واقع النساء العربيات في إسرائيل
جمعيـة الجـليـل الجمعية العربية القطرية للبحوث والخدمات الصحية ركـــاز بنك املعلومات حول املجتمع الفلسطيني يف إرسائيل مـدى الكـرمل املركز العربي للدراسات االجتماعية التطبيقية إعــالم مركز إعالمي للمجتمع العربي الفلسطيني يف إرسائيل
واقع النساء العربيات في إسرائيل
كانون الثاني 2012
املرشوع هو بتمويل من االتحاد األوروبي
هذا اإلصدار ال يمثل وجهة النظر الرسمية للمفوضية األوروبية أو ملؤسسات االتحاد األوروبي .املفوضية األوروبية ال تقبل أي مسؤولية عىل اإلطالق بالنسبة للمضمون. ][1
واقع النساء العربيات يف إرسائيل إعداد :أحمد شيخ محمد ،لينه أبو مخ -زعبي ،إمطانس شحادة ،سامي ميعاري ،فؤاد معدي ،ليانه فاهوم الرتجمة العربية :نواف عثامنة تصميم وإنتاج :وائل واكيم يصدر هذا الكراس بدعم من االتحاد األوروبي شفاعمرو – 2012 ©حقوق الطبع محفوظة لجمعية الجليل -الجمعية العربية القطرية للبحوث والخدمات الصحية ص .ب 330 .شفاعمرو ،هاتف 04-9861171 :ناسوخadmin@gal-soc.org 04-9861173 : املواد املنشورة يف هذا اإلصدار تعرب عن آراء كاتبيها ،وال تعكس بالرضورة مواقف جمعية الجليل -ركاز بنك املعلومات ][2
واقع النساء العربيات في إسرائيل
فهرست 7 8 10 13
توطئة ملخص .1مقدمة .2التعليم لدى النساء العربيات 2.1تغييرات في التحصيل العلمي
13
2.2االكاديم ّيات العرب ّيات
22 24 30
2.3مستويات التعليم حسب الجيل .3النساء العربيات في سوق العمل 3.1المشاركة في القوى العاملة حسب مستوى التعليم
31
3.2المشاركة في القوى العاملة حسب الجيل
33
3.3مجاالت عمل النساء العربيات ،الفروع االقتصادية والمهن
37 44 48
3.4البطالة بين النساء العربيات .4األوضاع الصحية للنساء العربيات 1.4وفيات األطفال
48
4.2مؤمل الحياة (معدل العمر المتوقع)
94
4.3أسباب الوفاة
49
4.4االصابة باالمراض المزمنة
51
4.5سرطان الثدي
59 62 68
4.6السلوكيات الصحي ة .5الفقر لدى النساء العربيّا ت 5.1تغ ّيرات معدالت الفقر على مر السنين
71
تطور معدالت الفقر لدى األسر ،األفراد واألوالد . 5.2 ّ
73 57 78
5.3تغ ّيرات الدخل على مر السنين .6الفقر والقانون
][3
جداول جدول ( :)1مستوى التعليم لدى النساء العربيات ،سنوات )%( 2010 -1998
14
جدول ( :)2نسبة الحاصلني عىل 15-13سنة تعليمية ،حسب القومية والجنس)%( 2010-1998 ،
16
جدول ( :)3نسبة الحاصلني عىل 16سنة تعليمية ،حسب القومية والجنس)%( 2010-1998 ،
19
جدول ( :)4تركيبة القوى العاملة حسب التعليم :نساء عربيات
31
جدول ( :)5تركيبة املشاركة يف قوى العمل حسب التعليم :نساء عربيات
31
جدول ( :)6املشاركة يف قوى العمل حسب الشهادة
32
جدول ( :)7مشاركة النساء العربيات يف العمل حسب الجيل
36
جدول ( :)8العمل حسب الفروع االقتصادية – النساء العربيات
38
جدول ( :)9التشغيل حسب املهنة – نساء عربيات
43
جدول ( :)10معدالت البطالة حسب القومية والجنس يف سنوات مختارة ()%
45
جدول ( )11خط الفقر حسب حجم العائلة لعام 2009
68
جدول ( :)12معدالت الفقر لدى األرس العربية واليهودية (سنوات مختارة)2010-1990 ،
69
جدول ( :)13الفقر لدى النساء العربيات واليهوديات
70
الجدول ( :)14معدالت الفقر لدى األرس العربية واليهودية ،حيث تشارك املرأة يف العمل أو ال تشارك2009-2001 ،
72
الجدول ( :)15معدالت الفقر لدى األفراد العرب واليهود ،حيث تشارك املرأة يف العمل أو ال تشارك2009-2001 ،
72
الجدول ( :)16معدالت الفقر لدى األوالد العرب واليهود ،حيث تشارك املرأة يف العمل أو ال تشارك2009-2001 ،
73
الجدول ( :)17الدخل املايل ،الصايف واملتاح ،حس�ب متوس�ط الدخل الش�هري بالش�اقل لألرس العربيّ�ة واليهوديّة التي 75 تشارك فيها املرأة يف العمل ،والتي ال تشارك فيها املرأة يف العمل ،يف السنوات 2009-2001
][4
واقع النساء العربيات في إسرائيل
رسوم بيانية رسم بياني ( :)1النساء العربيات حسب مستوى التعليم2010-1998 ،
14
رسم بياني ( :)2النساء اليهوديات حسب مستوى التعليم2010-1998 ،
15
الرسم البياني ( :)3نسبة الحاصلني عىل 15-13سنة تعليمية حسب القومية والجنس
16
رسم بياني ( :)4التناسب بني الحاصلني عىل 15-13سنة تعليمية ،رجال ونساء
17
رسم بياني ( :)5التناسب بني الحاصلني عىل 15-13سنة تعليمية -نساء يهوديات/عربيات ورجال يهود /عرب
18
رسم بياني ( :)6نسبة الحاصلني عىل 16سنة تعليمية ،حسب القومية والجنس)%( 2010-1998 ،
19
رسم بياني ( :)7التناسب بني الحاصلني عىل 16سنة تعليمية ،رجال /نساء عرب و رجال/نساء يهود
20
رسم بياني ( :)8التناسب بني الحاصلني عىل 16سنة تعليمية ،نساء يهوديات/عربيات ورجال يهود /عرب
20
رس�م بياني ( :)9التناس�ب بني الحاصلني عىل ،15-13وعىل أكثر من 16س�نة تعليمية ،يف الس�نوات 2005-2000و 21 -2005 ( 2010أجيال )64-15 22 رسم بياني ( :)10توزيع النساء العربيات حسب الشهادة 2010-2005 رسم بياني ( :)11توزيع الرجال العربيات حسب الشهادة 2010-2005
23
رسم بياني ( :)12توزيع النساء اليهوديات حسب الشهادة 2010-2005
23
رسم بياني ( :)13الحاصلون عىل اللقب األول ،من الفئة العمرية ،34-25حسب القومية والجنس
24
رسم بياني ( :)14العرب الحاصلون عىل اللقب األول حسب الفئة العمرية والجنس
25
رسم بياني ( :)15التناسب بني النساء والرجال العرب الحاصلني عىل اللقب األول حسب الجيل
26
رسم بياني ( :)16التناسب بني النساء اليهوديات والعربيات الحاصالت عىل اللقب األول
27
رسم بياني ( :)17الحاصلون عىل اللقب الثاني ،نساء ورجال عرب حسب الجيل
28
رسم بياني ( :)18الحاصلون عىل اللقب الثاني ،النساء والرجال اليهود حسب الجيل
29
رسم بياني ( :)19املشاركة يف سوق العمل يف السنوات 2010-1998حسب القومية والجنس
30
رسم بياني ( :)20التناسب بني املشاركني واملشاركات يف قوى العمل (اليهود والعرب)
33
رسم بياني ( :)21املشاركة يف القوى العاملة حسب القومية ،الجنس والجيل ،لعام 2000
34
رسم بياني ( :)22املشاركة يف القوى العاملة حسب القومية ،الجنس والجيل ،لعام 2005
35
رسم بياني ( :)23املشاركة يف القوى العاملة حسب القومية ،الجنس والجيل ،لعام 2010
35
رسم بياني ( :)24مشاركة النساء العربيات يف سوق العمل 2010-2000 ،
36
رسم بياني ( :)25تشغيل النساء العربيات حسب الفرع االقتصادي
39
رسم بياني ( :)26تشغيل النساء اليهوديات حسب الفرع االقتصادي
40
رسم بياني ( :)27نسبة أصحاب اللقب األكاديمي من مجمل القوى العاملة ،حسب القومية والجنس2010-2000 ،
41
رسم بياني ( :)28نسبة األكاديميني يف فرع التعليم ،حسب القومية والجنس2010-2000 ،
42
رسم بياني ( :)29العاملون والعامالت حسب املهنة ،القومية والجنس لعام 2010
44
رسم بياني ( :)30معدالت البطالة حسب القومية والجنس)%( 2010-1998 ،
45
][5
رسم بياني ( :)31معدالت البطالة حسب القومية ،الجنس والعمر)%( 2005 ،
46
رسم بياني ( :)32معدالت البطالة حسب القومية ،الجنس والجيل)%( 2010 ،
47
رسم بياني ( :)33معدل وفيات األطفال
48
رسم بياني ( :)34مؤمل الحياة
49
رسم بياني ( :)35سبب الوفاة حسب القومية ()%
50
رسم بياني ( :)36معدل الوفاة بسبب أمراض مختلفة لدى النساء حسب القومية (لكل 100,000متناسب والجيل)
50
رسم بياني ( :)37معدل الوفاة بسبب أمراض مختلفة لدى الرجال يف إرسائيل حسب القومية (لكل 100,000متناسب والجيل) 51 رسم بياني ( :)38أمراض مزمنة لدى العرب ،حسب السن والجنس
52
رسم بياني ( :)39أمراض مزمنة لدى العرب حسب السنة
53
رسم بياني ( :)40نسبة اإلصابة ببعض األمراض املزمنة لدى العرب من الفئة العمرية 21سنة فأكثر ،حسب الجنس
54
رسم بياني ( :)42معدالت اإلصابة بالسكري لدى النساء حسب الجيل
55
رسم بياني ( :)43معدالت اإلصابة بالسكري لدى الرجال حسب الجيل
56
رسم بياني ( :)44التناسب بني معدالت اإلصابة باملرض بني العرب واليهود
56
رسم بياني ( :)45معدالت اإلصابة بالسكري لدى النساء العربيات ،حسب الجيل والسنني
57
رسم بياني ( :)46معدالت اإلصابة بضغط الدم لدى العرب حسب الجيل والجنس
58
رسم بياني ( :)47معدالت اإلصابة بأمراض القلب لدى النساء حسب القومية والجيل
59
رسم بياني ( :)48معدالت اإلصابة برسطان الثدي لدى النساء ( 2009-1970 ،لكل مائة ألف حالة)
60
رسم بياني ( :)49التناسب بني النساء املصابات برسطان الثدي حسب القومية ومرحلة التشخيص
61
رسم بياني ( :)50نسبة إجراء فحص امليموغرافيا لدى النساء العربيّات يف األعوام 2010-2007
61
رسم بياني ( :)51النساء يف إرسائيل حسب مؤرش الوزن/الطول ،BMIأجيال 34-21
62
رسم بياني ( :)52النساء يف إرسائيل حسب مؤرش الوزن/الطول ،BMIأجيال 49-35
63
رسم بياني ( :)53النساء يف إرسائيل حسب مؤرش الوزن/الطول ،BMIأجيال 50-64
63
رسم بياني ( :)54النساء يف إرسائيل حسب مؤرش الوزن/الطول ،BMIأجيال +65
64
رسم بياني ( :)55النشاط الريايض لدى العرب حسب الجنس وهدف النشاط
65
رسم بياني ( :)56النشاط الريايض لدى العرب حسب نوع الرياضة
66
رسم بياني ( :)57النشاط الريايض لدى النساء حسب القومية والفئة العمرية
66
رسم بياني ( :)58تطوّر معدالت الفقر لدى األرس ،األفراد واألوالد يف املجتمع اليهودي)100.0=2001( 2009-2001 ،
74
رسم بياني ( :)59تطوّر معدالت الفقر لدى األرس ،األفراد واألوالد يف املجتمع العربي)100.0=2001( 2009-2001 ،
74
][6
واقع النساء العربيات في إسرائيل
توطئة لق�د بات واضحا ً يف العقدين األخريين دور ميزانية الدولة يف إنتاج الرتاتبية االقتصادية والسياس�ية للفئات الس�كانية املختلف�ة ،ووضع ح�دود الحراك االقتص�ادي ومكانة الفئ�ات يف املجتمع .وعلي�ه أصبح تحليل سياسات امليزانية وإس�قاطاتها السياسية واالجتماعية ،وفحص مدى عدالة توزيع مركباتها أحد املواضيع الهامة يف إطار املساعي الرامية إىل تحقيق املساواة والعدالة االجتماعية بني فئات املجتمع .ومن أبرزها تغيري مكانة النساء االقتصادية واالجتماعية ،وزيادة مشاركة املرأة يف الحيز العام ،واالرتقاء بالعملية التنموية. يرم�ي ه�ذا التقرير إىل اس�تعراض واقع النس�اء العربيات يف إرسائي�ل يف العقد األخري يف مج�االت العمل، التعلي�م ،والصح�ة إضاف�ة إىل عرض التغيريات األساس�ية التي طرأت على معدالت الفق�ر لديهن مقارنة بنظرياته�ن اليهودي�ات .وهذا التقرير ه�و جزء من مرشوع أوس�ع يتناول «األقلية واملرأة الفلس�طينية يف املوازنة الحكومية» ،الهادف اىل زيادة التوعية ألهمية إعداد ميزانية مس�تجيبة الحتياجات النوع االجتماعي والفئات القومية املختلفة ،والدفع نحو ش�فافية أكبر يف عملية إعداد وإقرار امليزانية العامةّ . يركز املرشوع عىل فهم النظم السياسية واالقتصادية التي تؤثر عىل النساء العربيات يف إرسائيل ،من خالل دراسة معمقة الصحة ،والعمل والتعليم ،م�ن املنظورين الجندري والقومي .من أبرز للميزانية يف ثالثة مجاالت رئيس�يةّ : أهداف املرشوع اقرتاح برامج وسياسات محددة يف هذه املجاالت ،ودفع الوزارات إىل تبني ميزانية مستجيبة ملتطلب�ات النوع االجتماع�ي ،واالهتمام بقضايا ذات عالق�ة قومية وجندرية ،لتحقي�ق العدالة االجتماعيّة، واملس�اواة بني الرّجال والنس�اء عامة ،وللنس�اء العربيات عىل وجه الخصوص ،وخفض مس�تويات الفقر لديهن .اختيار الوزارات املبحوثة كان بس�بب أهميتها وفقا ألدبيات االقتصاد الس�يايس النس�وي ،يف تغيري املكانة االقتصادية للنساء ،ورفع مشاركتهن يف سوق العمل ،وخفض الفقر. نود تقدي َم شكرنا الجزيل لالتحاد األوروبي عىل دعمه لهذا املرشوع. يشارك يف هذا املرشوع كل من جمعية الجليل-الجمعية العربية القطرية للخدمات والبحوث الصحية؛ ركاز- بن�ك املعلومات حول املجتمع الفلس�طيني يف إرسائيل؛ مدى الكرمل -املركز العربي للدراس�ات االجتماعية التطبيقية؛ إعالم -مركز إعالمي للمجتمع العربي الفلسطيني يف إرسائيل. طاقم املرشوع
][7
ملخص يس�تعرض هذا التقرير توصيفا ً عاما ً لوضع النساء العربيات يف إرسائيل يف العقد األخري .ويف صلب التقرير آلي�ات تس�اعد يف تقليص معدالت الفقر لدى النس�اء العربيات وإدماجهن يف العملي�ات التنموية والتطوير االقتص�ادي .تتضمن هذه اآلليات :تعزيز املوارد اإلنس�انية (مس�توى التعليم) ،وتعزيز مش�اركة النس�اء العربي�ات يف س�وق العمل ،وتحديث مجاالت العمل وتحسين األوض�اع الصحية .فثمة تأثير مبارش لهذه املجاالت الثالثة عىل مكانة النساء االقتصادية وعىل فرص التغيري. يتناول التقرير التغيريات األساس�ية يف معدالت الفقر لدى النساء العربيات باملقارنة مع النساء اليهوديات، م�ن خلال الرتكيز عىل فوارق مؤرشات الفقر بني األرس التي تش�ارك فيها املرأة بالعمل ،وبني األرس التي ال تش�ارك فيها املرأة يف س�وق العمل .يف هذا الس�ياق تم فحص تأثري عمالة النساء عىل مؤرشات الفقر خالل عدة سنوات لدى املجموعتني. الص�ورة التي تصف مع�دالت الفقر يف املجتمع العربي ،وخاصة لدى النس�اء العربيات ،بناء عىل املعطيات الرس�مية ،غير مش�جعة بتاتاً .حيث تشير املعطي�ات إىل وجود فجوة كبيرة جدا ً بين املجتمعني العربي واليه�ودي .،فمع�دالت الفقر لدى املواطنني العرب ،وخالل عدة س�نوات ،تفوق نس�بتهم يف املجتمع بكثري. نح�و 50%من األرس العربية تعيش تحت خط الفق�ر ،مقابل نحو 14%من األرس اليهودية .ونحو 50% من النساء العربيات تعيش تحت خط الفقر ،مقابل 14%من النساء اليهوديات .كما تشري املعطيات إىل أن الدخل االقتصادي املتوس�ط لألرسة العربية ،وعىل مدار عدة سنوات ،أقل من متوسط دخل األرسة اليهودية بكثري ،وهذا األمر صحيح بالنس�بة لألرس التي تش�ارك فيها املرأة يف العمل ،ويف األرس التي ال تش�ارك فيها املرأة يف العمل ،عىل حد س�واء .تش�هد هذه الفجوة عىل أن املواطنني العرب الذين يش�اركون يف سوق العمل يحصل�ون على مردود أقل مما يحصل عليه اليهود .ففي األرس التي ال تش�ارك فيه�ا املرأة يف العمل ،يصل معدل دخل األرسة العربية إىل 69%من معدل دخل األرسة اليهودية .ويف األرس التي تش�ارك فيها املرأة يف العمل ،يصل معدل دخل األرسة العربية إىل 73%من معدل دخل األرسة اليهودية. لدى فحص مس�اهمة عمالة املرأة العربية يف تقليص حجم الفقر ،يتضح من املعطيات أن مش�اركة املرأة يف العمل تساهم بشكل كبري يف تقليص معدالت الفقر لدى املجتمعني ،وتساهم يف تقليص الفجوات بني معدالت الفق�ر بني العرب واليهود .كما يتضح أن احتمال تدريج األرسة اليهودية تحت خط الفقر هو أقل بخمس�ة أضعاف لدى األرس التي تش�ارك فيها املرأة بالعمل ،بينما تقلِّص عمالة املرأة العربية احتمال التدرج تحت خط الفقر بأربعة أضعاف. ترتبط معدالت الفقر لدى األرس العربية ،ولدى النساء العربيات ،بشكل وثيق بمستوى مشاركتهن يف سوق العم�ل ،وبمي�زات العمالة ،ويف الفروع االقتصادية التي تعمل بها ،ويف املهن التي تش�غلها غالبية النس�اء ][8
واقع النساء العربيات في إسرائيل
العربيات .يتطلب تغيري الوضع االقتصادي للنساء العربيات ،وتقليص معدالت الفقر لديهن ،تطوير املوارد البرشية .أي ،تحسين مستوى التعليم ومجاالت تخصص النس�اء .مما يعني زيادة منالية النساء العربيات لسوق العمل املركزي املتطور والحديث . يف قس�م التقرير الذي يتناول مستوى تعليم النساء العربيات ،وجدنا أنه طرأ خالل العقد األخري تغيري كبري يف هذا املجال .ففي عام ّ 2010 شكلت النساء العربيات الحاصالت عىل أكثر من 16سنة تعلمية نحو 11% من مجمل النس�اء العربيات ،يف حني كانت نس�بتهن عام 1998فقط .3.5%ويف عام 2010شكلت نسبة النس�اء العربيات الحاصالت عىل 15-13سنة تعليمية نحو ،11%يف حني كانت نسبتهن عام 1988نحو .8.6%ويف عام 2010وصلت نسبة النساء العربيات الحاصالت عىل 8سنوات تعليمية إىل نحو 30%من مجمل النساء العربيات ،مقابل نحو 45%عام .1998ولدى مقارنة مستوى التعليم لدى النساء العربيات مع الرجال العرب ومع النساء اليهوديات ،نالحظ ارتفاعا ً متواصالً يف مستوى تعلم النساء العربيات ،وجرس الفجوات بينهن وبني الرجال العرب ،وبينهن وبني النساء اليهوديات ،مع الحفاظ عىل نسب أعىل لدى النساء اليهوديات. س�اهم االرتفاع املتواصل يف مس�توى تعلم النساء العربيات ،ضمن ما س�اهم ،يف ارتفاع نسبة عمالة النساء العربيات .فحتى العام 1998كانت نس�بة عمالة النساء العربيات ،17.9%ويف العام 2010وصلت نسبة العمال�ة لديه�ن إىل ،26.4%أي ارتف�اع بنحو 8%خالل عقد من الزمن .لكن ه�ذا االرتفاع لم يكن بنفس النسبة لدى جميع الفئات النسائية .حيث كان االرتفاع األكرب لدى النساء املتعلمات واألقل عمراً ،بينما حصل تراجع يف نس�بة العمالة لدى النس�اء غري املتعلمات وكبريات السن .إضافة إىل رضورة استمرار زيادة نسبة عمالة النساء ،ثمة حاجة إىل تحسني ميزات عمالة النساء العربيات .فنحو 50%من النساء العربيات يعلمن اليوم يف مجال الرتبية ،الخدمات الشخصية وخدمات الصحة. تشري املعطيات يف مجال الصحة ،إىل أن وضع النساء العربيات ،كمجموعة ،هو األصعب باملقارنة مع جميع املجموعات الس�كانية األخرى (الرجال والنس�اء اليهوديات) .ويظهر ذلك يف جمي�ع مؤرشات الصحة ،مثل متوس�ط العمر ،واإلصابة باألم�راض املزمنة ،ومعدل الوفيات ،واإلصابة برسطان الثدي ،والوزن والس�منة ً عام متوس�ط عمر املرأة اليهودية .ويصل الزائدين .متوس�ط عمر املرأة العربية هو 81عاما ،مقابل ٍ 83.7 مع�دل الوف�اة من أمراض القلب لدى النس�اء العربي�ات إىل 47.8لكل مائة ألف أم�رأة ،أي ضعف معدل الوفي�ات ل�دى النس�اء اليهوديات من نفس األم�راض .ومعدل الوفيات من أمراض الس�كري لدى النس�اء العربي�ات هو 39.6لكل مائة ألف أمرأة ،مقاب�ل 10.1لكل مائة ألف أمرأة يهودية .كما أن معدل الوفيات من الجلطة الدماغية لدى النس�اء العربيات أكرب مما هو لدى النس�اء اليهوديات ،حيث يصل إىل 23.8لكل مائة ألف أمرأة عربية ،مقابل 8.8لكل مائة ألف أمرأة يهودية.
][9
.1مقدمة بناء عىل سدان ( )2006فإن حصة املواطنني العرب من النتاج القومي هي نحو .8%ويمكن االستنتاج من املعطيات التي يوردها سدان ،أن حصة النساء العربيات من مجمل النتاج القومي ال تزيد عن ،3%ويشكل نح�و 25%من النتاج القومي للمجتمع العربي 1.ومن بني أس�باب هذا الوضع ،املش�اركة املتدنية للنس�اء العربيات يف س�وق العمل ،وتمركزهن يف فروع اقتصادية تقليدية ،هي يف أدنى س�لم الدخل .ويعود س�بب نسبة العمالة املتدنية للنساء العربيات إىل معيقات بنيوية وإىل السياسات الحكومية ،التي ال تساعدهن عىل تحسين أوضاعهن االجتماعية االقتصادية .ينتج هذا الواقع دائرة من الفقر ،تجد النساء العربيات صعوبة فائقة يف الخروج منها بدون مساعدة. كما تتعلق املش�اركة املتدنية للنس�اء العربيات يف س�وق العمل ،ضمن ما تتعلق ،بمستوى تعليم الطالبات العربي�ات يف املرحل�ة فوق االبتدائي�ة ونوعيته ،ويف نوعي�ة التخصصات يف املرحلة األكاديمية .تش�كل هذه املعيق�ات حاجزا ً أمام فرص النس�اء العربيات يف تغيري مكانتهن االقتصادية ،وأم�ام اندماجهن يف العملية التنموية .زيادة عىل ذلك ،فإن األوضاع الصحيّة للمواطنني العرب ،وخاصة لدى النساء العربيات ،تؤثر عىل قدرة مساهمتهن يف التنمية االقتصادية عامة ،ويف تنمية االقتصاد العربي بشكل خاص. بناء عىل ما أس�لفنا ،تتناول الفصول املختلفة لهذا التقرير قضايا تشغيل ،تعليم وصحة النساء يف إرسائيل، من خالل الرتكيز عىل النس�اء العربيات .ينطلق هذا التقرير من أن هذه املجاالت الثالثة تؤثر بش�كل حاسم عىل فرص الفرد يف تحسني أوضاعه االقتصادية واالجتماعية ،وتعزيز فرصه يف الحياة. ثمة أهمية خاصة لتغيري سياسات الحكومة وتعامل الدولة مع املواطنني العرب ،كما هو معلوم ،يف تحسني أوضاعه�م االقتصادي�ة واالجتماعية .بم�ا أن ميزاني�ة الدولة هي أه�م أداة للتأثري عىل الواق�ع االجتماعي االقتص�ادي للمجموعات الس�كانية املختلفة ،كان ال بد من توصيف الوضع االقتصادي االجتماعي للنس�اء العربيات يف إرسائيل ،وذلك ألن التشخيص الدقيق للواقع سيؤدي إىل وضع الحلول األصح واألنسب لتحسني ٌ انتهاك لحقوق االنسان .فهو يخلق الخوف وانعدام الوضع القائم .الفقر ،برأينا ،ليس مجرد نقص ،بل هو األم�ن الوظيفي ،النفيس ،الجس�دي ،الغذائي والتنم�وي ،ويؤدي إىل النبذ والتصني�ف االجتماعي مما يؤثر س�لبا ً على الفرد .باإلضافة ،فإن الفقر يقلص منالية الحيز العام ،ألن�ه يُخرس صوت الناس ،ويمنعهم من املش�اركة يف عملي�ات اتخاذ القرارات التي تؤثر عىل حياتهم ،ويش�كل حجر عث�رة أمام كل نضال من أجل تعزيز حقوقهم ،ويؤدي إىل تعميق عدم املس�اواة بني املجموعات الس�كانية املختلفة .ومن هنا تتضح أهمية القضاء عىل الفقر. يف تقرير التنمية البرشية لألمم املتحدة من العام 2005ثمة جزء يتناول عدم املس�اواة يف التنمية البرشية. ويقول اإلدعاء املركزي للتقرير أن عدم املس�اواة ،إضافة إىل رضرها الجس�يم يف للعدالة االجتماعية ،فأنها 1
سيدان ،ع .2006 .حصة املجتمع العربي من االقتصاد االرسائييل .صندوق ابراهيم.
] [ 10
واقع النساء العربيات في إسرائيل
تؤثر أيضا ً عىل النمو االقتصادي ،وعىل الديمقراطية وعىل التضامن االجتماعي.2 بم�ا أن للنس�اء خصائص تختلف عن خصائ�ص الرجال ،ومع األخذ بعني االعتب�ار العوامل التي تؤثر عىل بل�ورة تج�ارب حياتهن ،ثمة أهمية للعمل بنا ًء عىل عقيدة املس�اواة الجوهري�ة يف كل ما ُتطرح فيها قضية مساواة النساء العربيات ،وخاصة قي سياق الفقر .لذلك يجب تعريف الفقر.3 ليس هنالك مفهوم واحد للفقر يتفق عليه الجميع .ويتم تعريف وتقدير الفقر عىل أساس عدة عوامل ،التي ُت ّ ركز عىل جوانب مختلفة من األوضاع االنسانية واالجتماعية .لذلك ثمة تعريفات عدة للفقر. فبن�اء على أحد التعريف�ات ،يتعلق الفقر ،أوال ً وأساس�اً ،باالحتياجات .وهو يعرب ع�ن نقص باالحتياجات األساس�ية .ويعترب االنس�ان فقريا ً يف حالة وجود نقص فائق يف الغذاء ،امللبس ،املسكن ،وسائل الحماية من الربد ،كوارث الطبيعة واألمراض .4آخرون يُعرّفون الفقر عىل أنه انعدام املوارد ،أو بناء عىل مستوى معيشة معني ،يف حالة استمر هذا الوضع لفرتة طويلة .5وهنالك تعريف آخر يعترب الفقر تراكم مشاكل تتعلق بقلة املوارد عامة ،بما يف ذلك انعدام األمن الش�خيص ،الجس�دي والصحي ،وانعدام القوة االجتماعية والسياسية لفترة طويل�ة .وثمة توجّ ه آخر لتعريف الفقر يعتمد نظرة ذاتية ،6وبناء عليه فإن االنس�ان يُعترب فقريا ً إذا كان هو يرى نفسه عىل هذا النحو. يت�م تعري�ف الفقر ،من جهة ،كحال�ة من التبعية ،أي فقدان س�يطرة االنس�ان عىل حيات�ه واعتماده عىل الغير نتيجة انع�دام املوارد املختلف�ة .7وهو النه�ج الذي اعتمدت�ه مجدلينة س�فوبالدة (Magdalena ،)Sepulvedaاملنس�قة الخاص�ة لألم�م املتحدة لقضاي�ا الفقر الفائ�ق وحقوق االنس�ان .حيث ُتعرّف الفقر عىل أنه “حالة متعددة األوجه من الصعب ،بل من املس�تحيل ،التخلص منها بدون مس�اعدة”“a( . multifaceted situation from which it may be difficult – if not impossible – to ”.)escape without assistance غالبا ً ما يتم ربط مفهوم الفقر يف الال مس�اواة .حسب عىل هذا التعريف ،يتم تحديد الفقر بنا ًء عىل مستوى الحي�اة التي تميّز مجتمع معني .وهو النهج الذي تتبعه مؤسس�ة التأمني الوطن�ي يف “تقرير الفقر” الذي تنرشه سنوياً ،وهو نهجٌ متب ٌع عاملياً .فمثالً ،تقول ليئه أحدوت ورفائيله كوهن ،من مؤسسة التأمني الوطني: “بنا ًء عىل التوجّ ه النسبي ،فإن الفقر هو ظاهرة من الضائقة النسبية ،والذي يجب تقييمه بنا ًء عىل مستوى 2أنظروا ،http://www.un.org/arabic/esa/hdr/2005/pdf/hdr05_ar_summary.pdf :الفصل الثاني، ص( 24:تم التحديث بتاريخ .)16.3.2012 3يستند هذا القسم عىل مقال نيطع زيف ،الفقر وجرس فجوات املساواة :مسألة الحق يف املياه ،مشباط ومميشال 7 ( ،945 ،)2ص( 10-6 :بالعربية). 4 David Gordon and Paul Spicker. The International Glossary on Poverty (Zed Books). 1999 5 Paul Spicker, “The Rights of the Poor: Conceptual Issues”, Poverty and the Law (Peter Robson and Asbjorn Kjonstad, eds.), Hart Publishing (2001), 3.
6 Morton S. Baratz and William G. Grigsby, “Thoughts on Poverty and its Elimination” 1 Journal of Social Policy (1971), 119. 7 George Simmel. “The Poor”, 13 Social Problems (1965), 118 ] [ 11
املعيشة الذي يُميّز املجتمع؛ عليهُ ،تعترب األرسة فقرية ،ليس إذا لم يكن بمقدورها رشاء سلة منتجات أساسية معينة ،بل عندما ينخفض مستوى معيشتها بشكل ملحوظ باملقارنة مع مستوى معيشة املجتمع ككل”. أما منظمة أمنس�تي أنرتنش�يونال ،ف ُتع�رِّف الفقر عىل أنه مزيج من أربعة عن�ارص :النقص ،انعدام األمن، التصني�ف االجتماعي وإس�كات األص�وات .كان ال بد من اس�تعراض التعريفات املختلف�ة للفقر ،فاختيار تعريف ما يعكس املش�كلة التي يقرر املجتمع مواجتهتا .وتدل الفرضيات األساسية لكل تعريف عىل طابع املجتمع؛ املجتمع االشتراكي الذي يُعرّف الفقر كحالة من الال مس�اواة ،أو املجتمع النيوليربايل الذي يُعرّف الفقر كحالة من النقص يف االحتياجات الحياتية. يس�تعرض ها التقرير أوضاع النس�اء العربيات يف إرسائيل يف مجاالت مختلفة .القسم الثاني يتناول مجال التعليم؛ القسم الثالث يتناول مجال التشغيل؛ يف القسم الرابع نستعرض مجال الصحة؛ ويف القسم الخامس نتناول مسألة الفقر؛ القسم األخري يتناول انعكاسات الفقر يف الخطاب القانوني يف إرسائيل ويف دول مختلفة يف العال�م ،ويس�تعرض بعض املواثيق التي ُترسّ �خ حق الف�رد يف تدخل الدولة من أجل تحسين رفاهيته وضمان حقوقه .يعتمد هذا القس�م عىل مبدأي املس�اواة والعدالة ،وخاصة عدالة التوزيع ،التي ُترسّ خ حق املساواة الجوهرية بني مواطني الدولة ،دون فرق يف العنرص ،الجنس ،القومية ،الوضع االقتصادي وغريها.
] [ 12
واقع النساء العربيات في إسرائيل
.2التعليم لدى النساء العربيات يالحظ يف العقد األخري ارتفاع نس�بة عمالة النس�اء العربيات ،وارتفاع نس�بة املتعلمات بني النساء العامالت. رغم ذلك فثمة ميزتان بارزتان للنس�اء العربيات :مس�توى عمالة متدنية ،ونسبة بطالة أعىل من املعدل العام. هنالك عدة تفسيرات لهذا الواقع :تمركز النس�اء العربيات يف س�وق العمل املحيل ،صعوبة االندماج يف سوق العمل املركزي اإلرسائييل ،نوعية املهن التي تش�غلها النس�اء العربيات ال تس�اهم يف اندماجهن يف سوق العمل املرك�زي ،وش�حة فرص العمل يف البل�دات العربية ) 8.(Semyonov et.al, 1999زي�ادة عىل ذلك ،فإن بنية األرسة العربية ،حيث عدد كبري من األوالد نسبياً ،وانعدام بنية مواصالت عامة مريحة تساعد النساء يف البحث عن عمل داخل بلداتهن أو خارجها ،وخاصة يف البلدات العربية البدوية يف النقب ،تؤثر سلبا ً عىل نسبة العمالة (أبو بكر وغوطليف 9.)2008 ،يشري بعض الباحثني إىل أن النسبة املتدنية لعمالة النساء العربيات هي مؤرش 10 لعدم املساواة يف العمل ،وللتمييز بني اليهود والعرب يف العمل (غرة وكوهن ،2001يشيف وقيرص .)2009 ويشري غرّة وكوهن إىل أن إمكانية عمل العرب ،وخاصة املتعلمون منهم ،يف مهنة تالئم تعليمهم هي أقل بكثري باملقارن�ة م�ع اليهود ،وخاصة لدى البحث ع�ن عمل خارج بلداتهم .لذلك نجد أن مهن�ة التعليم تحتل املكان األسايس يف عمل املواطنني العرب الحاصلني عىل تعليم عال ،ألنه ال يتم قبولهم يف مجاالت عمل أخرى. 2.1تغييرات في التحصيل العلمي إن مساهمة ارتفاع مستوى التعليم لدى النساء العربيات يف ارتفاع مشاركتهن يف سوق العمل وتقليص معدالت الفقر ،هي حقيقة ال خالف عليها .رغم ذلك ،وكما يتضح من نتائج هذا التقرير ،ورغم أن تحسين مس�توى العمل هو رشط حتمي الرتفاع نسبة عمالة النساء العربيات ،فهو ليس رشطا ً كافياً .وذلك ألن مستوى التعليم ليس املعيق املركزي الذي يحول دون اندماج النس�اء العربيات يف س�وق العمل ،وتحسين مستوى التعليم ال يكفل وحده تغيري خصائص تشغيل النساء العربيات .يف القسم التايل من التقرير نستعرض تطورات مستوى تعليم النساء العربيات ،باملقارنة مع مجموعات سكانية أخرى ،مثل الرجال العرب والنساء اليهوديات. منذ أواسط الثمانينيات ومستوى تعليم النساء العربيات يف ازدياد ،وبشكل خاص منذ األلفية الحالية .ففي عام 1998شكلت النساء العربيات الحاصالت عىل أكثر من 13سنة تعليمية ،12%بينما وصلت نسبتهن عام 2010إىل .22%ويف نفس الفرتة تقلص عدد النس�اء العربيات الحاصالت عىل تعليم منخفض ،من 0 Semyonov, Moshe, Noah Lewin-Epstein, and Iris Brahm. 1999. “Changing labor force participa� 8 tion and occupational status: Arab women in the Israeli force,” Work, Employment, and Society, .13(1):117-131 9ابو بدر ،س ،و د .غوطليف“ .2008 .الفقر ،التعليم والعمل ،يف املجتمع العربي البدوي :نظرة مقارنة”ط سلسلة دراسات السياسية .ورقة رقم :6القدس :معهد فان لري. 10غرة ،ر .و ك رفائيلة“ .2001 .الفقر لدى العرب يف إرسائيل ومصادر اال-مساواة بني العرب واليهود” ،فصلية لكلكاله (االقتصاد) ،)4( 48 ،تل-أبيب؛ عريان ،ي .و ن كتسري .2009 .انماط مشاركة العرب يف اسواق العمل يف إرسائيل .سلسة مقاالت ،بنك إرسائيل. ] [ 13
إىل 4س�نوات تعليمية ،حيث انخفضت نس�بة هؤالء من 20.2%عام 1998إىل 13.3%عام .2010لكن رغم هذه التحوالت ،إال أن النس�اء العربيات الحاصالت عىل تعليم متوسط ( 12-11سنة تعليمية) ارتفعت من 27%عام ،1998إىل 34%عام .2010وهي النسبة املوجودة لدى النساء اليهوديات أيضاً. يصف الجدول التايل مستوى التعليم لدى النساء العربيات من العام ،1998و يشري إىل التحسني املتواصل يف مستوى التعليم لديهن. جدول ( :)1مستوى التعليم لدى النساء العربيات ،سنوات )%( 2010 -1998 السنة 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
0 13.9 12.3 12.8 12.4 12.4 11.0 11.2 10.7 10.1 10.4 9.1 9.2 9.6
4-1 6.3 5.8 5.9 5.5 5.5 4.9 5.2 4.3 4.5 3.8 3.8 3.9 3.7
8-5 23.9 23.6 22.0 21.1 21.1 20.6 19.7 18.7 17.6 16.3 16.3 16.6 16.6
10-9 16.3 15.7 16.0 17.0 16.9 15.8 15.4 16.0 16.2 15.3 14.3 13.8 13.7
املصدر :ركاز -بنك املعلومات ،املوقع عىل شبكة االنرتنت www.rikaz.org :
12-11 27.1 29.3 31.0 29.8 29.8 30.4 31.6 31.3 31.3 33.9 35.4 35.6 34.4
15-13 8.6 8.4 8.4 9.2 9.3 11.2 10.6 11.4 11.2 11.2 11.9 11.2 10.9
16+ 3.5 3.4 3.7 4.7 4.7 5.7 6.1 7.1 8.5 8.6 9.1 9.5 10.7
تصف الرسوم البيانية التالية مستوى التعليم لدى النساء العربيات والنساء اليهوديات. ﻋﺮﺏب
رسم بياني ( :)1النساء العربيات حسب مستوى التعليم2010-1998 ، 16 +
11-12
13-15
5-8
9-10
0
1-4
50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
املصدر :ركاز -بنك املعلومات ،املوقع عىل شبكة االنرتنت www.rikaz.org : ﻳﯾﻬﮭﻮﺩد 16 +
13-15
11-12
9-10
] [ 14
5-8
1-4
0
50 45 40 35
5 0
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
العربيات في إسرائيل النساء 2000واقع 1998 1999
رسم بياني ( :)2النساء اليهوديات حسب مستوى التعليم2010-1998 ، 16 +
11-12
13-15
5-8
9-10
ﻳﯾﻬﮭﻮﺩد 0
1-4
50 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
املصدر :ركاز -بنك املعلومات ،املوقع عىل شبكة االنرتنت www.rikaz.org :
تشير املعطيات أعاله ،وباملقارنة مع الرجال العرب والنس�اء اليهوديات ،إىل أن مستوى التعليم لدى النساء العربيات يف حالة تحسن مستمرة .اذ ان فجوات التعليم بينهن وبني الرجال العرب يف حالة تقلص ،وكذلك األمر باملقارنة مع النساء اليهوديات ،مع استمرار تفوق النساء اليهوديات يف هذا املجال. تزيد نسبة النساء العربيات عن نسبة الرجال العرب يف فئة الحاصلني عىل 15-13سنة تعليمية ،وهي الفئة التي يالحظ بها نسبة عمالة عالية للنساء العربيات .،لكن نسبة النساء العربيات يف هذه الفئة ما زالت أقل من نسبة النساء اليهوديات .يشري الرسم البياني ( )3إىل أن نسبة النساء العربيات الحاصالت عىل 15-13 سنة تعلمية كانت يف العام 1998نحو 8.6%من مجمل النساء العربيات ،ويف العام 2010وصلت نسبتهن إىل .10.9%أما نس�بة النس�اء اليهوديات يف هذه الفئة تصل إىل نحو ضعف نس�بة النساء العربيات .هذه الفجوة بني النساء اليهوديات والنساء العربيات لم رَّ تتغي بشكل جدي خالل الفرتة الزمنية .يف العام 1998 كانت النسبة ثالثة أضعاف ،ويف العام 2010وصلت إىل ضعفني ونصف الضعف.
] [ 15
سنة تعليمية حسب القومية والجنس15-13 نسبة الحاصلني عىل:)3( الرسم البياني 40
ﻥ
ییﻥ
ی
35 30 25 20
25.9
23.9
23.3 20.2
15 10.9 10
8.6
5
7.1
10.4
0 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
www.rikaz.org : املوقع عىل شبكة االنرتنت، بنك املعلومات- ركاز:املصدر
فإن، مع ذلك. سنة تعليمية15-13 يالحظ تفوق النساء العربيات عىل الرجال العرب يف الفئة الحاصلة عىل هذه فإن،باملقابل عام1.04 إىل1998 عام1.17 من هذه الفجوة لصالح النساء العربيات تقلصت .2010 .النساء لصالح 0.03 بمقدار تغيرّ ت بشكل،الفجوة يف الوسط اليهودي .،طفيق )%( 2010-1998 ، حسب القومية والجنس، سنة تعليمية15-13 نسبة الحاصلني عىل:)2( جدول
رجال يهود نساء يهوديات رجال عرب نساء عربيات السنة 20.2 23.9 7.1 8.6 1998 21.0 24.4 8.4 1999 6.8 21.2 23.8 7.6 8.4 2000 22.2 24.4 9.3 9.2 2001 ی ییﻥ 2002 22.0 24.1 9.3 ﻥ9.3 22.3 23.9 9.0 11.2 2003 9.5 10.6 2004 22.6 24.6 10.0 11.4 2005 22.9 25.0 9.4 11.2 2006 23.1 24.9 23.6 25.1 9.3 11.2 2007 23.3 25.8 9.5 11.9 2008 23.4 26.1 10.2 11.2 2009 23.3 25.9 10.4 10.9 2010
www.rikaz.org : شبكة االنرتنت املوقع عىل، بنك املعلومات-ركاز :املصدر 16 ] [
20.0
15.8
15.0
10.7 العربيات في إسرائيل واقع النساء 18.2
10.0
8.2
10.4
يف مجال التعليم5.0 ) التحوالت الحاصلة يف مس�توى تعليم الرجال والنس�اء الع�رب4( يبينِّ الرس�م البيان�ي 3.5 0.0 يالحظ.تفوق النساء تشري إىل1 والنسبة األقل من، تشير إىل تفوق للرجال1 النس�بة األكثر من.األكاديمي 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
.تفوق للنساء يف معظم الحاالت (العربيات واليهوديات) عىل الرجال
ونساء رجال ،تعليمية سنة 15-13 عىل الحاصلني بني التناسب :)4( بياني رسم 1.10 1.05
2.5
ی
2.34 2.3
1.00 0.95
2.1
0.96
1.9 1.7
0.90
1.5
0.84 0.85
1.3
0.80
0.83
0.75
0.7
0.90 1.15
1.1
0.97
0.9
0.99
0.5
0.70
1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
www.rikaz.org : املوقع عىل شبكة االنرتنت، بنك املعلومات- ركاز:املصدر
12
والرجاء العرب مع مستوى تعليم النس�اء والرجال اليهود عن تكش�ف املقارنة بني مس�توى تعليم النس�اء
وتكشف املعطيات أن الفجوة بني الرجال من.املجموعتني السكانيتني يف مجال التعليم تقلص الفجوات بني .املجموعتني كانت أكرب من الفجوة بني النساء
لكل أم�رأة يهودية 278 نحو س�نة تعلمية 15-13 الحاصالت عىل كانت النس�بة 1998 يف ع�ام 100 بني
. أمرأة عربية100 يهودية لكل أم�رأة238 بواقع نحو2010 ثم أنخفضت هذه النس�بة عام.أم�رأة عربية وبني الرجال العرب،) النسبة بني النساء اليهوديات وبني النساء العربيات من جهة5( يبني الرس�م البياني تدل عىل1 النس�بة األكثر من. س�نة تعليمية15-13 للفئة الحاصلة عىل،والرجال اليهود من جهة أخرى .تفوق لليهود [ 17 ]
10
عربيات ورجال/ نساء يهوديات- سنة تعليمية15-13 التناسب بني الحاصلني عىل:)5( رس�م بياني عرب/يهود
3.2 5.30
3.0
ﻥ
2.82
4.80
2.8
4.30
4.53
2.78
2.6
3.80
2.4
3.30
2.38
2.80 2.23
2.2
2.24 2.27
2.30
2.32
2.0 1.80
1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
1.8
1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
www.rikaz.org : املوقع عىل شبكة االنرتنت، بنك املعلومات- ركاز:املصدر
ارتفاع.مختلفة صورة نحصل عىل وأكثرتعليمية سنة 16 عىل الحاصلة الفئة فحص الفروق يف لدى نسبة
وباملقارنة مع وأكثر بني تعلمية سنة 16 عىل العربيات االنساء الرجال ،2010-1998 السنوات الحاصالت وخاصة يف، يشير إىل بدء امليل لتقلص الفجوات بني النس�اء والرج�ال العرب،العرب والنس�اء اليهوديات لكن الفروقات الكبرية بني النس�اء العربيات والنس�اء اليهوديات ما زالت قائمة (رس�م بياني.2005 العام س�نة تعليمية بنحو ثالثة16 يف العق�د األخري نالحظ ارتفاع نس�بة النس�اء العربي�ات الحاصالت عىل.)8 اليهوديات نصف نسبة النساء تش�كل نحو لكنها ما زالت،العرب نس�بة تعادلوأصبحت ،أضعاف الرجال سنة تعلمية16 أما يف املجتمع اليهودي فالنسبة بني الرجال والنساء الحاصلني عىل.يف نفس الفئة التعليمية
فقط يف الس�نوات األخرية (رسم العربي املجتمعيف وتم جرس الفجوات.)6 متس�اوية تقريبا ً (رس�م بياني .)7 بياني
ی
ییﻥ
ﻥ
18.2 18.4 18.8 19.3 19.1 19.9 20.7 21.7 22.1 22.5
15.8 16.6 17.6 18.0 17.9 18.9 19.9 20.8 21.7 22.4
8.2 7.4 13 8.1 8.4 8.4 8.6 [ 18 ] 7.8 8.4 8.5 8.9
3.5 3.4 3.7 4.7 4.7 5.7 6.1 7.1 8.5 8.6
واقع النساء العربيات في إسرائيل
جدول ( :)3نسبة الحاصلني عىل 16سنة تعليمية ،حسب القومية والجنس)%( 2010-1998 ، نساء عربيات 3.5 3.4 3.7 4.7 4.7 5.7 6.1 7.1 9.1 8.5 9.5 8.6 9.1 10.7 9.5 10.7
السنة 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
رجال عرب 8.2 7.4 8.1 8.4 8.4 8.6 7.8 8.4 8.5 9.5 8.9 9.7 9.5 10.4 9.7 10.4
رجال يهود نساء يهوديات 18.2 15.8 18.4 16.6 18.8 17.6 19.3 18.0 19.1 17.9 19.9 18.9 20.7 19.9 21.7 20.8 22.1 22.2 21.7 22.5 23.3 22.4 22.9 22.2 23.8 24.3 23.3 24.0 24.3
22.9 23.8 24.0
املصدر :ركاز -بنك املعلومات ،املوقع عىل شبكة االنرتنت www.rikaz.org :
رسم بياني ( :)6نسبة الحاصلني عىل 16سنة تعليمية ،حسب القومية والجنس)%( 2010-1998 ،
ی
ﻥیی
40.0
ﻥ
35.0 30.0 24.0
25.0
24.3
15.8
20.0 15.0
10.7
18.2
10.4
8.2
10.0 5.0
3.5 0.0 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
املصدر :ركاز -بنك املعلومات ،املوقع عىل شبكة االنرتنت www.rikaz.org :
ی
] [ 19
2.5 2.34 2.3 2.1 1.9
3.5 0.0 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
نساء يهود/رجال نساء عرب و / رجال،سنة تعليمية 16 الحاصلني عىل التناسب رسم بياني :)7( بني
2.5
ی
2.34 2.3 2.1 1.9 1.7 1.5 1.3
1.15
1.1
0.97
0.9
0.99
0.7 0.5 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
www.rikaz.org : املوقع عىل شبكة االنرتنت، بنك املعلومات- ركاز:املصدر
تعليمية سنة16 ) الفرق الكبري بني نسبة النساء اليهوديات الحاصالت عىل8( يجس�د الرس�م الياني وأكثر 12
ونالحظ تقلص ه�ذه الفروقات يف الس�نوات األخرية بنحو.الفئ�ةنفس من العربياتالنس�اء نس�بة وبين نالحظ أن الفجوة بني الرجال، باملقابل.2010 يف الع�ام2.27 إىل1998 يف العام4.43 م�ن أي.النص�ف .2.2 بواقع،اليهود والرجال العرب بقيت كما هي تقريبا
عرب/عربيات ورجال يهود/ نساء يهوديات، سنة تعليمية16 التناسب بني الحاصلني عىل:)8( رسم بياني 5.30
ﻥ
4.80 4.30
4.53
3.80 3.30 2.80 2.23 2.30
2.27 2.32
1.80 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
www.rikaz.org : املوقع عىل شبكة االنرتنت، بنك املعلومات- ركاز:املصدر
[ 20 ]
واقع النساء العربيات في إسرائيل
) أن التغيري األكثر أهمية الذي حصل يف املجتمع العربي يف مجال التعليم كان9( يتضح من الرس�م البياني وللدقة فإن التغيري. سنة تعليمية وأكثر16 لدى النساء العربيات الحاصالت عىل2010-2000 يف السنوات ويعود ذلك إىل ارتفاع قابلية النس�اء العربيات عىل مواصلة التعليم.2005-2000 األهم حصل بني األعوام واس�تدخال التبرصات بأن تحسين مس�توى، وازدياد امكانيات التعليم املفتوحة أمامهن،األكاديمي العايل ويس�اهم يف تعزيز مكانته�ن االقتصادية،التعلي�م يوف�ر األدوات ملواجهة بعض املعيقات يف س�وق العمل .واالجتماعية يف الس�نوات، س�نة تعليمية16 وعىل أكثر من،15-13 التناس�ب بني الحاصلني عىل:)9( رس�م بياني )64-15 (أجيال2010-2005 و2005-2000 2.5 13-15
16+
2.0
1.5
1.0
0.5
0.0 00-05
05-10
00-05
05-10
05-10
00-05
00-05
05-10
www.rikaz.org : املوقع عىل شبكة االنرتنت، بنك املعلومات- ركاز:املصدر
ی
[ 21 ]
2.2االكاديم ّيات العرب ّيات إنعكس ارتفاع مس�توى التعليم لدى النس�اء العربيات يف عدد النس�اء الحاصالت عىل لق�ب أكاديمي ،كما يظهر يف الرسم البياني ( .)10ففي األعوام 2010-2005طرأ ارتفاع ملحوظ عىل نسبة النساء الحاصالت على لقب أكاديمي .وكان االرتفاع األكرب بني النس�اء الحاصالت عىل اللق�ب األول ،كما طرأ ارتفاع عىل عدد الفتيات الحاصالت عىل ش�هادة البجروت .كما نش�اهد يف نفس الفرتة ارتفاع عدد الرجال العرب الحاصلني عىل شهادة البجروت والحاصلني عىل لقب أكاديمي (رسم بياني .)11 رسم بياني ( :)10توزيع النساء العربيات حسب الشهادة 2010-2005 45 2010
2005 40 35 30 25 20 15 10 5 0
من
املصدر :ركاز -بنك املعلومات ،املوقع عىل شبكة االنرتنت www.rikaz.org :
45 2010
2005
40 35 30
] [ 22
25 20 15 10
واقع النساء العربيات في إسرائيل
2010-2005 توزيع الرجال العربيات حسب الشهادة:)11( رسم بياني
45 2005
2010
40 35 30 25 20 15 10 5 0
www.rikaz.org : املوقع عىل شبكة االنرتنت، بنك املعلومات- ركاز:املصدر
ملحوظ يف نسبة النساء تس�جيل ارتفاع تم 2010-2005 ) إىل أنه بني السنوات12( يشير الرس�م البياني
ً ارتفاعا الثاني اللقب الحاصالت عىل نسبة نالحظ كما.األول الحاصالت اليهوديات ويف يف ً طفيفا اللقب عىل يملكن شهادة اللواتي ال كما طرأ تراجع يف نسبة النساء اليهوديات.البجروت نسبة الحاصالت عىل شهادة
. أو اللواتي يملكن شهادة انهاء املرحلة الثانوية فقط،بجروت
15 2010-2005 الشهادة توزيع النساء اليهوديات حسب:)12( رسم بياني 30 2005
2010
25 20 15 10 5 0
من
www.rikaz.org : املوقع عىل شبكة االنرتنت، بنك املعلومات- ركاز:املصدر
[ 23 ]
ﺡیﻡ
2.3مستويات التعليم حسب الجيل فحص توزيع مس�تويات التعليم حس�ب العمر (النتائج يف الرس�م البياني )13يُشري إىل أن ارتفاع مستوى تعلم النس�اء العربيات س�وف يتعزز يف السنوات القادمة ،وسوف تتسع الفجوة بني النساء والرجال العرب لصالح النس�اء ،كما س�يتم تقلي�ص الفجوة بني النس�اء العربيات والنس�اء اليهوديات .حي�ث يتضح من املعطي�ات أن الفج�وة بني الرجال والنس�اء العرب الحاصلني عىل اللقب األول ،م�ن الفئة العمرية ،34-25 وصلت يف العام 2010إىل 50%لصالح النس�اء ،وأنه تم تقليص الفجوة بني النساء العربيات واليهوديات من 2.66ضعفا ً يف العام ،2005إىل 1.68ضعفا ً يف العام .2010يف حال استمرار هذه امليل ،فسوف يطرأ تغيري دراماتيكي يف مش�اركة النساء العربيات يف س�وق العمل ،ويف مكانتهن االقتصادية االجتماعية داخل املجتمع الفلس�طيني .مع ذلك ،فإن هذا التحوّل مرشوط بتغيري تشكيلة تخصصات تعلّم النساء العربيات، يف املرحلتني الثانوية واألكاديمية. رسم بياني ( :)13الحاصلون عىل اللقب األول ،من الفئة العمرية ،34-25حسب القومية والجنس
40
35 33.2 28.0
30 25
21.0
21.5 19.7
20 15
13.3
10.5 10 9.0 5 0
2010
2009
2008
2007
2006
2005
املصدر :ركاز -بنك املعلومات ،املوقع عىل شبكة االنرتنت www.rikaz.org :
] [ 24
25
واقع النساء العربيات في إسرائيل
سنوات التعليم عدد ناحية من الرجال العرب تفوق النساء العربيات عىل أن يشير الرس�م البياني ( )14إىل
قائم أساس�ا ً 10.9%( 44عام تختفي تقريبا ً يف جيل يف الجيل الش�اب ،وحتى الجيل .34لكن هذه الفجوة
لصالح الرجال .باملقابل ،ومنذ العام تتس�ع لدى الرجال و 9.5%لدى النس�اء) ،ويف األجيال األكرب الفجوة 2005 نالحظ اتساع الفجوة لصالح النساء اليهوديات ،وخاصة يف األجيال الشابة (رسم بياني .)16
رسم بياني ( :)14العرب الحاصلون عىل اللقب األول حسب الفئة العمرية والجنس 2010
2010
2005
25
2005
20
15
10
5
0 65+
55-64
45-54
35-44
25-34
15-24
املصدر :ركاز -بنك املعلومات ،املوقع عىل شبكة االنرتنت www.rikaz.org :
17 يُبينّ الرس�م البياني ( )15نس�ب النس�اء والرجال العرب الحاصلني عىل اللقب األول حسب الجيل .يتضح من املعطيات تفوق النس�اء يف األجيال الش�ابة (عالقة أقل من ،)1ويف األجيال األكرب ينتقل التفوق للرجال (عالقة أكثر من .)1
] [ 25
ﺱ التناسب بني النساء والرجال العرب الحاصلني عىل اللقب األول حسب الجيل:)15( رسم بياني 2005
5.0
2010 4.5
4.5 4.0
3.6
3.5
3.5 3.0
2.7 2.6
2.5 2.0
1.7
1.5
1.1 1.2 0.9
1.0 0.5
0.7
0.2 0.3
0.0 15-24
25-34
35-44
45-54
55-64
65+
www.rikaz.org : املوقع عىل شبكة االنرتنت، بنك املعلومات- ركاز:املصدر
نالحظ نزعة تقليص فجوات التعليم بني النساء العربيات والرجال العرب يف األجيال الشابة وبني الحاصلني . بدأت تحصل فجوة لصالح النساء العربيات،34-25 ويف الفئة العمرية،2010 يف العام.عىل لقب أكاديمي يف األجيال املتقدمة ما زالت الفجوة لصالح. كانت الفجوة لصالح الرجال العرب كبرية2005 فحت�ى الع�ام عىل، فسوف ينتقل التفوق، لكن إذا استمرت نزعة تفوق النساء العربيات يف األجيال الشابة،الرجال العرب . لصالح النساء يف هذه الفئة العمرية،املدى البعيد
النس�اء النس�اء العربيات والنس�اء اليهوديات يتضح وجود فجوة لصالح املتعلقة يف لدى مقارنة املعطيات يف الس�نوات األخيرة نالحظ تقلص هذه.املتقدمة وخاصة يف األجيال،اليهودي�ات بخصوص اللق�ب األول
يف، كانت الفجوة لصالح النس�اء اليهوديات الحاصالت عىل اللقب األول2005 يف العام.باس�تمرار الفجوة أكرب بـ 64-55 األجيال بمقدار54-45 األجي�ال ويف ،2.7 ،34-25 العمرية الفئ�ة كانت ويف ،7.0 . بمقدار
حيث تقلصت هذه الفجوة.الفجوة بشكل ملحوظ تم تقليص هذه2010 ويف العام،باملقابل .مرة 20 لدى وصلت64-55 ويف األجيال،3.3 وصل�ت إىل54-45 ويف األجيال،1.7 لتصل إىل،34-25 الفئ�ة العمري�ة تش�هد هذه املعطيات عىل زيادة اس�تعداد النساء العربيات للحصول.)16 (أنظروا الرس�م البياني7.5 إىل 18 [ 26 ]
في إسرائيل العربيات واقع النساء
وتحسني مكانتهن االقتصادية األمر الذي يعترب بمثابة بطاقة دخولهن إىل سوق العمل،عىل تعليم أكاديمي كيف يساهم تحسني مستوى تعليم النساء العربيات يف تحسني مكانتهن: لكن السؤال املطروح.االجتماعية . ويف تقليص معدالت الفقر لدى املجتمع العربي،يف سوق العمل التناسب بني النساء اليهوديات والعربيات الحاصالت عىل اللقب األول:)16( رسم بياني 2005
2010
30 25 19.8 20 15 10
7.5
7.0
5
2.7 0.8 0.6
1.7
2.9 2.6
8.4 6.6
3.3
0 15-24
25-34
35-44
45-54
55-64
65+
www.rikaz.org : املوقع عىل شبكة االنرتنت، بنك املعلومات- ركاز:املصدر
لدى الحاصلني على اللقب الثان�ي باملقارنة مع العام 2010 تشير املعطي�ات إىل حص�ول تغيري يف الع�ام نالحظ 2010 العام ويف ،جميع األجيال العرب الرج�ال لصالح الفجوة كانت2005 فف�ي .2005 يف العام يف األجيال املتقدم�ة ما زالت الفجوة.35-25 تفوق�ا طفيفا للنس�اء العربيات الش�ابات من الفئة العمري�ة مما يعني أن التقدم يف العمر يزيد من صعوبة النس�اء املتعلمات مواصلة تعليمهن.لصال�ح الرجال العرب بناء عىل املعطيات الواردة. ويف نف�س الوقت العمل، وخاصة أنهن مضطرات لرعاية األطفال،للق�ب الثاني وس�وف يزداد عدد النساء العربيات الحاصالت، من الواضح أن هذه النزعة س�وف تتغيرّ يف املس�تقبل،هنا .الثاني عىل اللقب
[ 27 ]
19
نساء ورجال عرب حسب الجيل، الحاصلون عىل اللقب الثاني:)17( رسم بياني 10 2005
9
2010
2005
2010
8 7 6 5 4 3 2 1 0 15-24
25-34
35-44
45-54
55-64
65+
www.rikaz.org : املوقع عىل شبكة االنرتنت، بنك املعلومات- ركاز:املصدر
)18( يتضح من الرس�م البياني . ً يف املجتمع اليهوديأيضا تفوق النس�اء الش�ابات من ناحية التعليم قائم
عىل وذلك ،اللقب الثاني مقارنة مع الرجال اليهود النس�اء اليهوديات الحاصالت وجود فجوة كبرية لصالح
اس�تمرار هذه.هذه الفجوة كلما ارتفعنا يف الجيل كلما تقلصت، مع ذلك.2010 ويف العام 2005 العام يف .مستويات التعليم جميع النزعة عىل املدى البعيد يعني استمرار اتساع الفجوة لصالح النساء عىل
[ 28 ]
واقع النساء العربيات في إسرائيل
النساء والرجال اليهود حسب الجيل، الحاصلون عىل اللقب الثاني:)18( رسم بياني
20.0 18.0
2005
2010
2005
2010
16.0 14.0 12.0 10.0 8.0 6.0 4.0 2.0 0.0
15-24
25-34
35-44
45-54
55-64
65+
www.rikaz.org : املوقع عىل شبكة االنرتنت، بنك املعلومات- ركاز:املصدر
مقارنة مع وضع،اس�تعرضنا يف هذه القس�م تطور مستويات التعليم لدى النساء العربيات يف العقد األخري تشري املعطيات يف هذا السياق إىل تحسن ملحوظ يف التحصيل األكاديمي.الرجال العرب والنساء اليهوديات ارتفاع يف نسبة النساء الحاصالت عىل اللقب األول،فنالحظ ارتفاع يف مستوى التعليم . العربيات النساء لدى ً بل س�جلن تفوقا يف، ونجحت النس�اء العربيات يف جرس الفجوة بينهن وبني الرجال العرب.واللقب الثاني فإن الفجوة بينهن وبني النساء لكن رغم هذا التحس�ن املس�تمر.التعليم يف األجيال الش�ابةمقاييس جميع . ما زالت قائمة، يف معظم مقاييس التعليم،اليهوديات ترجمة تحسني تحصيلهن يف مجال التعليم إىل هل استطاعت النس�اء العربيات :نفسه الس�ؤال الذي يطرح تحسن يف مؤرشات املشاركة يف سوق العمل؟
ﻡ
[ 29 ]
.3النساء العربيات في سوق العمل س�اهم االرتفاع املتواصل يف مس�توى تعليم النساء العربيات ،كما يبدو ،يف ارتفاع نسبة مشاركتهن يف سوق العمل ،ويف تحسني مكانتهن يف العمل .ففي العام 1998وصلت نسبة عمالة النساء العربيات إىل ،17.9% ويف الع�ام 2000ارتفع�ت إىل ،19.1%ويف العام 2005وصلت إىل ،20.9%ويف العام 2010ارتفعت إىل ،26.4%أي بارتف�اع نح�و 8%يف العقد األخري .مع ذلك ،فإن نس�بة عمالة النس�اء العربيات ما زالت أقل بكثري من نس�بة عمالة النس�اء اليهوديات ،وما زالت مكانتهن يف العمل متدنية باملقارنة مع مكانة النس�اء اليهوديات .وباملقارنة مع ارتفاع نسبة عمالة النساء العربيات ،نالحظ تراجع يف نسبة عمالة الرجال العرب. حيت تراجعت النسبة يف العام 1998من 66.4%إىل 63.6%يف العام .2010ونالحظ ارتفاع نسبة عمالة النس�اء اليهوديات من 60.8%يف العام 1998إىل 69.5%يف العام .2010ونجد أن نس�بة عمالة الرجال اليهود يف العام 1998وصلت اىل ،67%وارتفعت يف العام 2010إىل ( 69%أنظروا الرسم البياني .)19
رسم بياني ( :)19املشاركة يف سوق العمل يف السنوات 2010-1998حسب القومية والجنس
80
70 60 50 40 30 20 10 0 2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
املصدر :ركاز -بنك املعلومات ،املوقع عىل شبكة االنرتنت www.rikaz.org :
ً
العمرية .فلق�د طرأ التغيري مماثال ل�دى جميع الفئات االرتفاع يف نس�بة عمالة النس�اء العربي�ات لم يكن املتعلمات .تأثرت لدى األكرب سنا ً وغري بينما حصل تراجع ً يف نسبة العمالة األسايس لدى الشابات املتعلمات، هذه النزعات بش�كل كبري من فرص العمل املتوفرة للنس�اء العربيات ،والتي سوف نتطرق إليها يف األقسام ] [ 30
ﻡﺡﻡ
واقع النساء العربيات في إسرائيل
التالية ،كما تأثرت من تركيبة قوى العمل لدى النساء العربيات يف العقد املايض. 3.1المشاركة في القوى العاملة حسب مستوى التعليم نالحظ تغيريا عىل تركيبة قوى العمل لدى النساء العربيات (مجمل النساء العربيات من الفئة العمرية -15 ،)65يف العقدين األخريين .حيث نالحظ انخفاضا يف نس�بة عمالة النساء العربيات الحاصالت عىل مستوى تعليمي منخفض ،مقابل ارتفاع ملحوظ يف نس�بة عمالة النس�اء العربيات الحاصالت عىل تعليم عا ٍل .فلقد انخفضت نس�بة عمالة النس�اء العربيات الحاصالت عىل 8س�نوات تعليمية من 30%يف العام 1998إىل 20%يف العام ،2010مقابل ارتفاع نسبة عمالة النساء الحاصالت عىل 13سنة تعليمية من 11%يف العام 1998إىل 22%يف العام ( 2010جدول .)4
جدول ( :)4تركيبة القوى العاملة حسب التعليم :نساء عربيات سنوات التعليم 4-1 8-5 10-9 12-11 15-13 16+
1998 6.3 23.9 16.3 27.1 8.6 3.5
2000 5.9 22.0 16.0 31.0 8.4 3.7
املصدر :ركاز -بنك املعلومات ،املوقع عىل شبكة االنرتنت www.rikaz.org :
2005 4.3 18.7 16.0 31.3 11.4 7.1
2010 3.7 16.6 13.7 34.4 10.9 10.7
ينعكس تحسين مس�توى تعليم النس�اء العربيات عىل تركيبة النساء املشاركات يف س�وق العمل (العمالة والبطالة) .وتشير املعطيات إىل ارتفاع تمثيل النس�اء العربيات املتعلمات يف قوى العمل .أي ،أن مس�توى التعلي�م العايل يزيد من فرص النس�اء العربي�ات يف العمل .ففي العام 2010كان أكثر من نصف النس�اء العربيات املشاركات يف سوق العمل من الحاصالت عىل أكثر من 13سنة تعليمية ،مقابل 44.5%يف العام .1998وهذا يعني ارتفاع بنس�بة 6%خالل العقد األخري (جدول .)5يعود هذا االرتفاع بش�كل مبارش إىل فرص العمل املتوفرة للنساء العربيات. جدول ( :)5تركيبة املشاركة يف قوى العمل حسب التعليم :نساء عربيات سنوات التعليم 4-1 8-5 12-9 13+
1998 2.4 8.9 44.1 44.5
1999 1.3 10.1 43.4 45.11
املصدر :ركاز -بنك املعلومات ،املوقع عىل شبكة االنرتنت www.rikaz.org :
] [ 31
2005 2.1 10.5 34.87 52.5
2010 1.4 7.6 38.13 52.8
يشير فحص نس�بة املشاركة يف القوى العاملة حسب مس�توى التعليم إىل أن ارتفاع مستوى التعليم يؤدي إىل ارتفاع مشاركة النساء يف سوق العمل .ففي العام 2010كانت نسبة عمالة النساء العربيات الحاصالت عىل تعليم متدن 11%فقط .ويتضح أن 26%من بني الحاصالت عىل شهادة بجروت و 26%من النساء غير الحاصالت عىل هذه الش�هادة قد ش�اركن يف قوى العمل .أما لدى النس�اء العربي�ات الحاصالت عىل ش�هادات أعىل من شهادة البجروت (ليست لقبا أكاديميا) ،فقد ارتفعت نسبة مشاركتهن يف القوى العاملة إىل ،63%كما ارتفعت نس�بة عمالة النس�اء الحاصالت عىل لقب أكاديمي أول إىل .80.7%ويالحظ ارتفاع نس�بة عمالة النس�اء الحاصالت عىل لقب أكاديمي أعىل من اللقب األول إىل .90%لكن املشكلة هي أن نسبة النس�اء العربيات الحاصالت على لقب أكاديمي أعىل من اللقب األول من مجمل النس�اء العربيات ما زالت منخفضة ( 22%فقط يف العام .)2010لذلك يمكننا االفرتاض أن نس�بة املش�اركة العالية لدى هذه الفئة من النس�اء تعود إىل انعدام املنافس�ة الجدية ،أو بس�بب البطالة املقنَّعة ،أو بسبب العمل يف مهن ال تناسب مستوى تعليم هؤالء النساء. تعادل (تقريباً) نس�بة مش�اركة النس�اء العربيات املتعلمات يف س�وق العمل نس�بة املش�اركة لدى النساء اليهوديات ولدى الرجال اليهود والرجال العرب .املش�كلة األساس�ية هي أن املش�اركة املتدنية جدا ً للنس�اء العربي�ات الحاصالت عىل تعليم منخفض ،وذلك باملقارنة مع النس�اء اليهوديات و الرجال اليهود والعرب. لذلك ثمة حاجة إىل تحسين مس�توى تعليم النس�اء العربي�ات وخلق فرص عمل لغير املتعلمات .يف العام 2010وصلت نس�بة عمالة النس�اء العربيات ممن لم ينهني التعليم فوق الثانوي اىل ،11%مقابل 8.5% يف العام .2005بينما كانت نسبة عمالة النساء اليهوديات الحاصالت عىل نفس املستوى التعليمي يف نفس الع�ام .31%أما نس�بة عمال�ة الرجال العرب من نفس املس�توى التعليمي كان�ت ،52.5%ولدى الرجال اليه�ود .41.9%يف حني وصلت نس�بة عمالة النس�اء العربيات يف العام 2010الالت�ي أنهني التعليم فوق الثانوي ،26%مقال 22.4%يف العام .2005وكانت نس�بة عمالة النساء اليهوديات الحاصالت عىل نفس املستوى التعليمي نحو ،69%ولدى الرجال العرب نحو ،76.5%ولدى الرجال اليهود نحو .72% جدول ( :)6املشاركة يف قوى العمل حسب الشهادة رجال عرب الشهادة 2010 2005 شهادة ابتدائي او اعدادي 52.5 52.1 76.5 73.9 شهادة ثانوية 62.4 60.9 بجروت 84.7 78.5 اقل من لقب اول 89.0 85.1 لقب اول 90.7 95.1 لقب ثاني فما فوق
نساء عربيات 2010 2005 11.0 8.5 25.9 22.4 26.5 22.2 63.0 60.1 80.7 78.5 89.8 89.4
املصدر :ركاز -بنك املعلومات ،املوقع عىل شبكة االنرتنت www.rikaz.org :
] [ 32
رجال يهود 2010 2005 41.9 42.3 72.0 73.0 61.7 60.3 85.8 84.0 89.4 88.4 91.8 90.9
نساء يهوديات 2010 2005 30.6 31.1 68.8 65.6 67.3 64.8 79.2 78.3 84.9 85.2 87.8 86.5
واقع النساء العربيات في إسرائيل
الرسم البياني. فإن نسبة عمالة النساء العربيات يف ارتفاع متواصل، وبشكل عام،مقارنة مع الرجال العرب بينما يتضح أن نسبة املشاركة بني الرجال اليهود والنساء اليهوديات،) يشري إىل هذا االرتفاع املتواصل20( حيث يوفر سوق العمل اليهودي، يعود ذلك إىل نسبة العمالة العالية لدى النساء اليهوديات.ًلم تتغيرّ تقريبا .األدوات واآلليات الرضورية لدمج النساء يف العمل ) التناسب بني املشاركني واملشاركات يف قوى العمل (اليهود والعرب:)20( رسم بياني 4.5
4.0 3.5 3.0 2.5 2.0 1.5 1.0 0.5 0.0 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
www.rikaz.org : املوقع عىل شبكة االنرتنت، بنك املعلومات- ركاز:املصدر
الجيل المشاركة في القوى العاملة حسب3.2 ﺡﻡ ثمة فروقات حس�ب الفئة،إضافة إىل الفروقات يف نس�بة عمالة النس�اء العربيات حس�ب مس�توى التعليم وتشير املعطيات إىل. أي أن التغيرّ ات يف مس�توى العمالة لم تكن متماثلة يف جميع الفئات العمرية.العمرية ً أن ارتفاع نسبة العمالة كانت أساسا تراجع يف نسبة العمالة لدى كبريات بينما يالحظ،لدى صغريات السن .املتعلمات السن غري
كانت أقل باملقارنة مع املجموعات2000 ) أن نسبة عمالة النساء العربيات يف العام21( يشري الرسم البياني نسبة انخفضت حيث 44 فوق جيل العربيات لدى النساء وخاصة ،العمرية جميع األخرى من ،سنة الفئات ،املتقدمة األجيال لدى العرب الرجال عمالة نس�بة يف تراجع يالحظ كما .كبري بش�كل العمل يف مش�اركتهن ويالحظ أن نس�بة عمالة النس�اء اليهودي�ات يف هذه الفئة.54-45 ويالح�ظ الرتاجع ل�دى الفئة العمرية [ 33 ]
العمرية أعىل من نس�بة عمالة الرجال والنساء العرب .أما نس�بة عمالة الرجال اليهود فهي األعىل .قد يعود س�بب انخفاض عمالة النس�اء والرجال العرب يف أجيال متقدمة إىل نوعية املهن والفروع االقتصادية التي يعملون فيها ،والتي س�يتم اس�تعراضها الحقاً .فمجاالت عمل أفراد املجتمع العربي ال تس�اهم يف استمرار عمل الرجال والنس�اء يف أجيال متقدمة .ونالحظ أيضا ً اس�تمرار تراجع نسبة عمالة النساء والرجال العرب يف األجيال املتقدمة ،مقارنة مع الرجال والنس�اء اليهود ،يف العام ( 2005رس�م بياني .)22باملقابل ،تشري معطيات العام 2010إىل تغيري معني يف أنماط مش�اركة النس�اء العربيات .حيث نالحظ مش�اركة النس�اء العربيات يف العمل من جميع األجيال ،وذلك باملقارنة مع األعوام 2000و 2005ويف جميع الفئات العمرية. أي أن النس�اء العربي�ات يبقني يف س�وق العم�ل فرتات أطول .قد يع�ود ذلك إىل انضمام النس�اء العربيات املتعلمات إىل فروع اقتصادية ومهن متنوعة. رسم بياني ( :)21املشاركة يف القوى العاملة حسب القومية ،الجنس والجيل ،لعام 2000
100
90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 )(55-64
)(45-54
)(35-44
)(25-34
)(15-24
املصدر :ركاز -بنك املعلومات ،املوقع عىل شبكة االنرتنت www.rikaz.org :
100 90 80
] [ 34
70 60 50 40
0 (15-24)
(25-34)
واقع النساء العربيات في إسرائيل
(35-44)
(45-54)
(55-64)
2005 لعام، الجنس والجيل، القومية املشاركة يف القوى العاملة حسب:)22( رسم بياني
100
90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 (15-24)
(25-34)
(35-44)
(45-54)
(55-64)
www.rikaz.org : املوقع عىل شبكة االنرتنت، بنك املعلومات- ركاز:املصدر
2010 لعام، الجنس والجيل،املشاركة يف القوى العاملة حسب القومية :)23( رسم بياني 100
26
90
80 70 60 50 40 30 20 10 0 (15-24)
(25-34)
(35-44)
(45-54)
(55-64)
www.rikaz.org : املوقع عىل شبكة االنرتنت، بنك املعلومات- ركاز:املصدر
[ 35 ]
ی
جدول ( :)7مشاركة النساء العربيات يف العمل حسب الجيل الفئة العمرية 24-15 34-25 44-35 54-45 64-55
1995 19.8 25.3 22.0 13.7 5.3
2000 17.6 27.0 21.4 10.5 2.3
املصدر :ركاز -بنك املعلومات ،املوقع عىل شبكة االنرتنت www.rikaz.org :
2005 12.3 29.6 28.8 19.9 6.5
2010 15.6 39.7 33.6 27.4 8.4
تشير املعطيات إىل أن االرتفاع األهم يف مش�اركة النس�اء العربيات يف القوى العاملة ،يف الفرتة بني -1995 ،2010كان�ت بني الفئة العمرية .54-25ففي الفئة العمرية 34-25ارتفعت نس�بة العمالة من 25%يف الع�ام 1995إىل 40%يف الع�ام 2010؛ ويف الفئة العمري�ة 44-35ارتفعت من 22%يف العام 1995إىل 33.6%يف الع�ام 2010؛ ويف الفئ�ة العمرية 54-45ارتفعت م�ن 13.7%يف العام 1995إىل 27.4%يف العام .2010يشير هذا االرتفاع يف نس�بة العمالة لدى جميع الفئات العمرية إىل اس�تعداد وقابلية النس�اء العربيات للمش�اركة يف الق�وى العاملة ،وإىل ازدياد فرص االس�تقرار ضمن الق�وى العاملة .هذا ويالحظ تراج�ع يف نس�بة العمالة لدى الفئ�ة العمرية ،24-15وهذا بس�بب ارتفاع مس�توى التعليم لدى النس�اء العربيات ،واختيار مواصلة التعليم العايل قبل االلتحاق يف سوق العمل .وثمة انخفاض كبري يف نسبة العمل أيضا ً لدى األجيال املتقدمة ( 55عاما ً وأكثر) ،ففقط 8.4%من النس�اء العربيات يف هذا الجيل ش�اركن يف سوق العمل يف العام ،2010مع العلم أن نسبتهن ارتفعت منذ العام 1995بنحو .50% رسم بياني ( :)24مشاركة النساء العربيات يف سوق العمل 2010-2000 ،
2005
2010
45
2000
40 35 30 25 20 15 10 5 0
)(55-64
)(45-54
)(35-44
)(25-34
)(15-24
املصدر :ركاز -بنك املعلومات ،املوقع عىل شبكة االنرتنت www.rikaz.org :
ﻡی ] [ 36
واقع النساء العربيات في إسرائيل
3.3مجاالت عمل النساء العربيات ،الفروع االقتصادية والمهن تتأثر عمالة النساء العربيات بنوعية أعمالهن ،هذا ما يتضح من فحص املعطيات حسب الفروع االقتصادية وحس�ب نوعية املهن .هذا التوزيع ليس عشوائياً ،وهو يُح ّدد بدرجة كبرية حسب ميزات سوق العمل املحيل اإلثني ،الذي يشكل نوعا ً من “الجَ يب التشغييل” للنساء العربيات ،وبناء عىل احتياجات سوق العمل املركزي اليهودي يف إرسائيل .يساعد النظام االقتصادي يف السوق املحيل اإلثني عىل تطوير االقتصاد املحيل ،التجارة والخدمات .يتس�م الس�وق املحيل العربي بع�دم التصنيع وبعدم وجود قطاع خ�اص متطور وحديث الذي يمكن أن يس�تجيب للطلب املحيل للعمل .عاد الس�وق املحيل ،حتى اآلن ،بالفائدة عىل أصحاب التعليم العايل وعىل النس�اء ،وخاصة يف مجال الخدمات العامة .تفضل النس�اء العربيات العمل قريبا ً من مكان الس�كن، وعدم الخروج من مكان س�كناهن يف محاولة لالندماج يف س�وق العمل املركزي .أن رغبة النس�اء العربيات يف االندم�اج يف العمل من جهة ،والحفاظ عىل وظائفهن التقليدية كأمهات وزوجات من جهة أخرى ،يُقلّص خي�ارات العمل املتاحة والفروع املهنية ،مما يركزهن يف “ملجأ التش�غيل” الذي يوفره س�وق العمل املحيل اإلثني .كما تعيق صعوبات املواصالت اندماج النس�اء يف س�وق العمل ،املحيل واملركزي عىل حد س�واء .هذا إضافة إىل مظاهر التمييز والعنرصية تجاه املجتمع العربي يف سوق العمل املركزي ،األمر الذي يحوّل العمل إىل تجربة صعبة .النس�اء العربيات يتأثرن بما يحدث يف س�وق العمل املحيل ،والذي يتأثر بدوره بما يحدث يف سوق العمل القطري. ً لق�د تمتع�ت النس�اء العربيات ،حت�ى اآلن بمكانة عمل أكثر احرتاما يف س�وق العمل املحيل مما يف الس�وق املركزي حيث يتم التمييز ضدهن هناك لكونهن عربيات (.)Lewin-Epstein & Semyonov, 1990 لكن املردود املايل يف السوق املحيل غري الئق .فالنساء املتعلمات يشغلن وظائف عديدة يف القطاع العام املحيل، ويف مج�ال الخدم�ات العامة ،وتزداد مش�اركتهن يف املهن األكاديمية ،ويف املهن الح�رة ويف مجال الخدمات الش�خصية .ونسبة قليلة فقط من النساء العربيات يندمجن يف األعمال الصناعية .لقد طرأت هذه التحوالت بالتزامن ،وبش�كل تدريجي ،مع ارتفاع مس�توى تعليم النس�اء العربيات .فقد كان معدل مش�اركتهن يف العم�ل يف الع�ام 2009نح�و ،23%ويف العام 2010ارتفع إىل .28%يعود هذا االرتفاع إىل خروج نس�اء غري متعلمات من س�وق العمل ،زيادة املنافس�ة بني النساء املتعلمات عىل العمل يف السوق املحيل ،واستمرار صعوبات االندماج يف سوق العمل املركزي.
] [ 37
3.3.1املشاركة حسب الفروع االقتصادية جدول ( :)8العمل حسب الفروع االقتصادية – النساء العربيات الفرع االقتصادي الزراعة االنشائات الصناعة التحويلية والتعدين واملحاجر املياه والكهرباء الوساطة املالية تجارة الجملة والتجزئة واصالح املركبات الفنادق واملطاعم النقل والتخزين واالتصاالت االنشطة العقارية والتجارية االدارة العامة التعليم الخدمات الصحية الخدمات العامة خدمات االرسة +غري معرف
1995 2.2 1.2 16.8 5.6 6.6 1.8 1.1 1.3 2.3 26.0 12.0 5.0 8.0
1998 3.7 1.7 15.0 0.1 1.3 11.1 1.7 0.3 4.4 2.6 31.3 20.9 2.7 3.0
2000 1.9 1.0 16.1 0.1 1.1 14.8 3.3 1.6 5.4 3.6 30.7 15.4 2.7 2.0
2010 2.6 0.4 7.9 0.1 1.4 12.2 3.5 3.2 7.9 1.0 35.4 17.8 3.6 2.3
املصدر :ركاز -بنك املعلومات ،املوقع عىل شبكة االنرتنت www.rikaz.org :
توضح معطيات عمل النساء العربيات حسب الفروع االقتصادية أسباب استقرار نسبة مشاركتهن يف سوق العمل .وس�وف تتضح الصورة أكثر لدى عرض معطيات تش�غيل النساء حسب املهن .تشري معطيات عمل النساء العربيات حسب الفروع االقتصادية إىل حدوث تغيري جديّ يف أنماط عمل النساء العربيات .ففي حني ش�كل فرع الصناعة يف العام 1995مكانا ً مركزيا ً لعمل النس�اء العربيات ،إضاف�ة إىل التعليم ،والخدمات الصحية والرعاية االجتماعية ( 55%من مجمل النساء العربيات عملت يف هذه الفروع) ،إال أن هذه الصورة قد تغيرّ ت عىل مر الس�نني .حيث نالحظ تراجعا كبريا يف عمل النس�اء يف الفروع الصناعية ( 7.9%يف العام ،)2010وارتفاع�ا كبريا يف نس�بة عمالة النس�اء العربي�ات يف فرع التعليم (ارتفاع بنح�و 10%من العام 1995وحت�ى العام ،)2010إضافة إىل ارتفاع معتدل يف مج�ال الخدمات الصحية والخدمات االجتماعية. كما طرأ ارتفاع طفيف يف نس�بة عمالة النس�اء يف الفروع التي ال ُت ّ ش�غل نساء عربيات بشكل تقليدي ،مثل التجارة بالجملة واملفرق ،فقد تضاعفت نسبة النساء العربيات يف هذه الفروع .يعود ذلك إىل ازدياد املراكز التجارية والخدماتية يف البلدات العربية بعد العام ،2000وإىل دخول نس�اء عربيات غري متعلمات إىل هذه الفروع .كما يالحظ ارتفاع يف نس�بة عمالة النس�اء يف فروع مثل خدمات الطعام واملواصالت .ومن الجدير مالحظة االرتفاع الحاد يف نس�بة عمالة النس�اء العربي�ات يف فروع الخدمات التجاري�ة ،حيث ارتفعت من 1.3%يف العام ،1995إىل نحو 8%يف العام .2010تشهد هذه التحوالت عىل االستعداد الكبري لدى النساء العربي�ات للعم�ل يف فروع جديدة غري تقليدية .ونجد هذا االس�تعداد لدى النس�اء العربيات غري املتعلمات (وخاصة يف مجال الخدمات التجارية) ،ولدى النس�اء الحاصالت عىل تعليم عا ٍل (يف فروع خدمات األعمال، التأمني والخدمات التجارية). ] [ 38
واقع النساء العربيات في إسرائيل
النساء العربيات حسب الفرع االقتصادي رسم بياني ( :)25تشغيل 2010
2000
1998
40
1995
35 30 25 20 15 10 5 0
ﺱ ﺥ
ﺹ ﺱ ﺕ ﺕ
www.rikaz.org املصدر :ركاز -بنك املعلومات ،املوقع عىل شبكة االنرتنت :
تشير املعطيات إىل وجود فروق يف أنماط عمل النس�اء العربيات وأنماط عمل النساء اليهوديات .ففي حني تعمل أكثر من نصف النساء العربيات يف مجال التعليم والخدمات الصحية ( ،)53%لدى إضافة العامالت يف مجال الخدمات التجارية تصل النسبة إىل نحو ،65%نجد أن النساء اليهوديات مو ّزعات عىل عدة فروع. أي أن الفرق ليس فقط يف نس�بة العمالة ،بل أيضا ً يف30أنماط العمل حس�ب الفروع االقتصادية واملهن .ففي العام ،2010كانت عمالة النساء اليهوديات يف الفروع التي تعترب “نسائية” ،مثل الرتبية ،19%والخدمات الصحي�ة ،16.4%إضافة إىل تمثيل كبير يف الفروع االقتصادية الحديثة والجدي�دة ،مثل خدمات األعمال ،13.6%املص�ارف والتأمين ،5.5%االدارة العام�ة ،5.2%التج�ارة بالجملة واملف�رق .11.8%توزيع مجاالت التش�غيل يقلل من املخاطر االقتصادية لدى النساء اليهوديات ،بحيث يقلل من تأثرهن يف التغيرّ ات واألزمات التي قد تلحق بفروع عمل معينة .أي أن فرص العمل املتوفرة للنس�اء اليهوديات أكثر تنوعاً ،وال يواجهن نفس املعيقات البنيوية التي تواجهها النس�اء العربيات يف س�وق العمل .كم�ا أن املكانة الوظيفية للنساء اليهوديات أفضل من مكانة النساء العربيات ،كما يتضح من معطيات توزيع العمل حسب املهن. ] [ 39
رسم بياني ( :)26تشغيل النساء اليهوديات حسب الفرع االقتصادي 2010
25
2000
20
15
10
5
0
ﺱ ﺥ
ﺹ ﺱ ﺕ ﺕ
املصدر :ركاز -بنك املعلومات ،املوقع عىل شبكة االنرتنت www.rikaz.org :
يتضح أن نس�بة األكاديميات العربيات بني النس�اء العامالت عالية جدا ً باملقارنة مع نس�بة الرجال اليهود والعرب ،وهي تقرتب من نسبة األكاديميات اليهوديات بني النساء اليهوديات العامالت .يشري الرسم البياني
( )27إىل حصة الحاصلني عىل اللقب األكاديمي األول من مجمل املش�اركني يف قوى العمل حس�ب القومية 2010 31قد ارتفعت نس�بة األكاديميات العربيات بني والجن�س .ويتض�ح أنه من العام 1998وحت�ى العام مجم�ل النس�اء العربي�ات العامالت بنحو ثالث�ة أضعاف ،م�ن 13%يف الع�ام ،1998إىل 39%يف العام .2010باملقابل ،نجد أن نس�بة األكاديميات اليهوديات من مجمل النس�اء اليهوديات العامالت قد ارتفعت م�ن 35.5%يف الع�ام ،1998إىل 43.5%يف الع�ام .2010أم�ا بين الرجال العرب ،فقد ارتفعت نس�بة األكاديميني من 10%إىل 17%عىل التوايل ،وبني الرجال اليهود من 31%إىل .38%أي أن االرتفاع األكرب كان لدى النساء العربيات.
] [ 40
واقع النساء العربيات في إسرائيل
، والجنسالقومية حسب،القوى العاملة مجمل أصحاب اللقب األكاديمي من :)27( رسم بياني نسبة 2010-2000 60
50
40
30
20
10
0 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
www.rikaz.org : املوقع عىل شبكة االنرتنت، بنك املعلومات- ركاز:املصدر
لكن نظرة عميقة عىل املعطيات توضح .األوىل مشجعة للوهلة )27( البياني تبدو املعطيات الواردة يف الرسم ، من النس�اء العربيات الحاصالت عىل لقب أكاديم�ي عملن يف فرع التعليم61% نحو 2010 الع�ام أن�ه يف
،باملقابل يف 25% فقط .)28 بياني (رسم 2008 العاميف 70% و،2000 العام 55% نسبتهن كانت بينما ) من النساء اليهوديات الحاصالت عىل لقب أكاديمي يعملن2010 وحتى العام2000 العام (املعدل منذ يف مجال التعليم تعمل يف أما لدى الرجال اليهود فقط نسبة ضئيلة من نفس.فرع التعليم 8.5% (نحو الفئة لقد تحول مجال.الفئة إىل نحو الربع العرب م�ن نفس وتصل النس�بة لدى الرجال،)2000 باملعدل للعام .التعليم إىل ملجأ تشغيل للنساء العربيات األكاديميات
32 [ 41 ]
رسم بياني ( :)28نسبة األكاديميني يف فرع التعليم ،حسب القومية والجنس2010-2000 ، 80
70 60 50 40 30 20 10 0 13
12
11
10
9
8
7
6
5
4
3
2
1
املصدر :ركاز -بنك املعلومات ،املوقع عىل شبكة االنرتنت www.rikaz.org :
الفرع االقتصادي إىل تغيري يف التوجه بدأ منذ العربيات حسب تشري املعطيات حول تشغيل النساء التسعينيات وحتى الفرتة الحالية .ففي التس�عينيات عملت معظم النس�اء العربيات يف ف�روع الصناعة والتعليم ،أما يف الفرتة الحالية فنكاد ال نجدهن يف الفروع الصناعية والتقليدية ،ونجد غالبيتهن يف فروع التعليم والخدمات الصحية .كما نالحظ تغيريا يف نس�بة الحاصالت عىل القاب أكاديمية من مجمل النس�اء العربيات العامالت، التعليم. مجال تشغيل النساء حسب والسؤال :هل تؤثر هذه التغيريات عىل مع العلم أن معظمهن يعملن يف األسئلة الحقا ً . هذه سوف مكانتهن يرّ ت نتطرق إىل الوظيفية؟ شكل؟ هل تغ وبأي املهنة،
3.3.2املشاركة حسب املهنة ل�م تعد النس�اء العربيات العامالت يف أدنى س�لم تدريج امله�ن واملكانة املهنية .حيث يشير توزيع تركيبة العاملات حس�ب املهنة إىل تحس�ن ملحوظ يف العقدي�ن األخريين .وقد ط�رأ التغيري األه�م يف مجال املهن األكاديمية .حيث ارتفعت نس�بة العامالت يف املهن األكاديمية العلمية من 6.4%يف العام ،1995إىل 11% يف العام ،2000وإىل نحو 15%يف العام 2010؛ كما ارتفعت نس�بة العامالت يف املهن الحرة من 21%يف ] [ 42
واقع النساء العربيات في إسرائيل
الع�ام ،1995إىل 25.4%يف العام 2010؛ أما نس�بة العامالت يف مهن مثل ال�وكاالت ،املبيعات والخدمات م�ن 20%يف الع�ام ،1995إىل نحو 26%يف الع�ام .2010ويالحظ أنه لم يتم أي تغيري يف نفس الفرتة يف نسبة املوظفات واملديرات ،لكن نسبة العامالت املهنيات يف الزراعة والصناعة انخفضت بواقع ،50%بينما ارتفعت نس�بة العامالت غري املهنيات يف هذه الفروع .وهو األمر الذي يُفسرّ جزءا من ارتفاع نس�بة النس�اء غري املتعلمات يف سوق العمل. ويشير توزيع النس�اء العربيات العامالت حس�ب املهنة لعام 2010إىل تفوق النس�اء العربيات من ناحية املكانة املهنية باملقارنة مع الرجال العرب .فمثالً ،فقط 8.7%من الرجال العرب يعملون يف مهن أكاديمية، وفق�ط 6.1%م�ن الرجال العرب يعملون يف مهن حرة .نحو 51%م�ن الرجال العرب يعملون يف وظائف مهنية يف الصناعة ،والزراعة والبناء ،و 11%منهم يعملون يف مجاالت غري مهنية .أما نس�بة املدراء العرب فهي ضعف نسبة النساء العربيات يف مجال اإلدارة. وعلى عك�س تفوق النس�اء العربيات عىل الرجال العرب م�ن ناحية املهن يف الع�ام ،2010إال أن مكانتهن املهنية ما زالت متدنية باملقارنة مع النس�اء اليهوديات .ففي العام 2010عملت نحو 15.1%من النس�اء اليهوديات يف مهن أكاديمية عملية ،و 18.3%يف مهن حرة؛ 5.3%من النس�اء اليهوديات مديرات (خمس أضع�اف النس�اء العربيات) ؛ 27%من اليهوديات موظفات؛ وفق�ط 3%من اليهوديات يعملن يف وظائف مهنية يف الزراعة ،والصناعة والبناء ،و 6.1%منهن غري مهنيات. جدول ( :)9التشغيل حسب املهنة – نساء عربيات املهن مهن أكاديمية ّ ومتخصصون فنيون موظفات اإلدارة الكتبة الباعة الخدمات الزراعة والصناعة والبناء غري مهنيني
2000 11.0 28.4 0.8 20.7 8.0 11.0 9.4 9.6
1995 6.4 21.1 1.0 16.7 7.8 14.0 14.0 9.0
يف العام 2010تم توحيد مهن البيع والخدمات املصدر :ركاز -بنك املعلومات ،املوقع عىل شبكة االنرتنت www.rikaz.org :
] [ 43
2010 14.8 25.4 1.1 15.8 25.5 6.3 11.4
رسم بياني ( :)29العاملون والعامالت حسب املهنة ،القومية والجنس لعام 2010
60
50
40
30
20
10
0
املصدر :ركاز -بنك املعلومات ،املوقع عىل شبكة االنرتنت www.rikaz.org :
3.4البطالة بين النساء العربيات مستوى مشاركة النساء العربيات يف سوق العمل ،وأرشنا إىل نزعة االرتفاع منذ حتى اآلن التحوالت يف تناولنا بداية العقد الحايل .لقد حصل هذا االرتفاع بالتوازي مع االرتفاع املثري يف نس�بة تعلم النس�اء العربيات .لقد وتوزيعهن يف الفروع االقتصادية واملهن ساهمت هاتان العمليتان يف تغيري خصائص عمل النساء العربيات النس�اء العربيات. مس�توى البطالة لدى نس�تعرض يف هذا القس�م كيف تؤثر هذه العمليات عىل املختلفة. يعرض الجدول ( )10والرسم البياني ( )30حقائق هامة :معدالت البطالة يف الوسط اليهودي ،بني الرجال 35 والنس�اء ،أقل مما هي عليه لدى الرجال والنساء العرب بشكل عام .فحتى العام 2003كانت نسبة البطالة ل�دى النس�اء العربيات قريبة من املعدل القطري ،وأقل من مع�دالت البطالة لدى الرجال العرب .يعود ذلك إىل نسبة العمالة املتدنية لدى النساء العربيات .بعد العام ،2003ومع ازدياد نسبة عمالة النساء العربيات، ط�رأت زي�ادة ملحوظة عىل معدالت البطالة لدى النس�اء العربي�ات .ومنذ ذلك العام ومع�دل البطالة لدى النساء العربيات هو األكرب باملقارنة مع بقية املجموعات السكانية. كما نالحظ فروقات جذرية بالنسبة لخصائص البطالة لدى النساء العربيات باملقارنة مع بقية املجموعات. فثم�ة نزع�ات متناقض�ة يف معدالت البطالة بع�د العام .2003حي�ث نالحظ ارتفاع البطالة لدى النس�اء العربي�ات وانخفاضه�ا لدى املجموعات األخرى ،وذلك حتى العام .2007بع�د هذا العام نالحظ انخفاضا ] [ 44
واقع النساء العربيات في إسرائيل
يف مع�دالت البطال�ة لدى النس�اء العربيات كما لدى املجموعات األخرى .وتم تس�جيل أعلى معدالت بطالة ل�دى النس�اء العربيات يف الفترة .2006-2005يف تلك الفرتة كانت البطالة لدى النس�اء العربيات ضعف نس�بتها لدى املجموع�ات األخرى ،أي 16%لدى النس�اء العربيات ،مقابل 9%ل�دى الرجال العرب9% ، ل�دى النس�اء اليهوديات و 8%لدى الرجال اليهود .يبدو أن النس�اء العربي�ات يتأثرن أكثر من غريهن من الركود االقتصادي ،لكنهن يستفدن متأخرا ً من النمو االقتصادي .فرغم تراجع معدالت البطالة لدى النساء العربيات يف العام ،2010إال أنها ما زالت أعىل بنحو 50%من معدالت البطالة لدى املجموعات األخرى. جدول ( :)10معدالت البطالة حسب القومية والجنس يف سنوات مختارة ()% البطالة نساء عربيات رجال عرب نساء يهوديات رجال يهود
1998 12.4 8.6 9.0 7.7
2005 16.3 11.0 9.3 8.5
2000 9.7 11.4 9.1 7.7
2010 9.8 6.6 6.4 6.8
املصدر :ركاز -بنك املعلومات ،املوقع عىل شبكة االنرتنت www.rikaz.org :
رسم بياني ( :)30معدالت البطالة حسب القومية والجنس)%( 2010-1998 ،
25.0
20.0
15.0
10.0
5.0
0.0 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
املصدر :ركاز -بنك املعلومات ،املوقع عىل شبكة االنرتنت www.rikaz.org :
] [ 45
عىل غرار مس�توى املش�اركة يف القوى العاملة ،أيضا ً مس�تويات البطالة لدى النساء العربيات تتغيرّ حسب الجيل ،كما يظهر يف الرسم البياني ( .)31وتشري معطيات البطالة حسب الفئات العمرية إىل اتساع الفجوات بني النساء العربيات وبقية الفئات املجتمعية .يف العام 2005كان معدالت البطالة األكرب بني جميع الفئات العمرية املختلفة لدى النساء العربيات ،يف حني كانت البطالة لدى النساء من الفئة العمرية 54-35مشابهة ملعدالت البطالة لدى الرجال العرب .وتجد اإلش�ارة إىل أن هذه الفئة هي املجموعة األساس�ية املش�اركة يف القوى العاملة .كما تشري املعطيات إىل انخفاض معدالت البطالة لدى النساء العربيات يف األجيال املتقدمة. رسم بياني ( :)31معدالت البطالة حسب القومية ،الجنس والعمر)%( 2005 ،
30.0
25.0
20.0
15.0
10.0
5.0
0.0 )(55-64
)(45-54
)(35-44
)(25-34
)(15-24
املصدر :ركاز -بنك املعلومات ،املوقع عىل شبكة االنرتنت www.rikaz.org :
العام نوعا ً ما يف اتجاهات نجد 2005 الع�ام الجيل من البطالة مقارنة مختلفة حس�ب معدالت توزيع لدى .2010فمثالً النسبة مع العربيات النس�اء لدى البطالة نس�بة تتعادل ()24-15 الش�ابة العمرية الفئة يف ، ل�دى النس�اء اليهوديات .أما يف األجيال األساس�ية للعمل ( )54-25فنجد أعىل معدالت بطالة لدى النس�اء العربي�ات ،لكنه�ا أقل من املع�دالت يف العام .2005ويف الفئ�ة العمرية ( )+55نالح�ظ انخفاض معدالت البطالة لدى النساء العربيات ،وهي األدني مقارنة مع بقئة الفئات .يعود ذلك إىل انخفاض مشاركة النساء العربي�ات من هذه األجيال يف القوى العاملة ،وبس�بب خصائص عمل النس�اء العربي�ات .فالعمل يف فروع التعليم والخدمات الصحية ي ّ الوظيفي لألجيال املتقدمة ،مقارنة ببقية الفروع. ُوفر األمان
] [ 46
واقع النساء العربيات في إسرائيل
رسم بياني ( :)32معدالت البطالة حسب القومية ،الجنس والجيل)%( 2010 ، 30.0
25.0
20.0
15.0
10.0
5.0
0.0 )(55-64
)(45-54
)(35-44
املصدر :ركاز -بنك املعلومات ،املوقع عىل شبكة االنرتنت www.rikaz.org :
] [ 47
)(25-34
)(15-24
العربيات للنساء الصحية األوضاع.4 جميع الواس�عة بني الفجوات إرسائيل إىل الصحية يف األوضاع تتناول واألبحاث التي االس�تطالعات تشير
وتشري االستطالعات التي تتناول األوضاع الصحية. وخاصة بني العرب واليهود،الفئات الس�كانية املختلفة
حيث يعاني املجتمع العربي يف إرسائيل من نسب عالية من.يف املجتمع العربي إىل األوضاع الصحية الصعبة .املولودة والتش�وهات واألمراض ،الخبيثة الرسطانية األمراض معينة منوأنواعا ،املزمنة األمراض ّ الوراثية
املتوقع يف الحياة أقل مناملتوقع والنس�اء الرجال معدل حياة املعطيات إىل أن وتشير املجتمع معدل العرب وبناء عىل املعطيات. لدى املواطنني املس�لمنيوخاصة ،العالية وفيات الرضع ذلكإىل أضف.اليهودي معدل .الرسمية فإن األوضاع الصحية للنساء العربيات هي األصعب باملقارنة مع بقية املجموعات السكانية وفيات األطفال1.4 الصحي الوضع لقياس الهامة أحدى املعايري (IMR – Infant Mortality Rates) األطفال تعتبر معدالت وفيات نسبة املستمر يف االنخفاض إىل الرسمية املعطيات تشير .الصحة للمجموعات الس�كانية ولرصد الفجوات يف مجال (IMR – Infant Mortality Rates)
لكل ألف طفل مولود عىل6.8 كان معدل وفيات الرضع2010 ففي الع�ام.وفي�ات األطفال العرب يف العقد األخري األطفال وفيات فمعدل،اليهود األطفال فجوة زالت هنالك ذلك ما مع.2000 العام يف8.7 مقابل ،الحياةقيد لصالح املسبب الوراثية واألمراض املولودة العاهات وتشكل .ونصف بمرتني اليهودي األطفال وفيات معدل من أكثر العرب . بينما األطفال الخدج هم السبب الرئييس لوفاة األطفال اليهود،العرب األطفال الرئييس للوفيات لدى
.
األطفال وفيات معدل :)33( بياني رسم املجموع
يهود
عرب
12 10
8.7
8 6
5.6
4
4.6
6.8
3.7 2.7
2 0 2000
2001
2002
2003
2004
2005
38
[ 48 ]
2006
2007
2008
2009
2010
.62 كتاب االحصاء السنوي رقم، دائرة االحصاء املركزية:املصدر
المزمنة ،وأنواعا معينة من األمراض السرطانية الخبيثة ،واألمراض الوراثية والتشوهات المولودة .وتشير المعطيات إلى أن معدل حياة الرجال والنساء العرب المتوقع أقل من معدل الحياة المتوقع في المجتمع اليهودي .أضف إلى ذلك
واقع النساء العربيات في إسرائيل الصحية األوضا معدل وفيات الرضع العالية ،وخاصة لدى المواطنين المسلمين .وبناء على المعطيات الرسمية فإن
للنساء العربيات هي األصعب بالمقارنة مع بقية المجموعات السكانية. مث�ل :معدالت الحياة املتوقعة ،نس�بة اإلصابة يعتم�د قي�اس الوضع الصحي ملجتمع م�ا عىل عدة معايري، بأمراض مزمنة ،السمنة الزائدة والسلوكيات الصحة.
4.1وفيات األطفال
(معدل العمر تعتبر 4.2 المتوقع)– (IMRأحدى المعايير الهامة لقياس الوضع الصحي Infant Mortality الحياة)Rates مؤملاألطفال معدالت وفيات يتأثر معدل عمر الفرد املتوقع بعدة عوامل بيولوجية ،اجتماعية وبيئية .مثل :الوضع االقتصادي ،مس�توى التعلي�م ،الس�لوكيات الصحية والظ�روف البيئيةُ .تحدد ه�ذه العوامل معاً ،إىل حد كبير ،مخاطر اإلصابة وفيات األطفال العرب في العقد األخير .ففي العام 0545كان معدل وفيات الرضع 9.1لكل ألف طفل مولود على بامل�رض وف�رص الحياة .توفر ومنالية الخدمات الصحية للجميع هما من العوامل التي تؤثر بش�كل كبري قيد الحياة ،مقابل 1.3في العام .0555مع ذلك ما زالت هنالك فجوة لصالح األطفال اليهود ،فمعدل وفيات األطفال وبارز عىل متوسط عمر الفرد املتوقع. عاما ًالمسبب راثية الو اض ر األم و المولودة العاهات وتشكل . ونصف تين ر بم اليهودي تشير معدل العرب أكثر من ً األطفال عمر املرأة العربية يف إرسائيل يف العام 2010هو 81عاما ،مقابل 76.8 وفياتمتوس�ط املعطيات أن اليهود. لوفاة تشيرالرئيسي السبب املركزي،الخدج ه اإلحصاءاألطفال العرب ،بينما للوفيات لدى معدل الحياة األطفالإىل أن الرس�مية املعطيات .)2010مكما األطفال(جهاز الرجال العرب الرئيسي ل�دى املتوق�ع لدى اليهود (رجاال ً ونس�اءً) أكرب بكثير من املعدل لدى العرب .مع ذلك يالح�ظ ارتفاع يف معدالت الحياة لدى املجموعتني (تقرير .)OECD للمجموعات السكانية ولرصد الفجوات في مجال الصحة .تشير المعطيات الرسمية إلى االنخفاض المستمر في نسبة
رسم بياني ( :)33معدل وفيات األطفال رسم بياني ( :)34مؤمل الحياة 90 نساء عربيات
نساء يهوديات
رجال يهود
رجال عرب
83.7
85
81 80
80.2 75.3 76.8
72 71.7
75
70
69.2 65
60 2010
05-09
02-04
95-99
90-94
85-89
80-84
75-79
املصدر :دائرة االحصاء املركزية ،كتاب االحصاء السنوي رقم .62
4.3أسباب الوفاة يشري تقرير األوضاع الصحية يف إرسائيل لعام 2010أن الرسطان يشكل السبب الرئييس للوفاة لدى جميع س�كان إرسائيل .وتشري املعطيات يف الرس�م البياني أدناه أن 19.5%من العرب يموتون بسبب الرسطان، مقابل 25.2لدى اليهود.11 40
11تقرير األوضاع الصحية يف إرسائيل ،2010املركز القومي ملراقبة األمراض ،آب (.)2011 ] [ 49
)%( سبب الوفاة حسب القومية:)35( رسم بياني 40
35 30 25.2 25 20
19.5
19.5 17.1
15 8.1
10
5.8
5.3
6.4
8.1 4.3
5 0 ﺱ
ﺥﺹ
وزارة الصحة،2010 تقرير األوضاع الصحية يف إرسائيل:املصدر
75 لدى املقارنة بني النساء العربيات والنساء اليهوديات نكاد ال نجد فرقا ً يف نسبة املوت بسبب الرسطان (نحو . مع ذلك نالحظ أن نسبة الوفاة بسبب الرسطان لدى الرجال أعىل مما هي لدى النساء.)100,000 حالة لكل
100,000 لدى النس�اء حس�ب القومية (لكل معدل الوفاة بس�بب أمراض مختلفة:)36( رس�م بياني )متناسب والجيل ﺱﻡ
140 120 100 80
74.7 75.2
60
47
39.6
40
23.8
21.8 20
10.1
0
ﺱ
8.8
9
8.4
ﺱ7
42
ﺥﺹ
وزارة الصحة،2010 تقرير األوضاع الصحية يف إرسائيل:املصدر
[ 50 ]
0 ﺹﺥ
ﺱ
واقع النساء العربيات في إسرائيل
تش�كل أمراض القلب السبب الثاني األكثر ش�يوعا ً للوفيات .ويصل معدل الوفيات لدى الرجال العرب لهذا الس�بب إىل 92.6ل�كل ( 100,000ضعفي املعدل ل�دى الرجال اليهود) .أما املعدل لدى النس�اء العربيات فيس�اوي املعدل لدى الرجال اليه�ود ( 47.8لكل ،)100,000وهو ضعف املعدل لدى النس�اء اليهوديات لهذا السبب.
(:)37 معدل الوفاة بس�بب أمراض مختلفة لدى الرجال يف إرسائيل حس�ب القومية (لكل رس�م بياني ﻡﺱ
100,000متناسب والجيل)
140 113.9 92.6
95.8
120 100 80
44
39.4
60
47.8
40
25.9 16
21.5
17.4
20 0
ﺹﺥ
املصدر :تقرير األوضاع الصحية يف إرسائيل ،2010وزارة الصحة
ﺱ
المزمنة االصابة باالمراض 4.4 ﻡﻡ ﺹ ً يش�كل الس�كري الس�بب املركزي الثالث للوفيات .وتصل معدالت الوفيات لدى النس�اء العربيات من هذا امل�رض إىل 39.6ل�كل ،100,000مقابل 10.1لكل 100,000لدى النس�اء اليهودي�ات .أما معدل الوفاة بس�بب الجلطة الدماغية لدى النس�اء العربيات فيصل إىل 23.8لكل ،100,00مقابل 8.8لكل 100,000 43 لدى النساء اليهوديات (تقرير األوضاع الصحية يف إرسائيل .)2010 افادت معطيات املس�ح االجتماعي االقتصادي لجمعية الجليل أن 14.8%من املواطنني العرب يعانون من م�رض مزمن واحد عىل األقل ،بواقع 15.5%لدى النس�اء ،مقابل 14.1لدى الرجال .كما تم رصد فجوات بني املناطق الجغرافية والبلدات املختلفة.
] [ 51
حسب السن والجنس، أمراض مزمنة لدى العرب:)38( رسم بياني
20
18
16
14.8
15.5 14.1
14 12 10
11.4
10.6 8.6
9.8
9.1 8.1
8 6 4 2 0
2004
2007
2010
جمعية الجليل،» «ركاز،2010 ، املسح االجتماعي االقتصادي الثالث:املصدر
أن الس�كري وضغط ال�دم املرتفع هما املرضان2010-2004 تشير مقارنة األمراض املرصودة يف الفرتة حيث تم رصد ارتفاع متواصل يف نس�بة اإلصابة بهذين املرضني لدى النس�اء والرجال عىل.ًاألكثر ش�يوعا ً من النساء العربيات يف5.5% وتشري معطيات املس�ح االجتماعي االقتصادي لجمعية الجليل أن.حد س�واء يعانني من أمراض1.8% ، يعانني من ضغط الدم6.1% ،إرسائيل أفدن أنهن يعانني من مرض الس�كري . يعانني من الكولسرتول3.5% ،القلب 44
[ 52 ]
واقع النساء العربيات في إسرائيل
أمراض مزمنة لدى العرب حسب السنة:)39( رسم بياني 2004
12.0
2007
2010
10.0 8.0 6.1 5.5
6.0 4.7
4.0 3.0 3.3
4.4
3.8 4.0
4.0 2.7
4.3
z
3.2
3.5
3.2 1.9 2.1
2.0
2.5 1.8
2.7
2.2
1.3 1.3
0.0
ﺱ
جمعية الجليل،» «ركاز،2010 ،االقتصادي الثالث املسح االجتماعي:املصدر
سنة فأكثر يعانون من21 من الس�كان العرب من الفئة العمرية10% كما تشير معطيات املس�ح إىل أن
من الس�كان العرب من10.5% . لدى الرجال10.8% مقابل، لدى النس�اء9.3% بواقع،مرض الس�كري . لدى النساء12.2% ، لدى الرجال8.9% بواقع،ضغط الدم من نفس الفئة العمرية يعانون مقابل لدى45% بواقع،الس�كري يعانون من أنهم 41.7% فقد أف�اد،فأكثر 60 أم�ا ل�دى الفئة العمرية س�نة ً حيث، ويشكل ضغط الدم املرض األكثر شيوعا لدى هذه الفئة العمرية. لدى الرجال38.2% مقابل،النساء . لدى الرجال39.4% مقابل، لدى النساء55% بواقع، منهم من ضغط الدم45.5% يعاني
[ 53 ]
45
، سنة فأكثر21 نسبة اإلصابة ببعض األمراض املزمنة لدى العرب من الفئة العمرية:)40( رسم بياني 14 حسب الجنس 12.2
12 14 10 12 10 8 6 4
10.8
8 6
9.3 10.8
8.9
4.9 3.4
6.7
6.4
1.9
1.6
4.9
2
0.7
0.7
3.4
0
0
6.7
6.4
9.3
4
2
8.9 12.2
0.7
1.9 1.6
ﺱ 0.7
ﺱ
جمعية الجليل،” “ركاز،2010 ، املسح االجتماعي االقتصادي الثالث:املصدر
سنة60 معدالت اإلصابة ببعض األمراض املزمنة لدى العرب من الفئة العمرية:)41( رسم بياني حسب الجنس،فأكثر
70.0
60.0 70.0 50.0 60.0 40.0
45.0 38.2
50.0 30.0 40.0 20.0
45.0 38.2
27.5 39.4
22.4 18.9
20.4 13.8
27.5 22.4 18.9
20.0 0.0
39.4 55.0
30.0 10.0
10.0
55.0
20.4
10.3 4.2 2.6
2.7
5.4 13.8
ﺱ
4.2
2.6
2.7
5.4
10.3
0.0
ﺱ جمعية الجليل،” “ركاز،2010 ،االقتصادي الثالث االجتماعي املسح:املصدر
[ 54 ] ﺹ 46 ﺹ
واقع النساء العربيات في إسرائيل
االصابة بمرض السكري4.4.1 فقد أشارت.تشير معطيات العقد األخري إىل وجود ميل عام يف إرسائيل إلرتفاع اإلصابات بمرض الس�كري س�نة21 من مجمل الس�كان يف جيل7.6% إىل أن2009-2007 من األعوامINHIS معطيات اس�تطالع INHIS باملقارنة. لدى النس�اء7.2% لدى الرجال و8.1% بواقع،فأكثر أفادوا بأنهم يعانون من مرض الس�كري بينما،29% نجد أن اإلصابة بمرض الس�كري لدى الرجال قد ارتفع�ت بـ2004-2003 م�ع معطي�ات .العمر لدى جميع الفئاتمعيزداد ويُستدل من املعطيات أن شيوع املرض.39% ارتفعت لدى النساء بـ بشكل ّات النساء ضعفني (بنحو فأكثر سنة45 العمرية الفئة حاد يف واليهودي العربيّات الفجوة بني وتربز
.)أضعاف إىل ثالثة
معدالت اإلصابة بالسكري لدى النساء حسب الجيل:)42( رسم بياني 70
60 52.3
50 42.0
40
33.5
30 22.6
21.0
20
15.2
10 0.2 1.4
12.3
5.2 4.0
5.3
35-44
45-54
0 21-34
55-64
65-75
75+
الجليل جمعية،” “ركاز،2010 ، املسح االجتماعي االقتصادي الثالث:املصدر وزارة الصحة،2010 تقرير األوضاع الصحية يف إرسائيل:املصدر
70 60 50 39.7
40
35.7 29.5
30
[ 55 ]
20
14.0
10
5.8 0.4 1.0
0
7.8 2.4
24.8 17.5
21.9
21-34
35-44
45-54
55-64
65-75
75+
الجيل بالسكري لدى الرجال حسب معدالت:)43( رسم بياني اإلصابة
70 60 50 39.7
40
35.7 29.5
30
24.8
20
14.0
10
5.8
21.9
17.5 7.8
0.4 1.0
2.4
21-34
35-44
0 45-54
55-64
65-75
75+
جمعية الجليل،” “ركاز،2010 ، املسح االجتماعي االقتصادي الثالث:املصدر 47 وزارة الصحة،2010 تقرير األوضاع الصحية يف إرسائيل:املصدر
21 من النس�اء يف جيل9.3% تشير املعطيات إىل أن ترتفع نسبة.س�نة فأكثر مصابات بمرض الس�كري ،العمر .) أعاله42البياني سنة فأكثر (أنظروا الرسم60 جيل يف لدى النساء45% إىل وتصل اإلصابة مع
التناسب بني معدالت اإلصابة باملرض بني العرب واليهود:)44( رسم بياني
5.0 4.5 4.0 3.5 2.9
3.0
2.7
2.4
2.5
2.3
2.0
2.0
1.8
1.7
1.6
45-54
55-64
65-75
1.6
1.3
1.5 1.0 0.5
0.4 0.1
0.0
21-34
35-44
75+
[ 56 ] 80.0 70.0
21-34
35-44
45-54
55-64
65-75
75+
1.0 0.4
0.5
0.1
0.0
65-75
75+
45-54
55-64
العربيات في إسرائيل واقع النساء21-34 35-44
رسم بياني ( :)45معدالت اإلصابة بالسكري لدى النساء العربيات ،حسب الجيل والسنني
65-75
75+
45-54
55-64
21-34
35-44
80.0 70.0 60.0
52.3
51.0 50.0 43.3
42.0
39.0
40.0
35.7 33.5 27.4
15.2
13.9
27.3
30.0 20.0
12.6 10.0 0.0
2010
2007
2004
املصدر :املسح االجتماعي االقتصادي الثالث« ،2010 ،ركاز» ،جمعية الجليل 48
4.4.2ضغط الدم وأمراض القلب تشير معطيات املس�ح االجتماعي االقتصادي لجمعية الجليل إىل ارتفاع متواصل يف نس�بة إصابة النس�اء العربيّات بضغط الدم مع التقدم يف الجيل .وترتفع معدالت اإلصابة بش�كل خاص لدى النس�اء يف جيل 75 س�نة فأكثر .وتشري املعطيات أن النساء العربيات ،ومن جميع الفئات العمرية ،يعانني من ضغط الدم أكثر من الرجال العرب (أنظروا الرسم البياني أدناه).
] [ 57
معدالت اإلصابة بضغط الدم لدى العرب حسب الجيل والجنس:)46( رسم بياني 100
45-54
90
55-64
65-74
75+
80 69.3 70 60
53.0 47.5
50 39.6
40 27.9
30 20
27.5
20.7
20.8
42.2
42.8 41.5
32.2 25.9 26.1
28.1
40.3
38.3
26.3
10 0
2004
2007
2010
الجليل جمعية،” “ركاز،2010 ،االجتماعي االقتصادي الثالثاملسح :املصدر
بأمراض وتزداد معدالت.)الرجال (أقل منالقلب العربيّات يعانني من النس�اء من3.4% اإلصابة أمراض لدى النس�اء يف جيل43% وإىل،74-65 لدى النس�اء يف جيل30% لتصل إىل،القل�ب مع التقدم يف العمر وهنالك فجوة كبرية يف معدالت اإلصاب�ة بأمراض القلب باملقارنة بني النس�اء اليهوديّات. س�نة فأكث�ر75 .والعربيّات يف جميع الفئات العمرية
49
[ 58 ]
واقع النساء العربيات في إسرائيل
معدالت اإلصابة بأمراض القلب لدى النساء حسب القومية والجيل:)47( رسم بياني
60 50
43.0
40 30.8
30.3
30 20
16.5
13.8 7.7
6.8
10 2.3 1.6
2.9
35-44
45-54
0
55-64
65-74
75+
2010 تقرير األوضاع الصحية يف إرسائيل:املصدر
سرطان الثدي4.5
يف. من حاالت الرسطان لدى النس�اء30% وهو يش�كل.ًيعتبر رسط�ان الثدي من أكثر األمراض ش�يوعا لدى 65% مقابل،600% ارتفعت معدالت اإلصابة برسطان الثدي لدى النس�اء العربيّات بـ1970 العام هي ّات أن العربي النساء لدى الثدي رسطان حاالت من27.2% املعطيات إىل تشير كما.يّات النس�اء اليهود من 15% .50-40 الفئة يف الصحية يف األوضاع (تقرير وأقل س�نة 40 بجيل النس�اء لدى الحاالت العمرية
النساء املعدالت لدى أكرب من املرض من هذا يّات العرب النساء الوفيات لدى أن كما.)2010 معدالت إرسائيل لدى مما أقل سنوات بخمس املرض اكتشاف بعد الحياة ّد ي ق عىل ّات ي العرب النس�اء بقاء ومعدل .ّات ي اليهود .النساء اليهوديّات
[ 59 ]
رسم بياني ( :)48معدالت اإلصابة برسطان الثدي لدى النساء ( 2009-1970 ،لكل مائة ألف حالة) نساء يهوديات
نساء عربيات
140 120
104
100 63
63
80 60 40
10
20 0
05-09
00-04
95-99
90-94
85-89
80-84
75-79
70-74
املصدر :تقرير األوضاع الصحية يف إرسائيل 2010
المصدر :تقرير األوضا الصحية في إسرائيل 0545 بكر عن 55%من النساء اليهوديّات املصابات (املرحلة األوىل) ،يتم الكشف امل ُ ّ يف حني يتم الكشف امل ُ ّ بكرعن 38.5%فق�ط من النس�اء العربيّات املصاب�ات .أما يف املراحل املُتقدمة من املرض فيتم الكش�ف امل ُ ّ بكر عن
المبكرعن املصاباتيتم المرحلةمناألولى)، المصابات أوات اليهودي عنّات%00 النساءبكر الم في حين يتم اليهوديّات. مقابل (35.8% الرابعة)، النساءالثالثة من(املرحلة املصابات العربي 54.4%من الكشف ُ الكشف ُ المبكر عن %01.1 المتقدمة من المرض فيتم الكشف ُ %71.0فقط من النساء العربيات المصابات .أما في المراحل ُ
من النساء العربيات المصابات (المرحلة الثالثة أو الرابعة) ،مقابل %70.1من المصابات اليهوديات.
] [ 60
واقع النساء العربيات في إسرائيل
التشخيص رسم بياني ( :)49التناسب بني النساء املصابات برسطان الثدي حسب القومية ومرحلة رسم بياني ( :)49توزيع النساء المصابات بسرطان الثدي حسب القومية ومرحلة التشخيص 50 نساء عربيات
نساء يهوديات
45
41.6
40 35
30.6
30
26.9
23.9
25
22.1
20 13.9
13.7 8.7
15
11.6
10
7
5 0 مرحلة 4
مرحلة 2
مرحلة 3
المصدر :تقرير األوضا
املصدر :تقرير األوضاع الصحية يف إرسائيل 2010
مرحلة 0
مرحلة 1
الصحية في إسرائيل 0545
تزداد في السنوات األخيرة نسبة النساء ،العربيات واليهوديات ،الالتي ُيجرين فحص التصوير الشعاعي للثدي
تزداد يف الس�نوات األخرية نس�بة النس�اء ،العربيّات واليهوديّات ،الالتي يُجريّن فحص التصوير الشعاعي للثدي (ميموغرافيا) .ففي العام 2007قامت 27.3%من النساء العربيّات بإجراء هذا الفحص .ويف العام هذه النسبة إلى .%14.1 2010وصلت هذه النسبة إىل .41.8%
(ميموغرافيا) .ففي العام 0553قامت %03.7من النساء العربيات بإجراء هذا الفحص .وفي العام 0545وصلت
العربيات في األعوام 1111-1117 رسم بياني ( :)11نسبة إجراء فحص الميموغرافيا لدى النساء ّ ّ
رسم بياني ( :)50نسبة إجراء فحص امليموغرافيا لدى النساء العربيات يف األعوام 2010-2007 2010
2007
2007
70
2010 53.4 41.8
41.3
35.1
50
41.3
36.7
30.6
27.3
60
36.753.4
30.6
27.341.8
70
18.235.1
18.2 >=60
Total
40 30 20
1040-49
50-59
0 Total
>=60
المصدر :تقرير األوضا
50-59
الصحية في إسرائيل 0545
املصدر :املسح االجتماعي االقتصادي الثالث“ ،2010 ،ركاز” ،جمعية الجليل
] [ 61
52
40-49
60 50 40 30 20 10 0
الصحية السلوكيات 4.1 ّ ّ 4.1.1السمنة 4.6السلوكيات الصحية ُ 4.6.1 الس منة) (BMI>30لدى النساء العربيات أعلى مما هي لدى النساء اليهوديات في جميع الفئات السمنة يتضح أن نسبة
العمرية (تقرير األوضا الصحية للمجتمع العربي في إسرائيل .)0551وتشير معطيات المسح االجتماعي السمنةي تّاتر يف النساء اليهود هي لدى أعىل مما النس�اء أن نس�بة االقتصادييتضح جميعيجياً مع تفع تدر يعانين من الالتي العربياتبيات النساء العر لدىنسبة )(BMI>30أن الس�منة ،0545إلى الجليل للعام لجمعية الفئ�ات العمرية (تقري�ر األوضاع الصحية للمجتمع العربي يف إرسائيل .)2008وتشير معطيات املس�ح العمر ،من %9.3لدى الفئة العمرية ،71-04إلى %10لدى الفئة العمرية .91-05بينما يالحظ انخفاض النسبة االجتماعي االقتصادي لجمعية الجليل للعام ،2010إىل أن نسبة النساء العربيات الالتي يعانني من السمنة لدى النساء في جيل 90وأكثر ،لتصل إلى ،%03.1مقابل %00.0لدى النساء اليهوديات .كما تعاني %05.1 ترتف�ع تدريجيّ�ا ً مع العمر ،من 6.7%لدى الفئة العمري�ة ،34-21إىل 45%لدى الفئة العمرية .64-50 من النساء في جيل ،71-04و %10.7من النساء في جيل 16-70من السمنة الزائدة ( ،)BMI 25-30مقابل بينما يالحظ انخفاض النسبة لدى النساء يف جيل 65وأكثر ،لتصل إىل ،27.8%مقابل 22.2%لدى النساء %41.7و %09.1لدى النساء اليهوديات على التوالي. اليهوديّ�ات .كم�ا تعاني 20.8%من النس�اء يف جيل ،34-21و 42.3%من النس�اء يف جيل 49-35من السمنة الزائدة ( ،)BMI 25-30مقابل 18.3%و 26.4%لدى النساء اليهوديّات عىل التوايل. رسم بياني ( :)51النساء في إسرائيل حسب مؤشر الوزن/الطول ،BMIأجيال 34-11 رسم بياني ( :)51النساء يف إرسائيل حسب مؤرش الوزن/الطول ،BMIأجيال 34-21 نساء عرب
نساء يهود
70 60 48.3 50.2
50 40
18.3 5.7
24.2 25.8
20.8
30 20
6.7
10 0
سمنة
وزن طبيعي
بدانة
وزن منخفض
املصدر :تقرير األوضاع الصحية يف إرسائيل األوضا2010الصحية في إسرائيل 0545 المصدر :تقرير
رسم بياني ( :)11النساء في إسرائيل حسب مؤشر الوزن/الطول ،BMIأجيال 49-31
] [ 62
54
واقع النساء العربيات في إسرائيل
نساء عرب
نساء يهود
رسم بياني ( :)52النساء يف إرسائيل حسب مؤرش الوزن/الطول ،BMIأجيال 49-35 70
نساء عرب
نساء يهود
60 47.5
50
41.3 26.4
22.2
33.5
40
47.5
30
41.3
13.7
15.5
33.5 26.4
22.2
3.0 15.5
13.7
زيادة وزن
سمنة
وزن منخفض
وزن طبيعي
70 60 50
20
40
10
30
0
20 10
3.0
0
زيادة وزن
سمنة
وزن منخفض
وزن طبيعي
المصدر :تقرير األوضا الصحية في إسرائيل 0545
املصدر :تقرير األوضاع الصحية يف إرسائيل 2010
المصدر :تقرير األوضا الصحية في إسرائيل 0545
رسم بياني ( :)53النساء يف إرسائيل حسب مؤرش الوزن/الطول ،BMIأجيال 50-64 رسم بياني ( :)13النساء في إسرائيل حسب مؤشر الوزن/الطول ،BMIأجيال 52-47 رسم بياني ( :)13النساء في إسرائيل حسب مؤشر الوزن/الطول ،BMIأجيال 52-47 نساء عرب
نساء يهود
نساء يهود
70
نساء عرب
45.0 45.0
38.3
37.9
35.7 38.3
37.9
35.7
19.7
17.8 19.7
40
50
30
40
17.8
4.1 سمنة
50
60
20
زيادة وزن
وزن طبيعي وزن طبيعي
زيادة وزن
10
1.6
4.1 سمنة
60
70
0 1.6
وزن منخفض وزن منخفض
المصدر :تقرير األوضا الصحية في إسرائيل 0545
املصدر :تقرير األوضاع الصحية يف إرسائيل 2010 المصدر :تقرير األوضا الصحية في إسرائيل 0545
أجيال 45 ،BMI فيائيل النساءإسر النساء في بياني ( +45 + أجيال ،BMI الطولالطول الوزن/الوزن/ مؤشرمؤشر حسبحسب إسرائيل ):)14: ( 14 بياني رسم رسم ] [ 63
30 20 10 0
رسم بياني ( :)54النساء يف إرسائيل حسب مؤرش الوزن/الطول ،BMIأجيال +65
نساء يهود
نساء عرب 70 60 41.3
22.2
50
44.4 33.5
27.8
40 27.8
30 20 3
سمنة
زيادة وزن
وزن طبيعي
0.0
10 0
وزن منخفض
املصدر :تقرير األوضاع الصحية يف إرسائيل 2010
المصدر :تقرير األوضا الصحية في إسرائيل 0545 ال شك أن مشكلة السمنة آخذة باالرتفاع عىل جميع اسقاطاتها الصحية الصعبة .وتشكل أنماط التعذية أحد األسباب الرئيسيّة لهذه املشكلة .لذلك ثمة رضورة للعمل من أجل تغيري هذه األنماط بواسطة برامج شاملة، أنماطأهمية وتشكلحول الصعبة.والتوعية الرتبية ،الصحة تشمل هذه املس�تويني النشاطاتاألسباب التعذية أحد الربامجالصحية اسقاطاتها بحيث جميع واملحيل .على القطريباالرتفا السمنة آخذة ال شك أنعىلمشكلة الرياضية املختلفة وتغيريات منهجية تتيح توفري الطعام الصحي للسكان. الرئيسية لهذه المشكلة .لذلك ثمة ضرورة للعمل من أجل تغيير هذه األنماط بواسطة برامج شاملة ،على المستويين القطري والمحلي .بحيث تشمل هذه البرامج التربية ،الصحة والتوعية حول أهمية النشاطات الرياضية المختلفة وتغييرات منهجية تتيح توفير الطعام الصحي للسكان. 4.6.2النشاط الجسماني ُتعترب النش�اطات الرياضية املُنتظمة ،عىل مختلف أنواعها ،سلوكا ً صحيّا ً آخذا باالتساع يف السنوات األخرية لدى املجتمع العربي عامة ،ولدى النس�اء العربيّات بشكل خاص .فنحو ثلث ( )33.6%من مجمل السكان الجسماني وأكثر) أفادوا أنهم يمارس�ون نش�اطا ً رياضيا ً معين�اً ،بواقع 41.3%ل�دى الرجال ،مقابل النشاطس�نوات 10( 4.1.1 25.9%لدى النساء .ويُعترب امليش من الرياضية األكثر شيوعا ً ( 21%من مجمل السكان). المنتظمة ،على مختلف أنواعها ،سلوكاً صحياً آخذا باالتسا في السنوات األخيرة لدى تُعتبر النشاطات الرياضية ُ المجتمع العربي عامة ،ولدى النساء العربيات بشكل خاص .فنحو ثلث ( )%77.9من مجمل السكان ( 45سنوات
ويعتبر وأكثر) أفادوا أنهم يمارسون نشاطاً رياضياً معيناً ،بواقع %14.7لدى الرجال ،مقابل %00.6لدى النساءُ . المشي من الرياضية األكثر شيوعاً ( %04من مجمل السكان).
] [ 64
رسم بياني ( :)11النشاط الرياضي لدى العرب حسب الجنس وهدف النشاط
واقع النساء العربيات في إسرائيل
رسم بياني ( :)55النشاط الريايض لدى العرب حسب الجنس وهدف النشاط المجموع
رجال
نساء
70 60 42.7 32.4
41.6
38.9
41.9
37.0
26.9
41.3
40
33.6 25.9
30
18.1
15.3
50
20 10 0
الحفاظ على الرشاقة
هواية
الحفاظ على الصحة
رياضة
املصدر :املسح االجتماعي االقتصادي الثالث “ ،2010ركاز” ،جمعية الجليل
المصدر :المسح االجتماعي االقتصادي الثالث " ،0545ركاز" ،جمعية الجليل
أف�ادت 87.3%من النس�اء أن رياض�ة امليش هي امل ُ ّ فضلة لديه�ن .باملقابل ،أف�اد 48.6%من الرجال أن المفضلة لديهن .بالمقابل ،أفاد %11.9من الرجال أن رياضية أفادت %13.7من النساء أن رياضية المشي هي ُ املعطيات إىل أنه كلّما ارتفع مس�توى التعليم ،ازداد امليل ملمارسة رياضة امليش هي املفضلة لديهم .وتشير المشي هي المفضلة لديهم .وتشير المعطيات إلى أنه كلما ارتفع مستوى التعليم ،ازداد الميل لممارسة النشاط النش�اط الريايض املنتظم .أف�اد 65.8%ممن يمارس�ون الرياضة أنهم يفعلون ذل�ك بهدف الحفاظ عىل الرياضي المنتظم .أفاد %90.1ممن يمارسون الرياضة أنهم يفعلون ذلك بهدف الحفاظ على الصحة ،أو الحفاظ الصحة ،أو الحفاظ عىل شكل الجسم .ويشكل العامل الصحي الدافع الرئييس للمارسة الرياضة كلما تقدم على شكل الجسم .ويشكل العامل الصحي الدافع الرئيسي للمارسة الرياضة كلما تقدم اإلنسان بالعمر .فالحفاظ على اإلنس�ان بالعم�ر .فالحفاظ على الصحة هي الدافع ل�دى 17.8%لدى األجي�ال ،17-10و 54.5%لدى ،43و %01.0لدى األجيال ،76-75و %14لدى الجيل 05 -4550 األجيال ،39-30و43.1 األجيالالدافع لدى الصحة هي وأكثر. لدىالجيل %لدى 81%
وأكثر.
رسم بياني ( :)11النشاط الرياضي لدى العرب حسب نوع الرياضة المجموع
رجال
نساء
100
87.3
90 80
63.6
62.6 43.8
41.2
5.9
12.8
] [ 65
48.6
42.4
34.4
32
70 60 50 40 30
21.6
20 10 0
كرة قدم
سباحة
ركض
مشي
وأكثر.
رسم بياني ( :)56النشاط الريايض لدى العرب حسب نوع الرياضة رسم بياني ( :)11النشاط الرياضي لدى العرب حسب نوع الرياضة المجموع
رجال
نساء
100
87.3
90 80
63.6
62.6 43.8
41.2
48.6
42.4
34.4
32
70 50 40 30
21.6 12.8
5.9
60
20 10 0
سباحة
كرة قدم
مشي
ركض
املصدر :املسح االجتماعي االقتصادي الثالث “ ،2010ركاز” ،جمعية الجليل االقتصادي الثالث " ،0545ركاز" ،جمعية الجليل المصدر :المسح االجتماعي
57
والفئة القومية حسب النشاطلدى النشاط):الريايض (:)57 العمريةالفئة العمرية القومية و حسب النساء النساء لدى الرياضي بياني (17 رسم بيانيرسم نساء عربيات
نساء يهوديات
70 60 41.1
35.4
32.8
50 36.1 30.3
25.3 16.4
22.7
17.8
40 27
26.8
27.2
30 20 10 0
المجموع
65+
55-64
45-54
35-44
21-34
املصدر :تقرير األوضاع الصحية يف إرسائيل :2010تقرير األوضا الصحية في إسرائيل 0545 المصدر
ّ الريايض .حيث نجد أعدادا ً متزايدة من السكان ،وخاصة تشري املعطيات إىل تغيري إيجابي يف مجال النشاط ] [ 66
تشير المعطيات إلى تغيير إيجابي في مجال النشاط الرياضي .حيث نجد أعداداً متزايدة من السكان ،وخاصة النساء، الذين يتبنون سلوكاً صحياً ويمارسون النشاط الرياضي المنتظم .ومن المهم الحفاظ على هذا التحول ،والعمل على
تشجيع السكان وتوفير البنية التحتية الضرورية لذلك ،واستدخال هذه السلوكيات .من هنا تبرز أهمية التعاون بين
واقع النساء العربيات في إسرائيل
النس�اء ،الذين يتبنون س�لوكا ً صحيّا ً ويمارس�ون النش�اط الري�ايض املنتظم .ومن امله�م الحفاظ عىل هذا التحوّل ،والعمل عىل تش�جيع الس�كان وتوفري البنية التحتية الرضورية لذلك ،واستدخال هذه السلوكيات. من هنا تربز أهمية التعاون بني وزارة الصحة والوزارات الحكوميّة املختلفة ،مثل وزارة الرياضة والثقافة، وزارة البنى التحتية وغريها.
] [ 67
.5الفقر لدى النساء العربيّات بع�د اس�تعراض الوضع العام ألنماط مش�اركة النس�اء العربي�ات يف الق�وى العاملة ،ومس�توى التعليم، وخصائص العمل والبطالة ،مقارنة مع بقية الفئات املجتمعية ،نتناول فيما ييل الخصائص املركزية للدخل وملعدالت الفقر لدى النس�اء العربيات ،إضافة إىل اس�تعراض األوضاع الصحية ،نس�تعرض فيما ييل أنماط الدخ�ل ومع�دالت الفقر لدى النس�اء العربيّات يف الس�نوات ،2009-2001باملقارنة مع الس�كان اليهود. وسوف ّ نركز عىل الفجوات يف معدالت الفقر لدى األرس التي تشارك فيها املرأة يف سوق العمل ،مقابل األرس التي ال تش�ارك فيها املرأة يف العمل .وس�وف نتناول تأثري مش�اركة النس�اء العربيّات يف س�وق العمل عىل معدالت الفقر عىل مدار عدة سنوات. نعتمد هنا عىل معطيات مؤسس�ة التأمني الوطني ،لذلك فإن طريقة تقدير الفقر هنا تالئم التعريف املتبع من قبل مؤسس�ة التأمني الوطني .كما هو معلوم ،فإن مؤسس�ة التأمني الوطني ُتعرّف خط الفقر عىل أنه نصف متوسط الدخل املتاح .تعتمد طريقة ترجمة عدد األفراد يف األرسة إىل عدد األفراد املعياري عىل طريقة أنج�ل .بموج�ب هذه الطريقة فإن األرس ذات الحجم املختلف ،لكن معدل مرصوفاتها عىل الغذاء من مجمل مرصوفاتها متساو ،فإن هذه األرس متماثلة من ناحية الرفاهية .فمثالً ،يف العام 2009كان خط الفقر للفرد املعياري يس�اوي 1,815ش�اقل .ومن أجل احتس�اب خط الفقر لدى عائلة معينة ،يجب رضب خط الفقر للف�رد املعي�اري بعدد األفراد املعياريني يف األرسة .الجدول ( )11يعرض عدد األفراد املعياريني وخط الفقر لألرس املختلفة لعام .2009 جدول ( )11خط الفقر حسب حجم العائلة لعام 2009 عدد أفراد األرسة 1 2 3 4 5 6 7 8 9
عدد أفراد معياريني 1.25 2.00 2.65 3.20 3.75 4.25 4.75 5.20 5.60
خط الفقر – شاقل للشهر 2,268 3,629 4,809 5,807 6,805 7,712 8,619 9,436 10,162
املصدر :مؤسّ سة التأمني الوطني
] [ 68
االضافة الثانوية بالشاقل 1361 1179 998 998 907 907 817 726
واقع النساء العربيات في إسرائيل
ملحة عامة
معطي�ات الفق�ر لدى املجتمع العربي غري مُش�جّ عة بتاتاً .حيث تشير املعطيات إىل فج�وات كبرية جدا ً يف معدالت الفقر بني املجتمعني العربي واليهودي عىل مدار الس�نني .الجدول ( )12يشير إىل إ ّتس�اع فجوات معدالت الفقر بني األرس العربيّة واألرس اليهوديّة عىل مدار السنني.
جدول ( :)12معدالت الفقر لدى األرس العربية واليهودية (سنوات مختارة)2010-1990 ، األرس العربية ()% السنة 1990 1994 1998 2002 2005 2007 2008 2009 2010
الدخل العام الدخل الصايف 47.2 51.9 52.8 55.6 58.6 58.3 57.1 60.3 60.7
34.5 38.5 37.6 44.7 52.1 46.8 46.2 53.3 53.2
األرس اليهودية ()% نسبة اإلنخفاض
26.9 25.8 28.8 20.1 11.1 11.8 13.5 11.4 12.3
الدخل العام الدخل الصايف 33.5 33.1 31.3 30.0 29.8 28.3 28.4 28.9 28.0
13.2 16.8 13.5 14.8 15.9 15.0 15.0 15.2 14.3
نسبة اإلنخفاض 60.6 49.2 56.9 45.6 46.6 46.8 46.2 47.4 48.7
املصدر :مؤسّ سة التأمني الوطني
يف العام 2010كان 21%من مجمل األرس يف إرسائيل تحت خط الفقر .ولدى فحص معدالت الفقر حسب القومية نجد فجوات كبرية بني الس�كان العرب واليه�ود 53.2% .من األرس العربيّة فقرية ،مقابل 14.3% من األرس اليهوديّة .أي أن معدل الفقر لدى األرس العربيّة أكرب بـ 38.9%من األرس اليهودية. التعامل مع املجتمع العربي ،أو مع النس�اء العربيّ�ات ،كوحدة واحدة ،ينفي التباين القائم يف هذا املجتمع. كما يعيق هذا الشكل من التعامل تخطيط سياسات ملعالجة مشكلة الفقر .صحيح أن مشكلة الفقر عميقة ونجده�ا ل�دى نصف األرس والنس�اء العربيّات ،لكن الوقوف على الفروقات يف معدالت الفق�ر لدى الفئات املختلفة يف املجتمع العربي ،وبحث أس�بابها ،يس�اهم أكثر يف معالجة املش�كلة إذا تم تخصيص امليزانيات الرضورية ،وإذا أبدى متخذو القرارات اس�تعدادهم لذلك .نتناول يف هذا القس�م الحلول ملعالجة مش�كلة الفقر ،التي ما زالت يف حاجة إىل تطبيق فعيل .من بني هذه الحلول :دمج النساء العربيّات يف سوق العمل هو أحد األدوات الناجعة لتقليص معدالت الفقر لدى النس�اء واألرس العربيّة؛ تس�اهم مشاركة النساء العربيّات يف س�وق العمل يف تقليص معدالت الفقر بش�كل كبري لدى كال املجتمعني ،ويف تقليص الفجوات بني العرب ] [ 69
واليهود؛ تتطلب مشاركة النساء العربيّات يف سوق العمل إزالة املعيقات البنيوية ،وتلك القائمة عىل مستوى الث�روة البرشية؛ فتطوير الثروة البرشية س�وف يس�اعد عىل تقليص معدالت الفق�ر؛ وهذا يعني رضورة تطوير مس�توى التعليم وتحديث مجاالت تخصص النساء العربيّات يف املرحلتني فوق الثانوية واألكاديمية. وهو األمر الذي سيساعد عىل تعديل توزيع النساء العربيّات العامالت يف الفروع االقتصادية واملهن املختلفة. أي أن حل مش�كلة الفقر لدى األرس العربيّة يتطلب حالً بنيويا ً شامالً ،ملعالجة املعيقات التي تمنع مشاركة النس�اء العربيّات يف سوق العمل ،والعمل عىل تحسين مكانتهن املهنية ،وتحسني مستوى التعليم ونوعيته، وإرشاكهن يف العمليات التنمويّة. جدول ( :)13الفقر لدى النساء العربيات واليهوديات السنة
نساء عربيات
نساء يهوديات
2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009
40.7 41.4 44.9 46.5 48.8 51.1 47.5 45.4 48.6
11.4 10.6 12.1 12.4 12.5 12.1 11.9 12.0 12.7
املصدر :مؤسّ سة التأمني الوطني
يف الع�ام 2009كانت نس�بة فجوات الدخ�ل ،والتي تعكس عمق الفقر لدى األرس (أي ،متوس�ط بعد دخل الفقراء عن خط الفقر) 38.3% ،لدى العرب ،مقابل 33.1%لدى اليهود .وهذا يعني ليس فقط وجود أكثر فق�راء لدى العرب ،بل أيضا ً أن الفقراء العرب هم أش�د فقراً .وبالفع�ل ،فنحن نجد أن مؤرش ( FGTالذي يعكس درجة الفقر ،ويدمج بني تأثري معدالت الفقر عىل عمق الفقر ،مع إعطاء وزن ً أكرب لألكثر فقراً) كان 0.1204لدى العرب ،مقال 0.0284لدى اليهود.
] [ 70
واقع النساء العربيات في إسرائيل
5.1تغ ّيرات معدالت الفقر على مر السنين يُع�رّف مع�دل الفقر عىل أنه نس�بة األرس الفقرية من مجم�ل األرس يف املجتمع .يس�تعرض الجدول ()14 مع�دالت الفق�ر لدى األرس العربيّة واليهوديّة ،ولدى األرس التي تش�ارك فيها امل�رأة يف العمل واألرس التي ال تش�ارك امل�رأة يف العمل ،قبل وبعد دفع املخصصات والرضائب املب�ارشة ،مع األخذ بعني االعتبار تأثري دفع املخصص�ات والرضائب املبارشة على تقليص معدالت الفقر ،وذلك يف الس�نوات ( 2009-2001الجدوالن .)6+5 تشير املعطيات إىل ارتفاع معدالت الفقر عىل مر الس�نني لدى املجتمعني .كما تشير إىل أن مش�كلة الفقر تتفاقم مع الس�نني لدى املجتمع العربي أكثر مما لدى املجتمع اليهودي ،وذلك لدى األرس التي تش�ارك فيها املرأة يف العمل واألرس التي ال تشارك املرأة يف العمل .يف األرس العربية التي تشارك فيها املرأة يف العمل يصل مع�دل الفق�ر إىل ،22.4%مقابل 12.3%ل�دى األرس اليهودية .أما يف األرس التي ال تش�ارك فيها املرأة يف العمل ،فإن معدل الفقر لدى األرس العربية ،65.1%مقابل 49.6%لدى األرس اليهودية .كما نالحظ اتساع الفجوة بني األرس العربيّة واليهوديّة حتى بعد دفع املخصصات والرضائب املبارشة ،ففي األرس التي تشارك فيها املرأة يف العمل كان متوسط معدل الفقر عىل مر السنني 14.7%لدى األرس العربيّة ،مقابل 6.5%لدى األرس اليهوديّة .ويف األرس التي ال تش�ارك فيها املرأة يف العمل فإن متوس�ط معدل الفقر 57.8%لدى األرس العربيّ�ة ،مقابل 33.7%ل�دى األرس اليهوديّة .أي أن معدل الفقر قبل الدخل املتاح لدى األرس العربية أكرب ب�ـ 8.1%من األرس اليهوديّة التي تش�ارك فيها املرأة يف العم�ل ،وأكرب بـ 24.1%من األرس اليهوديّة التي ال تش�ارك فيها املرأة يف العمل .وهذا يعني أن مش�اركة النس�اء يف العمل تقلص فجوات معدالت الفقر بني اليهود والعرب بثالثة أضعاف. كما يتضح من املعطيات أن معدالت الفقر لدى األرس (العربيّة واليهوديّة) التي تشارك فيها املرأة يف العمل، أق�ل بكثري باملقارنة مع األرس التي ال تش�ارك فيها املرأة يف العمل .فإحتم�ال أن تكون األرس اليهوديّة التي تشارك فيها املرأة يف العمل تحت خط الفقر ،أقل بخمس مرات ،باملقارنة مع األرس التي ال تشارك فيها املرأة يف العمل .أما إحتمال أن تكون األرس العربيّة التي تش�ارك فيها املرأة يف العمل تحت خط الفقر ،أقل بأربع مرات من األرس التي ال تش�ارك فيها املرأة يف العمل .وذلك ألن أجور النس�اء العربيّات أقل من أجور النس�اء اليهوديّات ،وألن الفقر لدى العرب أعمق بكثري.
] [ 71
الج�دول ( :)14مع�دالت الفقر ل�دى األرس العربية واليهودية ،حيث تش�ارك امل�رأة يف العمل أو ال تشارك2009-2001 ، نوع األرسة يهود -امرأة عاملة عرب -امرأة عاملة يهود -امرأة غري عاملة عرب -امرأة غري عاملة يهود -امرأة عاملة عرب -امرأة عاملة يهود -امرأة غري عاملة عرب -امرأة غري عاملة يهود -امرأة عاملة عرب -امرأة عاملة يهود -امرأة غري عاملة عرب -امرأة غري عاملة
2009 2008 2007 2006 2005 2004 2003 2002 2001 قبل تحويل املخصصات والرضائب املبارشة 13.3 12.9 11.9 13.0 12.9 12.0 11.8 11.4 11.8 22.9 21.7 21.2 24.5 23.4 25.1 22.1 20.1 20.8 50.8 47.1 50.3 49.1 49.4 50.4 50.8 48.9 49.5 69.4 65.5 64.9 66.3 63.7 64.6 62.3 64.0 64.9 بعد تحويل املخصصات والرضائب املبارشة 8.1 7.1 6.6 7.1 7.4 6.5 5.7 5.0 5.3 15.8 15.5 13.3 19.6 14.2 18.3 14.0 12.4 8.9 35.6 35.3 36.1 33.6 34.2 34.3 32.8 30.7 30.6 64.5 57.4 59.6 62.3 58.5 57.6 54.4 53.1 52.8 نسبة االنخفاض بعد تحويل املخصصات والرضائب املبارشة 39.2 44.9 44.8 45.0 42.7 45.7 51.6 56.3 54.9 31.1 28.4 37.3 20.1 39.1 27.1 36.4 38.2 57.2 29.9 25.0 28.1 31.7 30.8 32.1 35.4 37.3 38.1 7.0 12.3 8.1 6.1 8.2 10.7 12.6 16.9 18.7
املصدر :مؤسّ سة التأمني الوطني
الجدول ( :)15معدالت الفقر لدى األفراد العرب واليهود ،حيث تشارك املرأة يف العمل أو ال تشارك، 2009-2001 نوع األرسة يهود -امرأة عاملة عرب -امرأة عاملة يهود -امرأة غري عاملة عرب -امرأة غري عاملة يهود -امرأة عاملة عرب -امرأة عاملة يهود -امرأة غري عاملة عرب -امرأة غري عاملة يهود -امرأة عاملة عرب -امرأة عاملة يهود -امرأة غري عاملة عرب -امرأة غري عاملة
املصدر :مؤسّ سة التأمني الوطني
2009 2008 2007 2006 2005 2004 2003 2002 2001 قبل تحويل املخصصات والرضائب املبارشة 15.0 14.3 13.1 13.7 13.7 13.0 12.7 11.9 12.1 25.1 23.6 22.4 27.8 29.1 27.0 24.5 22.5 22.9 53.1 49.8 52.5 51.4 51.2 52.1 52.1 50.3 50.9 72.3 69.6 68.0 69.2 66.7 67.1 65.3 67.1 68.1 بعد تحويل املخصصات والرضائب املبارشة 9.7 8.6 7.9 8.2 8.5 7.6 6.3 5.2 5.5 18.1 17.8 15.1 22.6 16.9 19.4 15.6 14.8 11.1 41.5 40.4 41.6 39.5 39.4 39.1 36.2 35.0 33.5 68.0 62.1 63.4 65.4 61.9 60.1 56.6 54.6 55.5 نسبة االنخفاض بعد تحويل املخصصات والرضائب املبارشة 35.0 40.1 39.6 40.2 37.9 41.2 50.6 55.9 54.2 27.9 24.6 32.4 18.6 42.0 28.2 36.3 34.3 51.8 21.9 18.9 20.8 23.1 22.9 24.9 30.4 30.4 34.1 5.9 10.7 6.7 5.5 7.1 10.4 13.3 18.6 18.6 ] [ 72
واقع النساء العربيات في إسرائيل
الجدول ( :)16معدالت الفقر لدى األوالد العرب واليهود ،حيث تشارك املرأة يف العمل أو ال تشارك، 2009-2001 نوع األرسة يهود -امرأة عاملة عرب -امرأة عاملة يهود -امرأة غري عاملة عرب -امرأة غري عاملة يهود -امرأة عاملة عرب -امرأة عاملة يهود -امرأة غري عاملة عرب -امرأة غري عاملة يهود -امرأة عاملة عرب -امرأة عاملة يهود -امرأة غري عاملة عرب -امرأة غري عاملة
2009 2008 2007 2006 2005 2004 2003 2002 2001 قبل تحويل املخصصات والرضائب املبارشة 20.6 19.4 17.9 18.3 18.5 17.7 17.1 14.9 15.1 27.1 26.0 24.7 27.6 31.1 27.2 26.0 24.0 23.8 62.3 59.5 60.9 59.9 59.1 59.9 59.4 59.0 58.8 79.5 76.2 73.7 75.5 72.0 73.0 70.1 72.3 74.5 بعد تحويل املخصصات والرضائب املبارشة 14.6 12.7 12.0 12.3 12.4 10.5 8.3 6.5 6.8 21.0 21.5 17.8 24.1 20.2 20.2 18.2 17.2 13.2 53.9 51.9 53.4 51.2 50.5 49.7 44.9 45.1 42.0 77.7 71.1 71.2 74.1 69.7 67.5 61.8 60.8 61.6 نسبة االنخفاض بعد تحويل املخصصات والرضائب املبارشة 29.2 34.4 32.8 32.9 33.1 40.5 51.3 56.6 55.0 22.4 17.0 28.2 12.6 35.0 26.0 30.0 28.2 44.5 13.5 12.8 12.3 14.5 14.6 17.1 24.3 23.6 28.6 17.3
16.0
11.8
7.5
3.2
1.9
3.4
6.7
2.3
املصدر :مؤسّ سة التأمني الوطني
تجدر اإلشارة إىل أن التدخل الحكومي لتقليص معدالت الفقر ،بواسطة دفع املخصصات والرضائب املبارشة، قلّت بش�كل كبري عىل مر الس�نني ،لدى املجتمعني العربي واليهودي .ول�دى املقارنة بني املجتمعني نجد أن ف�رص األرس اليهوديّة الخروج م�ن دائرة الفقر بعد الحصول عىل مدفوع�ات املخصصات ،أكرب من فرص األرس العربيّ�ة بنحو 2.9ضعف يف األرس التي ال تش�ارك فيه�ا املرأة يف العمل .وبنحو 1.4ضعف باملقارنة مع األرس التي تشارك فيها املرأة يف العمل .وهذا ما يؤكد أن مشكلة الفقر لدى العرب أخطر ،ليس فقط من ناحية حجم األرس الفقرية ،بل أيضا ً من ناحية عمق الفقر .ورغم أن العرب يحصلون عىل مدفوعات أكرب من الحكومة ،إال أنهم ال ينجحون يف الخروج من دائرة الفقر ،ألن أجور العمل لدى العرب أقل. تطور معدالت الفقر لدى األسر ،األفراد واألوالد. 5.2 ّ ل�دى فحص تطوّر معدالت الفقر ل�دى األرس ،واألفراد واألوالد ،نجد أيضا ً فروقات بني املجتمعني من ناحية نوعية األرس التي انضمت إىل دائرة الفقر عىل مر الس�نني .الرس�م التوضيحي ( )58تعرض تطوّر معدالت الفقر لدى األرس ،واألفراد واألوالد ،لدى املجتمع اليهودي يف األعوام .2009-2001الرسم التوضيحي ()59 تعرض نفس املعطيات لدى املجتمع العربي. ] [ 73
األسر التي انضمت إلى دائرة الفقر على مر السنين .الرسم التوضيحي ( )01تعرض تطور معدالت الفقر لدى
األسر ،واألفراد واألوالد ،لدى المجتمع اليهودي في األعوام .0556-0554الرسم التوضيحي ( )06تعرض نفس المعطيات لدى المجتمع العربي. 1119-2009-2001 اليهودي1111 ، المجتمع األويفالد في األفراد و األرس،األسر، لدى لدى الفقرالفقر معدالت تطور (11(:)58 التوضيحي الرسم اليهودي، املجتمع واألوالد األف�راد معدالت رس�م بياني تط):وّر ّ
())100.0=2001 (111.1=1111
افراد
عائالت
اطفال
املصدر :مؤسّ سة التأمني الوطني
رس�م بياني ( :)59تطوّر معدالت الفق�ر لدى األرس ،األفراد واألوالد يف املجتم�ع العربي2009-2001 ، ()100.0=2001
تطور معدالت الفقر لدى األسر ،األفراد واألوالد في المجتمع العربي1119-1111 ، الرسم التوضيحي (ّ :)19 ()111.1=1111 عائالت
اطفال
افراد
64
املصدر :مؤسّ سة التأمني الوطني
ارتفا معدالت الفقر لدى األوالد اليهود على مر السنين كانت أعلى من ارتفا معدالت الفقر لدى األسر .وهذا يعني أن األسر التي انضمت إلى دائرة الفقر في السنوات المذكورة ،كانت في األساس من األسر كثيرة األوالد .بالمقابل، لدى األسر .أي ،األسر التي انضمت إلى دائرة
نجد أن ارتفا معدل الفقر لدى األوالد العرب كان أقل من االرتفا 74ر[ة األوالد .تنفي هذه المعطيات االدعاء المتكرر على مدار الفقر في السنوات الذكورة لم تكن بالذات من األسر] كثي ر ألنهم ينجبون أكثر. السنين بأن العرب أكثر فق اً
واقع النساء العربيات في إسرائيل
ارتفاع معدالت الفقر لدى األوالد اليهود عىل مر السنني كان أعىل من ارتفاع معدالت الفقر لدى األرس .وهذا يعني أن األرس التي انضمت إىل دائرة الفقر يف الس�نوات املذكورة ،كانت يف األس�اس من األرس كثرية األوالد. باملقاب�ل ،نج�د أن ارتفاع معدل الفقر ل�دى األوالد العرب كان أقل من االرتفاع ل�دى األرس .أي ،األرس التي انضم�ت إىل دائرة الفقر يف الس�نوات الذك�ورة لم تكن بالذات من األرس كثيرة األوالد .تنفي هذه املعطيات االدعاء املتكرر عىل مدار السنني بأن العرب أكثر فقرا ً ألنهم ينجبون أكثر. 5.3تغ ّيرات الدخل على مر السنين يعرض الجدول ( )17الدخل العام (املتعلق بسوق العمل والسوق النقدي فقط) والدخل غري الصايف (يشمل مدفوع�ات املخصصات ،قبل خصم الرضائب املب�ارشة) ،وكذلك الدخل املتاح (الدخل الصايف بعد مدفوعات املخصصات والرضائب املبارشة) ،وذلك حس�ب الدخل الش�هري املتوس�ط لألرس العربيّ�ة واليهوديّة التي تشارك فيها املرأة يف العمل ،والتي ال تشارك فيها املرأة يف العمل ،يف السنوات .2009-2001 الجدول ( :)17الدخل املايل ،الصايف واملتاح ،حسب متوسط الدخل الشهري بالشاقل لألرس العرب ّية واليهود ّي�ة الت�ي تش�ارك فيها املرأة يف العم�ل ،والتي ال تش�ارك فيها املرأة يف العمل ،يف الس�نوات 2009-2001 2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
نوع األرسة يهود -امرأة عاملة عرب -امرأة عاملة يهود -امرأة غري عاملة عرب -امرأة غري عاملة يهود -امرأة عاملة عرب -امرأة عاملة يهود -امرأة غري عاملة عرب -امرأة غري عاملة يهود -امرأة عاملة عرب -امرأة عاملة
2002 2001 الدخل العام لألرسة 15,061 14,851 11,063 10,330 6,733 6,729 4,442 4,885 الدخل غري الصايف 16,241 15,917 12,332 11,676 9,038 9,165 6,684 7,081 الدخل املتاح لألرسة 11,963 11,798 9,784 9,379
14,293 10,835 6,488 5,248
14,656 11,080 6,822 4,984
14,926 11,748 7,252 4,865
15,792 11,682 7,766 5,005
16,485 12,013 8,151 5,824
16,962 12,156 8,971 5,579
17,220 11,891 8,396 5,401
15,344 12,017 8,671 7,105
15,656 12,129 8,913 6,620
15,957 12,967 9,366 6,505
16,865 12,697 9,965 6,669
17,533 13,130 10,395 7,340
18,063 13,216 11,158 7,188
18,453 13,111 10,898 7,044
يهود -امرأة غري عاملة
9,101 9,053 8,425 8,178 7,579 7,177 6,908 7,017 7,175
عرب -امرأة غري عاملة
6,326 6,462 6,325 5,854 5,621 5,634 5,799 5,734 5,916
15,151 14,580 13,859 13,430 12,573 12,153 11,754 11,423 11,300 11,112 10,770 10,684 9,861 9,761
املصدر :مؤسّ سة التأمني الوطني
] [ 75
تشير املعطيات إىل أن متوس�ط دخل األرسة العربيّة أقل من متوسط دخل األرسة اليهوديّة ،وذلك باملقارنة مع األرس التي تشارك فيها املرأة يف العمل ،واألرس التي ال تشارك فيها املرأة يف العمل .تدل هذه املعطيات أن العمال العرب يحصلون عىل مردود أقل من س�وق العمل .هنالك عدة أسباب لذلك ،مثل :تركيز أكرب للعمال الع�رب يف امله�ن والفروع االقتصادية ذات األجور املنخفضة نس�بياً .كما نجد أن الدخل املتوس�ط ،لألرسة العربيّة التي ال تش�ارك فيها املرأة يف العملّ ، ش�كل عىل مر السنني 68%من متوسط دخل األرسة اليهودية. ومتوس�ط دخل األرسة العربيّة التي تش�ارك فيها املرأة يف العمل هو 73%من دخل األرسة اليهوديّة .أي أن فجوات الدخل بني العرب واليهود هي األقل لدى األرس التي تشارك فيها املرأة يف العمل. كما يتضح أيضا ً أن األرس العربية تعتمد أكثر عىل مدفوعات املخصصات ،التي تشكل 9%من دخل األرسة العربيّة التي تش�ارك فيها امل�رأة يف العمل ،مقابل 7%من دخل األرسة اليهوديّة .وتش�كل 26%من دخل األرسة العربيّة التي ال تشارك فيها املرأة يف العمل ،مقابل 23%من دخل األرسة اليهوديّة .وتجدر املالحظة أن ه�ذه الفجوة (ج�زء مدفوعات املخصصات من مجم�ل الدخل) بني العرب واليهود ق�د تقلصت عىل مر السنني. لتلخيص هذا القسم من معطيات الفقر والدخل يمكننا قول ما ييل: •متوس�ط دخ�ل األرسة العربيّة (قبل التدخل الحكومي) أقل من متوس�ط دخ�ل العائلة اليهوديّة .تقل فجوة الدخل بني اليهود والعرب يف األرس التي تشارك فيها املرأة يف العمل. •مع�دالت الفقر ل�دى األرس العربيّة أعىل مما هي لدى األرس اليهوديّة .فج�وة معدالت الفقر بني اليهود والعرب هي أكرب بضعفني لدى األرس التي ال تشارك فيها املرأة يف العمل ،مقارنة مع األرس التي تشارك فيها املرأة يف العمل. •احتمال تدرُج األرسة (العربيّة واليهوديّة) تحت خط الفقر أقل بـ 5-4مرات لدى األرس التي تشارك فيها املرأة يف العمل ،مقارنة مع األرسة التي ال تشارك فيها املرأة يف العمل. •مس�اهمة الدولة (بواس�طة تدخل الحكومة عرب مدفوعات املخصصات والرضائب) يف تقليص معدالت الفقر ،هي أقل لدى العرب ،ألن عمق الفقر لدى العرب أكرب مما هو لدى اليهود. •مع�دالت ارتفاع الفقر لدى األوالد اليهود (عىل مر الس�نني) أكرب من مع�دالت ارتفاع الفقر لدى األرس؛ العكس هو الصحيح لدى األرس العربية .هذا يؤكد أنه ال عالقة النضمام أرس عربية لدائرة الفقر بعدد األوالد. تشير املعطيات الواردة هنا ،بش�كل قاطع ،إىل املساهمة الكبرية ملشاركة النس�اء العربيّات يف سوق العمل، يف تقلي�ص مع�دالت الفقر لدى املجتمع العربي ،ويف تقليص فجوات الفقر بني العرب واليهود .تؤثر نس�بة ً ً عامة، عامة ،لدى املجتمع املش�اركة املتدنية للنس�اء العربيّات يف العمل بشكل سلبي عىل السوق االقتصادي ً خاصة .يؤدي الفقر لدى مجموعة س�كانية معيّنة إىل تبذي�ر الثروة البرشية وعدم ول�دى النس�اء العربيّات ] [ 76
واقع النساء العربيات في إسرائيل
االس�تفادة من مكمون هذه املجموعة لزيادة االنتاج .لذل�ك ،ثمة أهمية لتقليص معدالت الفقر لدى املجتمع العربي ،بواسطة تشجيع النساء العربيّات عىل املشاركة يف العمل ،ليس فقط ألسباب أخالقية ،بل أيضا ً من ناحية الجدوى االقتصادية .يؤدي تش�جيع النس�اء العربيّات عىل املش�اركة يف العمل إىل تقليص الفجوات ً عامة، االقتصادي�ة االجتماعية بني العرب واليهود ،وإىل تعزيز مكانتهن االجتماعية واالقتصادية يف املجتمع ويف املجتمع العربي بشكل خاص.
] [ 77
.6الفقر والقانون تقع مس�ؤولية القضاء عىل الفقر عىل الدول ،كجزء من االهتمام بحقوق االنس�ان لجميع الس�كان .وهذا ما تنص عليه املواثيق واالتفاقيات الدولية التي ترسخ حقوق االنسان وحقوق املواطن. يتطلب القضاء عىل الفقر ضمان الحقوق االجتماعية للمواطنني يف الدولة .والحقوق االجتماعية هي “حقوق إيجابي�ة” .أي ،حقوق تفرض على الدول واجب العمل .وبهذا فهي تختلف عن الحقوق املدنية ذات الطابع السلبي ،والتي تتطلب من الدولة االمتناع عن نشاطات قد تمس بهذه الحقوق. كم�ا يتطلب ضم�ان الحقوق االجتماعي�ة تخصيص املوارد من قب�ل الدولة .لذلك يجب الـتأثري عىل س�لم أولوي�ات امليزانيات الحكومية ،وعىل اتخاذ القرارات يف الس�لطة التنفيذية .من هنا فإن مس�ألة التقايض يف مجال الحقوق االجتماعية هي مس�ألة إشكالية .تكمن هذه اإلشكالية يف مبدأ “الفصل بني السلطات” كذلك يف ضبابية تعريف الحقوق االجتماعية ،حجمها وحدودها .يُل ِزم مبدأ “سلامة االجراءات الحكومية” جميع الس�لطات ،فحتى الس�لطة القضائية لن تتدخ�ل يف اعتبارات الحكومة (فيما يتعل�ق باالختيار بني خيارات مختلفة) ،طاملا ال تتجاوز هذه صالحياتها القانونية. رغ�م م�ا تقدم ،قامت املحكم�ة اإلرسائيلية أكثر من مرة باالس�تجابة اللتماس�ات تتعل�ق بتطبيق الحقوق االجتماعية ،ولو بطرق غري مبارشة .وقد تم ذلك عىل قاعدة الدفاع عن مبدأ منع التمييز ورضورة املساواة يف تطبيق الحقوق االجتماعية .وعىل قاعدة واجب الدولة العمل بشكل تدريجي من أجل ضمان تطبيق الحقوق االجتماعية .كما أن من واجب الدولة العمل من أجل إزالة املعيقات التي تمنع املنالية املتساوية للمجموعات املستضعفة. واجب الدولة التدخل من أجل ضمان الحقوق االجتماعية عىل أس�اس مبدأ العدالة االجتماعية ،الذي تش�كل املساواة الجوهريّة ركيزته .لقد تطوّرت عقيدة املساواة الجوهرية ،يف األساس ،يف مجال التميري ضد النساء كمجموعة ،وهي تستند أساسا ً عىل مبدأ االعرتاف يف االختالف بني املجموعات. كما أرشنا يف الفصول الس�ابقة ،فإن الوضع االجتماعي االقتصادي للنس�اء يف إرسائيل بشكل عام ،وللنساء العربيّات بش�كل خاص ،يتأثر بقائم�ة طويلة من العوامل االجتماعية ،بما فيها العمالة ،مس�توى التعليم، الوضع الصحي ،املكانية االجتماعية ،املتغيّات االقتصادية واالجتماعية ،التمييز وعدم املساواة بني الجنسني، املتغيّات البيولوجية ،الفروق بني الجنسني واالعتبارات السياسية. ّ تؤث�ر هذه العوامل بأش�كال مختلفة على تطبيق الحقوق االجتماعي�ة ،مثل الحق يف املس�كن ،حق الحياة الكريمة ،حق املس�اواة يف فرص العمل ،حق التعليم املتساوي ،حق الضمان االجتماعي وغريها .يشكل املس بهذه الحقوق ،أو إنتهاكها ،جزءا ً من الصورة التي ّ تشكل تجرية الفقر الفق�ر ه�و أحد االعتب�ارات ذات الصلة يف أروقة القض�اء ،إن كان ذلك يف صياغة القواع�د القضائية ،أو يف ] [ 78
واقع النساء العربيات في إسرائيل
تفسير األجراء القضائي .فحيث يس�اهم التفسري يف فعل تقليص الفجوات بني املجموعات القوية ()haves واملجموعات الضعيفة/الفقرية ( ،)have notيجب تفضيل التفسري الذي يُع ّزز تقليص الفجوات ،وذلك بنا ًء عىل قاعدة تفضيل التفسري الذي يُطبّق مبدأ املساواة (نيطع زيف ،تقليص الفجوات واملساواة).12 كما أسلفنا ،يتعامل الجهاز القضائي يف إرسائيل مع مسألة الفقر يف سياق عدم املساواة .واإلدعاء املركزي يف هذا السياق هو ،أنه إضافة إىل الرضر الذي يُلحقه عدم املساواة بالعدالة االجتماعية (مثل النمو االقتصادي)، فهو ينتج حاالت من الفقر املطلق .لهذا الس�بب تم ترشي�ع عدة قوانني يف إرسائيل ،يف محاولة ملواجهة عدم املس�اواة التي قد يُس�ببها انعدام االمكانيات؛ عىل غرار الترشيعات يف مجال الرفاه ،مثل مخصصات التأمني الوطن�ي ،ضم�ان الدخل وغريها .يف هذا الس�ياق يهدف الجهاز القضائي إىل تحسين أوض�اع الفقراء ،يف محاولة لتقليص الفجوات الناتجة عن عدم املساواة. كما يتدخل الجهاز القضائي يف الحاالت التي يتم انتقاد قرارات مؤسس�ات الدولة يف مسائل مثل تخصيص امليزانيات ملجاالت مختلفة مثل :الصحة ،املس�كن ،التعليم وتوزيع املوارد العامة .يقل تدخل القضاء يف هذه الح�االت ،وذلك من أج�ل عدم املس يف مبدأ فصل الس�لطات .يف الحاالت النادرة الت�ي تدخل فيها القضاء، كان ذلك عندما اس�تند إدعاء التمييز عىل إدعاء املس بمبدأ املس�اواة ،كما هو مُعرّف يف القانون اإلداري أو الدستوري.13 كما تم تناول مسألة الدفاع عن حقوق االنسان عىل املستوى الدويل ،وخاصة مسألة الحقوق االجتماعية ،بما فيها الحق يف التعليم ،الحق يف املسكن ،حق الحياة الكريمة وحق الضمان االجتماعي وغريها. نتناول فيما ييل أهم املواثيق واملعاهدات الدولية يف مجال املس�اواة ،وخاصة بني الجنسين .ونؤكد هنا أنه ال توجد أي معاهدة أو وثيقة دولية عيّنية هدفها العمل من أجل القضاء عىل ظاهرة الفقر .لكن هنالك مواثيق تتناول القضاء عىل الفقر كأداة لتحقيق املساواة بني الجنسني وبهدف تحقيق العدالة االجتماعية. االعلان العاملي لحقوق االنس�ان 1948؛ يتضمن هذه االعالن عدة معايير يجب عىل دول العالم التطلع إىل تحقيقها .يقوم هذا االعالن عىل أس�اس مبادئ الكرامة واملس�اواة كحقوق كونية .ويُرسّ �خ هذا االعالن ع�دة حقوق اجتماعي�ة .املادة 22تتحدث عن الضمان االجتماعي ،امل�ادة 23عن حق العمل ،املادة 25عن الحق يف مستوى حياة الئق ،والصحة والرفاهية ،واملسكن والخدمات االجتماعية ،املادة 26تتحدث عن حق التعليم .كما أقر االعالن ،ويف املادة ،2منع التمييز .وقد ش�كل هذا االعالن أساس�ا ً ملعاهدتني دولتني هامتني يف الع�ام 1996؛ املعاهدة الدولية بخصوص الحقوق االقتصادية ،واالجتماعية ،والثقافية ،واملعاهدة الدولة 1 2نيطع زيف ،مصدر سابق ،ص( 948-947 :بالعربية). 13أنظروا يف هذا السياق :م.ع 98/240عدالة ضد وزير األديان ،قرار املحكمة 167)5(52؛ 97/2814لجنة املتابعة العليا لقضايا التعليم العربي يف إرسائيل ضد وزير التعليم ،قرار املحكمة 233)3(54؛ أنظروا أيضا ً مقال يورام ربني وميخال لوتيس آراد، «التمييز يف امليزانيات ضد الوسط العربي مستمر» ،همشباط ،42 )2001( 11الذي يستعرض قرارات املحكمة العليا التي تداولت مسألة التمييز يف امليزانيات ضد املواطنني العرب.
] [ 79
بخصوص الحقوق املدنية والسياسية. املعاه�دة الدولية بخصوص الحقوق االقتصادية واالجتماعية والثقافية لعام 1996؛ تتحدث املادة 3من هذه املعاهدة عىل التزام الدول املش�اركة بضمان املس�اواة الجندرية وترسيخ حقوق النساء يف التمتع بجميع الحقوق االقتصادية ،واالجتماعية والثقافية التي تكفلها املعاهدة. املواد ُ 7-6ترسّ �خ حق العمل ،والحق يف ظروف عمل الئقة تش�مل األجور املنصفة دون أي تمييز ،وخاصة التمييز الجندري ،كما تتضمن املساواة يف فرص التقدم يف العمل للجنسني. امل�ادة 11تتضم�ن حق كل ش�خص يف مس�توى معييش الئق ،بما يف ذل�ك الغذاء ،امللبس واملس�كن .وحقه يف تحسين متواصل لظروف معيش�ته .كما تؤكد املادة عىل واجب الدول األط�راف باتخاذ التدابري الالزمة لضمان وإنفاذ هذا الحق. امل�ادة (11ب) تتح�دث عن حق حماية األفراد من الفقر ،وتحث الدول األطراف عىل التعاون من أجل وضع خطة دولية للوصول إىل الهدف. املادة 12تتضمن حق كل إنسان التمتع بأعىل مستوى من الصحة الجسدية والعقلية الذي يمكن بلوغه. املادة 13تتضمن الحق يف التعليم املتس�اوي ومناليته لكل فرد ،إضافة إىل الحق يف التعليم الثانوي واملهني ومناليته للجميع. املعاه�دة الدول�ة بخصوص الحقوق املدنية والسياس�ية لع�ام 1966؛ والتي ُترسّ �خ يف املادة 3حق املساواة بني الجنسني. املعاهدة الدولة بخصوص القضاء عىل جميع أش�كال التمييز العنرصي؛ املادة الخامسة تتحدث عن حق التمتع يف الحقوق االجتماعية دون تمييز. اتفاقي�ة القضاء عىل جميع أش�كال التمييز ضد املرأة لعام 1979؛ تش�كل اتفاقية CEDAWاإلطار املعياري املركزي لحقوق االنس�ان للنس�اء .وضعت االتفاقية يف عام 1979وتمت املصادقة عليها من قبل إرسائيل عام .199114 تعرتف الدول األطراف يف هذه االتفاقية أن الواقع االجتماعي الذي يميّز ضد النس�اء يف املجاالت االجتماعية، والسياس�ية واالقتصادي�ة ،يرض بالنس�اء أكثر يف ح�االت الفق�ر ،وأن العدالة املبارشة تعزز املس�اواة بني الجنسين .وبناء عىل هذا االتفاق تمت بلورة مجموعة الحقوق التي يجب حمايتها ،والتي تهدف إىل ترسيخ حقوق النساء وتتطلع إىل املساواة الفعلية .فقد جاء يف االتفاقية: 14مواثيق املعاهدة ،1035املجلد ،31ص.179 :
] [ 80
واقع النساء العربيات في إسرائيل
« ت�رى (الدول األطراف) النس�اء ،يف ح�االت الفقر ،ال ينلن إال أدن�ى نصيب من الغ�ذاء والصحة والتعليم والتدريب وفرص العمالة والحاجات األخرى ،وإذ تؤمن بأن إقامة النظام االقتصادي الدويل الجديد ،القائم عىل اإلنصاف والعدل ،سيسهم إسهاما بارزا يف النهوض باملساواة بني الرجل واملرأة”. ل�م تتناول مواد االتفاقية مس�ألة الفقر بش�كل مبارش ،لكن مؤتمر األمم املتحدة ال�دويل الرابع حول املرأة، (والذي يسرتش�د بامل�ادة 17لالتفاقية) ،الذي عُقد يف بكني عام ،1995ص�ادق عىل “برنامج عمل بكني”، وال�ذي كان الرافع�ة لتوقيع اتفاقي�ة .CEDAWويؤكد برنام�ج العمل أن السياس�ات االقتصادية للدول املختلفة ال تأخذ بعني االعتبار تباين تأثري السياس�ات االقتصادية عىل النس�اء والرجال .ويلفت الربنامج إىل رضورة األخذ بعني االعتبار الفروقات بني الجنسين يف كل ما يتعلق باستراتيجيات القضاء عىل الفقر بني النس�اء .وينص الربنامج عىل رضورة مشاركة النساء والرجال بشكل متساو وكامل يف تخطيط السياسات واالستراتيجيات االقتصادية للقضاء عىل الفقر .كما ينص عىل رضورة إجراء تغيري بنيوي يف االقتصاد من أجل ضمان فرص متساوية للنساء ومنالية متساوية للموارد والخدمات العامة. يقوم برنامج عمل بكني عىل أس�اس الفرضية أن الفقر هو مشكلة متعددة الجوانب ،تتضمن انعدام املوارد وش�حة الدخ�ل ،والفقر ،وس�وء التغذية ،واألم�راض ،وعدم منالي�ة التعليم والخدمات األساس�ية األخرى، والتمييز واالقصاء االجتماعي .كما تتضمن مش�كلة الفقر س�لب الحق يف املش�اركة بعملية اتخاذ القرارات املدنية ،واالجتماعية والثقافية .ويطلب برنامج العمل من جميع الدول األطراف ضمان حقوق النس�اء ،بما فيها الحق يف التعليم الناس�ب والحديث ،بما يتالءم مع س�وق العمل ،والتأهيل املهني ،والحق يف العمل ،ويف املسكن ،ويف الصحة ،والحق يف املواصالت. تنص املادة 35لربنامج العمل عىل رضورة “ضمان منالية متس�اوية للنس�اء للموارد االقتصادية ،بما فيها األرض ،واالئتمان ،العلم والتكنولوجيا ،والتأهيل املهني ،واملعلومات ،واالتصاالت ،واألسواق ،بصفتها أدوات لتعزيز تطوير النس�اء والفتيات وتدعيمهن .وذلك لتعزيز قدرتهن عىل جني ثمار املنالية املتساوية للموارد بواسطة املساواة العاملية والدولية”.
] [ 81
[ 82 ]
מציאות הנשים הערביות בישראל
אגודת הגליל -האגודה הערבית הארצית למחקר ושירותי בריאות ריכאז -בנק המידע על החברה הפלסטינית בישראל מדה אל-כרמל -המרכז הערבי למחקר חברתי יישומי אעלאם -מרכז תקשורתי לחברה הערבית פלסטינית בישראל
מציאות הנשים הערביות בישראל
ינואר 2012
פרויקט זה ממומן על ידי האיחוד האירופי פרסום זה אינו מייצג את העמדה הרשמית של הנציבות האירופית או של מוסדות האיחוד. הנציבות אינה אחראית בשום אופן לתוכן פרסום זה. ] [ 83
מציאות הנשים הערביות בישראל כתיבה :אחמד שיח’ מוחמד ,לינה אבו מוך -זועבי ,ואמטאניס שחאדה ,סאמי ח’ מיעארי ,פואד מעדי ,ליאנה פאהום עריכה לשונית :רן שפירא עיצוב והפקה :ואיל ואכים פרסום זה הופק בזכות התמיכה של האיחוד האירופי שפרעם 2012 © כל הזכויות שמורות לאגודת הגליל – האגודה הערבית הארצית למחקר ושירותי בריאות ת.ד 330שפרעם ,טלפון ;04-9861171פקס admin@gal-soc.org 04-9861173 החומרים בפרסום זה הם על דעתם של הכותבים בלבד ,והם לא משקפים בהכרח את עמדת אגודת הגליל -ריכאז בנק המידע. ] [ 84
מציאות הנשים הערביות בישראל תוכן ענינים פתח דבר תקציר .1הקדמה .2ההשכלה של נשים ערביות 2.1שינוי ברמות ההשכלה 2.2אקדמאיות ערביות 2.3השכלה לפי גיל .3נשים ערביות בכוח העבודה 3.1השתתפות בכוח העבודה לפי רמת השכלה 3.2השתתפות בכוח העבודה לפי גיל 3.3תחומי עיסוק נשים ערביות ענפים כלכליים ומשלחי יד 3.3.1השתתפות לפי ענפים כלכליים 3.3.2השתתפות לפי משלח יד 3.4האבטלה בקרב נשים ערביות .4המצב הבריאותי של הנשים הערביות 4.1תמותת התינוקות 4.3סיבות המוות 4.4התחלואה במחלות כרוניות 4.4.1תחלואה בסוכרת 4.4.2יתר לחץ דם ומחלות לב 4.5סרטן השד 4.6התנהגות בריאותית 4.6.1השמנה 4.6.2פעילות גופנית .5עוני בחברה הערבית תמונת מצב כללית 5.1שינויים בתחולת העוני לאורך השנים 5.2התפתחות תחולת העוני של משפחות ,נפשות וילדים 5.3שינויים בהכנסה לאורך השנים .6עוני ומשפט
] [ 85
89 90 93 96 96 105 107 114 115 118 121 122 128 130 134 134 136 138 142 144 146 148 148 151 154 155 157 160 161 164
טבלאות טבלה :1רמת ההשכלה בקרב נשים ערביות )%( 2010-1998
97
טבלה :2אחוז בעלי רמת השכלה של 15-13שנות לימוד ,לפי לאום ומגדר,
100
טבלה :3אחוז בעלי 16+שנות לימוד ,לפי לאום ומגדר)%( 2010-1998 ,
102
טבלה :4הרכב כוח העבודה לפי השכלה :נשים ערביות
115
טבלה :5הרכב המשתתפות בכוח העבודה לפי השכלה :נשים ערביות
116
טבלה :6השתתפות בכוח העבודה לפי תעודה
117
טבלה :8תעסוקה לפי ענפים כלכליים – נשים ערביות
122
טבלה :9תעסוקה לפי משלח יד – נשים ערביות
129
טבלה :10רמת האבטלה ,שנים נבחרות ,לפי לאום ומגדר ()%
131
טבלה :11קו העוני לפי גודל המשפחה ,שנת 2009
154
טבלה :12תחולת העוני בקרב משפחות ערביות ויהודיות ,שנים נבחרות ()2010-1990
155
טבלה :13עוני בקרב נשים ערביות ויהודיות
156
טבלה :14תחולת העוני בקרב משפחות ערביות ויהודיות ,עם אישה עובדת ועם אישה לא עובדת158 2009- , 2001 טבלה :15תחולת 2009-2001העוני בקרב נפשות ערביות ויהודיות ,במשפחות עם אישה עובדת ועם אישה לא 158 עובדת, טבלה :16 2009-2001תחולת העוני בקרב ילדים ערבים ויהודים ,ממשפחות עם אישה עובדת ועם אישה לא עובדת159 , טבלה :17הכנסה כלכלית ,ברוטו והכנסה פנויה חודשית ממוצעת בשקלים למשפחה ,משקי בית יהודיים 162 וערביים ,עם אישה עובדת ואישה לא עובדת ,שנים 2009-2001
] [ 86
מציאות הנשים הערביות בישראל גרפים גרף :1נשים ערביות לפי רמת השכלה ()2010-1998
98
גרף :2נשים יהודיות לפי רמת השכלה ()2010-1998
98
גרף :3אחוז בעלי 15-13שנות לימוד לפי לאום ומגדר
99
גרף :4יחס בעלי השכלה 15-13שנות לימוד :גברים ונשים
100
גרף :5יחס בין בעלי 15-13שנות לימוד – נשים יהודיות/ערביות וגברים יהודים/ערבים
101
גרף :6אחוז בעלי 16+שנות לימוד ,לפי לאום ומגדר)%( 2010-1998 ,
102
גרף :7אחוז בעלי מעל 16שנות לימוד ,גברים /נשים ערבים וגברים /נשים יהודים
103
גרף :8יחס בעלי 16+שנות לימוד נשים יהודיות/ערביות וגברים יהודים/ערבים.
104
גרף :9השינוי בבעלות על 15-13ועל 16+שנות לימוד בין 2000ל 2005-ובין 2005ל( 2010-גילאי 105 )64-15 גרף :10התפלגות נשים ערביות לפי תעודה 2010-2005
106
גרף :11התפלגות גברים ערבים לפי תעודה 2010-2005
106
גרף :12התפלגות נשים יהודיות לפי תעודה 2010-2005
107
גרף : 13בעלי תואר ראשון בגילאים ,34-25לפי לאום ומגדר
108
גרף :14ערבים בעלי תואר ראשון לפי גיל ומגדר
109
גרף :15יחס בין נשים וגברים ערבים בעלי תואר ראשון לפי גיל
110
גרף :16נשים יהודיות וערביות בעלות תואר ראשון )קשר השוואתי)
111
גרף :17בעלות על תואר שני ,נשים וגברים ערבים לפי גיל
112
גרף :18בעלות על תואר שני ,נשים וגברים יהודים לפי גיל
113
גרף :19השתתפות בכוח העבודה בשנים 2010-1998לפי לאום ומגדר
114
גרף :20יחס השתתפות בכוח העבודה בין גברים ונשים ,יהודים וערבים (מספר המשתתפים)
117
גרף :21השתתפות בכוח העבודה לפי לאום ,מגדר וגיל ,בשנת 2000
119
גרף :22השתתפות בכוח העבודה לפי לאום ,מגדר וגיל ,בשנת 2005
119
גרף :23השתתפות בכוח העבודה לפי לאום ,מגדר וגיל ,בשנת 2010
120
גרף :24השתתפות נשים ערביות בכוח העבודה .2010-2000
121
גרף :25תעסוקת נשים ערביות לפי ענף כלכלי
124
גרף :26תעסוקת נשים יהודיות לפי ענף כלכלי
125
גרף :27אחוז בעלי תואר אקדמי מסך כל המועסקים ,לפי לאום ומגדר2010-2000 ,
126
גרף :28אחוז האקדמאים המועסקים בענף החינוך ,לפי לאום ומגדר.2010-2000 ,
127
גרף :29מועסקים ומועסקות לפי משלחי יד ,לפי לאום ומגדר 2010
129
גרף :30רמת האבטלה ,לפי לאום ומגדר)%( 2010-1998 ,
131
גרף :31רמת האבטלה ,לפי לאום ,מגדר וקבוצות גיל )%( 2005
132
גרף :32רמת האבטלה ,לפי לאום ומגדר וקבוצות גיל )%( 2010
133
גרף :33שיעורי תמותת תינוקות
135
גרף :34תוחלת החיים בלידה
136
גרף :35סיבת המוות לפי לאום ()%
136
גרף :36סיבות מוות בקרב נשים ,לפי לאום (שיעורים ל ,100,000-מתוקננים לגיל)
137
] [ 87
גרף :37סיבות מוות בקרב גברים בישראל ,לפי לאום (שיעורים ל ,100,000-מתוקננים לגיל)
138
גרף :38מחלות כרוניות בקרב ערבים ,לפי שנים ומגדר
139
גרף :39מחלות כרוניות בקרב ערבים לפי שנה
140
גרף :40שיעורי התחלואה במחלות כרוניות נבחרות בקרב ערבים בני 21ומעלה ,לפי מין (דיווח עצמי)
141
גרף :41שיעורי התחלואה במחלות כרוניות נבחרות בקרב ערבים בני 60ומעלה ,לפי מין (דיווח עצמי)
141
גרף : 42שיעורי התחלואה בסוכרת בקרב נשים ,לפי גיל
142
גרף :43שיעורי התחלואה בסוכרת בקרב גברים ,לפי גיל
143
גרף :44יחס שיעורי התחלואה בין ערבים ליהודים
143
גרף :45שיעורי התחלואה בסוכרת בקרב נשים ערביות ,לפי גיל ושנים
144
גרף :46אחוזי התחלואה ביתר לחץ דם בקרב ערבים ,לפי קבוצות גיל ומין
145
גרף :47אחוזי התחלואה במחלות לב בקרב נשים ,לפי לאום וקבוצות גיל
146
גרף :48שיעורי התחלואה בסרטן השד בקרב נשים בישראל( 2009-1970 ,ל)100,000-
147
גרף :49התפלגות הנשים החולות בסרטן השד בישראל לפי לאום ושלב האבחון
147
גרף :50אחוזי ביצוע בדיקת ממוגרפיה בקרב נשים ערביות בישראל בשנים 2010 ,2007
148
גרף :51התפלגות הנשים בישראל לפי אינדקס משקל/גובה BMI ,גיל 34-21
149
גרף :52התפלגות הנשים בישראל לפי אינדקס משקל/גובה BMI ,גיל 49-35
149
גרף :53התפלגות הנשים בישראל לפי אינדקס משקל/גובה ,BMIגיל 64-50
150
גרף :54התפלגות הנשים בישראל לפי אינדקס משקל/גובה ,BMIגיל +65
150
גרף :55פעילות גופנית בקרב הערבים ,לפי מין ומטרת הפעילות
151
גרף : 56פעילות גופנית בקרב הפלסטינים לפי סוג הפעילות
152 153
גרף : 57פעילות גופנית בקרב נשים ,לפי לאום וקבוצות גיל גרף :58התפתחות תחולת העוני של משפחות ,נפשות וילדים בקרב האוכלוסייה היהודית2009-2001 , 160 ()2001 = 100.0 גרף :59התפתחות תחולת העוני של משפחות ,נפשות וילדים בקרב האוכלוסייה הערבית2009-2001 , 161 ()2001 = 100.0
] [ 88
מציאות הנשים הערביות בישראל
פתח דבר בעשורים האחרונים בלט תפקידו של התקציב ביצור פערים כלכליים ופוליטיים בין קבוצות האוכלוסייה השונות ,והתווית הגבולות של הפעילות הכלכלית ויצירת הסטאטוס של קבוצות האוכלוסייה השונות .בכך הפך ניתוח מדיניות התקציב והשלכותיה הכלכליות והחברתיות ,ובדיקת מידת הצדק החלוקתי שהוא מבטא לאחד האמצעים החשובים ביותר במאבק לשוויון וצדק חברתי ,כמו גם להגברת השתתפותן של נשים בספירה הציבורית ושיתופן של נשים בתהליך ההתפתחות של החברה בכללותה. דוח זה מבקש להציג תמונת מצב כללית על מצבן של הנשים הערביות בישראל בעשור האחרון בתחום התעסוקה ,החינוך והבריאות נוסף על התמורות העיקריות בתחולת העוני בקרב נשים ערביות בהשוואה לנשים היהודיות .הדוח מהווה חלק מפרויקט רחב יותר בנושא “מרכוז אתניות ומגדר בתקציב המדינה” ,המבקש להעלות מודעות לנושא התקציב ,להגביר שקיפות בהליך התקצוב ולהשיג מקסימום מעורבות ציבורית שוויונית בהליך זה .הפרויקט מתמקד בהבנת המערכת הפוליטית והכלכלית המשפיעה על עוני בקרב נשים ערביות בישראל ,תוך כדי לימוד מעמיק של תקציב המדינה בשלושה משרדים עיקריים :משרד הבריאות ,משרד התמ”ת ומשרד החינוך. אחד היעדים המרכזיים של הפרויקט הוא לחקור את תהליך התקצוב והתקציב עצמו מתוך שתי הפרספקטיבות -המגדרית והלאומית -במטרה לעודד אימוץ תקציב העונה לצרכי נשים ,וכדי לעודד את מקבלי ההחלטות לשקלל היבטים מגדריים אתניים בהכנת התקציב וחלוקת המשאבים הציבוריים .השגת יעד זה עתיד לקדם ,לדעתנו ,צדק חברתי ושוויון בין גברים ונשים בכלל ,ובין גברים ערבים ונשים ערביות בפרט .לשם מימוש מטרה זו השתמשנו בכלים של ניתוח תקציב ביחס לשלושה משרדי הממשלה לעיל ,אשר זוהו כבעלי השפעה מכרעת על רמות העוני בקרב נשים ערביות. אנו מודים לאיחוד האירופי על מימון פרויקט זה. פרויקט זה משותף לשלוש עמותות ערביות :אגודת הגליל -האגודה הערבית הארצית למחקר ושירותי בריאות; ריכאז-בנק מידע על החברה הפלסטינית בישראל; מדה אל- כרמל -המרכז הערבי למחקר חברתי יישומי; איעלאם -מרכז תקשורת לחברה הערבית הפלסטינית בישראל. צוות הפרויקט ] [ 89
תקציר דו”ח זה מבקש להציג תמונת מצב כללית על מצבן של הנשים הערביות בישראל בעשור האחרון .במוקד הדו”ח עומדים מנגנונים שיאפשרו לצמצם את תחולת העוני בקרב הנשים הערביות בישראל ולשלבן בתהליך הצמיחה והפיתוח הכלכלי .מנגנונים אלה כוללים את שיפור ההון האנושי (רמת ההשכלה) ,שיפור רמת ההשתתפות של הנשים הערביות בכוח העבודה ושדרוג תחומי התעסוקה שלהן ושיפור רמת הבריאות שלהן .לשלושת התחומים האלה יש השפעה ישירה על מעמדן הכלכלי של הנשים ועל סיכוייהן לשנות את מעמדן ואת מצבן. הדו”ח מתאר תמורות עיקריות בתחולת העוני בקרב נשים ערביות ,בהשוואה לאוכלוסייה היהודית ,מתוך דגש על ההבדל במדדי העוני בין משפחות שבהן האישה עובדת למשפחות שבהן האישה לא עובדת .בחלק המתייחס להבדלים אלה נבחנת ההשפעה של השתתפות הנשים בשוק העבודה על מדדי העוני לאורך השנים ,בשתי האוכלוסיות. התמונה המתארת את תחולת העוני בחברה הערבית ,ובעיקר בקרב הנשים הערביות, כפי שהיא מצטיירת מהנתונים שנאספו ,אינה מעודדת .הנתונים מצביעים על פערים גדולים מאוד בין האוכלוסייה הערבית לאוכלוסייה היהודית בכל הנוגע לתחולת העוני. במשך שנים ארוכות יש לאוכלוסייה הערבית ייצוג עודף בקרב העניים .כמעט 50% מהמשפחות הערביות הן משפחות עניות ,לעומת כ 14%-מהמשפחות היהודיות. כמחצית מהנשים הערביות חיות מתחת לקו העוני ,לעומת כ 12%-מהנשים היהודיות. הנתונים מראים גם ,כי ההכנסה הכלכלית הממוצעת של המשפחות הערביות לאורך השנים נמוכה מזו של משפחות יהודיות ,הן במשפחות שבהן האישה עובדת והן במשפחות שבהן האישה לא עובדת .פער זה מעיד על כך שערבים המשתתפים בשוק העבודה מקבלים תגמול נמוך יותר מיהודים .במשפחות שבהן האישה לא עובדת, ההכנסה הממוצעת של משפחה ערבית היתה 69%מזו של משפחה יהודית .במשפחות שבהן גם האישה משתתפת בשוק העבודה ,ההכנסה הממוצעת של משפחה ערבית היתה 73%מזו של משפחה יהודית. בבדיקה של האופן שבו תורמת תעסוקת נשים לצמצום ממדי העוני ,מתברר מהנתונים כי השתתפות של נשים בשוק העבודה תורמת הן לצמצום משמעותי של תחולת העוני, בשתי האוכלוסיות ,והן לצמצום הפערים בתחולת העוני בין ערבים ליהודים .בקרב ] [ 90
מציאות הנשים הערביות בישראל
משפחות יהודיות ,הסיכוי להימצא מתחת לקו העוני קטן בממוצע פי 5במשפחות שבהן האישה עובדת .במשפחות ערביות ,עבודה של נשים מפחיתה את הסיכוי לרדת מתחת לקו העוני פי .4 תוחלת העוני בקרב משפחות ערביות ובקרב נשים ערביות קשורה קשר ישיר לרמת ההשתתפות שלהן בכוח העבודה ,למאפייני התעסוקה ,לענפים הכלכליים שבהם הן מועסקות ולמשלחי היד שבהם מרוכזות מרבית הנשים הערביות המועסקות .שינוי מצבן הכלכלי של הנשים הערביות והקטנת תחולת העוני בקרבן מחייבים שיפור בהון האנושי ,כלומר שדרוג של רמת ההשכלה ותחומי ההתמחות שלהן .השיפור בתחומים אלה קשור להנגשת שוק העבודה המרכזי המודרני המתקדם לנשים ערביות. בחלק בדו”ח המתייחס לרמת ההשכלה של נשים ערביות ,מצאנו כי בעשור האחרון חל שיפור נאה בתחום זה .נשים ערביות בעלות 16+שנות לימוד היו ב 2010-כ11%- מכלל הנשים הערביות ,לעומת 3.5%בשנת .1998גם נשים בעלות 15-13שנות לימוד היו ב 2010-כ 11%-מהנשים הערביות ,לעומת 8.6%ב .1998-נשים ערביות בעלות עד 8שנות לימוד היו ב 2010-כ 30%-מכלל הנשים הערביות ,לעומת כ 45%-ב.1998- בדיקה של רמת ההשכלה של נשים ערביות ,בהשוואה לגברים ערבים ולנשים יהודיות, מצביעה על שיפור מתמיד ברמת ההשכלה של נשים ערביות ,על סגירת פערים בינן לבין גברים ערבים ועל שיפור ביחס לנשים יהודיות ,אם כי לאחרונות עדיין יש יתרון בתחום זה. העלייה המתמדת ברמת ההשכלה של נשים ערביות תרמה ,בין היתר ,לעלייה באחוז הנשים הערביות המשתתפות בכוח העבודה .בעוד שבשנת 1998השתתפו בכוח העבודה 17.9%מהנשים הערביות ,בשנת 2010עלה אחוז המשתתפות בשוק העבודה ל - 26.4%-עלייה של כמעט 8נקודות האחוז בעשור .השיפור באחוז ההשתתפות בכוח העבודה של נשים לא היה אחיד בכל קבוצות הנשים .ההשתתפות בכוח העבודה עלתה בעיקר בקרב צעירות ומשכילות ,ואילו בקרב מבוגרות ובלתי משכילות חלה ירידה ברמת ההשתתפות .מלבד הצורך בהמשך העלייה ברמת ההשתתפות בכוח העבודה, נדרש שיפור במאפייני התעסוקה של נשים ערביות .כיום כמעט 50%מהנשים הערביות המועסקות עובדות בענפי החינוך ,שירותים אישיים ושירותי בריאות. בתחום הבריאות ,הנתונים מלמדים שמצבן של הנשים הערביות בישראל ,כקבוצה, הוא הקשה ביותר בהשוואה לכל הקבוצות החברתיות האחרות (גברים ונשים יהודיות). מצב זה בא לביטוי במדדי בריאות רבים ,כמו תוחלת החיים ,תחלואה במחלות כרוניות ] [ 91
ותמותה ,תחלואה בסרטן השד ,עודף משקל והשמנה .תוחלת החיים של הנשים הערביות היא 81שנים ( ,)2010לעומת 83.7בקרב הנשים היהודיות .שיעור התמותה ממחלות לב של נשים ערביות מגיע ל 47.8-ל ,100,000-כפול משיעור התמותה של נשים יהודיות ממחלות אלה .שיעור התמותה מסוכרת בקרב נשים ערביות הוא 39.6 ל ,100,000-לעומת 10.1ל 100,000-בקרב היהודיות .גם שיעור התמותה משבץ מוחי גבוה בקרב הנשים הערביות ( 23.8ל )100,000-בהשוואה לנשים היהודיות (8.8 ל.)100,000-
] [ 92
מציאות הנשים הערביות בישראל
.1הקדמה לפי סדן ( ,)2006חלקה של האוכלוסייה הפלסטינית בישראל בתוצר הלאומי הגולמי הוא בערך 1.8%בהתבסס על הנתונים שמביא סדן ,אפשר להסיק שחלקן של נשים ערביות בתמ”ג הכללי אינו עולה על 3%והוא נע סביב 25%מהתמ”ג של האוכלוסייה הערבית .הסיבות למצב זה הן ,בין היתר ,ההשתתפות הדלה של נשים ערביות בשוק העבודה והתמקדות שלהן בענפים כלכליים מסורתיים ,נשיים ,שמציבים אותן בתחתית דירוג ההכנסות .נוסף על כך ,תרומה מכרעת להשתתפות המעטה של נשים ערביות בכוח העבודה מיוחסת לחסמים מבניים ולמדיניות הממשלתית ,שאינם תורמים לשיפור מצבן הסוציו-אקונומי של הנשים הערביות .מציאות זו יוצרת מעגל עוני, שנשים ערביות מתקשות מאוד להיחלץ ממנו בלי סיוע. ההשתתפות הדלה של נשים ערביות בשוק העבודה קשורה ,בין היתר ,לרמת החינוך של תלמידות ערביות בחינוך העל-יסודי ולטיבו ,כמו גם לדפוסי ההתמחות שלהן בשלב הלימודים האקדמיים .חסמים אלה מקשים על שינוי מעמדן הכלכלי של נשים ערביות ועל שילובן בתהליך הצמיחה .גם מצבה הבריאותי של האוכלוסייה הערבית, ובעיקר של הנשים הערביות ,משפיע על יכולתן לתרום לצמיחה הכלכלית של המשק כולו ושל האוכלוסייה הערבית בפרט. בהתחשב באמור לעיל ,החלקים השונים של דו”ח זה יתייחסו לשאלת התעסוקה, החינוך והבריאות של הנשים בישראל ,בדגש מיוחד על הנשים הערביות .נקודת המוצא של הדו”ח היא שלשלושה תחומים אלה יש השפעה מכרעת על סיכויי הפרט לשפר את מצבו הכלכלי והחברתי ולהגדיל את מגוון ההזדמנויות הפתוחות לפניו. גם שינוי במדיניות הממשלתית וביחסה של המדינה לאזרחים הערבים יתרום ,כמובן, לשיפור מצבם הכלכלי והחברתי .מתוך תפיסה הרואה בתקציב המדינה כלי משמעותי ביותר בהשפעה על המציאות הסוציו-אקונומית של קבוצות שונות באוכלוסייה ,היה ראוי להציג תמונת מצב כלכלית-חברתית של הנשים הערביות בישראל המבוססת על ההנחה שאבחון מדויק של המציאות יביא להצבת הפתרונות הנכונים והראויים לשיפור מצבן. לטעמנו ,עוני אינו רק מחסור .הוא הפרה של זכויות אדם .הוא יוצר פחד וחוסר ביטחון 1סדן ,ע .2006 .חלקו -תרומתו של המגזר הערבי למשק :מקצת הפרמטרים של החברה הערבית בכלכלת ישראל .קרן אברהם. ] [ 93
תעסוקתי ,נפשי ,פיזי ,תזונתי והתפתחותי וגורם לנידוי ולמידור חברתי המשפיעים השפעה קשה על הפרט .יתרה מזאת ,עוני גורם להפחתת הנגישות למרחב הציבורי מכיוון שהוא משתיק את קולותיהם של אנשים ,מונע מהם להשתתף בתהליכי קבלת ההחלטות שמשפיעות על חייהם ,מקשה על כל מאבק חברתי לקידום זכויותיהם וכך גורם להעמקת האי-שוויון בין קבוצות האוכלוסייה .מכאן ברור מדוע יש צורך לפעול למיגור העוני. חלק מהדו”ח של האו”ם על הפיתוח האנושי לשנת 2005עסק באי-שוויון ובפיתוח אנושי .הטיעון המרכזי בדו”ח הוא שאי-שוויון ,מלבד הפגיעה האנושה שלו בצדק 2 החברתי ,פוגע גם בצמיחה הכלכלית ,בדמוקרטיה ובלכידות החברתית. מכיוון שנשים הן בעלות אופי שונה מזה של גברים ומתוך התחשבות בגורמים המשפיעים על עיצוב הוויית חייהן ,מן הראוי לפעול על פי דוקטרינת השוויון המהותי בכל פעם ששאלת השוויון של הנשים הערביות עולות על הפרק ,ובמיוחד בהקשר של 3 העוני בקרבן .לשם כך מן הראוי להגדיר מהו עוני. עוני אינו מושג בעל משמעות אחת המוסכמת על הכל .הוא מוגדר ומוערך על בסיס כמה פרמטרים חופפים ,המדגישים פנים שונות של מצבים אנושיים וחברתיים .לכן ניתנו למושג עוני הגדרות רבות. לפי הגדרה אחת ,המושג עוני מתייחס בראש ובראשונה לצרכים .הוא מבטא מחסור במצרכים בסיסיים (מצרכים /נכסים /פריטים) .אנשים ייחשבו עניים אם הם מצויים במצב של מחסור חמור במזון ,בביגוד ,בקורת גג ובאמצעי הגנה מפני קור ,אסונות טבע ומחלות 4.אחרים מגדירים את העוני כהעדר משאבים ,או על פי רמת חיים מסוימת, אם אלו נמשכים תקופת זמן ניכרת 5.הגדרה נוספת רואה בעוני הצטברות של בעיות הכרוכות במחסור במשאבים ובכלל זה העדר ביטחון אישי ,פיזי ובריאותי והעדר כוח חברתי ופוליטי הנמשכים זמן ניכר 6.גישה אחרת של הגדרת העוני נוקטת סובייקטיביות, ולפיה אדם יוגדר עני אם הוא תופס את עצמו ככזה. מצד אחר מוגדר העוני מצב של תלות ,היינו חוסר שליטה של אנשים על חייהם 2ראו( http://hdr.undp.org/reports/global/2005/pdf/HDR05_chapter_2.pdf :ביקור אחרון: ,)16/03/2012פרק ,2עמ’ .)24 3חלק זה מבוסס על מאמרה של נטע זיו ,עוני צמצום פערים ושוויון :המקרה של הזכות למים, משפט וממשל ז ( ,)2תשס”ה ,945 ,בעמ’ 949והפניות 6-10שם. David Gordon and Paul Spicker. The International Glossary on Poverty (Zed Books). 1999. 4 Paul Spicker, “The Rights of the Poor: Conceptual Issues”, Poverty and the Law (Peter Robson 5 and Asbjorn Kjonstad, eds.), Hart Publishing (2001), 3.
Morton S. Baratz and William G. Grigsby, “Thoughts on Poverty and its Elimination” 1 Journal of 6 Social Policy (1971), 119. ] [ 94
מציאות הנשים הערביות בישראל
וקיומה של תלות באחרים כתוצאה מהעדר משאבים למיניהם 7.גישה דומה ,שלפיה תלות באחרים היא המגדירה מצב של עוני ,נקטה מגדלנה ספולבדה (Magdalena ,)Sepulvedaהדווחית המיוחדת של האו”ם לעוני קיצוני וזכויות אדם .לפי הגדרתה, עוני הוא “מצב רב פנים שממנו יהיה קשה – אם לא בלתי אפשרי – להיחלץ ללא סיוע” (“– a multifaceted situation from which it may be difficult – if not impossible .)”to escape without assistance לעתים קרובות נקשר מושג העוני למצב של אי-שוויון .על פי הגדרה זאת ,העוני מוגדר ביחס לרמת החיים המאפיינת חברה מסוימת .גישה זו נוקט המוסד לביטוח לאומי ב”דו”ח העוני” שהוא מפרסם מדי שנה ,והיא מקובלת גם בעולם .לדוגמה ,לאה אחדות ורפאלה כהן מהמוסד לביטוח לאומי נוקטות גישה יחסית בבואן להגדיר עוני“ :על פי הגישה היחסית ,עוני הוא תופעה של מצוקה יחסית ,שיש להעריכה בזיקה לרמת החיים המאפיינת את החברה :משפחה נחשבת ענייה לא כאשר אין ביכולתה לרכוש סל מוצרים בסיסי כלשהו הדרוש לקיומה ,אלא כאשר תנאי חייה ירודים במידה ניכרת מתנאי החיים האופייניים לחברה כולה”. אמנסטי אינטרנשיונל הגדיר עוני כשילוב של ארבעה אלמנטים :מחסור ,חוסר ביטחון, מידור והשתקת קולות. היה חשוב להביא את ההגדרות השונות של המונח עוני ,מפני שבחירה בדרך המשגה מסוימת משקפת את הבעיה שעמה בוחרת החברה להתמודד .הנחות היסוד שעליהן מבוססת ההגדרה מצביעות על אופיה של החברה – חברה סוציאליסטית ,הנוקטת גישה המגדירה עוני כמצב של אי-שוויון ,או חברה ניאו ליברלית ,המבקשת להגדיר את העוני כמצב של מחסור בצורכי קיום. חלקי דו”ח זה יתארו את מצבן של הנשים הערביות בישראל בתחומים שונים .חלק 2יבחן את החינוך חלק 3ישליך אור על התעסוקה פרק 4יתייחס לבריאות וחלק 5 לעוני החלק האחרון יתייחס להשתקפות העוני בשיח המשפטי בישראל ובעולם וינסה להתחקות אחרי המסמכים המעגנים את זכותו של הפרט לפעולה של המדינה למען שיפור רווחתו והבטחת זכויותיו .פרק זה מסתמך על עקרון השוויון ועקרון הצדק, ובעיקר הצדק החלוקתי ,המעגן את הזכות לשוויון מהותי בין האזרחים במדינה ,בלי הבדל גזע ,מין ,לאום ,מצב כלכלי וכיו”ב.
George Simmel. “The Poor”, 13 Social Problems (1965), 118 7 ] [ 95
.2ההשכלה של נשים ערביות בעשור האחרון חלה עלייה ברמת ההשכלה של נשים ערביות וגם חלקן של המשכילות בקרב הנשים המועסקות עלה .למרות מגמות אלה ,שני מאפיינים בולטים של אוכלוסיית הנשים הערביות הם רמה נמוכה של השתתפות בשוק העבודה ואבטלה גבוהה מהממוצע .למצב זה כמה הסברים :נשים ערביות נוטות להתמקד בשוק העבודה המקומי ,מתקשות להשתלב בתעסוקה בשוק המרכזי-הישראלי ,התפלגות המקצועות של הנשים העובדות אינה תורמת להשתלבותן בשוק העבודה המרכזי ומאידך גיסא בתוך היישובים הערביים לא פתוחות לפניהן אפשרויות תעסוקה (Semyonov et.al, 8.)1999גם המבנה המשפחתי ,שבו מספר גדול יחסית של ילדים בבית והעדר תשתית של תחבורה ציבורית נוחה שתאפשר לנשים לחפש עבודה בתוך יישובי מגוריהן או ביישובים סמוכים ,במיוחד ביישובי הבדווים בנגב ,משפיעים על רמת התעסוקה (אבו בדר וגוטליב 9.)2008חלק מהחוקרים שעסקו בסוגיה ציינו כי ההשתתפות הדלה של נשים ערביות בשוק העבודה היא אינדיקטור לאי-שוויון תעסוקתי ולאפליה בין יהודים לערבים במציאת עבודה ,באפשרויות תעסוקה ובמשלחי היד של שתי הקבוצות הלאומיות (גרא וכהן ,2001ישיב וקיסר 10.)2009גרא וכהן מצאו כי הסיכוי של ערבים, ובעיקר משכילים ,לעסוק במשלחי יד ההולמים את השכלתם נמוך בהרבה בהשוואה ליהודים ,בעיקר אם הם מחפשים תעסוקה מחוץ לאזור מגוריהם .לכן הוראה ממלאת מקום מרכזי בתעסוקה של ערבים בעלי השכלה גבוהה – הם אינם מתקבלים לעבודה בתחומי עיסוק אחרים.
2.1שינוי ברמות ההשכלה תרומתה של העלייה ברמת ההשכלה של נשים ערביות לעלייה בהשתתפותן בשוק העבודה ולהקטנת תחולת העוני בקרב האוכלוסייה הערבית היא עובדה שאינה שנויה Semyonov, Moshe, Noah Lewin-Epstein, and Iris Brahm. 1999. “Changing labor 8 force participation and occupational status: Arab women in the Israeli force,” Work, .Employment, and Society, 13(1):117-131 9אבו בדר ,ס .ו .גוטליב“ .2008 .עוני ,חינוך ותעסוקה בחברה העברית-בדואית :מבט השוואתי” ,סדרת מחקרי מדיניות .מחקר מדיניות ,6ירושלים :מכון ון ליר. 1 0גרא ,ר .וכ .רפאלה“ .2001 .עוני בקרב ערבים בישראל ומקורות לאי -שוויון בין ערבים ויהודים”, רבעון לכלכלה ,)4(48 .תל אביב ערן ,י .ונ .קסיר .2009 .דפוסי ההשתתפות של ערבי ישראל בשוק העבודה .סדרת מאמרים לדיון ,בנק ישראל. ] [ 96
מציאות הנשים הערביות בישראל
במחלוקת .עם זאת ,כפי שמלמדים ממצאי דו»ח זה ,אף ששיפור רמת ההשכלה הוא תנאי הכרחי לעלייה בשיעורי ההשתתפות בכוח העבודה של נשים ערביות ,אין הוא תנאי מספיק לכך .הסיבה היא שרמת ההשכלה אינה החסם המרכזי העומד בפני השתלבותן של נשים ערביות בשוק העבודה ושיפור רמת ההשכלה אינו ערובה מספקת לשינוי מאפייני התעסוקה של נשים ערביות .בחלק הבא נתאר את התפתחות רמת ההשכלה בקרב נשים ערביות ,בהשוואה לקבוצות אחרות בחברה כמו גברים ערבים ונשים יהודיות. רמת ההשכלה של נשים ערביות עולה בהתמדה מאמצע שנות השמונים ,וביתר שאת מתחילת האלף הנוכחי .בשנת 12% ,1998מהנשים הערביות היו בעלות למעלה מ13- שנות לימוד ,ואילו בשנת 2010עלה אחוז הנשים הערביות בעלות 13שנות לימוד ומעלה ל .22%-באותה תקופה ירד בהתמדה אחוז הנשים הערביות בעלות רמת ההשכלה הנמוכה ,כלומר בין 0ל 4-שנות לימוד ,מ 20.2%-בשנת 1998ל 13.3%-בשנת .2010למרות השינויים האלה ,רוב הנשים הערביות הן עדיין בעלות רמת השכלה בינונית ( 12-11שנות לימוד) .אחוז הנשים הערביות בעלות רמת ההשכלה הזאת בשנת 1998היה כ 27%-ובשנת 2010הוא עלה ל .34%-גם בקרב נשים יהודיות זוהי רמת ההשכלה השכיחה ביותר. הטבלה הבאה מתארת את התפתחות רמת ההשכלה בקרב נשים ערביות משנת 1998 ומצביעה על השיפור המתמיד ברמת ההשכלה של נשים ערביות. טבלה :1רמת ההשכלה בקרב נשים ערביות )%( 2010-1998 12-11 10-9 8-5 4-1 0 שנה 27.1 16.3 23.9 6.3 13.9 1998 29.3 15.7 23.6 5.8 12.3 1999 31.0 16.0 22.0 5.9 12.8 2000 29.8 17.0 21.1 5.5 12.4 2001 29.8 16.9 21.1 5.5 12.4 2002 30.4 15.8 20.6 4.9 11.0 2003 31.6 15.4 19.7 5.2 11.2 2004 31.3 16.0 18.7 4.3 10.7 2005 31.3 16.2 17.6 4.5 10.1 2006 33.9 15.3 16.3 3.8 10.4 2007 35.4 14.3 16.3 3.8 9.1 2008 35.6 13.8 16.6 3.9 9.2 2009 34.4 13.7 16.6 3.7 9.6 2010
מקור הנתונים :רכאז -בנק מידע www.rikaz.org
15-13 8.6 8.4 8.4 9.2 9.3 11.2 10.6 11.4 11.2 11.2 11.9 11.2 10.9
+16 3.5 3.4 3.7 4.7 4.7 5.7 6.1 7.1 8.5 8.6 9.1 9.5 10.7
הגרפים הבאים מתארים את התפתחות רמות ההשכלה בקרב נשים ערביות ובקרב נשים יהודיות. ] [ 97
גרף :1נשים ערביות לפי רמת השכלה ()2010-1998
ﻋﺮﺏب
ﻋﺮﺏب 16 +
13-15
16 +
11-12
9-10
5-8
1-4
0
11-12
9-10
5-8
1-4
0
13-15
50
50 45 45 40 35 40 30 35 25 30 20 25 15 20 10 15 5 10
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
2009
2007
2008
2005
2006
הנתונים :רכאז- 2004 www.rikaz.org מידע 2005 2006 2008בנק2007 מקור 2009
2003
2002
2001
2000
1999
1998
0 5
0
ﻳﯾﻬﮭﻮﺩد
גרף :2נשים יהודיות לפי רמת השכלה ()2010-1998 16 +
13-15
16 +
2009
11-12
9-10
5-8
1-4
0
11-12
9-10
5-8
1-4
0
13-15
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
50 ﻳﯾﻬﮭﻮﺩد 45 50 40 45 35 40 30 35 25 30 20 25 15 20 10 15 5 10 0
5 0
2009
2008
2007
מקור הנתונים :רכאז -בנק מידע www.rikaz.org
] [ 98
מציאות הנשים הערביות בישראל
הבדיקה מראה כי בהשוואה לגברים ערבים ולנשים יהודיות ,רמת ההשכלה של נשים ערביות משתפרת בהתמדה .פערי ההשכלה בינן לבין גברים ערבים הולכים ומצטמצמים וגם בהשוואה לנשים יהודיות מצבן משתפר ,אם כי יתרון ההשכלה של הנשים היהודיות עדיין קיים. בקבוצת ההשכלה של בעלי 15-13שנות לימוד ,שבה יש השתתפות ניכרת של נשים ערביות בשוק העבודה ,אחוז הנשים הערביות עולה על אחוז הגברים הערבים .עם זאת, אחוז הנשים הערביות בקבוצת השכלה זאת עדיין נמוך מאחוז הנשים היהודיות .גרף 3מראה כי חלקן של הנשים בעלות 15-13שנות לימוד ב 1998-היה כ 8.6%-מכלל הנשים הערביות וב 2010-עלה חלקן ל .10.9%-אחוז הנשים היהודיות בקבוצת השכלה זו כמעט כפול מאחוז הנשים הערביות .הפער בין הנשים היהודיות לנשים הערביות כמעט ולא השתנה לאורך התקופה (ב 1998-היחס היה פי 3וב 2010-פי .)2.5 גרף :3אחוז בעלי 15-13שנות לימוד לפי לאום ומגדר 40
35 30
25.9
23.9
23.3 20.2
25 20 15
10.9 8.6
10
10.4 7.1
5 0
1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
מקור הנתונים :רכאז -בנק מידע www.rikaz.org
לנשים ערביות יש יתרון על פני גברים ערבים בקבוצה של בעלי 15-13שנות לימוד .עם זאת ,יתרונן הצטמצם מפער של 1.17לטובת הנשים הערביות ב 1998-ל 1.04-בשנת .2010לעומת זאת ,באוכלוסייה היהודית יחס זה עבר באותה תקופה שינוי מינורי של 0.03לטובת הנשים.
[ 99 ]
, לפי לאום ומגדר, שנות לימוד15-13 אחוז בעלי רמת השכלה של:2 טבלה )%( 2010-1998 גברים יהודים נשים יהודיות גברים ערבים נשים ערביות שנה 20.2 23.9 7.1 8.6 1998 21.0 24.4 6.8 8.4 1999 21.2 23.8 7.6 8.4 2000 22.2 24.4 9.3 9.2 2001 22.0 24.1 9.3 9.3 2002 22.3 23.9 9.0 11.2 2003 22.6 24.6 9.5 10.6 2004 22.9 25.0 10.0 11.4 2005 23.1 24.9 9.4 11.2 2006 23.6 25.1 9.3 11.2 2007 23.3 25.8 9.5 11.9 2008 23.4 26.1 10.2 11.2 2009 23.3 25.9 10.4 10.9 2010 www.rikaz.org בנק מידע- רכאז:מקור הנתונים
ממחיש את התמורות שאירעו ברמות ההשכלה של גברים ונשים באוכלוסייה4 גרף , מצביע על יתרון לגברים1- יחס של למעלה מ.הערבית בכל הקשור בחינוך אקדמי הן הערביות, ברוב המקרים יש יתרון לנשים. מראה על יתרון לנשים1-ויחס של פחות מ . על פני הגברים,והן היהודיות
גברים ונשים: שנות לימוד15-13 יחס בעלי השכלה:4 גרף 1.10
1.05 1.00 0.96 0.95 0.90 0.84
0.90
0.85 0.80
0.83
0.75 0.70 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
www.rikaz.org בנק מידע- רכאז:מקור הנתונים
[ 100 ]
0.83
0.80 0.75
מציאות הנשים הערביות בישראל 0.70 של 1998 ההשכלה1999 2000 2001 ערבים2002 2003 2004 2006 2008 2009 גברים ונשים לרמת 2005ונשים גברים 2007של ההשכלה 2010רמת השוואת יהודים מגלה כי הפערים בין קבוצות האוכלוסייה בתחום החינוך הולכים ומצטמצמים הפער הגברים כל מאשר יותר היה גדול בין הפער שנבדקה התקופה לאורך השנים. עם הנשים. בין כל 100נשים ערביות בעלות יהודיות על בקרב הנשים ,ב 1998-היחס היה כ 278-נשים
ערביות. יהודיות לכל 100נשים יחס זה ירד לכ238- 2010 בשנת לימוד. שנות נשים 15-13 ונשים יהודיות שנות לימוד בין 15-13 בעלי בקבוצה של מתאר את היחס גרף נשים 5 על יתרון ל1- של מעל ערבים .יחס לגברים יהודים ערביות ליהודים . מצביע גברים ובין
גרף :5יחס בין בעלי 15-13שנות לימוד – נשים יהודיות/ערביות וגברים יהודים/ ערבים 3.2
2.82
3.0 2.8
2.78 2.6 2.38
2.4 2.2
2.24
2.0 1.8 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
מקור הנתונים :רכאז -בנק מידע www.rikaz.org
10 בחינת ההבדלים בקבוצה של בעלי מעל 16שנות לימוד מעלה תמונה שונה .השינוי שחל בין 1998ל 2010-באחוז הנשים הערביות המשתייכות לקבוצת ההשכלה של בעלי 16שנות לימוד ומעלה ,בהשוואה לגברים ערבים ולנשים יהודיות ,מראה שמשנת 2005החלה מגמה של צמצום פערים בין נשים לגברים ערבים ,אבל עדיין קיים פער ניכר בין נשים ערביות לנשים יהודיות (גרף .)8בעשור האחרון עלה אחוז הנשים הערביות בעלות רמת השכלה של 16שנות לימוד פי שלושה והשתווה לאחוז הגברים ] [ 101
הערבים ,אבל הוא עדיין כמעט חצי מאחוז הנשים היהודיות בקבוצת ההשכלה הזאת. באוכלוסייה היהודית היחס בין גברים לנשים בקבוצה של בעלי 16שנות לימוד כמעט שווה לאורך כל התקופה (גרף .)6בקרב האוכלוסייה הערבית ,ההבדלים נסגרו רק בשנים האחרונות (גרף .)7 טבלה :3אחוז בעלי 16+שנות לימוד ,לפי לאום ומגדר)%( 2010-1998 , גברים יהודים נשים יהודיות גברים ערבים נשים ערביות שנה 18.2 15.8 8.2 3.5 1998 18.4 16.6 7.4 3.4 1999 18.8 17.6 8.1 3.7 2000 19.3 18.0 8.4 4.7 2001 19.1 17.9 8.4 4.7 2002 19.9 18.9 8.6 5.7 2003 20.7 19.9 7.8 6.1 2004 21.7 20.8 8.4 7.1 2005 22.1 21.7 8.5 8.5 2006 22.5 22.4 8.9 8.6 2007 22.9 22.2 9.5 9.1 2008 23.8 23.3 9.7 9.5 2009 24.0 24.3 10.4 10.7 2010 מקור הנתונים :רכאז -בנק מידע www.rikaz.org
גרף :6אחוז בעלי 16+שנות לימוד ,לפי לאום ומגדר)%( 2010-1998 , 40.0
35.0 30.0
24.0
25.0
24.3
15.8
20.0 15.0
10.7
18.2
10.4
8.2
10.0 5.0
3.5
0.0
1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
מקור הנתונים :רכאז -בנק מידע www.rikaz.org ] [ 102
2.5 2.34 2.3 2.1
0.0
3.5 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
מציאות הנשים הערביות בישראל
נשים יהודים/ נשים ערבים וגברים/ גברים, שנות לימוד16 אחוז בעלי מעל:7 גרף 2.5
2.34
2.3 2.1 1.9 1.7 1.5 1.3
1.15
1.1
0.97
0.9
0.99
0.7 0.5 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
www.rikaz.org בנק מידע- רכאז:מקור הנתונים
הנשים היהודיות בעלות השכלה של ההבדלים הגדולים בין אחוז ממחיש את 8 גרף הולך בעלות הערביות הנשים לימוד 16 מעל זה פער .דומה השכלה רמת לאחוז שנות בחציקטן לנשיםיהודיות .האחרונות בשניםויורד לאורך ערביות נשים בין היחס הנתונים מראים שהפער, לעומת זאת.2010- ב2.27- ל1998 בשנת 4.53-מ ,התקופה .2.2 בסביבות פי,בין גברים יהודים לגברים ערבים נשאר קבוע כמעט לאורך התקופה 12
[ 103 ]
.ערבים/יהודים ערביות/יהודיות שנות לימוד נשים16+ בעלי :8 גרף וגברים יחס
5.30
4.80 4.30
4.53
3.80 3.30 2.80 2.23 2.27
2.30
2.32 1.80 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
www.rikaz.org בנק מידע- רכאז:מקור הנתונים
הערבית בתחום באוכלוסייה ביותר שהתחוללהמשמעותי השינוי מראה כי9 גרף ליתר . שנות לימוד ויותר16 היה בקרב נשים ערביות בעלות2010-2000 החינוך בשנים אפשר .2005-ו בעלייה נתון זה להסביר 2000 השנים בין המשמעותי היה השינוי,דיוק באפשרויות להמשיך בעלייה ,מתקדמים לתארים בלימודים ערביות של נשים בנכונות ובהפנמת התובנה ששיפור רמת ההשכלה מקנה אמצעים הפתוחות לפניהן הלימוד להתמודד עם חלק מהחסמים הקיימים בשוקי העבודה ותורם לשיפור מעמדן הכלכלי .והחברתי של הנשים
2.5 13-15
16+
2.0 1.5 1.0 0.5 0.0 00-05
05-10
[ 104 ] 05-10
00-05
00-05
05-10
00-05
05-10
מציאות הנשים הערביות בישראל
גרף :9השינוי בבעלות על 15-13ועל 16+שנות לימוד בין 2000ל 2005-ובין 2005ל( 2010-גילאי )64-15 2.5 13-15
16+
2.0 1.5 1.0 0.5 0.0 00-05
05-10
05-10
00-05
05-10
00-05
05-10
00-05
מקור הנתונים :רכאז -בנק מידע www.rikaz.org
2.2אקדמאיות ערביות
13
העלייה ברמת ההשכלה ובמספר שנות הלימוד בקרב נשים ערביות תורגמה לעלייה באחוז הנשים הערביות שברשותן תואר אקדמי ,כמתואר בגרף .10בין 2005ל2010- נרשמה עלייה משמעותית באחוז הנשים אשר סיימו את לימודיהן האקדמיים .העלייה היא בעיקר באחוז הנשים שמסיימות תואר ראשון וכן יש עלייה במספרן של בעלות תעודת בגרות מלאה .גם בקרב גברים ערבים עלה באותה תקופה אחוז בעלי התואר האקדמי ותעודת הבגרות (גרף .)11
] [ 105
2010-2005 התפלגות נשים ערביות לפי תעודה:10 גרף 45
2005
2010
40 35 30 25 20 15 10 5 0
www.rikaz.org בנק מידע- רכאז:מקור הנתונים
2010-2005 התפלגות גברים ערבים לפי תעודה:11 גרף 45
2005
2010
40 35 30 25 20 15 10 5 0
14
www.rikaz.org בנק מידע- רכאז:מקור הנתונים
[ 106 ]
.
מציאות הנשים הערביות בישראל
גרף 12מראה כי בין 2005ל 2010-נרשמה עלייה משמעותית באחוז הנשים היהודיות שברשותן תואר ראשון .בקבוצה זאת גם נרשמה עלייה קלה באחוז בעלות התואר השני ובאחוז בעלות תעודת הבגרות .נרשמה ירידה באחוז הנשים היהודיות שאינן מחזיקות תעודה כלל ,או מחזיקות תעודת סיום י”ב. גרף :12התפלגות נשים יהודיות לפי תעודה 2010-2005 2010
45
2005
40 35 30 25 20 15 10 5 0
מקור הנתונים :רכאז -בנק מידע www.rikaz.org
גיל לפי השכלה 2.3 . בחינת התפלגות רמות ההשכלה לפי גיל ,שממצאיה מופיעים בגרף ,13ממחישה שמגמת העלייה ברמת ההשכלה בקרב נשים ערביות תגבר בשנים הבאות ,כי יתרחב היתרון של נשים ערביות על גברים ערבים והפער בין נשים ערביות לנשים יהודיות יקטן .הגרף מראה שצעירות ערביות בגילאים 34-25פתחו פער של 50%בבעלות על תואר ראשון לעומת גברים ערבים בשנת ,2010וצמצמו את הפער בינן לבין נשים יהודיות מפי 2.66בשנת 2005ל 1.68-ב .2010-אם מגמה זו תימשך ,היא תחולל שינוי 30 2010 2005נשים בכוח העבודה ובמעמדן הכלכלי-החברתי בתוך החברה בהשתתפות של דרמטי 25 פלסטינית .ברם ,שינוי זה מותנה גם בשינוי תמהיל התמחויות הלימודים של נשים 20 ערביות ,הן בשלב הלימודים העל-תיכוניים והן בלימודים האקדמיים. ] [ 107
15 10 5 0
לפי לאום ומגדר,34-25 בעלי תואר ראשון בגילאים: 13 גרף 40
35 30
33.2
28.0
25 21.0
21.5 19.7
20 15
13.3
10.5 10 5
9.0
0 2005
2006
2007
2008
2009
2010
www.rikaz.org בנק מידע- רכאז:מקור הנתונים
מבהיר כי היתרון של נשים ערביות על גברים ערבים במספר שנות הלימוד14 גרף בקרב10.9%( 44 הפער כמעט נמחק בגילאי.34 עד גיל,קיים בעיקר בגילאים צעירים .הגברים בגילאים מבוגרים יותר מתרחב היתרון לטובת,) בקרב נשים9.5%-גברים ו מאז בחברה הנשים הפערים לטובת הרחבת של מגמה קיימת2005 שנת ,זאת לעומת .)16 במיוחד בגילאים צעירים (גרף,היהודית 16
[ 108 ]
מציאות הנשים הערביות בישראל
ערבים בעלי תואר ראשון לפי גיל ומגדר:14 גרף 25
2005 2005
2010 2010
20
15
10
5
0 15-24
25-34
35-44
45-54
55-64
65+
www.rikaz.org בנק מידע- רכאז:מקור הנתונים
, לפי גיל, מציג את היחס בין נשים ערביות לגברים ערבים בעלי תואר ראשון15 גרף בגילאים צעירים ההפרש הוא לטובת נשים (יחס של פחות.ומבהיר את הממצאים
.) – יתרון לגברים1 ) ובגילאים מבוגרים היתרון עובר לגברים (מעל1-מ 2005
5.0
2010 4.5
4.5 4.0
3.6
3.5
3.5 3.0
2.7 2.6
2.5 2.0
1.7
1.5
1.1 1.2 0.9
1.0 0.5
0.7
0.2 0.3
0.0 15-24
25-34
35-44
[ 109 ]
45-54
55-64
65+
ראשון לפי גיל תואר וגברים ערבים בעלי :15יחס בין נשים גרף 2005
2010
5.0
4.5
4.5 4.0
3.6
3.5
3.5 3.0
2.7 2.6
2.5 2.0
1.7
1.5
1.1 1.2 0.7
0.9
1.0 0.2 0.3
0.5 0.0
65+
55-64
45-54
35-44
25-34
15-24
מקור הנתונים :רכאז -בנק מידע www.rikaz.org
מורגשת בקרב ערביות פערי סגירת מגמת צעירות ערבים לגברים נשים בין ההשכלה פער 2010 בשנת להיפתח ,34-25החל תואר. בעלי וצעירים לטובת צעירים, בגילאים
הנשים הערביות ,בעוד שעד 2005היה לגברים יתרון גדול יחסית .בקרב גילאים מבוגרים הערבים ,אבל אם תימשך מגמת היתרון בחינוך של עדיין קיים יתרון לטובת הגברים 17 נשים ערביות בגילאים צעירים ,בטווח הארוך יעבור היתרון לנשים. בהשוואה בין נשים ערביות לנשים יהודיות מתברר כי ליהודיות יש יתרון ברור בכל הנוגע לבעלות על תואר ראשון ,במיוחד בגילאים מבוגרים .בשנים האחרונות גם הפערים הללו הולכים וקטנים .בשנת 2005היתרון של נשים יהודיות בעלות תואר ראשון בגילאי 34-25היה ,2.7בגילאים 54-45הוא היה 7.0ובגילאים 64-55הפער היה כמעט פי .20לעומת זאת ,בשנת 2010הפערים ירדו בצורה דרמטית .בגילאים 34-25 היתרון ירד ל ,1.7-בגילאים 54-45ל 3.3-ובגילאים 64-55ל( 7.5-גרף .)16הירידה בפערים מעידה על נכונות גוברת של נשים ערביות לרכוש השכלה ,שנתפסת ככרטיס כניסה לשוק העבודה ולשיפור מעמדן הכלכלי-החברתי .אבל נשאלת השאלה אם ואיך שיפור רמת ההשכלה של נשים ערביות שיפר את מעמדן בשוק העבודה והפחית את תחולת העוני בקרב אוכלוסייה זאת. ] [ 110
מציאות הנשים הערביות בישראל
) ) נשים יהודיות וערביות בעלות תואר ראשון )קשר השוואתי:16 גרף 2005
2010
30 25 19.8 20 15 10
7.5
7.0
5
2.7 0.8 0.6
1.7
8.4 6.6
3.3
2.9 2.6
0 15-24
25-34
35-44
45-54
55-64
65+
www.rikaz.org בנק מידע- רכאז:מקור הנתונים
לעומת2010 מסתמן שינוי בשנת שני על תואר בבעלות הנתונים מלמדים .2005 שגם יתרון יש2010 בשנת ערבים בכל לגברים יתרון היה2005-ב קטן ואילו ,הגילאים מבוגרים יותר בגילאים לעומת גברים בגילאים ,צעירות ערביות לנשים .ערבים ,35-25 ערביות משכילות להמשיך עלייה בגיל מקשה על נשיםכי ייתכן. היתרון עובר לגברים בהתבסס על הנתונים. שכן עליהן לטפל במשפחה וגם לעבוד,שני לתואר בלימודים ברור שבעתיד גם מגמה זו תשתנה ואחוז הנשים הערביות שיהיו בעלות תואר,שהצגנו .שני יעלה 18
[ 111 ]
נשים וגברים ערבים לפי גיל, בעלות על תואר שני:17 גרף 10 9
2005
2010
2005
2010
8 7 6 5 4 3 2 1 0 15-24
25-34
35-44
45-54
55-64
65+
www.rikaz.org מידע בנק - רכאז:מקור הנתונים בחברה נשים של לצעירות ,18 גרףלפי .היהודית צעירות קיים גם היתרון ברמת החינוך צעירים והן2005 הן בשנת,יהודים בבעלות על תואר שני על יהודיות יש יתרון ניכר , בטווח הארוך. עלייה בגיל מקטינה במקצת את יתרונן של הנשים, עם זאת.2010 בשנת .לרמת ההשכלה יהיה גדול יותר הנשים בכל הנוגע יתרונן של אם מגמה זו תימשך
20.0 18.0
2005
2010
2005
2010
16.0 14.0 12.0 10.0 8.0 6.0 4.0
[ 112 ]
2.0 0.0 15-24
25-34
35-44
45-54
55-64
65+
מציאות הנשים הערביות בישראל גרף :18בעלות על תואר שני ,נשים וגברים יהודים לפי גיל
2010
2005
2010
2005
20.0 18.0 16.0 14.0 12.0 10.0 8.0 6.0 4.0 2.0 0.0
65+
55-64
45-54
35-44
מקור הנתונים :רכאז -בנק מידע www.rikaz.org
25-34
15-24
נשים ערביות בקרב רמת התפתחות תיארנו את זה בחלק האחרון, בעשור ההשכלה בהשוואה לגברים ערבים ולנשים יהודיות .הנתונים מלמדים על שיפור נאה בהישגים ברמות ההשכלה ,עלייה באחוז הנשים בעלות האקדמיים של נשים ערביות :עלייה 19 תואר ראשון ובעלות תואר שני .נשים ערביות סגרו פערים בינן לבין גברים ערבים ואף פתחו פער לטובתן ברוב מדדי החינוך בגילאים הצעירים .אבל למרות השיפור המתמיד ,נשים ערביות מפגרות עדיין בהשוואה לנשים יהודיות ברוב מדדי ההשכלה. נשאלת השאלה ,אם נשים ערביות תרגמו את השיפור בהישגיהן בתחום ההשכלה לשיפור במדדי ההשתתפות בכוח העבודה ובתעסוקה.
] [ 113
נשים ערביות בכוח העבודה.3 לעלייה באחוז, כנראה,העלייה המתמדת ברמת ההשכלה של נשים ערביות תרמה 1998 בשנת.הנשים הערביות המשתתפות בכוח העבודה ולשדרוג מעמדן התעסוקתי ,19.1%- כ2000 בשנת,17.9% אחוז ההשתתפות בכוח העבודה בקרב נשים ערביות היה נקודות אחוז8 עלייה של כמעט,26.4%- הוא עלה ל2010- וב20.9% 2005 בשנת מזה שיעור נמוך לאין עדיין העבודה בכוח ערביות נשים של ההשתתפות אחוז . בעשור בניגוד לעלייה. ומעמדן התעסוקתי נחות ממעמדן של נשים יהודיות,של נשים יהודיות היתה ירידה מתונה בהשתתפות של,בהשתתפות של נשים ערביות בכוח העבודה בה בעת עלתה רמת ההשתתפות.2010- ב63.6% עד1998- ב66.4%- מ,גברים ערבים .2010 בשנת 69.5%-ל 1998 בשנת 60.8%-מ יהודיות נשים בקרב בכוח עלייה העבודה ההשתתפות אחוז.יהודים 7-כ של פער בכוח גברים לבין בינן אחוז נקודות סגרה זאת היה כמתואר בגרף ,2010-ב 69%-ועלה ל 1998-ב 67%-כ יהודים גברים של העבודה .19
לפי לאום ומגדר 2010-1998 העבודה בשנים השתתפות:19 גרף בכוח 80
70 60 50 40 30 20 10 0 1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
www.rikaz.org בנק מידע- רכאז:מקור הנתונים
העלייה באחוז ההשתתפות בכוח העבודה בקרב נשים ערביות לא היתה אחידה [ 114 ]
מציאות הנשים הערביות בישראל
בכל פלחי האוכלוסייה .השיפור התחולל בעיקר בקרב צעירות ומשכילות ,ואילו בקרב מבוגרות ובלתי משכילות חלה ירידה .מגמות הללו הושפעו מאוד מהזדמנויות התעסוקה העומדות לפני נשים ערביות ,שיתוארו בחלקים הבאים ,וכן מהרכב כוח העבודה של נשים ערביות בעשור החולף.
3.1השתתפות בכוח העבודה לפי רמת השכלה הרכב כוח העבודה בקרב נשים ערביות ,קרי ,כל הנשים הערביות בגילאי העבודה65- , ,15עבר שדרוג בשני העשורים האחרונים .בתקופה זאת נצפתה ירידה באחוז הנשים הערביות בעלות ההשכלה הנמוכה ובצדה חלה עלייה משמעותית באחוז הנשים בעלות ההשכלה הגבוהה .אחוז הנשים בעלות עד 8שנות לימוד ירד מכ 30%-ב 1998-ל20%- ב ,2010-ואחוז הנשים המשכילות ,בעלות מעל 13שנות לימוד ,עלה מכ 11%-ב1998- ל 22%-ב( 2010-טבלה .)4 טבלה :4הרכב כוח העבודה לפי השכלה :נשים ערביות 2005 2000 שנות השכלה 1998 4.3 5.9 6.3 4-1 18.7 22.0 23.9 8-5 16.0 16.0 16.3 10-9 31.3 31.0 27.1 12-11 11.4 8.4 8.6 15-13 7.1 3.7 3.5 +16
2010 3.7 16.6 13.7 34.4 10.9 10.7
מקור הנתונים :רכאז -בנק מידע www.rikaz.org
שיפור רמת ההשכלה של נשים ערביות בא לביטוי בהרכב הנשים הערביות המשתתפות בפועל בשוק העבודה (מועסקות ומובטלות) .הנתונים מצביעים על ייצוג יתר של נשים ערביות משכילות בכוח העבודה .דהיינו ,רמת השכלה גבוהה משפרת את הסיכוי של נשים ערביות להשתתף בכוח העבודה .ב 2010-יותר ממחצית הנשים המשתתפות בכוח העבודה היו בעלות למעלה מ 13-שנות לימוד,לעומת 44.5%ב .1998-כלומר, בתקופה של עשור חלה עלייה של כ 6-נקודות האחוז בהשתתפות של נשים משכילות בכוח העבודה (טבלה .)5שיפור זה קשור ישירות להזדמנויות התעסוקה הפתוחות לפני נשים ערביות. ] [ 115
טבלה :5הרכב המשתתפות בכוח העבודה לפי השכלה :נשים ערביות שנות השכלה 4-1 8-5 12-9 +13
1998 2.4 8.9 44.1 44.5
1999 1.3 10.1 43.4 45.11
2005 2.1 10.5 34.9 52.5
2010 1.4 7.6 38.13 52.8
מקור הנתונים :רכאז -בנק מידע www.rikaz.org
בחינת רמת ההשתתפות בכוח העבודה לפי קבוצות השכלה מראה שעלייה ברמת ההשכלה מעלה את אחוז המשתתפות מתוך כלל הנשים באותה קבוצה .ב2010- רק כ 11%-מהנשים הערביות בעלות ההשכלה הנמוכה (תעודה נמוכה מעל תיכוני) השתתפו בכוח העבודה 26% .מהנשים שאין להן תעודת בגרות ו 26%-מבעלות תעודת הבגרות השתתפו בכוח העבודה .בקבוצת הנשים הערביות שיש להן תעודה גבוהה מבגרות ,אך לא תואר אקדמי ,רמת ההשתתפות בכוח העבודה עולה ל,63%- ובקרב בעלות התואר הראשון עולה ההשתתפות ל .80.7%-אחוז ההשתתפות של בעלות תואר גבוה מתואר ראשון הוא כמעט .90%הבעיה היא שאחוז הנשים הערביות שברשותן תואר גבוה מתואר ראשון מכלל הנשים הערביות עדיין נמוך (לא יותר מ22%- ב .)2010-לכן אפשר להניח שרמת ההשתתפות הגבוהה של קבוצת נשים זאת מקורה בהעדר תחרות רצינית או לחלופין באבטלה סמויה ובתת-תעסוקה (תעסוקה במקצוע שאינו הולם את רמת ההשכלה ואת התעודה של הנשים). רמת ההשתתפות בכוח העבודה בקרב נשים ערביות משכילות משתווה כמעט לרמת ההשתתפות בקרב נשים יהודיות ובקרב גברים ערבים ויהודים .הבעיה המרכזית היא ההשתתפות הנמוכה מאוד של נשים ערביות בעלות השכלה נמוכה ,הן בהשוואה לנשים יהודיות והן בהשוואה לגברים יהודים וערבים .לכן דרושים שיפור ברמת ההשכלה של נשים ערביות ויצירת הזדמנויות תעסוקה לנשים ערביות בלתי משכילות .בשנת ,2010 אחוז ההשתתפות של נשים ערביות שלא סיימו לימודים על תיכוניים היה ,11.0% לעומת 8.5%ב .2005-רמת ההשתתפות של נשים יהודיות בעלות אותה רמת השכלה היתה ב 2010-כ .31%-אחוז ההשתתפות בקרב גברים ערבים ברמת השכלה זאת היה כ 52.5%-ובקרב גברים יהודים כ .41%-רמת ההשתתפות בכוח העבודה של נשים ערביות שסיימו לימודים על תיכוניים היתה ב 2010-כ ,26%-לעומת 22.4%ב.2005- באותה רמת השכלה ,רמת ההשתתפות של נשים יהודיות היתה כ ,69%-של גברים ערבים כ 76.5%-ושל גברים יהודים כ.72.0%-
] [ 116
מציאות הנשים הערביות בישראל
טבלה :6השתתפות בכוח העבודה לפי תעודה תעודה בית ספר יסודי וחטיבת ביניים בית ספר תיכון בגרות על תיכוני B.A. M.A.ויותר
גברים ערבים 2010 2005
נשים ערביות 2010 2005
גברים יהודים 2010 2005
נשים יהודיות 2010 2005
52.1
52.5
8.5
11.0
42.3
41.9
31.1
30.6
73.9 60.9 78.5 85.1 95.1
76.5 62.4 84.7 89.0 90.7
22.4 22.2 60.1 78.5 89.4
25.9 26.5 63.0 80.7 89.8
73.0 60.3 84.0 88.4 90.9
72.0 61.7 85.8 89.4 91.8
65.6 64.8 78.3 85.2 86.5
68.8 67.3 79.2 84.9 87.8
מקור הנתונים :רכאז -בנק מידע www.rikaz.org
באופן כללי ,בהשוואה לגברים ערבים רמת ההשתתפות של נשים ערביות נמצאת בעלייה .גרף 20מראה שהיחס בין אחוז הנשים הערביות המשתתפות בכוח העבודה לגברים ערבים עולה בהתמדה .יחס זה כמעט לא השתנה בקרב האוכלוסייה היהודית, שבה קיים שוויון בהשתתפות בכוח העבודה של נשים וגברים .הסיבה לכך היא רמת ההשתתפות הגבוהה של נשים יהודיות .בשוק העבודה היהודי קיימים המנגנונים והכלים הנחוצים לשילוב נשים. גרף :20יחס השתתפות בכוח העבודה בין גברים ונשים ,יהודים וערבים (מספר המשתתפים)
4.5
4.0 3.5 3.0 2.5 2.0 1.5 1.0 0.5 0.0 2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
1999
1998
מקור הנתונים :רכאז -בנק מידע www.rikaz.org
] [ 117
3.2השתתפות בכוח העבודה לפי גיל מלבד ההבדלים באחוז ההשתתפות בכוח העבודה של נשים ערביות לפי רמות השכלה ,קיימים גם הבדלים לפי קבוצות הגיל .קרי ,השינויים ברמות ההשתתפות לא היו אחידים בפילוח לפי גילאים .הנתונים מראים כי העלייה בהשתתפות בכוח העבודה מאפיינת בעיקר נשים ערביות צעירות ,ואילו בקרב מבוגרות בלתי משכילות יש ירידה באחוז ההשתתפות. גרף 21מראה שבשנת 2000רמת ההשתתפות של נשים ערביות היתה נמוכה לעומת קבוצות אחרות בכל הגילאים ,אם כי הבעיה היתה חמורה במיוחד בקרב נשים ערביות מעל גיל ,44שרמת ההשתתפות שלהן ירדה באופן דרסטי .גם בקרב גברים ערבים רמת ההשתתפות יורדת בגילאים מבוגרים ,אם כי הירידה מתחילה בגילאי .54-45בגילאים הללו רמת ההשתתפות בקרב נשים יהודיות גבוהה יותר מאשר בקרב גברים ונשים ערבים .רמת ההשתתפות של גברים יהודים היא הגבוהה ביותר .ייתכן שהסיבה לירידה ברמת ההשתתפות של נשים וגברים ערבים בגיל מבוגר קשורה לענפים הכלכליים ולמשלחי היד של המועסקים הערבים ,שיתוארו בהמשך .ייתכן שתחומי העיסוק של האוכלוסייה הערבית מקשים על המשך ההשתתפות של גברים ונשים מקרב אוכלוסייה זאת בכוח העבודה .מגמת הירידה בהשתתפות של נשים וגברים ערבים בכוח העבודה בגילאים מבוגרים ,בהשוואה לגברים ולנשים יהודים ,נמשכה גם בשנת ( 2005גרף .)22 לעומת זאת ,נתוני 2010מראים שינוי מה בדפוסי ההשתתפות של נשים ערביות .עיקר השינוי הוא עלייה בהשתתפות של נשים ערביות בכל הגילאים ,בהשוואה ל2000- ו ,2005-גם בגילאים מבוגרים .דהיינו ,נשים ערביות שורדות יותר שנים בכוח העבודה. ייתכן ששינוי זה מוסבר בהצטרפותן של נשים משכילות לענפים כלכליים ולמשלחי יד מגוונים .נשים אלה כבר אינן מסתפקות בעבודת כפיים מקצועית או בלתי מקצועית, ולכן הן מצליחות להישאר בשוק העבודה ולא להישחק בגילאים צעירים.
] [ 118
מציאות הנשים הערביות בישראל 2000 בשנת, מגדר וגיל, השתתפות בכוח העבודה לפי לאום:21 גרף 100
90 100
80 90 70 80 60 70 50 60 40 50 30 40 20 30 10 20 0 10
(15-24) 0
100 90 100
(35-44)
(45-54)
(55-64)
(45-54) (55-64) www.rikaz.org בנק מידע- רכאז:מקור הנתונים 2005 בשנת, מגדר וגיל, השתתפות בכוח העבודה לפי לאום:22 גרף
(15-24)
(25-34) (25-34)
(35-44)
90 80 80 70 70 60 60 50 50 40 40 30 30 20 20 10 10 0
0
(15-24)
(25-34)
(35-44)
(45-54)
(55-64)
(15-24)
(25-34)
(35-44)
(45-54)
(55-64)
www.rikaz.org בנק מידע- רכאז:מקור הנתונים
25 25 [ 119 ]
2010 בשנת ,וגיל מגדר ,לפי לאום השתתפות בכוח העבודה:23 גרף 100
90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 (15-24)
(25-34)
(35-44)
(45-54)
(55-64)
www.rikaz.org בנק מידע- רכאז:מקור הנתונים
השתתפות נשים ערביות לפי גיל:7 טבלה
2010 15.6 39.7 33.6 27.4 8.4
2005
2000 17.6 27.0 21.4 10.5 2.3
12.3 29.6 28.8 19.9
6.5
1995 19.8 25.3 22.0 13.7 5.3
גיל 24-15 34-25 44-35 54-45 64-55
www.rikaz.org בנק מידע- רכאז:מקור הנתונים
העלייה המשמעותית ביותר בהשתתפות של נשים ערביות בכוח,לפי הממצאים היתה עלייה34-25 בגילאים.54 עד25 היתה בגילאים2010- ל1995 העבודה בין ;33.6%-ל 22%- עלה מ44-35 ההשתתפות בגילאים 25%-מ – מרשימה אחוז ;40%-ל העלייה .27.4%-ל 13.7%-מ עלה 54-45 בגילאים העבודה בכוח ההשתתפות ואחוז באחוז העבודה ועל לכוח להצטרף הנכונות מעידה על הגיל שכבות ההשתתפות בכל נובעת בעיקר,24-15 , הירידה בגילאים צעירים.עלייה בסיכוי להישאר בכוח העבודה שבוחרות להמשיך בלימודיהן לפני,מעלייה ברמות ההשכלה בקרב נשים ערביות .55 מעל, ירידה משמעותית ביותר מתרחשת בגיל מבוגר.ההצטרפות לשוק העבודה אם כי בהשוואה,2010- מהנשים הערביות בגיל זה השתתפו בכוח העבודה ב8.4% רק .50%-בכ עלה שיעור ההשתתפות שלהן1995-ל
[ 12026 ]
מציאות הנשים הערביות בישראל .2010-2000 העבודה ערביות בכוח השתתפות נשים :24 גרף 45
2000
2005
2010
40 35 30 25 20 15 10 5 0 (15-24)
(25-34)
(35-44)
(45-54)
(55-64)
www.rikaz.org בנק מידע- רכאז:מקור הנתונים
תחומי עיסוק נשים ערביות ענפים כלכליים ומשלחי יד3.3 שנבדקו הן בפילוח,ההשתתפות של נשים ערביות בכוח העבודה מושפעת מעיסוקיהן רבה הוא נקבע לפי מקרי פילוח זה אינו.כלכליים והן בפילוח למשלחי יד לענפים ובמידה ,ערביות לנשים ”תעסוקתית כ»מובלעת המתפקד ,האתני-המקומי העבודה שוק מאפייני הכלכלית בשוק המערכת.בישראל היהודי-המרכזי העבודה שוקשל לצרכיו ובהתאם .המיעוט בבני שמאוישים ושירותים מסחר ,פנימית כלכלה לפתח עוזרת האתני-המקומי היכול באי ,הערבי ומודרני מפותח פרטי מגזרבו תיעוש ואין מאופיין ,המקומי השוק השוק המקומי היטיב עד כה עם בעלי השכלה גבוהה.לענות על היצע העבודה המקומי , נשים ערביות העדיפו לעבוד עד כה במקום מגוריהן. בפרט בשירות הציבורי,ועם נשים הרצון של נשים.ולא לצאת מכפרן או מעירן בניסיון להשתלב בשוק העבודה המרכזי ערביות להשתלב בעבודה מחד גיסא ולשמור על תפקידן המסורתי כאמהות וכרעיות אותן ומרכז שלהן הבחירה אפשרויות את,מה במידה גיסא מאידך בענפים ,מצמצם התחבורה קשיי גם .האתני-המקומי השוק שמספק ”התעסוקה ב”מקלט ,ספציפיים אלה לכל.כאחד והמקומי העבודה בשוק נשים לשילוב מפריעים הקיימים המרכזי – בשוק הערבית האוכלוסייה גילויי ,העבודה המרכזי כלפי והגזענות האפליה מצטרפים Lewin-Epstein & Semyonov, 1990 [ 121 ]
27
אשר הופכים את העבודה לחוויה קשה .לפיכך ,נשים ערביות מושפעות מהמתרחש בשוק העבודה המקומי ,אשר בתורו מושפע מהמתרחש בשוק העבודה הארצי. בשוק העבודה המקומי נהנו נשים ערביות ,עד כה ,מסטטוס תעסוקתי מכובד יותר מאשר בשוק המרכזי-הראשוני ,שבו הן מופלות הן כנשים והן כערביות (Lewin- .)Epstein & Semyonov, 1990אבל התגמול הכספי בשוק המקומי אינו הולם .נשים משכילות תופסות משרות רבות במגזר הציבורי המקומי ובשירותים הציבוריים, והשתתפותן גוברת במשלחי יד אקדמיים ,במקצועות חופשיים ובענפי שירותים אישיים .אחוז קטן של נשים הצטרפו לעבודה בתעשייה .תהליכים אלה התרחשו בד בבד עם העלייה ברמת ההשכלה של נשים ערביות ,אבל ממוצע ההשתתפות בכוח העבודה נשמר ברמה דומה .הוא נע סביב 23%עד לשנת 2009ועלה ל 28%-ב.2010- את העלייה אפשר להסביר ביציאת נשים בלתי משכילות מכוח העבודה ,בהגברת התחרות בין נשים משכילות על תעסוקה בשוק המקומי ובהמשך קשיי ההשתלבות בכלכלת המרכז.
3.3.1השתתפות לפי ענפים כלכליים טבלה :8תעסוקה לפי ענפים כלכליים – נשים ערביות ענף כלכלי חקלאות בינוי תעשייה חשמל ומים בנקאות ,ביטוח ומוסדות פיננסיים אחרים מסחר סיטונאי וקמעונאי ותיקונים שירותי אירוח ואוכל תחבורה ,אחסנה ותקשורת שירותים עסקיים מינהל ציבורי חינוך שירותי בריאות ,רווחה וסעד שירותים קהילתיים ,חברתיים אישיים ואחרים שירותים למשק הבית ע”י פרטים +לא ידוע
1995 2.2 1.2 8.16 5.6 6.6 8.1 1.1 1.3 2.3 26 12 5 8
מקור הנתונים :רכאז -בנק מידע www.rikaz.org
] [ 122
1998 3.7 1.7 15.0 0.1 1.3 11.1 1.7 0.3 4.4 2.6 31.3 20.9 2.7 3.0
2000 1.9 1.0 16.1 0.1 1.1 14.8 3.3 1.6 5.4 3.6 30.7 15.4 2.7 2.0
2010 2.6 0.4 7.9 0.1 1.4 12.2 3.5 3.2 7.9 1.0 35.4 17.8 3.6 2.3
מציאות הנשים הערביות בישראל
התבוננות בנתוני התעסוקה של נשים ערביות לפי ענפים כלכליים מבהירה את הסיבות ליציבות ברמת ההשתתפות של נשים ערביות בשוק העבודה .התמונה תתבהר עוד יותר עם הצגת נתוני תעסוקת נשים לפי משלח יד בהמשך .הנתונים על תעסוקת נשים ערביות לפי ענף כלכלי מלמדים כי חל שינוי רציני בדפוסי התעסוקה של נשים ערביות .בעוד שבשנת 1995ענף התעשייה היה מקלט תעסוקה מרכזי לנשים ערביות, לצד ענף החינוך ושירותי בריאות רווחה וסעד -כולם יחד העסיקו כ 55%-מהנשים הערביות -תמונה זו השתנתה לאורך התקופה הנסקרת .בתקופה זאת חלו ירידה משמעותית בהעסקת נשים בענף התעשייה ( 7.9%ב ,)2010-עלייה חדה באחוז הנשים המועסקות בענף החינוך (עלייה של כ 10-נקודות האחוז בין 1995ל )2010-ועלייה מתונה יותר באחוז המועסקות בשירותי בריאות ,רווחה וסיעוד .עלייה מתונה היתה גם בתעסוקה בענפים שאינם מעסיקים נשים ערביות באופן מסורתי ,כמו מסחר סיטונאי וקמעונאי .אחוז הנשים הערביות בענף זה כמעט הוכפל .ניתן להסביר זאת בכניסה של נשים בלתי משכילות לעבודה בשירותים אלה ביישובים הערביים ,בעקבות הגידול במרכזי המסחר והשירותים ביישוביים הערביים אחרי שנת .2000גם בענפים כמו שירותי אוכל ,תחבורה ואחסנה יש עלייה בתעסוקת הנשים הערביות .מעניינת לא פחות הקפיצה באחוז הנשים המועסקות בענף השירותים העסקיים ,מ 1.3%-ב1995- לכ 8.0%-ב .2010-שינויים אלה מעידים על נכונותן של נשים ערביות לעבוד במקצועות חדשים ולא מסורתיים .נכונות זאת מאפיינת הן את הבלתי משכילות (בעיקר בשירותים ומסחר) והן בעלות השכלה גבוהה ,שהחלו לחדור גם לענפי השירותים העסקיים, ביטוח ופיננסים.
] [ 123
ענף כלכלי תעסוקת נשים ערביות לפי :25 גרף 40
1995
1998
2000
2010
35 30 25 20 15 10 5 0
www.rikaz.org בנק מידע- רכאז:מקור הנתונים
. הנתונים מצביעים על הבדלים בין דפוסי התעסוקה של נשים ערביות ונשים יהודיות בעוד יותר ממחצית הנשים הערביות מועסקות בענפי החינוך ושירותי הבריאות ) וכשמצרפים אליהם את ענף המסחר אחוז הנשים המועסקות בהם מגיע53%-(כ ההבדלים אינם רק, כלומר. התעסוקה של נשים יהודיות מפוזרת יותר,65% לכמעט אלא גם במאפייני התעסוקה לפי ענפים כלכליים,באחוז ההשתתפות בכוח העבודה ) ושירותי19%( כמו חינוך, בנוסף לענפים הנחשבים נשיים,2010 בשנת.ומשלוחי יד כמו, היה לנשים יהודיות ייצוג נאה בענפי הכלכלה המודרנית החדשה,)16.4%( בריאות סיטוני מסחר,)5.2( מינהל בנקאות וביטוח שירותים ציבורי ,)5.5%( ,)13.6%( עסקיים פיזור ענפי התעסוקה מבזר גם את הסיכונים הכלכליים של נשים.)11.8%( וקמעונאי משינויים או ממשברים שעשויים לפקוד ענפים שאינן מושפעות בעוצמה,יהודיות 29 והן, לכן הזדמנויות התעסוקה שעומדות לפני נשים יהודיות מגוונות יותר.ספציפיים אינן נתקלות באותם חסמים מבניים שמקשים על שילובן של נשים ערביות בענפי [ 124 ]
מציאות הנשים הערביות בישראל
גם הסטטוס התעסוקתי של נשים יהודיות טוב מזה של נשים.הכלכלה המודרניים . כפי שנמחיש בתיאור התפלגות המועסקות לפי משלחי יד,ערביות
תעסוקת נשים יהודיות לפי ענף כלכלי:26 גרף 25
2000
2010
20
15
10
5
0
אחוז האקדמאיות בקרב נשים ערביות מועסקות גבוה מאוד בהשוואה לגברים ערבים נשים האקדמאיות המועסקות בקרב לאחוז וקרוב,יהודים ולגברים 27 גרף .יהודיות לפי ,העבודה בכוח המשתתפים כל בסך אקדמי תואר בעלי של חלקם את מתאר ערביות אקדמאיות של עלה חלקן 2010 עד1998 שמשנת לאום מראה הגרף .ומגדר www.rikaz.org בנק מידע- רכאז:מקור הנתונים
39% ,1998-ב 13%( שלושה המועסקות הערביות בסך .)2010-ב פי הנשים כל 35.5%- חלקן של אקדמאיות יהודיות מסך כל הנשים המועסקות עלה מ,לעומת זאת ,17%- ל10%- בקרב גברים ערבים עלה אחוז האקדמאים מ.2010- ב43.5%- ל1998-ב העלייה החדה ביותר, דהיינו.38%- ל31%- ובקרב גברים יהודים הוא עלה מ,בהתאמה .היתה בקרב נשים ערביות 30 [ 125 ]
2010-2000 , לפי לאום ומגדר, אחוז בעלי תואר אקדמי מסך כל המועסקים:27 גרף 60
50
40
30
20
10
0 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
www.rikaz.org בנק מידע- רכאז:מקור הנתונים 2010 בחינה מעמיקה מראה שבשנת, ברם. מעודדים לכאורה27 הנתונים המוצגים בגרף בהשוואה, מהנשים הערביות שהיו בעלות תואר אקדמי הועסקו בענף החינוך61%-כ בלבד (ממוצע25%- כ, לעומת זאת.)28 (גרף2008 בשנת70%- ו2000 בשנת55%-ל ) מהנשים היהודיות בעלות התואר האקדמי מועסקות בענף2010 עד2000 משנת רק אחוז קטן ביותר מבעלי התואר האקדמי מועסקים, בקרב הגברים היהודים.החינוך ובקרב הגברים הערבים כרבע מהמועסקים,)2000 בממוצע משנת8.5%-בחינוך (כ נשים ערביות תעסוקה של נהפך למקלט ענף החינוך.בחינוך הם בעלי תואר אקדמי .אקדמאיות
[ 126 ]
31
מציאות הנשים הערביות בישראל
.2010-2000 , לפי לאום ומגדר, אחוז האקדמאים המועסקים בענף החינוך:28 גרף 80
70 60 50 40 30 20 10 0 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
www.rikaz.org בנק מידע- רכאז:מקור הנתונים
הנתונים על המועסקות הערביות לפי ענף כלכלי מצביעים על שינוי מגמה שחל בקרב
בשנות התשעים נשים ערביות.נשים ערביות משנות התשעים ועד התקופה הנוכחית
ואילו בתקופה הנוכחית הן כמעט ואינן,הועסקו בעיקר בענפי התעשייה והחינוך עובדות בענפי התעשייה ובענפים המסורתיים ומתמקדות יותר ויותר בענפי החינוך
נוסף שינוי .העבודה שלהן ההשתתפות רמת עלתהבבד .הבריאות ושירותי בכוח בד ,האקדמי בכלל המועסקות הערביות התואר של בעלות בחלקן הוא העלייה הניכרת מכאן עולה השאלה.אם כי נשים ערביות אקדמאיות מועסקות בעיקר בענף החינוך ?אם שינויים אלה השפיעו על התעסוקה של נשים לפי משלח יד ואם כן באיזה אופן .האם מעמדן התעסוקתי השתנה? בחלק הבא נבהיר שאלות אלה
[ 127 ]
3.3.2השתתפות לפי משלח יד הנשים הערביות העובדות אינן מצטופפות עוד בתחתית דירוג משלחי היד והסטטוס התעסוקתי .התפלגות הרכב המועסקות לפי משלח יד מצביעה על שיפור נאה בשני העשורים האחרונים .השינוי המשמעותי ביותר הוא חלקן של נשים מועסקות במשלחי יד אקדמיים .אחוז המועסקות במשלחי יד אקדמיים מדעיים עלה מ 6.4%-בשנת 1995 ל 11%-בשנת 2000וכ 15%-ב ;2010-אחוז המועסקות במקצועות חופשיים עלה מ 21%-ב 1995-ל 25.4%-ב ;2010-אחוז העובדות במשלחי יד כמו סוכנות ,מכירות ושירותים עלה מכמעט 20%ב 1995-לכ 26%-ב .2010-באותה תקופה לא השתנה אחוז העובדות במשלחי יד של פקידות ומנהלות ,אבל אחוז הנשים המועסקות כעובדות מקצועיות בחקלאות ובתעשייה ירד בכ 50%-ואחוז העובדות הבלתי מקצועיות בתחומים אלה עלה .דהיינו ,השיפור ברמת ההשכלה של הנשים והתמקדותן בענפים כלכליים בתחומי החינוך ושירותי הבריאות משתקפים גם בחלוקה לפי משלחי יד. עם זאת ,עלה אחוז הנשים המועסקות כעובדות בלתי מקצועיות ,נתון שמסביר חלק מהעלייה בהשתתפות של נשים בלתי משכילות בשוק העבודה. חלוקת המועסקות הערביות לפי משלחי יד ב 2010-מצביעה על יתרון במעמדן התעסוקתי של נשים ערביות לעומת גברים ערבים .לדוגמה ,רק כ 8.7%-מהגברים הערבים המועסקים מועסקים במשלוחי יד אקדמיים ורק 6.1%מהגברים הערבים מועסקים במקצועות חופשיים .כ 51%-מהגברים הערבים עדיין מועסקים במשלחי יד מקצועיים בתעשייה ,בחקלאות ובבנייה ו 11%-מהם עובדים במקצועות בלתי מקצועיים .אחוז הגברים הערבים המנהלים כפול מאחוז הנשים הערביות בתפקידי ניהול. בניגוד ליתרון של נשים ערביות על פני הגברים הערבים במשלחי יד ב ,2010-מעמדן עדיין נחות בהשוואה לנשים יהודיות .בשנת 2010כ 15.1%-מהנשים היהודיות הועסקו במשלחי יד אקדמיים מדעיים 18.3% ,מהן היו בעלות מקצועות חופשיים; 5.3% היו מנהלות (פי חמישה מנשים ערביות); 27%עבדו כפקידות; ורק 3%היו עובדות מקצועיות בחקלאות ,בתעשייה ובבנייה ו 6.1%-היו עובדות בלתי מקצועיות.
] [ 128
מציאות הנשים הערביות בישראל
תעסוקה לפי משלח יד – נשים ערביות:9 טבלה 2010 14.8 25.4 1.1 15.8 25.5 6.3 11.4
2000 1995 11 6.4 28.4 21.1 0.8 1 20.7 16.7 8 7.8 11 14 9.4 14 9.6 9.0
רמת תעסוקה אקדמיים/ מקצועות מדעיים מקצועות חופשיים מנהלות עובדי פקידות מכירות ושירותים,סוכנות עובדי שירותים,סוכנות בחקלאות מקצועיים ובתעשייה עובדים עובדים בלתי מקצועיים אוחדו משלחי היד מכירות ושירותים2010-ב
www.rikaz.org בנק מידע- רכאז:מקור הנתונים
2010 לפי לאום ומגדר, מועסקים ומועסקות לפי משלחי יד:29 גרף 60
50 40 30 20 10 0
www.rikaz.org בנק מידע- רכאז:מקור הנתונים
[ 129 ]
3.4האבטלה בקרב נשים ערביות עד כה תיארנו את השינויים ברמות ההשתתפות של הנשים הערביות בשוק העבודה והצבענו על מגמת העלייה מראשית העשור הנוכחי .עלייה זאת חלה בד בבד עם העלייה המרשימה ברמת ההשכלה של נשים ערביות .שני התהליכים הללו תרמו לשינוי מאפייני התעסוקה של נשים ערביות ,הן בפילוח לפי ענפים כלכליים והן בפילוח לפי משלחי יד .בחלק זה נבדוק אם ואיך השפיעו תהליכים אלה על רמת האבטלה של נשים ערביות. הנתונים בטבלה 10ובגרף 30מבהירים כמה עובדות חשובות :לרוב ,רמת האבטלה בקרב האוכלוסייה היהודית ,גברים ונשים ,נמוכה יותר מרמת האבטלה בקרב האוכלוסייה הערבית ,גברים ונשים; עד 2003רמת האבטלה בקרב נשים ערביות היתה קרובה לממוצע הארצי ונמוכה יותר מרמת האבטלה בקרב גברים ערבים .נתון זה מוסבר ברמת ההשתתפות הנמוכה של נשים ערביות בשוק העבודה .אחרי ,2003עם העלייה ברמת ההשתתפות שלהן בשוק העבודה ,החלה עלייה ניכרת ברמות האבטלה בקרב נשים ערביות .מאז היא הגבוהה יותר בהשוואה לכל הקבוצות האחרות. הבדל משמעותי נוסף קשור למאפייני מגמות האבטלה בקרב נשים ערביות ,לעומת שאר הקבוצות .אחרי שנת ,2003למשל ,יש מגמות סותרות ברמות האבטלה .רמת האבטלה עולה בקרב נשים ערביות ויורדת בשאר הקבוצות ,עד .2007מאז יש מגמת ירידה באבטלה של נשים ערביות ,בדומה לשאר הקבוצות .רמת האבטלה הגבוהה ביותר בקרב נשים ערביות נרשמה בשנים .2006-2005באותן שנים האבטלה של נשים ערביות היתה כפולה מאשר בשאר הקבוצות ,כ 16%-לעומת 9%בקרב גברים ערבים, 9%בקרב נשים יהודיות ו 8%-בקרב גברים יהודים .נראה שנשים ערביות מושפעות באופן חזק ומהיר יותר בתקופות של מיתון כלכלי ולעומת זאת הן מאחרות ליהנות מתקופות של צמיחה כלכלית .למרות הירידה ברמות האבטלה בקרב נשים ערביות ב ,2010-היא עדיין היתה גבוהה בכ 50%-מאשר בשאר הקבוצות.
] [ 130
מציאות הנשים הערביות בישראל
2010 9.8 6.6 6.4 6.8
25.0
שנים,האבטלה )%( לפי לאום ומגדר,נבחרות רמת:10 טבלה 2005 אבטלה 2000 1998 16.3 9.7 12.4 ערביות נשים 11.0 11.4 8.6 ערבים גברים 9.3 9.1 9.0 נשים יהודיות 8.5 7.7 7.7 גברים יהודים www.rikaz.org בנק מידע- רכאז:מקור הנתונים )%( 2010-1998 , לפי לאום ומגדר, רמת האבטלה:30 גרף
20.0
15.0
10.0
5.0
0.0 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
ערביות נשים גם רמת האבטלה בקרב,בדומה לרמת ההשתתפות בכוח העבודה .31 משתנה בדיקה של רמת האבטלה לפי קבוצות גיל מצביעה כמתואר בגרף ,לפי גיל .הקבוצות על בכל האבטלה רמת 2005-ב לשאר ערביות נשים הפערים בין העמקת 54-35 כי בקבוצות הגיל אם,ערביות נשים בקרב יותר גבוהה קבוצות הגיל היתה שאלה הן הקבוצות ראוי לציין.ערבים לרמת האבטלה בקרב גברים היא היתה דומה www.rikaz.org בנק מידע- רכאז:מקור הנתונים
רמת האבטלה יורדת עם, בקרב נשים ערביות.העיקריות המשתתפות בכוח העבודה בירידת רמות, בין היתר, אבל נתון זה מוסבר, בדומה לשאר הקבוצות,העלייה בגיל .מבוגרים ההשתתפות בכוח העבודה בגילאים 35 [ 131 ]
)%( 2005 מגדר וקבוצות גיל, לפי לאום, רמת האבטלה:31 גרף 30.0
(35-44)
(45-54)
25.0
20.0
15.0
10.0
5.0
0.0 (15-24)
(25-34)
(55-64)
www.rikaz.org בנק מידע- רכאז:מקור הנתונים המגמות2010 בשנת,2005 בהשוואה להתפלגות רמת האבטלה לפי גיל בשנת ) משתווה רמת האבטלה בקרב24-15( בגילאים צעירים, לדוגמה.משתנות במקצת 54- , בגילאי התעסוקה המרכזיים.נשים ערביות לרמת האבטלה של נשים יהודיות אבל הן נמוכות בהשוואה, רמות האבטלה בקרב נשים ערביות הן הגבוהות ביותר,25 רמות האבטלה בקרב נשים ערביות שוב יורדות והן הנמוכות ביותר55 מעל גיל.2005-ל נתון זה מוסבר בראש ובראשונה בירידה ברמת ההשתתפות.בהשוואה לשאר הקבוצות ושנית במאפייני התעסוקה של נשים,בכוח העבודה של נשים ערביות בגילאים הללו תעסוקה בענפי החינוך ושירותי הבריאות מבטיחה ביטחון תעסוקתי גבוה.ערביות ,מבוגרים יותר .לעומת שאר הענפים בגילאים
[ 13236 ]
מציאות הנשים הערביות בישראל
גרף :32רמת האבטלה ,לפי לאום ומגדר וקבוצות גיל )%( 2010 30.0
25.0
20.0
15.0
10.0
5.0
0.0 )(55-64
)(45-54
)(35-44
)(25-34
)(15-24
מקור הנתונים :רכאז -בנק מידע www.rikaz.org
] [ 133
.4המצב הבריאותי של הנשים הערביות רוב הסקרים והמחקרים שעוסקים במצבה הבריאותי של כלל האוכלוסייה בישראל, מצביעים על פערים גדולים בין קבוצות חברתיות שונות ,ובמיוחד בין הערבים והיהודים. הסקרים שמתמקדים במצבה הבריאותי של האוכלוסייה הערבית מציירים תמונה קשה .האוכלוסייה הערבית סובלת משיעורי הימצאות והיארעות גבוהים של מחלות כרוניות ,סוגים מסוימים של גידולים ממאירים ,מחלות תורשתיות ומומים מולדים .לפי סקרים אלה ,תוחלת החיים של גברים ושל נשים ערבים נמוכה מתוחלת החיים של האוכלוסייה היהודית .לכך יש להוסיף שיעורי תמותת תינוקות גבוהים במיוחד בקרב האוכלוסייה המוסלמית .לפי הנתונים ,מצבן הבריאותי של הנשים הערביות הוא הקשה ביותר בהשוואה לכל קבוצות האוכלוסייה האחרות.
4.1תמותת התינוקות שיעור תמותת התינוקות הוא אחד המדדים המרכזיים המלמדים על מצב הבריאות של קבוצות אוכלוסייה והמאפשרים הערכת פערים בתחום הבריאות .בעשור האחרון חלה ירידה רציפה בשיעורי תמותת התינוקות ( )IMR – Infant Mortality Ratesבקרב הערבים .בשנת 2010שיעור תמותת התינוקות היה 6.8ל 1,000-לידות חי ,לעומת 8.7 בשנת .2000עם זאת ,עדיין קיים פער לטובת התינוקות היהודים (שיעור התמותה של תינוקות ערבים הוא פי 2.5משיעור התמותה של תינוקות יהודים) .מומים מולדים הם הסיבה הראשונה לתמותת תינוקות ערבים ,ואילו בקרב תינוקות יהודים סיבת המוות העיקרית היא פגות.
] [ 134
תמותת תינוקות :33שיעורי גרף
מציאות הנשים הערביות בישראל
12
8.7
10 8
6.8
3.7 2.7
5.6
6
4.6
4 2 0
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2002
2001
2000
מקור הנתונים :הלשכה המרכזית לסטטיסטיקה ,שנתון סטטיסטי לישראל 2011-מספר62
38 אומדן המצב הבריאותי של אוכלוסייה מסוימת נסמך על כמה מדדים ,ביניהם :תוחלת החיים ,אחוזי התחלואה במחלות כרוניות ,השמנת יתר והתנהגות בריאותית.
4.2תוחלת החיים תוחלת החיים של הפרט מושפעת מגורמים ביולוגיים ,חברתיים וסביבתיים ,כמו המצב הכלכלי ,רמת ההשכלה ,ההתנהגות הבריאותית והתנאים הסביבתיים .השילוב בין גורמים אלה קובע במידה רבה את הסיכון לתחלואה ואת סיכויי החיים .הזמינות והנגישות של שירותי הבריאות לכלל האוכלוסייה הן בין הגורמים שהשפעתם על תוחלת החיים בולטת ומשמעותית. . תוחלת החיים הממוצעת בקרב נשים ערביות בישראל בשנת 2010היתה 81.0שנים, לעומת 76.8שנים בממוצע בקרב הגברים (למ”ס .)2010 ,לפי הנתונים ,תוחלת החיים של יהודים ,גברים ונשים ,גבוהה במידה משמעותית מזו של ערבים .עם זאת ,נצפית עלייה מתמדת בתוחלת החיים של שתי הקבוצות (דו”ח .)OECD
] [ 135
OECD
תוחלת החיים בלידה:34 גרף
90
83.7
85
81 80
80.2 75.3
75
76.8 72
70
71.7 69.2
65
60 75-79
80-84
85-89
90-94
95-99
02-04
05-09
2010
62 מספר2011- שנתון סטטיסטי לישראל, הלשכה המרכזית לסטטיסטיקה:מקור הנתונים
סיבות המוות4.3 המובילה ,2010 בישראל האוכלוסייה בקרב כלל המוותסיבת לפי דו”ח מצב הבריאות מתים%19.5 , עיון בטבלה שלהלן מראה כי באוכלוסייה הערבית. בישראל היא סרטן 39 .11 בקרב יהודים%25.2 לעומת,מסרטן )%( סיבת המוות לפי לאום:35 גרף
40 35 30 25.2 25 20
19.5
19.5 17.1
15 8.1
10
5.8
5.3
6.4
5
8.1 4.3
0
משרד הבריאות, 2010 מצב הבריאות בישראל:מקור הנתונים
.)2011( אוגוסט, המרכז הלאומי לבקרת מחלות,2010 דו”ח מצב הבריאות בישראל11 [ 136 ]
מציאות הנשים הערביות בישראל
כמעט ולא נמצא הבדל בשיעורי התמותה,בהשוואה בין נשים ערביות לנשים יהודיות שיעורי התמותה מסיבה זו גבוהים יותר בקרב, עם זאת.)100,000- ל75-מסרטן (כ .גברים מאשר בקרב נשים ) מתוקננים לגיל,100,000- לפי לאום (שיעורים ל, סיבות מוות בקרב נשים:36 גרף
140 120 100 80
74.7 75.2
60
47
39.6
40
23.8
21.8 20
10.1
8.8
9
8.4
0
משרד הבריאות, 2010 מצב הבריאות בישראל:מקור הנתונים
גברים בקרב מסיבה זו התמותה שיעור .בשכיחותה סיבת המוות השנייה הןלב מחלות הנשים בקרב .)יהודים גברים בקרב מאשר שניים (פי 100,000 לכל 92.6 היה ערבים כפול משיעור,)100,000- ל47.8( הערביות השיעור דומה לזה של הגברים היהודים .התמותה של נשים יהודיות מסיבה זאת
140 120 100
113.9 95.8
92.6
80 60
47.8
[ 137 ] 44
39.4
40 20 0
17.4
21.5
25.9 16
,100,000- לפי לאום (שיעורים ל, סיבות מוות בקרב גברים בישראל:37 גרף )מתוקננים לגיל
140 120 100
113.9 95.8
92.6
80 60
47.8
44
39.4
40 17.4
20
21.5
25.9 16
0
משרד הבריאות, 2010 מצב הבריאות בישראל:מקור הנתונים
בקרב נשים.)גם מחלת הסוכרת היא סיבה מרכזית לתמותה (השלישית בחשיבותה 100,000- ל10.1 לעומת,100,000- ל39.6 שיעור התמותה ממחלה זאת הוא,ערביות בקרב הנשים100,000- ל23.8 שיעור התמותה משבץ מוחי הוא.בקרב הנשים היהודיות בקרב הנשים היהודיות (דו”ח מצב הבריאות בישראל100,000- ל8.8 לעומת,הערביות 41 .)2010
התחלואה במחלות כרוניות4.4 מהערבים14.8% הכלכלי השלישי של אגודת הגליל מראים כי-נתוני הסקר החברתי 14.1% לעומת, מהנשים15.5%( דיווחו שהם סובלים ממחלה כרונית אחת לפחות . הבדלים נמצאו גם בין אזורים גיאוגרפיים ובין יישובים מסוגים שונים.)מהגברים
[ 138 ]
מציאות הנשים הערביות בישראל שנים ומגדר לפי, מחלות כרוניות בקרב ערבים:38 גרף
20 18 16
14.8
15.5 14.1
14 12 10
10.6 8.6
8.1
9.1
11.4 9.8
8 6 4 2 0 2004
2007
2010
הגליל אגודת,” “ריכאז,2010 ,הכלכלי השלישי-החברתי הסקר:מקור הנתונים
סוכרת כי מראה2010 לשנת 2004 שנת בין שנסקרו המחלות השוואתית של בדיקה בשיעורי רציפה השנים קיימת עלייה לאורך .ביותר השכיחות המחלות דם הן ויתר לחץ הכלכלי-החברתי הסקר ממצאי .כאחד וגברים בקרב נשים ,אלה במחלות התחלואה
סובלות דיווחו מהנשים 5.5% מראים כי הגליל אגודתשל .שהן בישראל הערביות . דיווחו3.5%- דיווחו על מחלת לב ו1.8% ,לחץ דם דיווחו על 6.1% ,מסוכרת יתר מהן .של כולסטרול על רמות גבוהות
[ 139 ]
42
מחלות כרוניות בקרב ערבים לפי שנה:39 גרף 2004
2007
2010
12.0 10.0 8.0 6.1
5.5
6.0
4.7
4.4
3.8 4.0
4.0 3.0 3.3
2.7
3.2
4.0
4.3
2.0
3.2
2.5
1.9 2.1
1.8
1.3 1.3
2.2
3.5 2.7
0.0
הגליל הסקר:מקור הנתונים אגודת,”“ריכאז ,2010 ,השלישיהכלכלי-החברתי
סובלים )ומעלה (גילהבוגרת מהאוכלוסייה 10% שבערך מראים הסקר נתוני 21 ,גם מאוכלוסייה זו10.5% , בנוסף.) מהנשים10.8% לעומת ,מהגברים מסוכרת 9.3%( 12.2% לעומת ,מהגברים מיתר .)מהנשים 8.9%( לחץ דם סובלים הנשים .מסוכרת הגיל בקרב סובלים 41.7% ,)ומעלה 60 (גיל המבוגרת בקרב קבוצת 45% היא יתר לחץ דם.מהגברים 38.2% לעומת ,בסוכרת חולות ,זו בקבוצת גיל .מקבוצת גיל זו סובלים מהמחלה 45.5% :ומעלה 60 בני המחלה השכיחה ביותר בקרב
ואילו בקרב גברים באותה קבוצת גיל,55% אחוז הסובלות מהמחלה הוא,בקרב הנשים .דם ביתר לחץ חולים 39.4%
14 12.2 12 10
10.8 9.3
8.9
8 6.4 6
6.7
4.9 3.4
4
1.6
2
0.7
0
[ 140 ]
1.9
0.7
43
מציאות הנשים הערביות בישראל
, ומעלה21 שיעורי התחלואה במחלות כרוניות נבחרות בקרב ערבים בני:40 גרף )עצמי (דיווח לפי מין
14 12.2 12 10
10.8 9.3
8.9
8 6.4 6
6.7
4.9 3.4
4
1.9
1.6
2
0.7
0.7
0
אגודת הגליל,” “ריכאז,2010 ,הכלכלי השלישי- הסקר החברתי:מקור הנתונים
43 ,ומעלה 60 ערבים בני כרוניות במחלות התחלואה שיעורי :41גרף בקרב נבחרות )לפי מין (דיווח עצמי 70.0 60.0 50.0 40.0
55.0 45.0 38.2
39.4
27.5
30.0 22.4 20.0
18.9 20.4 13.8 10.3
10.0
4.2 2.6
5.4 2.7
0.0
אגודת הגליל,” “ריכאז,2010 ,הכלכלי השלישי- הסקר החברתי:מקור הנתונים
[ 141 ]
INHIS
4.4.1תחלואה בסוכרת בישראל כולה יש בעשור האחרון מגמת עלייה בתחלואה בסוכרת .נתוני סקר INHIS מהשנים 2008-2007הראו ש 7.6%-מקרב האוכלוסייה בגיל 21ומעלה דיווחו כי אובחנה אצלם מחלת הסוכרת ( 8.1%מהגברים ו 7.2%-מהנשים) .בהשוואה לשנים ,2004-2003התחלואה בסוכרת בקרב גברים עלתה ב 29%-ובקרב נשים העלייה היתה חדה יותר .39% -שכיחות המחלה עולה עם הגיל בכל הקבוצות .הפער בין נשים ערביות לנשים יהודיות בולט יותר בקבוצת הגיל של מעל ( 45פי .)3-2 גרף : 42שיעורי התחלואה בסוכרת בקרב נשים ,לפי גיל 70.0
60.0 52.3 50.0 42.0 40.0
33.5 22.6
30.0 21.0 20.0
15.2
12.3 5.3
5.2 4.0
10.0 0.2 1.4 0.0
65-75
75+
55-64
45-54
35-44
21-34
מקור הנתונים :הסקר החברתי-הכלכלי השלישי“ ,2010 ,ריכאז” ,אגודת הגליל מקור הנתונים :מצב הבריאות בישראל , 2010משרד הבריאות
] [ 142
70.0 60.0 50.0
39.7
מציאות הנשים הערביות בישראל
לפי גיל, שיעורי התחלואה בסוכרת בקרב גברים:43 גרף
70.0 60.0 50.0 39.7 40.0
35.7 29.5
30.0
24.8
20.0
14.0 5.8
10.0 0.4 1.0
21.9
17.5 7.8
2.4
0.0 21-34
35-44
45-54
55-64
65-75
75+
אגודת הגליל,” “ריכאז,2010 ,הכלכלי השלישי- הסקר החברתי:מקור הנתונים משרד הבריאות, 2010 מצב הבריאות בישראל:מקור הנתונים
הסקר ממצאי שכיחות המחלה.מסוכרת סובלות ומעלה 21 בגיל מהנשים 9.3%-ש מראים ) לעיל-41 40 (ראו גרף. ומעלה60 מכלל הנשים בגיל45%-עולה עם הגיל ומגיעה ל
ליהודים45 ערבים התחלואה בין יחס שיעורי:44 גרף
5.0 4.5 4.0 3.5 2.9
3.0
2.7
2.4
2.5
2.3 2.0
1.8
2.0
1.7
1.6
1.6
1.3
1.5 1.0 0.5
0.4
0.1
0.0 21-34
35-44
45-54
55-64
65-75
75+
[ 143 ] 80.0 70.0
21-34
35-44
45-54
55-64
65-75
75+
0.1
0.4
0.5 0.0
75+
65-75
45-54
55-64
21-34
35-44
גרף :45שיעורי התחלואה בסוכרת בקרב נשים ערביות ,לפי גיל ושנים 65-75
75+
45-54
55-64
21-34
35-44
80.0 70.0 60.0
52.3
51.0 50.0 43.3
42.0
39.0
40.0
35.7 33.5 27.3
27.4
15.2
13.9
30.0 20.0
12.6 10.0 0.0
2010
2004
2007
מקור הנתונים :הסקר החברתי-הכלכלי השלישי“ ,2010 ,ריכאז” ,אגודת הגליל
4.4.2יתר לחץ דם ומחלות לב
נתוני הסקר החברתי-הכלכלי של ריכאז ,בנק המידע שבאגודת הגליל ,מעידים על עלייה
מתמדת עם הגיל באחוז הנשים הערביות הסובלות מיתר לחץ דם .הבעיה מחריפה
במיוחד בקרב נשים בקבוצת הגיל .75+בכל קבוצות הגיל ,נשים ערביות סובלות מיתר לחץ דם הרבה יותר מגברים ערבים .על כך מעידים הנתונים בגרף שלהלן. 46
] [ 144
מציאות הנשים הערביות בישראל
לפי קבוצות גיל ומין, אחוזי התחלואה ביתר לחץ דם בקרב ערבים:46 גרף
100 45-54
90
55-64
65-74
75+
80 69.3 70 60
53.0
50 39.6 40 30 20.8
27.9 27.5 20.7
42.2
42.8 41.5
32.2 26.1 25.9
28.1
40.3
47.5 38.3
26.3
20 10 0
2004
2007
2010
,”“ריכאז הגלילאגודת ,2010 ,השלישי הכלכלי-החברתיהסקר :מקור הנתונים
(פחות לב שכיחות גם .)מהגברים כלשהי ממחלת סובלות הערביות מהנשים 3.4% הלב 43%-ול 74-65 בגילאים נשים בקרב30%-ל ומגיעה הגיל עולה עם מחלות באחוזי גדול מתברר כי יש פער,יהודיות בהשוואה לנשים.ומעלה 75 נשים בגיל בקרב .התחלואה במחלות לב בכל קבוצות הגיל
[ 145 ]
47
לפי לאום וקבוצות גיל, אחוזי התחלואה במחלות לב בקרב נשים:47 גרף 60.0
50.0 43.0 40.0 30.8
30.3
30.0
20.0
16.5 13.8
10.0
7.7
6.8 2.3 1.6
2.9
0.0 35-44
45-54
55-64
65-74
75+
2010 דו”ח מצב הבריאות בישראל:מקור הנתונים
4.5 השד סרטן ממקרי הסרטן30% מחלה זו מהווה.סרטן השד היא מחלת הסרטן השכיחה ביותר לעומת ,600%-מ ביותר הערביות בקרב המחלה שכיחות 1970 מאז.בקרב נשים עלתה בקרב השד סרטן ממקרי 27.2% כי ,לציין חשוב .היהודיות בקרב 65% של עלייה מהמקרים מתרחשים בנשים שגילן פחות 15% .50-40 הערביות הם בקבוצת הגיל שיעורי התמותה מהמחלה בקרב החולות.)2010 (דו»ח מצב הבריאות בישראל40-מ שלההישרדות שיעורי .היהודיות החולות בקרב מאשר גבוהים יותר נשים הערביות .ערביות חמש שנים לאחר גילוי המחלה נמוכים יותר
[ 146 ]
מציאות הנשים הערביות בישראל
- (ל2009-1970 , שיעורי התחלואה בסרטן השד בקרב נשים בישראל:48 גרף )100,000
140
140
120
104
120
104
100 100
80 80
63
63
63
60
63
60
40
40
20 20
10 10
00 70-74 70-74
75-79 75-79
80-84 80-84
85-89 85-89
90-94 90-94
95-99 95-99
00-04 00-04
05-09 05-09
2010 דו”ח מצב הבריאות בישראל:הנתונים מקור
,)1 (שלב מוקדם בשלב מאובחנת היהודיות מהנשים55.5% ,החולות המחלה אצל את האבחון כשבוחנים התמונה 38.5% לעומת בשלבי הפוכה .הערביות הנשים אצל הערביות מתקדם בשלב מאובחנות החולות מהנשים 54.5%-כ ;המתקדמים המחלה
. מהחולות היהודיות35.8% לעומת,)4 או3 (שלב
התפלגות הנשים החולות בסרטן השד בישראל לפי לאום ושלב האבחון:49 גרף 50 45
41.6
50
40
45
41.6
35 30
26.9
35
30.6 22.1
25
30 20 11.6
22.1 7
11.6
13.7 7
0
8.7
2
1
5
3
4
0 0
23.9 13.7
8.7
13.9
10 0
23.9
26.9 13.9
20 10 15 5
30.6
40
25 15
1
2 3 4
2010 דו”ח מצב הבריאות בישראל:מקור הנתונים
[ 14749 ]
49
בקרב לבדיקת האחרונות הן,ממוגרפיה הפונות הנשים באחוזי עלייה חלה בשנים היהודיות בדיקת עברו הערביות מהנשים 27.3% ,2007 בשנת .הערביות בקרב והן .2010 בשנת41.8%-שעברו את הבדיקה עלה ל הנשים אחוז .ממוגרפיה בדיקת ביצוע אחוזי :50גרף 2010 ,2007 בשנים בישראל ערביות נשים בקרב ממוגרפיה 2010
2007
70 60
53.4
50 40
41.8
41.3 36.7
35.1
30.6 30 20
27.3
18.2
10 0 40-49
50-59
>=60
Total
הגליל אגודת ,»«ריכאז ,2010 , השלישיהכלכלי-החברתי הסקר :מקור הנתונים
התנהגות בריאותית4.6
השמנה 4.6.1 ) גבוה מאשר בקרב נשים יהודיות בכלBMI>30( שיעור ההשמנה,נשים ערביות בקרב ממצאי הסקר.)2008 קבוצות הגיל (דו”ח מצב בריאות האוכלוסייה הערבית בישראל שאחוז (BMI>30) של מהשמנה עולה הסובלות הנשים הערביות הראו )2010( הגליל אגודת 65 הגיל בקבוצת .)64-50 בנות בין45%-ל 34-21 בנות בין6.7%-(מ עם הגיל בהדרגה מהנשים ,כן בקרב 27.8%-ל 20.8% כמו.)היהודיות 22.2% (לעומת יורד האחוז,ומעלה ,)BMI 25-30( משקל 49-35 18.3% לעומת מעודף סובלות מבנות 42.3%-ו 34-21 בגיל BMI 25-30 .בהתאמה מהיהודיות 26.4%-ו [ 148 ]
בישראל הערביות הנשים מציאות BMI
34-21 גיל BMI ,גובה/משקל אינדקס לפי בישראל הנשים התפלגות BMI :51 גרף 70 60 70 50 60 40 50 30 40 20 30 10 20 0 10
48.3 50.2
48.3 50.2 24.2 25.8
20.8
24.2 25.8
20.8
18.3
18.3
6.7
5.7
6.7 5.7
0
2010 הבריאות בישראלמצב דו”ח:מקור הנתונים
49-35 גילBMI ,גובה/ התפלגות הנשים בישראל לפי אינדקס משקל:52 גרף BMI BMI
70 60 70 50 60 40 50 30 40 20 30 10 20 0 10
47.5 41.3 33.5
47.5 41.3
15.5
26.4
22.2
33.5
13.7 26.4
3.0 15.5
22.2 13.7
3.0
0 2010 הבריאות בישראל דו”ח:מקור הנתונים מצב
[ 14951 ]
51
64-50 גילBMI ,BMI גובה/משקל אינדקס לפי בישראל הנשים התפלגות :53 גרף
70 70
60 60 50 50
45.0 45.0 38.3 38.3 35.7 35.7
37.9 37.9
40 40 30 30
10 10 0 0
19.7 19.7
17.8 17.8
20 20 1.6 1.6
4.1 4.1
:מקור הנתונים 2010 הבריאות בישראלמצב דו”ח
+65 גיל,BMI גובה/ התפלגות הנשים בישראל לפי אינדקס משקל:54 גרף BMI
70 70 60 60 50 50
44.4 44.4 41.3 41.3
40 40
33.5 33.5 27.8 27.8
30 30
27.8 27.8 22.2 22.2
20 20 10 10 0 0
0.0 0.0
3 3
2010 הבריאות בישראל מצב דו”ח :מקור הנתונים
150 ] [ 52
מציאות הנשים הערביות בישראל
. על כל השלכותיה הבריאותיות הקשות,אין ספק כי בעיית ההשמנה הולכת וגוברת לכן חשוב לפעול כדי.דפוסי הצריכה והתזונה הם אחד המקורות המרכזיים של הבעיה שבה יהיו התערבויות,להביא לשינוי דפוסים אלה באמצעות תוכנית לאומית כוללת הסברה, תוכניות אלה צריכות לכלול חינוך לבריאות.ברמה האזורית וברמה המקומית על חשיבות הפעילות הגופנית ושינויים מערכתיים שיאפשרו הספקה של מזון בריא .יותר לאוכלוסייה
פעילות גופנית 4.6.2 פעילות גופנית מסודרת ומתוכננת מסוגים שונים היא התנהגות בריאותית שהולכת הערביות ובקרב בכללהערבית האחרונות בקרב ומתרחבת הנשים האוכלוסייה בשנים פעילות עושים דיווחו )ומעלה 10 (בגיל האוכלוסייה מכלל )%33.6( כשליש .בפרט שהם השכיח הספורט היא הליכה .)מהנשים %41.3( כלשהו %25.9 ,מהגברים מסוג גופנית .)האוכלוסייה מכלל %21.0( ביותר ומטרת הפעילות לפי,הערבים בקרב גופנית פעילות מין :55 גרף
70 60 50
41.9
41.3
40 30
33.6
37.0
42.7
41.6
38.9
32.4 26.9
25.9 18.1
20
15.3
10 0
הגלילאגודת ,2010 ,השלישי הכלכלי-הסקר החברתי :מקור הנתונים ,”“ריכאז
[ 151 ]
87.3%מהנשים שעוסקות בפעילות גופנית אמרו שהליכה היא הפעילות שהן מעדיפות .לעומת זאת ,כמחצית מהגברים ( )48.6%אמרו שהליכה היא הפעילות שהם נוהגים לעשות .הנתונים מראים גם שככל שרמת ההשכלה גבוהה יותר ,גוברת הנטייה לעסוק בפעילות גופנית מאורגנת 65.8% .מאלה שנוהגים לעשות פעילות גופנית אמרו שהם עושים זאת כדי לשמור על הבריאות או כדי לשמור על “הגזרה” הגופנית .השיקול הבריאותי הוא מניע מרכזי יותר ככל שהאדם מבוגר יותר .השמירה על הבריאות היא המניע לפעילות בקרב 17.8%מבני ,17-10לעומת 54.5%מבני 39-30ו 81.0%-מבני 50ומעלה העוסקים בפעילות גופנית באופן סדיר. גרף : 56פעילות גופנית בקרב הפלסטינים לפי סוג הפעילות
87.3 63.6
62.6 43.8
41.2
48.6
42.4 34.4
32
21.6 12.8 5.9
100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0
“ריכאז”, אגודתהגליל השלישי,2010 , הסקר החברתי-הכלכלי מקור הנתונים:
70 60 41.1 32.8 25.3
35.4
16.4
50 36.1 30.3
17.8
22.7
40 27
27.2 26.8
30 20
] [ 152
10 0
65+
55-64
45-54
35-44
21-34
מציאות הנשים הערביות בישראל
וקבוצות גיללאום לפי,גופנית בקרב נשים פעילות : 57 גרף
70 60 50 36.1
40 30
27.2 26.8
27
41.1 35.4
30.3 22.7
17.8
20
32.8 25.3
16.4
10 0 21-34
35-44
45-54
55-64
65+
2010 הבריאות בישראל מצב דו”ח:מקור
השינוי בא לביטוי בכך.נתוני הסקר מצביעים על שינוי חיובי בתחום הפעילות הגופנית אימצו התנהגות בריאותית והחלו לעסוק בפעילות גופנית, ובמיוחד נשים,שיותר אנשים באמצעות, חשוב מאוד לשמר ולהגביר את המגמה החיובית הזו.מסודרת ומאורגנת . להפנים ולהטמיע התנהגות זו,עידוד הציבור ופיתוח תשתיות שיאפשרו לו לאמץ כמו,לשם כך חשוב שיתוף הפעולה בין משרד הבריאות למשרדי ממשלה נוספים . משרד התשתיות ועוד,משרד הספורט והתרבות
54
[ 153 ]
.5עוני בחברה הערבית אחר שהצגנו תמונת מצב כללית ככל האפשר על דפוס ההשתתפות בכוח העבודה, רמת ההשכלה ומאפייני תעסוקה ואבטלה מרכזיים של נשים ערביות ,בהשוואה לקבוצות אחרות בחברה ,בנוסף להצגת תמונת מצב בריאותית ,נבדוק עתה מאפיינים עיקריים בתחומי ההכנסה ותחולת העוני בקרב נשים ערביות בישראל בשנים 2009- 2001בהשוואה לאוכלוסייה היהודית .הדגש הוא על ההבדל במדדי העוני בין משפחות שבהן האישה עובדת למשפחות שבהן האישה לא עובדת .דגש מיוחד ניתן לבחינת ההשפעה של השתתפות נשים ערביות בשוק העבודה על מדדי העוני לאורך השנים בשתי האוכלוסיות. בדו”ח זה מוצגים נתונים אשר עובדו על ידי המוסד לביטוח לאומי ,ולכן שיטת החישוב של העוני תואמת את ההגדרה של הביטוח הלאומי .כאמור ,המוסד לביטוח לאומי מגדיר את קו העוני כמחצית ההכנסה הכספית הפנויה החציונית .שיטת התרגום של מספר הנפשות במשפחה למספר נפשות תקניות מבוססת על שיטת אנגל ,אשר לפיה משפחות שגודלן שונה אך שיעור ההוצאות למזון בסך ההוצאה לתצרוכת שלהן זהה שקולות מבחינת רווחת המשפחה .למשל ,בשנת 2009קו העוני לנפש תקנית היה כ 1,815-שקל .כדי לחשב את קו העוני למשפחה מסוימת יש להכפיל את קו העוני לנפש תקנית במספר הנפשות התקניות במשפחה .טבלה 11מציגה את מספר הנפשות התקניות ואת קווי העוני למשפחות בגדלים שונים בשנת :2009 טבלה :11קו העוני לפי גודל המשפחה ,שנת 2009 מספר הנפשות במשפחה מספר נפשות תקניות קו העוני – שקל לחודש תוספת שולית בשקלים 1 2,268 1.25 2 1361 3,629 2.00 3 1179 4,809 2.65 4 998 5,807 3.20 5 998 6,805 3.75 6 907 7,712 4.25 7 907 8,619 4.75 8 817 9,436 5.20 9 726 10,162 5.60 מקור הנתונים :המוסד לביטוח לאומי
] [ 154
מציאות הנשים הערביות בישראל
תמונת מצב כללית תמונת המצב העולה מהנתונים על העוני בקרב האוכלוסייה הערבית אינה מעודדת .לפי הנתונים ,יש פערים גדולים מאוד בתחולת העוני בין האוכלוסייה הערבית לאוכלוסייה היהודית לאורך השנים ,ולאוכלוסייה הערבית יש ייצוג עודף בקרב העניים .טבלה 12 מצביעה על התרחבות הפערים בתחולת העוני בין המשפחות הערביות למשפחות היהודיות לאורך כל התקופה. טבלה :12תחולת העוני בקרב משפחות ערביות ויהודיות ,שנים נבחרות (2010- )1990 משפחות יהודיות ()% משפחות ערביות ()% שנה אחוז הכנסה הכנסה אחוז הכנסה הכנסה הירידה נטו ברוטו הירידה נטו ברוטו 60.6 13.2 33.5 26.9 34.5 47.2 1990 49.2 16.8 33.1 25.8 38.5 51.9 1994 56.9 13.5 31.3 28.8 37.6 52.8 1998 45.6 14.8 30.0 20.1 44.7 55.6 2002 46.6 15.9 29.8 11.1 52.1 58.6 2005 46.8 15.0 28.3 11.8 46.8 58.3 2007 46.2 15.0 28.4 13.5 46.2 57.1 2008 47.4 15.2 28.9 11.4 53.3 60.3 2009 48.7 14.3 28.0 12.3 53.2 60.7 2010 מקור הנתונים :המוסד לביטוח לאומי
בשנת 2010חיו כ 21%-מכלל המשפחות בישראל מתחת לקו העוני .בחינת הסוגיה לפי מגזרים מצביעה על פער עצום בין האוכלוסייה היהודית לאוכלוסייה הערבית53.2% : מהמשפחות הערביות היו עניות ,לעומת 14.3%מהמשפחות היהודיות .כלומר ,תחולת העוני בקרב המשפחות הערביות גבוהה ב 38.9-נקודות האחוז לעומת המשפחות היהודיות. התייחסות לאוכלוסייה הערבית או לנשים הערביות כאל מקשה אחת עלולה להסתיר את ההטרוגניות הקיימת בקרב אוכלוסייה זו .התייחסות כזאת גם מקשה על הצעת מדיניות בת יישום להתמודדות עם בעיית העוני .אמנם הבעיה עמוקה ונוגעת לכמעט מחצית מהמשפחות ומהנשים הערביות ,אבל הדגשת ההבדלים ברמת העוני בקרב קבוצות שונות באוכלוסייה הערבית ,ובירור מקורם ,יכולים לסייע לטיפול בבעיה אם יוקצו משאבים אמיתיים ואם דרג מקבלי ההחלטות יגלה נכונות לעשות זאת .החלקים ] [ 155
הבאים ימחישו כי קיימים פתרונות לבעיות העוני ,אבל דרוש יישום של פתרונות אלה. בין היתר נראה כי שילוב של נשים ערביות בשוק העבודה הוא אחד הכלים היעילים לצמצום תחולת העוני בקרב נשים ומשפחות ערביות; השתתפות של נשים בשוק העבודה תורמת הן להקטנה משמעותית של תחולת העוני בשתי האוכלוסיות והן לצמצום הפערים בתחולת העוני בין ערבים ליהודים; הגברת ההשתתפות של נשים בשוק העבודה מחייבת הסרת חסמי השתתפות ,הן חסמים מבניים והן חסמים ברמת ההון האנושי; שיפור ההון האנושי של נשים ערביות יתרום להורדת תחולת העוני; שיפור ההון האנושי אמור לבוא לביטוי בשיפור רמות ההשכלה ובהעלאת מגוון ההתמחויות בלימודים העל תיכוניים והאקדמיים של נשים ערביות .שיפור בתחומים אלה יכול לשנות את החלוקה של המועסקות הערביות לענפים כלכליים ולמשלחי יד .דהיינו, פתרון בעיית העוני בקרב משפחות ונשים ערביות דורש פתרון מבני כולל ,שיתייחס לחסמים המונעים השתתפות של נשים בשוק העבודה ולשיפור מעמדן התעסוקתי של נשים ערביות ,לשיפור רמת ההשכלה שלהן וטיבה ולשילובן בתהליך הצמיחה הכלכלית. טבלה :13עוני בקרב נשים ערביות ויהודיות נשים ערביות שנה 40.7 2001 41.4 2002 44.9 2003 46.5 2004 48.8 2005 51.1 2006 47.5 2007 45.4 2008 48.6 2009
נשים יהודיות 11.4 10.6 12.1 12.4 12.5 12.1 11.9 12.0 12.7
מקור הנתונים :המוסד לביטוח לאומי
ב 2009-יחס פער ההכנסות ,המבטא את עומק העוני של המשפחות (דהיינו ,את המרחק הממוצע של הכנסת העניים מקו העוני) ,היה 38.3בקרב הערבים לעומת 33.1 בקרב היהודים .כלומר ,לא רק שיש יותר עניים בקרב הערבים ,אלא שהעניים הערבים הם גם עניים יותר .ואכן ,מדד ,FGTהמשקף את חומרת העוני ומשלב את השפעת תחולת העוני עם עומק העוני ,תוך מתן משקל גבוה יותר לעניים יותר ,היה 0.1204 בקרב הערבים לעומת 0.0284בקרב היהודים. ] [ 156
מציאות הנשים הערביות בישראל
5.1שינויים בתחולת העוני לאורך השנים תחולת העוני מוגדרת כאחוז המשפחות העניות בכלל המשפחות באוכלוסייה .טבלה 14מציגה את תחולת העוני בקרב משפחות ערביות ויהודיות ,עם הבחנה בין משפחות שבהן האישה עובדת למשפחות שבהן האישה אינה עובדת ,לפני ואחרי תשלומי העברה ומסים ישירים ותוך הבאה בחשבון של תרומת תשלומי העברה ומסים ישירים להורדת תחולת העוני (אחוז הירידה בתחולת העוני בעקבות תשלומי העברה ומסים ישירים), בשנים .2009-2001טבלאות 5ו 6-מציגות אותם נתונים לפי נפשות ובקרב ילדים. התמונה הכללית העולה מנתוני הטבלאות היא שתחולת העוני היתה במגמת עלייה לאורך השנים ,הן באוכלוסייה הערבית והן באוכלוסייה היהודית .כמו כן ,הנתונים מראים כי לאורך כל השנים תופעת העוני חריפה הרבה יותר בקרב האוכלוסייה הערבית מאשר בקרב האוכלוסייה היהודית ,הן במשפחות שבהן האישה עובדת והן במשפחות שבהן האישה לא עובדת .במשפחות ערביות שבהן האישה עובדת תחולת העוני הממוצעת, לפני תשלומי העברה ומסים ישירים (לפי הכנסה מעבודה ושוק ההון) ,לאורך שנים, היתה ,22.4%לעומת 12.3%במשפחות היהודיות .במשפחות שבהן האישה לא עבדה, תחולת העוני הממוצעת לאורך שנים היתה בקרב המשפחות הערביות ,65.1%לעומת 49.6%במשפחות היהודיות .הפער בין האוכלוסייה הערבית לאוכלוסייה היהודית גדל אף יותר לאחר תשלומי העברה ומסים ישירים :במשפחות שבהן האישה עובדת תחולת העוני הממוצעת לאורך שנים היתה 14.7%בקרב המשפחות הערביות ,לעומת 6.5% במשפחות היהודיות .במשפחות שבהן האישה לא עבדה תחולת העוני הממוצעת לאורך שנים היתה 57.8%בקרב המשפחות הערביות ,לעומת 33.7%במשפחות היהודיות. כלומר ,תחולת העוני לפי ההכנסה הפנויה בקרב האוכלוסייה הערבית גבוהה ב8.1- נקודות האחוז מאשר באוכלוסייה היהודית במשפחות שבהן האישה עובדת ,וגבוהה ב 24.1-נקודות האחוז בקרב משפחות שבהן האישה לא עובדת .המסקנה העולה מכך היא ,שהשתתפות הנשים בשוק העבודה מצמצמת את הפערים בתחולת העוני בין ערבים ליהודים כמעט פי .3 נקודה חשובה נוספת שעולה מהנתונים היא שבמשפחות שבהן האישה עובדת ,הן באוכלוסייה הערבית והן באוכלוסייה היהודית ,תחולת העוני נמוכה באופן משמעותי בהשוואה למשפחות שבהן האישה לא עובדת .בקרב היהודים ,הסיכוי של משפחה להיות מתחת לקו העוני קטן בממוצע לאורך השנים פי 5אם האישה עובדת ,בהשוואה למשפחות שבהן האישה לא עובדת .במשפחות הערביות הסיכוי להימצא מתחת לקו העוני קטן פי ,14אם האישה עובדת .מכיוון שהשכר של הנשים הערביות נמוך יותר משל הנשים היהודיות ,גם עומק העוני בקרב הערבים גדול יותר.
] [ 157
טבלה :14תחולת העוני בקרב משפחות ערביות ויהודיות ,עם אישה עובדת ועם אישה לא עובדת2009-2001 , סוג משק הבית יהודים -אישה עובדת ערבים -אישה עובדת יהודים -אישה לא עובדת ערבים -אישה לא עובדת יהודים -אישה עובדת ערבים -אישה עובדת יהודים -אישה לא עובדת ערבים -אישה לא עובדת יהודים -אישה עובדת ערבים -אישה עובדת יהודים -אישה לא עובדת ערבים -אישה לא עובדת
2009 2008 2007 2006 2005 2004 2003 2002 2001 לפני תשלומי העברה ומיסים ישירים 13.3 12.9 11.9 13.0 12.9 12.0 11.8 11.4 11.8 22.9 21.7 21.2 24.5 23.4 25.1 22.1 20.1 20.8 50.8 47.1 50.3 49.1 49.4 50.4 50.8 48.9 49.5 69.4 65.5 64.9 66.3 63.7 64.6 62.3 64.0 64.9 לאחר תשלומי העברה ומיסים ישירים 8.1 7.1 6.6 7.1 7.4 6.5 5.7 5.0 5.3 15.8 15.5 13.3 19.6 14.2 18.3 14.0 12.4 8.9 35.6 35.3 36.1 33.6 34.2 34.3 32.8 30.7 30.6 64.5 57.4 59.6 62.3 58.5 57.6 54.4 53.1 52.8 שיעור הירידה לאחר תשלומי העברה ומיסים ישירים 39.2 44.9 44.8 45.0 42.7 45.7 51.6 56.3 54.9 31.1 28.4 37.3 20.1 39.1 27.1 36.4 38.2 57.2 29.9 25.0 28.1 31.7 30.8 32.1 35.4 37.3 38.1 7.0 12.3 8.1 6.1 8.2 10.7 12.6 16.9 18.7
מקור הנתונים :המוסד לביטוח לאומי
טבלה :15תחולת העוני בקרב נפשות ערביות ויהודיות ,במשפחות עם אישה עובדת ועם אישה לא עובדת2009-2001 , סוג משק הבית יהודים -אישה עובדת ערבים -אישה עובדת יהודים -אישה לא עובדת ערבים -אישה לא עובדת יהודים -אישה עובדת ערבים -אישה עובדת יהודים -אישה לא עובדת ערבים -אישה לא עובדת יהודים -אישה עובדת ערבים -אישה עובדת יהודים -אישה לא עובדת ערבים -אישה לא עובדת
2009 2008 2007 2006 2005 2004 2003 2002 2001 לפני תשלומי העברה ומיסים ישירים 15.0 14.3 13.1 13.7 13.7 13.0 12.7 11.9 12.1 25.1 23.6 22.4 27.8 29.1 27.0 24.5 22.5 22.9 53.1 49.8 52.5 51.4 51.2 52.1 52.1 50.3 50.9 72.3 69.6 68.0 69.2 66.7 67.1 65.3 67.1 68.1 לאחר תשלומי העברה ומיסים ישירים 9.7 8.6 7.9 8.2 8.5 7.6 6.3 5.2 5.5 18.1 17.8 15.1 22.6 16.9 19.4 15.6 14.8 11.1 41.5 40.4 41.6 39.5 39.4 39.1 36.2 35.0 33.5 68.0 62.1 63.4 65.4 61.9 60.1 56.6 54.6 55.5 שיעור הירידה לאחר תשלומי העברה ומיסים ישירים 35.0 40.1 39.6 40.2 37.9 41.2 50.6 55.9 54.2 27.9 24.6 32.4 18.6 42.0 28.2 36.3 34.3 51.8 21.9 18.9 20.8 23.1 22.9 24.9 30.4 30.4 34.1 5.9 10.7 6.7 5.5 7.1 10.4 13.3 18.6 18.6
מקור הנתונים :המוסד לביטוח לאומי
] [ 158
מציאות הנשים הערביות בישראל
טבלה :16תחולת העוני בקרב ילדים ערבים ויהודים ,ממשפחות עם אישה עובדת ועם אישה לא עובדת2009-2001 , סוג משק הבית יהודים -אישה עובדת ערבים -אישה עובדת יהודים -אישה לא עובדת ערבים -אישה לא עובדת יהודים -אישה עובדת ערבים -אישה עובדת יהודים -אישה לא עובדת ערבים -אישה לא עובדת יהודים -אישה עובדת ערבים -אישה עובדת יהודים -אישה לא עובדת ערבים -אישה לא עובדת
2009 2008 2007 2006 2005 2004 2003 2002 2001 לפני תשלומי העברה ומיסים ישירים 20.6 19.4 17.9 18.3 18.5 17.7 17.1 14.9 15.1 27.1 26.0 24.7 27.6 31.1 27.2 26.0 24.0 23.8 62.3 59.5 60.9 59.9 59.1 59.9 59.4 59.0 58.8 79.5 76.2 73.7 75.5 72.0 73.0 70.1 72.3 74.5 לאחר תשלומי העברה ומיסים ישירים 14.6 12.7 12.0 12.3 12.4 10.5 8.3 6.5 6.8 21.0 21.5 17.8 24.1 20.2 20.2 18.2 17.2 13.2 53.9 51.9 53.4 51.2 50.5 49.7 44.9 45.1 42.0 77.7 71.1 71.2 74.1 69.7 67.5 61.8 60.8 61.6 שיעור הירידה לאחר תשלומי העברה ומיסים ישירים 29.2 34.4 32.8 32.9 33.1 40.5 51.3 56.6 55.0 22.4 17.0 28.2 12.6 35.0 26.0 30.0 28.2 44.5 13.5 12.8 12.3 14.5 14.6 17.1 24.3 23.6 28.6 2.3 6.7 3.4 1.9 3.2 7.5 11.8 16.0 17.3
מקור הנתונים :המוסד לביטוח לאומי
התרומה של התערבות הממשלה להורדת תחולת העוני ,באמצעות תשלומי העברה ומסים ,פחתה בצורה משמעותית לאורך השנים ,הן באוכלוסייה הערבית והן באוכלוסייה היהודית .בהשוואה בין שתי האוכלוסיות ,הסיכוי של משפחה יהודית להיחלץ ממעגל העוני לאחר קבלת תשלומי ההעברה גדול מזה של משפחה ערבית, בממוצע פי 2.9במשפחות שבהן האישה לא עובדת (בקרב הערבים הסיכוי הממוצע היה ,11.2%לעומת 32%בקרב היהודים) ,ופי 1.4במשפחות שבהן האישה עובדת (בקרב הערבים הסיכוי הממוצע היה ,35%לעומת 47.2%בקרב היהודים) .ממצאים אלה מעידים על כך שתופעת העוני בקרב הערבים חריפה יותר לא רק מבחינת היקף המשפחות העניות ,אלא גם מבחינת עומק העוני .אף על פי שהערבים מקבלים יותר תשלומי העברה מהממשלה ,הם לא מצליחים להיחלץ מהעוני מכיוון שהכנסתם מעבודה נמוכה מאוד.
] [ 159
נפשות וילדים, התפתחות תחולת העוני של משפחות5.2
,גם כאשר בוחנים את התפתחות תחולת העוני של משפחות מול נפשות וילדים מבחינת סוג לאוכלוסייה הערבית האוכלוסייה הבדל בין יש לראות כי אפשר היהודית תחולת התפתחות מציג את איור.השנים העוני למעגל שהצטרפו 58 לאורך המשפחות 2001 בשניםהיהודית בקרבוילדים נפשות ,משפחות של העוני .2009 עד האוכלוסייה :הערבית נתונים מציג 59 איור .כבסיס נלקחה שנת לאוכלוסייה אותם 2001
נפשות וילדים בקרב האוכלוסייה, התפתחות תחולת העוני של משפחות:58 גרף
)2001 = 100.0( 2009-2001 ,היהודית
המוסד לביטוח לאומי:מקור הנתונים
60
[ 160 ]
מציאות הנשים הערביות בישראל
וילדים בקרב נפשות ,משפחות של העוני תחולת גרף האוכלוסייה התפתחות :59 )2001 = 100.0( 2009-2001 ,הערבית
המוסד לביטוח לאומי:מקור הנתונים
שיעור העלייה בתחולת העוני של ילדים לאורך השנים,בקרב האוכלוסייה היהודית מעידזה נתון.משפחות של העוני בתחולת היה חד יותר משיעור העלייה שהמשפחות לעומת .ילדים מרובות משפחות בעיקר אלו היו בשנים העוני שהצטרפו לקו ,זאת נמוך מזה היהילדים של העוני הערבית בקרב של בתחולת העלייה שיעור האוכלוסייה מרובות המשפחות ,כלומר דווקא היו לאוהעוני למעגל שהצטרפו החדשות .משפחות עצמה את סותר כאילו הערבים,לאורך השנים שחוזרת על הטענה זה ממצא .ילדים .עניים יותר מכיוון שהם מביאים יותר ילדים לעולם
השנים שינויים בהכנסה לאורך 5.3
) מציגה את ההכנסה הכלכלית (זו שמקורה בשוק העבודה ובשוק ההון בלבד17 טבלה לפני מסים ישירים) ואת ההכנסה הפנויה,ואת ההכנסה ברוטו (כולל תשלומי העברה (הכנסה נטו לאחר תשלומי העברה ומסים ישירים) החודשית הממוצעת בשקלים ולמשקי בית ,אישה עובדת ועם אישה לא עובדת יהודיים עם בית למשקי,למשפחה .2009-2001 בשנים,ערביים עם אישה עובדת ועם אישה לא עובדת
17
61 [ 161 ]
טבלה :17הכנסה כלכלית ,ברוטו והכנסה פנויה חודשית ממוצעת בשקלים למשפחה, משקי בית יהודיים וערביים ,עם אישה עובדת ואישה לא עובדת ,שנים 2009-2001 סוג משק הבית יהודים -אישה עובדת ערבים -אישה עובדת יהודים -אישה לא עובדת ערבים -אישה לא עובדת יהודים -אישה עובדת ערבים -אישה עובדת יהודים -אישה לא עובדת ערבים -אישה לא עובדת יהודים -אישה עובדת ערבים -אישה עובדת יהודים -אישה לא עובדת ערבים -אישה לא עובדת
2009 2008 2007 2006 2005 2004 2003 2002 2001 הכנסה כלכלית למשפחה 17,220 16,962 16,485 15,792 14,926 14,656 14,293 15,061 14,851 11,891 12,156 12,013 11,682 11,748 11,080 10,835 11,063 10,330 8,396 8,971 8,151 7,766 7,252 6,822 6,488 6,733 6,729 5,401 5,579 5,824 5,005 4,865 4,984 5,248 4,442 4,885 הכנסה ברוטו למשפחה 18,453 18,063 17,533 16,865 15,957 15,656 15,344 16,241 15,917 13,111 13,216 13,130 12,697 12,967 12,129 12,017 12,332 11,676 10,898 11,158 10,395 9,965 9,366 8,913 8,671 9,038 9,165 7,044 7,188 7,340 6,669 6,505 6,620 7,105 6,684 7,081 הכנסה פנויה למשפחה 15,151 14,580 13,859 13,430 12,573 12,153 11,754 11,963 11,798 11,423 11,300 11,112 10,770 10,684 9,861 9,761 9,784 9,379 9,101 9,053 8,425 8,178 7,579 7,177 6,908 7,017 7,175 6,326 6,462 6,325 5,854 5,621 5,634 5,799 5,734 5,916
מקור הנתונים :המוסד לביטוח לאומי
הנתונים מבהירים כי ההכנסה הכלכלית הממוצעת של המשפחות הערביות היתה נמוכה יותר לאורך השנים בהשוואה למשפחות יהודיות ,הן למשפחות עם אישה עובדת והן למשפחות שבהן האישה לא עובדת .פער זה מעיד על תגמול נמוך יותר של עובדים ערבים בשוק העבודה .לכך יכולות להיות כמה סיבות .למשל ,ריכוז גבוה של ערבים במשלחי יד ובענפים המשלמים שכר נמוך יחסית .במשפחות עם אישה לא עובדת ההכנסה הממוצעת לאורך השנים של משפחה ערבית היתה 69%מההכנסה הממוצעת של משפחה יהודית .במשפחות שבהן גם האישה השתתפה בשוק העבודה, ההכנסה הממוצעת למשפחה ערבית היתה 73%מזו של משפחה יהודית .כלומר, הפער בהכנסה בין הערבים ליהודים קטן יותר במשפחות שבהן האישה עובדת מאשר במשפחות שבהן האישה לא עובדת. עוד עולה מהנתונים ,כי המשפחות הערביות תלויות יותר בתשלומי העברה .לאורך השנים היוו תשלומי ההעברה ,בממוצע 9% ,מהכנסתן של משפחות ערביות עם אישה עובדת ,לעומת 7%במשפחות היהודיות .במשפחות עם אישה לא עובדת ,תשלומי ההעברה היוו בממוצע 26%מההכנסה בקרב הערבים לעומת 23%בקרב היהודים .יש ] [ 162
מציאות הנשים הערביות בישראל
לשים לב כי פער זה (החלק של תשלומי ההעברה מסך ההכנסה) בין ערבים ליהודים הצטמצם לאורך השנים. לסיכום הדיון על הנתונים המתייחסים לעוני ולהכנסה אפשר לומר כי: •ההכנסה הכלכלית הממוצעת של המשפחות הערביות (לפני התערבות הממשלה) לאורך השנים היתה נמוכה מזו של משפחות יהודיות .פער זה בין יהודים לערבים קטן יותר במשפחות שבהן האישה עובדת מאשר במשפחות שבהן האישה לא עובדת. •תופעת העוני חריפה הרבה יותר בקרב האוכלוסייה הערבית מאשר בקרב האוכלוסייה היהודית לאורך כל השנים .הפער בתחולת העוני בין ערבים ליהודים גדול פי שניים ויותר במשפחות שבהן האישה לא עובדת מאשר במשפחות שבהן האישה עובדת. •הסיכוי של משפחה להיות מתחת לקו העוני קטן פי 5-4במשפחות שבהן האישה יוצאת לעבודה בהשוואה למשפחות שבהן האישה לא עובדת ,הן בקרב הערבים והן בקרב היהודים. •התרומה של התערבות הממשלה ,באמצעות תשלומי העברה ומסים ,להורדה של תחולת העוני ,קטנה יותר בקרב האוכלוסייה הערבית מכיוון שעומק העוני בקרב הערבים גדול יותר מאשר בקרב היהודים. •בקרב האוכלוסייה היהודית שיעור העלייה בתחולת העוני של ילדים לאורך השנים היה חד יותר משיעור העלייה בתחולת העוני של משפחות ,ובקרב הערבים ההפך הוא הנכון .ממצא זה מעיד על כך שבקרב הערבים הכניסה למעגל העוני אינה נחלת המשפחות מרובות הילדים. הממצאים המוצגים ממחישים את התרומה הגדולה של השתתפות הנשים הערביות בשוק העבודה הן לצמצום תחולת העוני בקרב האוכלוסייה הערבית והן לצמצום הפערים במדדי העוני בין ערבים ליהודים .לשיעור ההשתתפות הנמוך של נשים ערביות יש השלכות שליליות ברמת המשק ,בקרב האוכלוסייה הערבית בכלל ובקרב הנשים הערביות בפרט .עוני המתמקד בקבוצה מסוימת בחברה מביא לבזבוז הון אנושי ולאי מיצוי הפוטנציאל הטמון באוכלוסייה זו להגדלת התוצר .לכן חשוב לצמצם את העוני בקרב האוכלוסייה הערבית באמצעות עידוד הנשים הערביות לצאת לשוק העבודה, לא רק מסיבות מוסריות אלא גם מסיבות של יעילות כלכלית .עידוד של נשים ערביות לצאת לשוק העבודה וצמצום הפערים הכלכליים והחברתיים בין ערבים ליהודים גם יתרום לשיפור במעמדן של הנשים הערביות בחברה בכלל ובחברה הערבית בפרט.
] [ 163
.6עוני ומשפט מדינות הן האחראיות למיגור תופעת העוני בקרב אזרחיהן ,מתוך דאגה לזכויות האדם של כלל האוכלוסייה .כך מורים אמנות ומסמכים בינלאומיים המעגנים את זכויות האדם וזכויות האזרח. מיגור תופעת העוני מחייב הבטחה של הזכויות החברתיות של האזרחים במדינה. זכויות חברתיות הן בעיקרן “זכויות חיוביות” .היינו ,זכויות המטילות חובות עשייה על המדינה .בכך הן שונות מהזכויות האזרחיות בעלות האופי השלילי ,המחייבות את המדינה להימנע מפעולות שיש בהן כדי לפגוע בזכויות אלה. להבטחת הזכויות החברתיות על ידי המדינה דרושה הקצאת משאבים .לשם כך נחוצה השפעה על סדרי העדיפות התקציביים ועל קבלת ההחלטות ברשות המבצעת .מכאן, ששאלת השפיטות של הזכויות החברתיות בעייתית .הבעיות שכרוכות בשאלה זאת קשורות הן לסוגיית הפרדת הרשויות והן לעמימות של הגדרת הזכות החברתית, ממדיה וגדרותיה .עקרון “תקינות המעשה השלטוני” מחייב כי שום רשות ,גם לא הרשות השופטת ,לא תתערב בשיקול הדעת החיובי של הרשות השלטונית (בנוגע לבחירה בין עדיפויות שונות) ,כל עוד אינה חורגת מסמכויותיה על פי דין. חרף זאת ,בתי המשפט בישראל נעתרו לא פעם לעתירות שעניינן היה מימוש הזכויות החברתיות ,ולו בעקיפין .הדבר נעשה על בסיס הגנה על עקרון איסור האפליה והשוויון במימוש הזכויות החברתיות; על בסיס חובת המדינה לפעול בהדרגתיות להבטחת מימוש הזכויות החברתיות; וכן על בסיס מבחן חוסר הסבירות הקיצוני של שיקול הדעת השלטוני ,במקרים שבהם הדבר אינו עומד במבחני פסקת ההגבלה .נוסף על כך ,חובת המדינה לפעול על מנת להסיר חסמים המונעים נגישות שוויונית לקבוצות מוחלשות. המדינה נדרשת להתערב כדי להבטיח את הזכויות החברתיות על בסיס עקרון הצדק החברתי ,שהשוויון המהותי הוא עמוד תווך שלו .דוקטרינת השוויון המהותי התפתחה בעיקר בתחום אפליית הנשים כקבוצה ,והיא נשענת בעיקר על ההכרה בשונות של הקבוצה. כפי שהוצג בפרקים הקודמים ,המצב הסוציו-אקונומי של הנשים בישראל בכלל ,ושל הנשים הערביות בפרט ,מושפע מרשימה ארוכה של גורמים חברתיים ,לרבות תעסוקה, רמת השכלה ,מצב בריאות ,מעמד חברתי ,משתנים כלכליים ומשתנים תרבותיים,
] [ 164
מציאות הנשים הערביות בישראל
לרבות אפליה ואי שוויון בין גברים לנשים ,משתנים ביולוגיים לרבות הבדלים בין המינים וכן שיקולים פוליטיים ומדיניים. גורמים אלה משפיעים בממדים שונים על מימוש הזכויות החברתיות ,כמו הזכות לדיור ,הזכות לקיום בכבוד ,הזכות לשוויון הזדמנויות בעבודה ,הזכות לחינוך שווה, הזכות לביטחון סוציאלי וכיו”ב .פגיעות בזכויות אלה או הפרות שלהן הן חלקים בפאזל המרכיב את הוויית העוני. עוני הוא שיקול רלוונטי במשפט – הן בעיצוב הכלל המשפטי והן בפרשנותו בהליך השיפוטי .במקום שפרשנות יכולה להביא לתוצאה של צמצום פערים בין קבוצות חזקות ( )havesלקבוצות חלשות/עניות ( ,)have notיש להעדיף את הפרשנות המקדמת צמצום פערים ,בהתאם לעיקרון הכללי שלפיו יש להעדיף פרשנות המגשימה את עקרון השוויון (נטע זיו ,עוני ,צמצום פערים ושוויון).12 כאמור לעיל ,מערכת המשפט בישראל מתמודדת עם סוגיית העוני בהקשר של האי- שוויון .הטיעון המרכזי בהקשר זה הוא שמלבד הפגיעה שגורם האי-שוויון בצדק החברתי ,כמו גם בצמיחה הכלכלית ,תורם העוני גם ליצירת עוני מוחלט .בשל כך נחקקו בישראל כמה חוקים במאמץ להתמודד עם מצבי האי-שוויון שחוסר אמצעים יכול לגרום .נזכיר כאן את החקיקה בתחום הרווחה ,דוגמת קצבאות הביטוח הלאומי, הבטחת הכנסה וכיו”ב .במצב זה נועדה מערכת המשפט לשפר את מצבם של העניים, בניסיון לסגור את הפערים שיוצרים את מצב האי-שוויון. מערכת המשפט מתערבת גם במקרים שבהם נמתחת ביקורת על החלטות של רשויות המדינה בעניינים כמו הקצאות תקציביות בתחומי הרווחה השונים – בריאות ,דיור מוגן, חינוך וחלוקת משאבים ציבוריים .בהקשרים אלה מיעטו בתי המשפט להתערב ,לבל ייפגע עקרון הפרדת הרשויות .המקרים המעטים שבהם התערבה מערכת המשפט היו אם טענות האפליה נשענו על טענות של פגיעה בזכות לשוויון ,כפי שזו מוגדרת במשפט המינהלי או החוקתי.13 הזירה הבינלאומית עסקה לא פעם בשאלת ההגנה על זכויות האדם ובעיקר על הזכויות 12נטע זיו ,לעיל ,עמ’ .948-947 ראו בהקשר זה :בג”ץ 240/98עדאלה נ .שר הדתות פ”ד נב( 2814/97 ;167)5ועדת המעקב 13 העליונה לענייני החינוך הערבי בישראל נ .משרד החינוך פ”ד נד( ;233)3ראו גם מאמרם של יורם רבין ומיכל לוצקי ארד“ ,האפליה התקציבית המתמשכת של המגזר הערבי” ,המשפט ( 11תשס”א) ,42שבו סוקרים המחברים את פסיקת בית המשפט העליון במקרים שבהם עלתה הטענה לאפליה תקציבית של האוכלוסייה הערבית בהקצאות תקציביות שונות. ] [ 165
החברתיות ,ובהן הזכות לחינוך ,הזכות לקורת גג ,הזכות לקיום בכבוד ,הזכות לביטחון סוציאלי ,הזכות לתנאי עבודה הוגנים וכיו”ב .היא התערבה גם במקרים שבהם מוטלת על המדינות החובה לפעול להגן על זכויות אלה ,מתוך חתירה לרווחה חברתית. להלן נתאר את עיקר המסמכים והאמנות הבינלאומיות שחתרו לקיום השוויון ,בעיקר בין המינים ,מתוך שאיפה לרווחה וצדק חברתיים .נקדים ונאמר כי אין בנמצא אמנה בינלאומית ספציפית שתכליתה היא לפעול למיגור תופעת העוני .אבל יש מסמכים שמדברים על מיגור העוני ככלי להשגת שוויון בין המינים כדי להבטיח צדק חברתי. ההכרזה לכל באי העולם בדבר זכויות האדם משנת ;1948ההכרזה מציבה סטנדרט שעל כל מדינות העולם לשאוף ליישומו .ההכרזה מבוססת על עקרונות הכבוד והשוויון כזכויות אוניברסליות .ההכרזה עיגנה כמה זכויות חברתיות .בסעיף 22הזכות לביטחון סוציאלי ,בסעיף 23הזכות לעבודה ,בסעיף 25הזכות לרמת חיים נאותה ,בריאות ורווחה ,שיכון ושירות סוציאלי ,בסעיף 26הזכות לחינוך .נוסף על כך קבעה האמנה, בסעיף ,2הוראה האוסרת על אפליה .ההכרזה היתה בסיס לשתי אמנות בינלאומיות חשובות ביותר משנת – 1966האמנה הבינלאומית בדבר זכויות כלכליות ,חברתיות ותרבותיות ,והאמנה הבינלאומית בדבר זכויות אזרחיות ומדיניות ,שעיגנו מספר רב של זכויות חברתיות ,דוגמת הזכות לעבודה נאותה ,הזכות לבריאות ,הזכות לחינוך והעיקר, הזכות לשוויון. האמנה הבינלאומית בדבר זכויות כלכליות ,חברתיות ותרבותיות משנת ;1966סעיף 3לאמנה מדבר על התחייבות מצד מדינות שהן צד לאמנה להבטיח שוויון מגדרי ולעגן את זכותן של נשים ,כמו גברים ,ליהנות מכל הזכויות הכלכליות ,החברתיות והתרבותיות שהובטחו באמנה. סעיפים 6ו 7-לאמנה ביססו את הזכות לעבודה ,כמו גם את הזכות ליהנות מתנאי עבודה נאותים הכוללים תשלום שכר הוגן בלא אפליה בקביעתו ,במיוחד על רקע מגדרי ,וכן הזדמנויות שוות לעובד ולעובדת להתקדם בעבודה. סעיף 11לאמנה עיגן את זכותו של כל אדם לרמת חיים נאותה ,לרבות מזון ,מלבוש ודיור נאותים ,כמו גם לשיפור מתמיד בתנאי קיומו .הסעיף הדגיש את הצורך שהמדינות ינקטו צעדים כדי להבטיח את מימושן של הזכויות האמורות. סעיף (11ב) הכיר בזכותו של כל אדם להיות מוגן מפני רעב וקבע כי מדינות ישתפו פעולה ביניהן למען בניית תוכנית פעולה בינלאומית להשגת יעד זה. סעיף 12לאמנה הוסיף את הזכות ליהנות מרמת הבריאות הגופנית והנפשית הגבוהה ] [ 166
מציאות הנשים הערביות בישראל
ביותר שאפשר להשיג. סעיף 13לאמנה ביסס את הזכות לחינוך שווה וזמין לכל ,בנוסף על הזכות לחינוך תיכוני טכני ומקצועי נגיש לכל ,בכל האמצעים המתאימים. האמנה הבינלאומית בדבר זכויות אזרחיות ומדיניות משנת ;1966האמנה עיגנה בסעיף 3את זכות השוויון בין המינים. סעיף 5לאמנה הבינלאומית בדבר ביעור כל צורות האפליה הגזעית מתייחס לזכות ליהנות מן הזכויות החברתיות בלא אפליה. האמנה בדבר ביעור כל צורות ההפליה של נשים משנת ;1979אמנת CEDAWהיא המסגרת הנורמטיבית המרכזית לנושא זכויות האדם של נשים .האמנה נוסחה בשנת 1979ואושררה על ידי ישראל ב.199114- במבוא לאמנה הכירו המדינות החתומות עליה כי במציאות החברתית המפלה נשים לעומת גברים במישורים שונים -חברתיים ,פוליטיים וכלכליים ,כמו גם במעגל המשפחתי ,נשים ייפגעו יותר ככל שמדובר במצב של מחסור ועוני וסדר צודק וישר יתרום לקידום השוויון בין המינים .על סמך הצהרות אלה עוצבה מסכת הזכויות הראויות להגנה ,אשר נועדו לעגן את זכויות הנשים ולחתור לשוויון בר קיימא .כך צוין: “בהיותן מודאגות מכך שבמצבי עוני ניתנת לנשים גישה מועטת ביותר למזון ,בריאות, חינוך ,הכשרה ,אפשרויות תעסוקה וצרכים אחרים ,בהיותן משוכנעות כי כינונו של סדר כלכלי בינלאומי חדש מבוסס על יושר ועל צדק יתרום באורח משמעותי לקידום השוויון בין גברים ונשים”... סעיפי האמנה לא התייחסו מפורשות לשאלת העוני ,אולם בוועידת האו”ם הבינלאומית הרביעית לנשים ,הפועלת על פי סעיף 17לאמנה ,אשר התקיימה בבייג’ין בשנת ,1995 התקבל “מצע פעולה בייג’ין” ,אשר היווה מנוף ליישום אמנת .CEDAWמצע הפעולה מדגיש כי המדיניות הכלכלית של המדינות השונות אינה ערה להבדלי ההשפעות של אותה מדיניות על נשים וגברים .הוא גם מפנה תשומת לב לניתוחים המביאים בחשבון את ההבדלים בין המינים בתחומים הרחבים של המדיניות והתוכניות ,ובמיוחד בכל הקשור באסטרטגיות לביעור העוני בקרב הנשים .לשם כך יש להבטיח כי נשים וגברים יקבלו הזדמנויות שוות להשתתף בצורה מלאה בתכנון המדיניות והאסטרטגיות הכלכליות לחיסול העוני .יש לערוך שינוי מבני בכלכלה ,כדי להבטיח לנשים הזדמנויות 14כתבי אמנה ,1035כרך ,31עמ’ .179 ] [ 167
וגישה שוויונית למשאבים ולשירותים הציבוריים. מצע הפעולה יוצא מהנחה שהעוני הוא בעיה רב צדדית ,הכוללת מחסור במשאבים ובהכנסות ,רעב ותת-תזונה ,מחלות ,הגבלות וחוסר יכולת להשיג חינוך ושירותים בסיסיים אחרים ,אפליה והדרה חברתית .הבעיה טמונה גם בשלילת ההשתתפות בתהליך קבלת ההחלטות בחיים האזרחיים ,החברתיים והתרבותיים .מצע הפעולה דורש מכל הממשלות להבטיח את זכויות הנשים ,וביניהן :הזכות לחינוך הולם ומודרני המתאים לשוקי העבודה; הכשרה מקצועית המתאימה לשוקי העבודה; הזכות לעבודה; הזכות לדיור; הזכות לבריאות; הזכות לתחבורה. סעיף 35למצע הפעולה מבהיר כי דרושה «הבטחת נגישות שוויונית לנשים למשאבים הכלכליים ,ובכלל זה לקרקע ,לאשראי ,למדע וטכנולוגיה ,להכשרה מקצועית ,למידע, לתקשורת ,לשווקים – כאמצעים להגברת קידום הנשים והנערות ולהעצמתן .כך תשתפר יכולתן לקצור את פירות הנגישות השווה למשאבים באמצעות שוויון בינלאומי”.
] [ 168