlutir í félögum og sjóðum (framhald) Innlendir skammtímasjóðir greinast þannig:

31.12.2015

31.12.2014

Stefnir Lausafjársjóður....................................................................................................................................................................... ÍV Skammtímasjóður.......................................................................................................................................................................... Landsbréf Veltubréf........................................................................................................................................................................... Hlutdeildarskírteini í innlendum skammtímasjóðum alls.................................................................................................................

1.509.221 723.775 0 2.232.997

1.007.713 605.997 720.376 2.334.086

Hlutdeildarskírteini í innlendum sjóðum alls............................................................................................................................

6.046.061

6.268.638

Skuldabréfasjóðir............................................................................................................................................................................... Skammtímasjóðir............................................................................................................................................................................... Hlutabréfasjóðir................................................................................................................................................................................. Framtakssjóðir.................................................................................................................................................................................... Marksjóðir.......................................................................................................................................................................................... Fasteignasjóðir................................................................................................................................................................................... Hrávörusjóðir..................................................................................................................................................................................... Hlutdeildarskírteini í erlendum sjóðum alls......................................................................................................................................

895.426 1.006.665 19.484.934 13.711.778 2.857.334 1.126.802 345.265 39.428.205

0 569.244 16.081.264 14.526.467 4.212.147 1.528.980 604.251 37.522.352

Hlutdeildarskírteini í erlendum sjóðum með eignarhlut stærri en 2% Alþjóða framtakssjóðurinn slf........................................................................................................................................................... International Private Equity Fund II L.P............................................................................................................................................. Alþjóða fasteignasjóðurinn............................................................................................................................................................... Aviva Investors European Property Fund of Funds........................................................................................................................... Partners Group Emerging Markets 2007, L.P.................................................................................................................................... Adveq Opportunity I C.V.................................................................................................................................................................... SLI Global Equities Fund.................................................................................................................................................................... SLI Global Absolute Return Strategies Fund...................................................................................................................................... Crown Distressed Credit Opportunities plc....................................................................................................................................... 1741 Global Risk Diversification Fund............................................................................................................................................... Hlutdeildarskírteini í erlendum sjóðum með eignarhlut stærri en 2% alls.......................................................................................

45.234 331.855 228.497 288.034 532.530 279.355 1.049.033 797.129 18.486 722.869 4.293.024

66.776 471.869 439.058 329.201 349.552 331.956 1.010.972 759.771 38.858 741.306 4.539.318

Hlutdeildarskírteini í erlendum sjóðum, 20 stærstu: State Street World Index Equity Fund............................................................................................................................................... BlackRock Developed World Index Fund.......................................................................................................................................... Vontobel Fund, Global Equity........................................................................................................................................................... iShares MSCI Japan USD Hedged UCITS ETF...................................................................................................................................... Warburg Pincus Private Equity XI...................................................................................................................................................... Partners Group Direct Investments 2009, L.P................................................................................................................................... SLI Global Equities Fund.................................................................................................................................................................... iShares Currency Hedged MSCI EMU ETF.......................................................................................................................................... iShares Core MSCI World UCITS ETF.................................................................................................................................................. SLI Global Absolute Return Strategies Fund...................................................................................................................................... iShares MSCI ACWI UCITS ETF........................................................................................................................................................... European Strategic Partners 2008..................................................................................................................................................... 1741 Global Risk Diversification Fund............................................................................................................................................... ICG Europe Fund V............................................................................................................................................................................. Partners Group European Mezzanine 2008, L.P................................................................................................................................ LGT Crown Manged Futures Fund..................................................................................................................................................... LGT a generix Global Macro UCITS SF................................................................................................................................................ Adveq Technology V C.V.................................................................................................................................................................... CCMP Capital Investors III.................................................................................................................................................................. SVG Diamond Private Equity Fund III plc........................................................................................................................................... 20 stærstu hlutdeildarskírteini í erlendum sjóðum alls....................................................................................................................

6.466.276 5.427.714 1.490.385 1.340.010 1.250.532 1.051.009 1.049.033 827.826 800.696 797.129 776.547 771.911 722.869 700.309 679.443 670.291 656.944 655.120 649.321 637.990 27.421.354

0 5.809.755 903.247 862.796 803.283 1.153.771 1.010.972 0 0 759.771 0 197.712 741.306 676.075 995.308 684.113 676.140 661.149 537.715 527.462 17.000.577

Erlend hlutdeildarskírteini greinast þannig:

Fjárhæðir eru í þúsundum króna 66

Á R S S K Ý R S LA

2015

ÁRSREIKNINGUR 2015

Skýringar 10. Eignarhlutir í félögum og sjóðum (framhald) Eignarhlutir í félögum og sjóðum flokkaðir eftir matsaðferðum:

31.12.2015

31.12.2014

Eignarhlutir og sjóðir á gangvirði - stig 1 .......................................................................................................................................... Eignarhlutir og sjóðir á gangvirði - stig 2 .......................................................................................................................................... Eignarhlutir og sjóðir á gangvirði - stig 3 ..........................................................................................................................................

57.755.199 19.433.338 2.185.679 79.374.216

42.766.538 20.609.600 753.334 64.129.472

Skuldabréf með ríkisábyrgð:

31.12.2015

31.12.2014

Húsbréf............................................................................................................................................................................................... Íbúðabréf............................................................................................................................................................................................ Ríkisbréf.............................................................................................................................................................................................. Önnur skuldabréf með ríkisábyrgð ...................................................................................................................................................

49.559 42.039.065 21.514.359 1.944.985 65.547.968

68.953 41.478.533 18.211.515 3.026.588 62.785.588

Skuldabréf sveitarfélaga ................................................................................................................................................................... Skuldabréf lánastofnana .................................................................................................................................................................. Skuldabréf fyrirtækja ........................................................................................................................................................................ Veðlán sjóðfélaga............................................................................................................................................................................... Niðurfærslur skuldabréfa................................................................................................................................................................... Skuldabréf alls ..................................................................................................................................................................................

6.855.063 5.942.170 8.915.662 343.113 (957.288) 86.646.688

6.676.166 9.074.917 6.454.097 408.736 (5.367.239) 80.032.266

Skuldabréf flokkuð eftir matsaðferðum:

31.12.2015

31.12.2014

Skuldabréf á gangvirði - stig 1............................................................................................................................................................ Skuldabréf á gangvirði - stig 2............................................................................................................................................................ Skuldabréf á gangvirði - stig 3............................................................................................................................................................

70.453.806 10.538.981 5.653.901 86.646.688

63.858.388 11.370.700 4.803.177 80.032.266

83.944.392 2.702.295

78.008.305 2.023.961

31.12.2015

31.12.2014

5.367.239 0 (4.315.209) (94.742) 957.287

5.322.418 200.000 (162.448) 7.269 5.367.239

11. Skuldabréf

Skuldabréfaeign sundurliðast þannig á deildir: Tryggingadeild................................................................................................................................................................................... Séreignardeild.................................................................................................................................................................................... 12. Niðurfærslur skuldabréfa

Niðurfærsla í ársbyrjun ..................................................................................................................................................................... Sértæk niðurfærsla á árinu *)............................................................................................................................................................ Niðurfærsla færð út........................................................................................................................................................................... Breyting á almennri niðurfærslu á árinu *)........................................................................................................................................ *) Færist með öðrum gjöldum í ársreikningi

Fjárhæðir eru í þúsundum króna Á R S S K Ý R S LA

2015

67

ÁRSREIKNINGUR 2015

Skýringar 13. Skipting fjárfestingar eftir gjaldmiðlum Í íslenskum krónum Eignarhlutir í félögum og sjóðum..................................................................................................................... Skuldabréf........................................................................................................................................................ Bundnar bankainnstæður................................................................................................................................

Hlutfallsleg skipting .........................................................................................................................................

38.083.112 85.398.831 2.153.550 125.635.492 75%

Í erlendum gjaldmiðlum 41.291.103 1.247.858 0 42.538.961 25%

Samtals

79.374.215 86.646.688 2.153.550 168.174.453 100%

Skipting fjárfestingar eftir erlendum gjaldmiðlum: Eignarhlutir í félögum og sjóðum

Skuldabréf

Hlutfall

9.568.323 29.970.223 400.607 128.297 885.601 338.052 41.291.103

0 1.247.858 0 0 0 0 1.247.858

22,5% 73,4% 0,9% 0,3% 2,1% 0,8% 100,0%

Fasteignir og lóðir

Innréttingar, áhöld og tæki

Samtals

Kostnaðarverð Staða í ársbyrjun ............................................................................................................................................... Staða í árslok .....................................................................................................................................................

80.000 80.000

1.252 1.252

81.252 81.252

Afskriftir Staða í ársbyrjun ............................................................................................................................................... Afskrift ársins .................................................................................................................................................... Staða í árslok .....................................................................................................................................................

19.200 1.600 20.800

752 250 1.002

19.952 1.850 21.802

Bókfært verð Bókfært verð í ársbyrjun ................................................................................................................................... Bókfært verð í árslok .........................................................................................................................................

60.800 59.200

501 250

61.301 59.450

Fasteignamat

Vátryggingamat

80.700

134.840

Í EUR................................................................................................................................................................... Í USD .................................................................................................................................................................. Í SEK.................................................................................................................................................................... Í NOK.................................................................................................................................................................. Í GBP................................................................................................................................................................... Í DKK...................................................................................................................................................................

14. Varanlegir rekstrarfjármunir

Afskriftarhlutföll ................................................................................................................................................

2%

Strandgata 3, Akureyri ......................................................................................................................................................................

20%

Fjárhæðir eru í þúsundum króna 68

Á R S S K Ý R S LA

2015

ÁRSREIKNINGUR 2015

Skýringar 15. Yfirlit um tryggingafræðilega stöðu Tryggingafræðilegt mat á lífeyrisskuldbindingum tryggingardeildar (tölur í milljónum króna): Samkvæmt niðurstöðu tryggingafræðilegrar athugunar á stöðu samtryggingardeildar í árslok 2015 miðað við 3,5% ársvexti eru áfallnar skuldbindingar umfram eignir 1.044,1 milljónir eða 0,62% af skuldbindingum. Heildareignir umfram skuldbindingar eru 1.157,6 milljónir eða 0,42% af skuldbindingum. Vísað er í áritun tryggingastærðfræðings varðandi frekari forsendur við matið. Eignir

31.12.2015

31.12.2014

Endurmetin eign til tryggingafræðilegs uppgjörs í árslok................................................................................................................. Endurmetin eign til tryggingafræðilegs uppgjörs í ársbyrjun............................................................................................................ Hækkun/lækkun endurmetinnar eignar á árinu...............................................................................................................................

279.682,2 249.114,7 30.567,5

249.114,7 233.459,1 15.655,6

Skuldbindingar í árslok...................................................................................................................................................................... Skuldbindingar í ársbyrjun................................................................................................................................................................. Hækkun/lækkun skuldbindinga á árinu............................................................................................................................................

278.524,6 259.033,9 19.490,7

259.033,9 244.867,3 14.166,6

Breyting á tryggingafræðilegri stöðu á árinu...........................................................................................................................

11.076,8

1.489,0

158.221 5.946 7.453 (4.472) 0 422 167.570

147.945 6.805 7.160 (4.151) 0 462 158.221

Skuldbindingar

Yfirlit um breytingar á áföllnum lífeyrisskuldbindingum tryggingardeildar árið 2015 Áfallnar lífeyrisskuldbindingar í ársbyrjun........................................................................................................................................ Hækkun lífeyrisskuldbindinga vegna vaxta og verðbóta.................................................................................................................. Hækkun áunninna réttinda vegna iðgjalda ársins............................................................................................................................. Lækkun vegna greidds lífeyris á árinu............................................................................................................................................... Hækkun vegna nýrra lífslíkataflna..................................................................................................................................................... Hækkun/lækkun vegna annarra breytinga........................................................................................................................................ Áfallnar lífeyrisskuldbindingar í ársbyrjun 16. Ábyrgðir og skuldbindingar utan efnahags Sjóðurinn hefur skuldbundið sig til þátttöku í erlendum framtakssjóðum. Greiðslur vegna skuldbindinganna geta að hámarki numið 7.126 milljónum króna. Á móti koma endurgreiðslur frá sjóðunum þegar fjárfestingarnar eru seldar aftur. 17. Áhættuþættir í starfsemi og áhættustýring 17.1 Áhættustefna, skipulag og markmið áhættustýringar Í daglegri starfsemi sinni sem lífeyrissjóður stendur sjóðurinn frammi fyrir ýmsum tegundum áhættu. Stjórnendur sjóðsins bera ábyrgð á að gera sér grein fyrir þeim áhættum sem fylgja starfseminni og að fullnægjandi áhættustýring sé ávallt til staðar. Til að mæta þessari kröfu hefur sjóðurinn mótað sérstaka áhættustefnu, þar sem áhætta er skilgreind, helstu áhættuþáttum lýst og gerð grein fyrir skipulagi og framkvæmd áhættustýringar. Stjórn sjóðsins ber ábyrgð á því að móta og samþykkja áhættustefnu og sjá til þess að virk áhættustýring sé til staðar hjá sjóðnum, sem tekur til allrar starfsemi hans. Áhættustýring skal innihalda skilvirka ferla og vinnulag. Hún þarf einnig að tryggja að framkvæmda- og áhættustjóri fylgist með því að þessir ferlar séu fullnægjandi og verklag sé skilvirkt. Hluti af áhættustefnu er áhættuáætlun sem sett er upp í fjárfestingarstefnu sjóðsins, þar er áhættuþol sjóðsins metið og töluleg markmið sett um áhættu og hvernig takmörk um áhættu eru nýtt í einstökum flokkum eigna. Í áhættustefnu er hins vegar fjallað um hvernig áhætta er metin og hvernig fylgst er með að áhættuviðmið séu haldin og hvernig eftirliti er háttað. Lagt er mat á mikilvægi áhættuflokka, eftirlitsaðgerðir eru skilgreindar og sett fram dagskrá áhættustýringar, þar sem eftirlitsaðgerðir eru tímasettar, hver ber ábyrgð og hvaða skýrslum skuli skilað. Stjórn er skilað mánaðarlegum skýrslum um framkvæmd áhættustýringar og ítarlegri ársfjórðungsskýrslum, auk skýrslna um hlítingu við lög, reglur og stefnu sjóðsins. Fjárfestingum og raunar allri starfsemi fylgir áhætta. Til að ná markmiðum sínum þarf sjóðurinn að taka áhættu. Áhættustýring felst í því að stýra áhættu þannig að hún verði innan þeirra marka sem starfseminni hefur verði sett.

Fjárhæðir eru í þúsundum króna Á R S S K Ý R S LA

2015

69

ÁRSREIKNINGUR 2015

Skýringar 17. Áhættuþættir í starfsemi og áhættustýring (framhald) 17.2 Helstu flokkar áhættu í starfsemi sjóðsins Lífeyristryggingaráhætta: Með lífeyristryggingaráhættu er átt við hættuna á því að skuldbindingar sjóðsins vaxi umfram eignir og að skerða þurfi réttindi sjóðfélaga. Helstu áhættuþættir í þessum flokki eru: skerðingaráhætta og lýðfræðileg áhætta, en einnig má nefna áhættur eins og iðgjaldaáhættu og lausafjáráhættu. Skerðingaráhætta er hættan á því að skerða þurfi lífeyrisréttindi sjóðfélaga. Lýðfræðileg áhætta er hættan á að lýðfræðilegar forsendur sem notaðar eru við mat á lífeyrisloforðum sjóðsins breytist á þann veg að lífeyrir reynist lakari en áætlanir gera ráð fyrir. Fylgst er með tryggingafræðilegri stöðu sjóðsins með mánaðarlegum könnunum og árlega framkvæmir tryggingastærðfræðingur sjóðsins tryggingafræðilegt athugun á stöðu hans. Leiði tryggingafræðileg athugun í ljós að meira en 10% munur er á milli eignarliða og lífeyrisskuldbindinga er lífeyrissjóðnum skylt að gera nauðsynlegar breytingar á samþykktum sjóðsins til að jafna þann mun. Sama gildir ef munur samkvæmt tryggingafræðilegum athugunum á milli eignaliða og lífeyrisskuldbindinga hefur haldist meiri en 5% samfellt í fimm ár. Þar sem að réttindi í sjóðnum breytast í samræmi við ávöxtun á eignum hans tryggir réttindakerfið ákveðna aðlögun eigna og skuldbindinga, sem dregur úr þessari áhættu. Á móti kemur að ávöxtun á eignum sjóðsins hefur bein áhrif á kaupmátt lífeyrisréttinda. Lausafjáráhætta er fólgin í hættunni á að sjóðurinn eigi ekki laust fé til að standa straum af lífeyrisgreiðslum og rekstri. Hluti af lausafjáráhættu er seljanleika áhætta eigna, þ.e. hversu auðvelt er að breyta eignum í laust fé. Til að mæta lausafjáráhættu hefur sjóðurinn sett sér það markmið að eiga á hverjum tíma laust fé til að mæta a.m.k. 2 mánaða útgjöldum vegna lífeyris og rekstrar.

Mótaðilaáhætta: Mótaðilaáhætta er hættan á að mótaðilar eða milliliðir í viðskiptum, t.d. útgefendur skuldabréfa, sjóðfélagar, fyrirtæki og uppgjörshús, standi ekki í skilum (t.d. vegna gjaldþrots) eða að hæfni þeirra til greiðslu versni verulega, bæði vegna útlána og kaupa á fjármálagerningum á markaði. Samþjöppunar- og landsáhætta fellur undir mótaðilaáhættu, enda felur hún í sér hættuna á að margir mótaðilar lendi samtímis í vanefndum. Mótaðilaáhætta er metin bæði áður en viðskipti eiga sér stað og síðan í eftirfylgni með vörslu, endurgreiðslu og uppgjöri á fjármálagerningum. Mótaðilaáhættu þ.m.t. útlánaáhættu er stýrt með áreiðanleikakönnunum og lánshæfismati á mótaðilum, mörkum sem sett eru um kröfur á einstaka aðila eða skylda aðila í eignasafni sjóðsins, reglubundinni skýrslugjöf frá mótaðilum og mati á fjárhagstyrk þeirra, eftirfylgni með skilum og innheimtuaðgerðum, auk reglna um áhættuflokkun viðskiptamanna og varúðarniðurfærslur. Gerð er grein fyrir þróun mótaðilaáhættu í reglubundinni skýrslugjöf til stjórnar.

Fjárhagsleg áhætta: Með fjárhagslegri áhættu er átt við hættuna á því að fjárhagslegar eignir sjóðsins rýrni í verði og að tekjur af þeim verði lakari en væntingar stóðu til. Sjóðurinn er fyrst og fremst markaðsfjárfestir og eignir hans og áhætta er háð sveiflum á fjármálamörkuðum. Fjárhagsleg áhætta markast af þeim eignaflokkum sem sjóðurinn fjárfestir í og hvernig eignasafn hans er saman sett. Fjárhagsleg áhætta (markaðsáhætta) lýtur fyrst og fremst að fjárhagslegum atriðum í starfsemi sjóðsins, þ.e. hættu á fjárhagslegu tapi vegna breytinga á markaðsvirði liða innan og utan efnahagsreiknings, þar á meðal vegna breytinga á vöxtum, uppgreiðslu- og endurfjárfestingaráhættu, gengi gjaldmiðla, verðbólgu og breytinga á virði fjáreigna. Þessi áhætta getur leitt til neikvæðra áhrifa á rekstur og/eða efnahag, bæði vegna aðgerða eða atburða innan sjóðsins eða utan hans. Neikvæð áhrif á rekstur og efnahag geta dregið úr möguleikum lífeyrissjóðsins til að framfylgja stefnu og ná markmiðum sínum. Fjárhagslegri áhættu er fyrst og fremst stýrt með því að fjárfesta í mismunandi flokkum eigna, sem hegða sér misjafnlega við mismunandi markaðsaðstæður, og dreifa þannig áhættu. Í fjárfestingastefnu sjóðsins og stefnum einstakra undirsafna eru fjölmörg ákvæði sem sett eru í þeim tilgangi að stýra áhættu. Þar eru sett markmið um eignasamsetningu, ákvarðaðar viðmiðunarvísitölur sem tekið er mið af við stýringu eigna og vikmörk sett um frávik frá viðmiði. Sett er fram sérstök áhættuáætlun, þar sem tilgreind eru markmið áhættu mæld sem staðalfrávik ávöxtunar og hvernig það er útfært niður á einstaka eignaflokka, markmið um áhættulækkun sem áhættudreifing á að skila, markmið um árangurshlutfall, hermiskekkju, vágildi (VaR) og fleiri áhættumælikvarða. Mælingar á markaðsáhættu eru gerðar með reglulegu millibili og skilar áhættustjóri mánaðarlegum skýrslum til stjórnar um það efni og ítarlegri skýrslum ársfjórðungslega. Brugðist er við með breytingum á eignasamsetningu þróist þessir mælikvarðar á þann veg að hætta sé á að áhætta fari út fyrir markmiðsáhættu sjóðsins.

Fjárhæðir eru í þúsundum króna 70

Á R S S K Ý R S LA

2015

ÁRSREIKNINGUR 2015

Skýringar 17. Áhættuþættir í starfsemi og áhættustýring (framhald) Rekstraráhætta: Rekstraráhætta lítur fyrst og fremst að starfsemi lífeyrissjóðsins. Starfsemin skal lúta þeim reglum sem um hann eru settar í lögum, reglugerðum, eigin samþykktum og reglum sjóðsins. Stefnt skal að sem mestri hagkvæmni í rekstri þannig að sem mestar líkur séu á að sjóðurinn nái markmiðum sínum. Sjóðnum skal stjórnað með heiðarleika, ráðvendni og góða starfshætti að leiðarljósi. Rekstrar- og umhverfisáhætta er að jafnaði skilgreind sem hættan á tjóni sem rekja má til ófullnægjandi eða ónothæfra innri verkferla, starfsmanna, sviksemi, orðspors, upplýsingakerfa eða til ytri atburða. Til að stýra rekstraráhættu hefur sjóðurinn sett sér margvíslegar reglur sem gilda um starfssemi hans, þ.m.t. starfsreglur stjórnar, siðareglur, verklagsreglur um verðbréfaviðskipti, reglur um upplýsingagjöf til stjórnar, reglur um heimildir þ.m.t. ítarlegar reglur um heimildir til fjárfestinga. Í skipulagi eru sett skýr starfs- og ábyrgðarsvið, aðgreining starfa er afmörkuð með ítarlegum starfslýsingum og verkferlum. Reglubundin fundahöld eru með starfsmönnum, þ.m.t. starfsmannasamtöl, sjóðurinn hefur sérstaka starfsdaga þar sem farið er yfir öll svið starfseminnar og boðið upp á þjálfun og námskeiðahald. Sjóðurinn leggur áherslu á góðan og jákvæðan starfsanda, að sjóðurinn sé eftirsóknarverður vinnustaður, boðleiðir séu stuttar og að strax sé brugðist við vandamálum sem lúta að starfsmönnum og velferð þeirra. Beitt er virku innra eftirliti og gerðar eru margháttaðar kannanir á öllum helstu þáttum í starfsemi sjóðsins og er niðurstöðum slíkra kannana skilað til endurskoðunarnefndar og stjórnar sjóðsins.

17.3 Næmnigreining áhættuþátta: Í töflunni hér fyrir neðan er reynt að meta hver áhrif möguleg áföll geta haft á efnahag og afkomu sjóðsins. Settir eru upp þrír möguleikar með stigvaxandi breytingum vegna hvers áhættuþáttar sem tiltekinn er og sýnt hvaða áhrif breytingin hefur á afkomu og efnahag sjóðsins. Um er að ræða "hvað-ef" aðferðafræði, þar sem ekki er tekið tillit til innbyrðis fylgni milli áhættuþátta. Áfallastigum er skipt niður í hóflegt, miðlungs og mikið áfall og er sýnd magnbreyting á hverju stigi. Gerð er grein fyrir hverjum áhættuþætti í tveimur línum. Fyrri línan sýnir breytingu á áhættuþætti og sú síðari áhrif breytingarinnar á sjóðinn: Hóflegt 0,5% -1,7% 5,0% -1,2% 5,0% -1,9% 5,0% -0,5%

Áhættuþáttur /stærð efnahagsáfalls Vaxtahækkun á innlendum markaði Afkoma sjóðsins, vegna vaxtahækkunar Styrking krónu, bæði gagnvart USD og EUR Afkoma sjóðsins, vegna styrkingar krónu Hlutabréf lækka, bæði innlend og erlend Afkoma sjóðsins, vegna lækkunar hlutabréfa Tap vegna skuldaraáhættu í safni annarra markaðsskuldabréfa Afkoma sjóðsins, vegna afskrifta á öðrum markaðsskuldabréfum

Miðlungs 1,0% -3,4% 10,0% -2,4% 10,0% -3,9% 10,0% -0,9%

Mikið 2,0% -6,9% 20,0% -4,8% 20,0% -7,8% 20,0% -1,8%

Fjárhæðir eru í þúsundum króna Á R S S K Ý R S LA

2015

71

ÁRSREIKNINGUR 2015

Skýringar Kennitölur 2015

2014

2013

2012

2011

Tryggingadeild: Hrein eign umfram heildarskuldbindingar ........................................ Hrein eign umfram áfallnar skuldbindingar ...................................... Hrein raunávöxtun *)...........................................................................

0,42% -0,62% 9,18%

-3,83% -7,07% 5,18%

-4,66% -8,06% 0,80%

-4,05% -6,40% 4,06%

-7,60% -13,18% 1,01%

Meðaltal hreinnar raunávöxtunar sl. 5 ár *)........................................ Meðaltal hreinnar raunávöxtunar s.l. 10 ár *).....................................

4,00% 1,35%

3,24% 1,71%

1,35% 2,38%

-1,48% 2,94%

-2,42% 2,19%

Hlutfallsleg skipting fjárfestingar: Skráðir eignarhlutir í félögum og sjóðum ............................................ Skráð skuldabréf .................................................................................. Óskráðir eignarhlutir í félögum og sjóðum ......................................... Óskráð skuldabréf ............................................................................... Bundnar bankainnstæður ...................................................................

35,1% 49,4% 12,1% 2,1% 1,3%

30,6% 52,6% 13,2% 2,0% 1,6%

23,0% 60,4% 12,4% 2,2% 1,9%

18,0% 64,1% 13,8% 2,0% 2,1%

13,0% 66,2% 14,8% 3,8% 2,3%

Hlutfallsleg skipting fjárfestingar eftir gjaldmiðlum Eignir í íslenskum krónum .................................................................. Eignir í erlendum gjaldmiðlum ............................................................

75% 25%

73% 27%

75% 25%

74% 26%

75% 25%

Fjöldi virkra sjóðfélaga: ....................................................................... Fjöldi sjóðfélaga í árslok: .................................................................... Fjöldi lífeyrisþega: ...............................................................................

13.348 87.446 8.094

13.073 85.856 7.603

12.757 84.214 7.155

12.565 82.935 6.767

12.653 81.672 6.498

Hlutfallsleg skipting lífeyris: Eftirlaun ............................................................................................... Örorkulífeyrir ....................................................................................... Makalífeyrir ......................................................................................... Barnalífeyrir .........................................................................................

65,6% 28,4% 4,9% 1,0%

65,5% 28,1% 5,3% 1,1%

65,9% 27,5% 5,6% 1,0%

65,6% 27,4% 5,9% 1,1%

64,3% 28,3% 6,3% 1,1%

Stöðugildi: ............................................................................................

13,5

13,5

12,4

13,1

10,1

Iðgjöld alls (á föstu verðlagi) ............................................................... Lífeyrir alls (á föstu verðlagi) ............................................................... Hreinar fjárfestingartekjur alls (á föstu verðlagi) *) ............................ Skrifstofu- og stjórnunarkostnaður (á föstu verðlagi) ......................... Hækkun (lækkun) á hreinni eign (á föstu verðlagi) .............................

7.772.311 4.546.837 18.073.027 261.555 21.036.945

7.115.670 4.233.845 9.199.933 266.774 11.811.497

6.837.284 3.848.373 6.469.474 244.737 9.348.907

6.654.568 3.664.214 11.543.757 222.088 14.581.431

6.458.906 3.630.988 8.049.575 264.030 11.565.956

Lífeyrisbyrði .........................................................................................

58,5%

59,5%

56,3%

55,1%

56,2%

Skrifstofu- og stjórnunarkostnaður (alls) í % af iðgjöldum .................

3,4%

3,8%

3,6%

3,3%

4,1%

Hreinar fjárfestingartekjur í % af meðalstöðu eigna *) .......................

11,5%

5,9%

4,5%

8,4%

6,2%

Skrifstofu- og stjórnunarkostnaður í % af meðalstöðu eigna .............

0,16%

0,18%

0,17%

0,16%

0,20%

*) Kennitölur, fjárfestingatekjur og eignastaða, hafa verið endurreiknaðar mv. nýjar reikningsskilaaðferðir. Hrein raunávöxtun er reiknuð af hreinum fjárfestingatekjum að frádregnum rekstrarkostnaði og öðrum gjöldum. Í útreikningum á hreinum fjárfestingatekjum sem hlutfalli af meðalstöðu eigna hafa önnur gjöld verið dregin frá fjárfestingatekjum. Fast verðlag miðast við breytingar á vísitölu neysluverðs til verðtryggingar.

Fjárhæðir eru í þúsundum króna 72

Á R S S K Ý R S LA

2015

ÁRSREIKNINGUR 2015

Skýringar Kennitölur 2015

2014

2013

2012

2011

Séreignardeild: Hrein raunávöxtun - Innlána safnið..................................................... Hrein raunávöxtun - Varfærna safnið.................................................. Hrein raunávöxtun - Áræðna safnið.....................................................

2,69% 7,87% 8,05%

2,84% 4,72% 6,90%

2,84% 4,29% 4,09%

2,46% 4,09% 6,10%

2,92% 4,44% -0,21%

Meðaltal hreinnar raunávöxtunar sl. 5 ár- Innlána safnið................... Meðaltal hreinnar raunávöxtunar sl. 5 ár- Varfærna safnið................ Meðaltal hreinnar raunávöxtunar sl. 5 ár- Áræðna safnið..................

2,75% 5,07% 4,95%

3,43% 6,23% 5,31%

4,67% 7,46% 6,20%

5,59% 8,30% 7,21%

8,83% 7,05%

Meðaltal hreinnar raunávöxtunar s.l. 10 ár - Varfærna safnið............ Meðaltal hreinnar raunávöxtunar s.l. 10 ár - Áræðna safnið..............

7,71% 7,42%

8,14% 8,77%

8,73% 9,34%

9,12% 9,95%

9,51% 9,90%

Séreignadeild, öll söfn: Hlutfallsleg skipting fjárfestingar Skráðir eignarhlutir í félögum og sjóðum ............................................ Skráð skuldabréf .................................................................................. Bundnar bankainnstæður ...................................................................

33,2% 62,6% 4,2%

44,0% 50,4% 5,5%

39,7% 48,4% 11,9%

34,2% 46,9% 18,9%

16,1% 65,2% 18,7%

Hlutfallsleg skipting fjárfestingar eftir gjaldmiðlum Eignir í íslenskum krónum .................................................................. Eignir í erlendum gjaldmiðlum ............................................................

78,3% 21,7%

77,6% 22,4%

74,9% 25,1%

76,9% 23,1%

80,2% 19,8%

Hreinar fjárfestingartekjur í % af meðalstöðu eigna ........................... Skrifstofu- og stjórnunarkostnaður í % af meðalstöðu eigna .............

9,7% 0,5%

7,3% 0,5%

8,1% 0,5%

10,1% 0,5%

6,9% 0,5%

Fjárhæðir eru í þúsundum króna Á R S S K Ý R S LA

2015

73

STAPI PENSION FUND FINANCIAL STATEMENTS

F I N A N C I A L S TAT E M E N T S 2 0 1 5

Independent auditor’s report Independent auditor’s report To the Board of Directors and Members of Stapi Pension fund We have audited the accompanying financial statements of Stapi Pension Fund for the year 2015. The financial statements consist of the Director´s report, a Statement of changes in net assets for pension payments, a Balance sheet, a Statement of cash flows and a summary of significant accounting policies and other explanatory notes.

Management’s responsibility for the financial statements Management is responsible for the preparation and fair presentation of these financial statements in accordance with generally accepted accounting principles in Iceland. This responsibility includes: designing, implementing and maintaining internal control relevant to the preparation and fair presentation of financial statements that are free from material misstatement, whether due to fraud or error; selecting and applying appropriate accounting policies; and making accounting estimates that are reasonable in the circumstances.

Auditor’s responsibility Our responsibility is to express an opinion on these financial statements based on our audit. We conducted our audit in accordance with International Standards on Auditing. Those standards require that we comply with ethical requirements and plan and perform the audit to obtain reasonable assurance whether the financial statements are free from material misstatement. An audit involves performing procedures to obtain audit evidence about the amounts and disclosures in the financial statements. The procedures selected depend on the auditor’s judgment, including the assessment of the risks of material misstatement of the financial statements, whether due to fraud or error. In making those risk assessments, the auditor considers internal control relevant to the entity’s preparation and fair presentation of the financial statements in order to design audit procedures that are appropriate in the circumstances, but not for the purpose of expressing an opinion on the effectiveness of the entity’s internal control. An audit also includes evaluating the appropriateness of accounting policies used and the reasonableness of accounting estimates made by management, as well as evaluating the overall presentation of the financial statements. We believe that the audit evidence we have obtained is sufficient and appropriate to provide a basis for our audit opinion.

Opinion In our opinion, the financial statements give a true and fair view of the financial position of the fund as of 31 December 2015, and of its financial performance and its cash flows for the year then ended in accordance with generally accepted accounting principles in Iceland applied on a consistent basis.

Akureyri, 14 March 2016

Deloitte hf. Knútur Þórhallsson State Authorized Public Accountant

Ragnar Jóhann Jónsson State Authorized Public Accountant

F I N A N C I A L R E PO RT

2015

77

F I N A N C I A L S TAT E M E N T S 2 0 1 5

Report by Directors Report byBoard Boardofof Directors Stapi Pension Fund operates in accordance with the Pension Act, No. 129/1997, on mandatory insurance of pension rights and on activities of pension funds. The fund’s operation is authorised by the Ministry of Finance in compliance with Article 52 of the aforementioned Act. The objective of the fund is to guarantee its members, as well as their surviving spouses and children, a pension according to the fund’s Articles of Association. The fund comprises two separate sections, a mandatory division and a voluntary division. New Regulation on Annual Accounts The fund’s Annual Accounts are prepared in accordance with a new Regulation, No. 335/2015 on the annual accounts of pension funds, laid down by the Financial Supervisory Authority. Figures applicable to the previous year have been altered in accordance with the new auditing practice. In addition, financial ratios of earlier years have been recalculated in compliance with the new Regulation where applicable. The impact of these alterations is outlined in further detail in Explanatory Note No. 2 in the Annual Accounts.

Main items of information relating to operating year, anticipated evolution of the fund and a declaration on management practice As far as Stapi Pension Fund is concerned, 2015 was a sound operating year; assets were successfully invested with the fund achieving its investment objectives and risks were within acceptable limits. The fund’s actuarial position improved significantly during the year and had become positive at years’ end. The fund’s Annual General Meeting in 2015 endorsed a new system of entitlements, due to come into force on 1 January 2016. The new system aims at better ensuring a sound balance between the fund’s assets and liabilities. This development will probably have a significant impact on the fund’s operation in the long term, although the Board of Directors expects the fund to be managed in a similar manner as before during the next few years. It is anticipated that the fund’s return will meet growing liabilities in the long term and that a new system of entitlements will ensure a balance between those two sides. The fund’s Board of Directors has ratified a special declaration on management practice which is attached to these annual accounts.

Fund membership and contributions In 2015 a total of 19,289 fund members working for 2,821 employers paid contributions to the fund’s mandatory division. The year’s total contributions amounted to ISK 7,431 million, increasing by 11.5% from the previous year and contributions to the voluntary division grew by 38.1% compared to the previous year, totalling ISK 233.6 million. The number of active members who generally make regular monthly contributions to the fund was 13,348 in the mandatory division and 726 in the voluntary division.

Pensions The mandatory division’s total pension disbursements during the year amounted to ISK 4,472 million, rising by 9.6% from the previous year. Retirement pensions were ISK 2,935 million, disability pensions were ISK 1,272 million, spouse pensions totalled ISK 221 million and child benefits were ISK 45 million. Pension disbursements from the voluntary division amounted to a total of ISK 140 million, thereof a special disbursement of ISK 20 million, in compliance with legal requirements. The total number of pensioners was 8,319 at end of year.

Operating expenses The fund’s operating expenses in 2015 were ISK 285 million. Operating expenses as a proportion of assets came to 0.16%. Full time equivalent units were 13.5 during the year and total payroll expenses were ISK 138 million.

78

F I N A N C I A L R E PO RT

2015

F I N A N C I A L S TAT E M E N T S 2 0 1 5

Return and assets The mandatory division’s net assets available for pensions were ISK 174,443 million, increasing by 13.7% compared to the previous year. The division’s nominal return on investments was positive by 11.4% and real return was 9.2%. The net assets of the voluntary division totalled ISK 4,828 million, growing by 9.6% from the previous year. The voluntary division offers three portfolios: the deposit portfolio, the conservative portfolio and the dynamic portfolio; the net real return of those portfolios, respectively, totalled 2.7%, 7.9% and 8.0% during the year.

Actuarial position An actuarial audit has been carried out with respect to the fund’s mandatory division at end of year 2015. The year’s actuarial performance was positive by ISK 11,077 million and the fund’s actuarial position at end of year was positive by ISK 1,158 million, or 0.4%. The Board of Directors and the CEO of Stapi Pension Fund hereby ratify and endorse with their signatures the fund’s annual accounts for the year 2015.

Board of Directors: Þórarinn Sverrisson

Ágúst Torfi Hauksson

Erla Jónsdóttir

Huld Aðalbjarnardóttir

Kristín Halldórsdóttir

Sverrir Mar Albertsson

Tryggvi Jóhannson

Unnur Haraldsdóttir CEO: Kári Arnór Kárason

Amounts are in thousands of ISK F I N A N C I A L R E PO RT

2015

79

F I N A N C I A L S TAT E M E N T S 2 0 1 5

Statement of changes in net assets for pension payments in 2015 Expl.

2015

2014

2,524,315 5,140,163 (99,836) 7,564,641 346,009

2,225,369 4,608,840 (24,967) 6,809,243 352,268

7,910,649

7,161,511

4,611,976 73,491 3,531 (2,234)

4,325,901 67,762 4,456 (2,754)

4,686,763

4,395,366

11,369,197 6,627,730 100,291 354,520 14,291 5,353 (43,742)

6,525,562 2,483,250 87,439 430,491 23,598 40,626 (50,461)

18,427,640

9,540,506

Contributions Fund members' contributions ................................................. Employers' contributions ........................................................ Transfer of entitlements and repayments .............................. Special additional contributions .............................................

3

Pensions Total pensions ......................................................................... Contribution to vocational rehabilitation fund ....................... Direct costs relating to disability pensions .............................. Retirement pensions from Institute of Social Security ............

4 5

Net investment income Net income from holdings in companies and funds ............... Net income from bonds .......................................................... Interest income from tied bank deposits ................................ Interest income from cash in hand ......................................... Interest income from contributions and other claims ............ Other investment income ....................................................... Cost of investments .................................................................

6 7

8

Operating expenses Office and administration expenses ........................................

9

285,009

286,025

Other income (expenses) .....................................................

12

94,742

(207,269)

Change in net assets for pension payments Net assets from previous year ................................................

21,461,260 157,810,390

11,813,357 145,997,033

Net assets for pension payments at end of year

179,271,650

157,810,390

Amounts are in thousands of ISK 80

F I N A N C I A L R E PO RT

2015

F I N A N C I A L S TAT E M E N T S 2 0 1 5

Balance sheet 31 December 2015 Expl.

2015

2014

79,374,216 86,646,688 2,153,550

64,129,472 80,032,266 2,762,990

168,174,453

146,924,728

795,959 2,333 165,865 964,158

666,592 0 38,802 705,394

59,450

61,301

10,181,495

10,995,866

179,379,556

158,687,290

Trade payables Liabilities to credit institutions ................................................ Other liabilities ........................................................................

0 107,906

830,365 46,535

Total liabilities

107,906

876,900

179,271,650

157,810,390

Assets Investments Holdings in companies and funds ........................................... Bonds ...................................................................................... Tied bank deposits ..................................................................

10 11

Claims Claims against employers ........................................................ Costs paid in advance .............................................................. Other claims ............................................................................

Various assets Property, plant and equipment

14

Cash in hand ........................................................................ Total assets Liabilities

Net assets for pension payments Off-balance sheet liabilities

16

Amounts are in thousands of ISK F I N A N C I A L R E PO RT

2015

81

F I N A N C I A L S TAT E M E N T S 2 0 1 5

Statement of cash flow 2015 2015

2014

7,435,274 496,338 346,009

6,798,196 564,013 338,565

8,277,621

7,700,774

4,611,976 283,158 52,007

4,325,901 283,602 120,276

4,947,141

4,729,779

Increase in disposable cash for investment ........................

3,330,480

2,970,995

Investing activities Proceeds from holdings in companies and funds ................... Purchased holdings in companies and funds .......................... Proceeds from sold holdings in companies and funds ............ Principal and interest instalments on bonds ........................... Purchased bonds ..................................................................... Proceeds from sale of bonds ................................................... Reimbursed tied deposits .......................................................

784,859 (25,169,755) 20,412,363 9,435,273 (34,987,827) 24,773,888 728,522

503,792 (24,817,961) 16,803,996 7,152,089 (14,726,213) 18,719,693 240,545

(4,022,677)

3,875,941

Increase (decrease) of cash and cash equivalents ................

(692,197)

6,846,936

Exchange difference of cash and cash equivalents ...............

(122,174)

(69,298)

Cash in hand at beginning of year ........................................

10,995,866

4,218,228

Cash in hand at end of year .................................................

10,181,495

10,995,866

Incoming payments Contributions .......................................................................... Paid-in interest on cash in hand and claims ............................ Other pay-ins ...........................................................................

Payouts Pensions .................................................................................. Operating expenses ................................................................. Other payouts .........................................................................

Amounts are in thousands of ISK 82

F I N A N C I A L R E PO RT

2015

F I N A N C I A L S TAT E M E N T S 2 0 1 5

Financial indicators 2015

2014

2013

2012

2011

Mandatory division: Net assets in excess of liabilities .......................................................... Net assets in excess of accruing liabilities ............................................ Net real return *)...................................................................................

0.42% -0.62% 9.18%

-3.83% -7.07% 5.18%

-4.66% -8.06% 0.80%

-4.05% -6.40% 4.06%

-7.60% -13.18% 1.01%

Average of net real return during the past 5 years *)............................. Average of net real return during the past 10 years *)...........................

4.00% 1.35%

3.24% 1.71%

1.35% 2.38%

-1.48% 2.94%

-2.42% 2.19%

Proportional allocation of investments: Listed ownership interests in companies and funds .............................. Listed bonds .......................................................................................... Listed ownership interests in companies and funds .............................. Unlisted bonds ...................................................................................... Tied bank deposits ................................................................................

35.1% 49.4% 12.1% 2.1% 1.3%

30.6% 52.6% 13.2% 2.0% 1.6%

23.0% 60.4% 12.4% 2.2% 1.9%

18.0% 64.1% 13.8% 2.0% 2.1%

13.0% 66.2% 14.8% 3.8% 2.3%

Proportional division of investments according to currencies Assets in Icelandic kronur ISK ............................................................... Assets in foreign currencies ...................................................................

75% 25%

73% 27%

75% 25%

74% 26%

75% 25%

Number of active fund members: ......................................................... Number of fund members at end of year: ............................................ Number of pensioners: .........................................................................

13,348 87,446 8,094

13,073 85,856 7,603

12,757 84,214 7,155

12,565 82,935 6,767

12,653 81,672 6,498

Proportional division of pensions: Retirement pensions ............................................................................. Disability pensions ................................................................................. Spouse pensions .................................................................................... Child benefits ........................................................................................

65.6% 28.4% 4.9% 1.0%

65.5% 28.1% 5.3% 1.1%

65.9% 27.5% 5.6% 1.0%

65.6% 27.4% 5.9% 1.1%

64.3% 28.3% 6.3% 1.1%

Full position equivalents: .......................................................................

13.5

13.5

12.4

13.1

10.1

Total contributions (at constant prices) ................................................. Total pensions (at constant prices) ........................................................ Total net investment income (at constant prices) *) ............................. Office and administrative costs (at constant prices) .............................. Increase (decrease) of net assets (at constant prices) ..........................

7,772,311 4,546,837 18,073,027 261,555 21,036,945

7,115,670 4,233,845 9,199,933 266,774 11,811,497

6,837,284 3,848,373 6,469,474 244,737 9,348,907

6,654,568 3,664,214 11,543,757 222,088 14,581,431

6,458,906 3,630,988 8,049,575 264,030 11,565,956

Pension burden .....................................................................................

58.5%

59.5%

56.3%

55.1%

56.2%

Office and administrative costs (total) as a % of contributions ..............

3.4%

3.8%

3.6%

3.3%

4.1%

Net investment income as a % of mean asset position *) ......................

11.5%

5.9%

4.5%

8.4%

6.2%

Office and administrative costs as a % of mean asset position ..............

0.16%

0.18%

0.17%

0.16%

0.20%

*) Financial ratios, investment income and asset position have been recalculated in accordance with new auditing practice. Net real return is calculated from net investment income less operating costs and other expenses. When calculating net investment income as a percentage of mean asset position, other expenses have been subtracted from investment income. Constant prices are based on changes in the consumer price index.

Amounts are in thousands of ISK F I N A N C I A L R E PO RT

2015

83

F I N A N C I A L S TAT E M E N T S 2 0 1 5

Financial ratios 2015

2014

2013

2012

2011

Voluntary division: Net real return - Deposit portfolio.......................................................... Net real return - Conservative portfolio................................................. Net real return - Dynamic portfolio........................................................

2.69% 7.87% 8.05%

2.84% 4.72% 6.90%

2.84% 4.29% 4.09%

2.46% 4.09% 6.10%

2.92% 4.44% -0.21%

Mean net real return of past 5 years - Deposit portfolio........................ Mean net real return of past 5 years - Conservative portfolio................ Mean net real return of past 5 years - Dynamic portfolio......................

2.75% 5.07% 4.95%

3.43% 6.23% 5.31%

4.67% 7.46% 6.20%

5.59% 8.30% 7.21%

8.83% 7.05%

Mean net real return of past 10 years - Conservative portfolio.............. Mean net real return of past 10 years - Dynamic portfolio.....................

7.71% 7.42%

8.14% 8.77%

8.73% 9.34%

9.12% 9.95%

9.51% 9.90%

Voluntary division, all portfolios: Proportional allocation of investments Listed ownership interests in companies and funds .............................. Listed bonds .......................................................................................... Tied bank deposits ................................................................................

33.2% 62.6% 4.2%

44.0% 50.4% 5.5%

39.7% 48.4% 11.9%

34.2% 46.9% 18.9%

16.1% 65.2% 18.7%

Proportional division of investments according to currencies Assets in Icelandic kronur (ISK) .............................................................. Assets in foreign currencies ...................................................................

78.3% 21.7%

77.6% 22.4%

74.9% 25.1%

76.9% 23.1%

80.2% 19.8%

Net investment income as a % of mean asset position .......................... Office and administrative costs as a % of mean asset position ..............

9.7% 0.5%

7.3% 0.5%

8.1% 0.5%

10.1% 0.5%

6.9% 0.5%

Amounts are in thousands of ISK 84

F I N A N C I A L R E PO RT

2015

STAPI lífeyrissjóður

Strandgötu 3, 600 Akureyri

Egilsbraut 25, 740 Neskaupstað

Sími 460 4500

www.stapi.is