Issuu

Gwneud y Gorau o’n Holl Asedau yn y Rhondda 2: Creu Rhondda iach a bywiog gyda’n gilydd, 04.06.2015 a

Chrynodeb o’r digwyddiadau ymgysylltu â’r cyhoedd yn y Rhondda Haf 2015

CYNNWYS RHAN 1 - GWNEUD Y GORAU O’N HOLL ASEDAU YN Y RHONDDA 2: CREU RHONDDA IACH A BYWIOG GYDA’N GILYDD Agenda...............................................................................................................................................................................................Tudalen 3 Cyflwyniad.........................................................................................................................................................................................Tudalen 4 Munudau Gweledol..........................................................................................................................................................................Tudalen 6 Nodau..................................................................................................................................................................................................Tudalen 8 Coeden Syniadau: Crynhoi’r Hyn Sy’n Gweithio’n RhCT........................................................................................................Tudalen 9 Cwestiynau 1 & 2 a 3 Thema 1: Thema 1 Rheoli tir cyhoeddus [ffocws amgylcheddol] ac adfer natur yn y Cymoedd........................ Tudalen 12 Thema 2: Creu “Gwarcheidwaid sy’n Gallu” – cynnwys pobl leol yn y llefydd o’u cwmpas................................. Tudalen 13 Thema 3: Helpu’r sector iechyd i ariannu gweithgareddau awyr agored (adeiladu sail dystiolaeth)................ Tudalen 14 Thema 4: Adfer Hydroleg yn y Rhondda. Sut ydym ni’n cyflawni hyn?..................................................................... Tudalen 17 Thema 5: Gwella mynediad i gefn gwlad.......................................................................................................................... Tudalen 19 Thema 6: Newid canfyddiadau o’r Rhondda – Adfywio economaidd, twristiaeth.................................................. Tudalen 21 Thema 7: Casglu a Rhannu’r Hyn Sy’n Gweithios............................................................................................................Tudalen 22 Cyfranogwyr....................................................................................................................................................................................Tudalen 23 Adborth o’r digwyddiad...............................................................................................................................................................Tudalen 25 Hwyluswyr....................................................................................................................................................................................... Tudalen 26 APPENDICES Atodiad 1: Ymarferion Bwrdd (Caffi’r Byd)..............................................................................................................................Tudalen 27 Atodiad 2: Crynodeb o’r Digwyddiadau Ymgysylltu Â’r Cyhoedd yn y Rhondda, Haf 2015.......................................Tudalen 33

RHAN 1: GWNEUD Y GORAU O’N HOLL ASEDAU YN Y RHONDDA 2: CREU RHONDDA IACH A BYWIOG GYDA’N GILYDD

AGENDA 9.30am Te / coffi w rth gyrrae dd 10.00am Cyflwynia d a nodau ’r sesiwn F 10.03am ran O’Hara Re-cap o W , Scarlet D eithdy Rho esign n dda 1 a’r 7 Christian S p ervini & Be rif thema w cky Davies 10.10am naeth god i Cyflwynia dau 5 mun ud yn ymw • Cynnig neud â rha ar gyfer pa i o’r themâ rc beicio a u allweddo Jamie Row r gyfer y te land, The B l u lu yn y Rhon icycle Doc • Adfer h d da tor ydroleg y R h o n dda Jonathan M ead, Ymdd iriedolaeth • Creu ‘G Afonydd D warcheidw e Ddwyrain a id s y ’n Gallu’ – o’u cwmpa Cymru c y s nnwys pob l leol yn y Gary Evan llefydd s , T a c lo T 10.35am ipio Cymru Ymarfer 1: Sut mae sy mud y the Ymarfer gr mâu hyn y p ( 6 0 mlaen munud), g 11.35am a n g y nnwys cyf Egwyl llun fwrdd ar y iaeth r holl them 11.35am âu. Ymarfer 2 : Adnabod cysylltiada Ymarfer gr u a ffyrdd p ( 1 5 gwell o we munud) 12.30pm ithio Trafodaeth agored ac adborth Sut ydym ni’n mynd i symud pe Diolchiada thau ymlae u & adbort n h 12.35pm Diwedd

CYFLWYNIAD Mae’r amgylchedd yn un o’n hasedau mwyaf, ac yn werth tua £8biliwn i economi Cymru bob blwyddyn. Amcan CNC yw sicrhau darpariaeth gydgysylltiedig fel bod ein hadnoddau naturiol yng Nghymru yn cael eu cynnal, eu gwella a’u defnyddio mewn modd cynaliadwy ar gyfer pobl, busnesau a’r amgylchedd. Ni yw’r sefydliad cyntaf o’i fath sy’n edrych ar y darlun mawr o ran yr amgylchedd. Ar 24 Mawrth 2015, cynhaliwyd ein gweithdy ymgysylltu â rhanddeiliaid cyntaf yn y Rhondda er mwyn helpu i sefydlu set o flaenoriaethau ar gyfer rheoli adnoddau naturiol yr ardal a allai sicrhau manteision lluosog ar gyfer y bobl, yr economi a’r amgylchedd . O’r gweithdy cychwynnol hwn, daeth saith thema allweddol i’r amlwg : 1. Rheoli tir cyhoeddus (ffocws amgylcheddol) ac adfer natur yn y Cymoedd 2. Casglu a rhannu’r hyn sy’n gweithio (syniadau, modelau, astudiaethau achos) 3. Creu ‘ Gwarcheidwaid sy’n Gallu’: cynnwys pobl leol yn y llefydd o’u cwmpas

4. Helpu’r sector iechyd i ariannu gweithgareddau awyr agored (gan adeiladu sylfaen o dystiolaeth rhwng iechyd a’r amgylchedd naturiol) 5. Adfer hydroleg yn y Rhondda 6. Gwella mynediad i gefn gwlad 7. Newid canfyddiadau o’r Rhondda. Mae adroddiad o’r gweithdy cyntaf ar gael yma: http://bit.ly/1lXQDjB ac ar wefan CNC: https://naturalresources.wales/about-us/how-we-work/ natural-resource-management-in-the-rhondda

Gweithdy’r Rhondda 2: 4 Mehefin 2015 Er mwyn cynnal ynni a momentwm, cynhaliwyd ail weithdy dilynol yn y Rhondda ar 4 Mehefin 2015. Amcan cynnal gweithdy dilynol oedd archwilio’r themâu allweddol a nodir uchod yn fanylach, a nodi ffyrdd gwell o weithio rhwng partneriaid i helpu i’w gweithredu nhw. Mae’r ddogfen hon yn rhoi trosolwg o’r ail weithdy ymgysylltu â rhanddeiliaid a gynhaliwyd ym Mehefin 2015.

RHAN 1: GWNEUD Y GORAU O’N HOLL ASEDAU YN Y RHONDDA 2: CREU RHONDDA IACH A BYWIOG GYDA’N GILYDD

Pam ydym ni’n gwneud hyn? Er mwyn galluogi Cymru i ddatblygu’n gynaliadwy nawr ac yn y dyfodol, mae newidiadau yn y gyfraith yn cael eu rhoi ar waith. Yn 2015, derbyniodd Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol a’r Ddeddf Gynllunio Gydsyniad Brenhinol. Ar hyn o bryd, mae Bil Amgylchedd Cymru yn cael ei ddrafftio ac erbyn canol 2016, bydd hyn yn rhoi proses statudol fodern ar waith i gynllunio a rheoli ein hadnoddau naturiol mewn ffordd gynaliadwy a chydgysylltiedig. Mae’r Bil hwn yn cynnwys dyletswyddau newydd i CNC i ddatblygu a gweithredu dull rhagweithiol a mwy cydgysylltiedig o gynllunio a rheoli ein hadnoddau naturiol. Bydd yn ofynnol hefyd i CNC gynhyrchu Datganiadau Ardal sydd yn amlinellu’r weledigaeth, y blaenoriaethau a’r cyfleoedd ar gyfer lle, gan ymgorffori’r amgylchedd, y gymdeithas a’r economi. Er mwyn paratoi ar gyfer y dyletswyddau newydd hyn, mae CNC yn cynnal tri o dreialon ar sail ardal (y Rhondda, Tawe a Dyfi) i archwilio agweddau ymarferol y dull newydd hwn a helpu i ymgorffori rheoli adnoddau naturiol o fewn Cymru.

Haf 2015 Hyd yn hyn, mae llawer o’n gwaith a’n hymgysylltu wedi bod gyda phartneriaid proffesiynol. Yn ystod haf 2015, fe

wnaethom ni symud ein sylw at bobl sy’n byw, gweithio a chwarae yn y Rhondda i ganfod eu barn. Fe wnaethom ni fynychu amrywiaeth o ddigwyddiadau cymunedol a fu o gymorth i ni gasglu gwybodaeth yn ymwneud ag ynni (yn y gorffennol, y presennol a’r dyfodol), sgiliau / swyddi, beth mae pobl yn ei hoffi / garu fwyaf am eu hardal, sut maent yn defnyddio’r awyr agored a beth yw eu dyheadau ar gyfer eu cymunedau.

Camau nesaf Rydym yn ddiolchgar i’r cyhoedd a’n partneriaid am eu hamser gwerthfawr a’u mewnbwn hyd yn hyn - mae wedi bod yn amhrisiadwy. Rydym nawr yn dwyn ynghyd yr holl ddata, gwybodaeth a thystiolaeth rydym wedi’i gasglu hyd yn hyn. Bydd hyn yn ffurfio’r sail ar gyfer paratoi a drafftio Datganiad Rhondda prawf i helpu i lunio gweledigaeth ar gyfer sut y gallwn reoli adnoddau naturiol y Rhondda mewn ffordd sy’n darparu nifer o fanteision ar gyfer y bobl, yr economi a’r amgylchedd. Rydym yn bwriadu cynnal gweithdy terfynol ddiwedd 2015 i rannu’r blaenoriaethau drafft ar gyfer rheoli adnoddau naturiol y Rhondda - byddwn yn rhoi gwybod i chi. Christian Servini a Becky Davies, Arweinwyr Prosiect ar sail Ardal ar gyfer y Rhondda, Cyfoeth Naturiol Cymru e rhondda@cyfoethnaturiolcymru.gov.uk

RHAN 1: GWNEUD Y GORAU O’N HOLL ASEDAU YN Y RHONDDA 2: CREU RHONDDA IACH A BYWIOG GYDA’N GILYDD

Munudau Gweledol gan Fran O’Hara Scarlet Design International Ltd.

RHAN 1: GWNEUD Y GORAU O’N HOLL ASEDAU YN Y RHONDDA 2: CREU RHONDDA IACH A BYWIOG GYDA’N GILYDD

NODAU Cafodd y digwyddiad ei gynllunio i adeiladu ar y themâu a ddiffiniwyd gan y cyfranogwyr yn y digwyddiad cyntaf fis Mawrth. Roeddem ni hefyd eisiau mewnosod cyd-gynhyrchu wrth wraidd ein dull, drwy weithio ar y cyd â phobl a phartneriaid. Yn dilyn y cyflwyniadau, gwahoddwyd y gr p i ddewis rhwng byrddau thema ac ateb 3 chwestiwn. Cofnododd y cyfranogwyr eu syniadau a’u hymatebion ar ddalennau bwrdd mawr, sydd wedi’u trawsgrifio i’r ddogfen hon ar dudalennau 11-21. Mae’r canlyniadau yn dangos cyfoeth y gwaith sy’n cael ei wneud ar hyn o bryd ac ystod eang o gyfleoedd i ehangu ac adeiladu ar y rhain. Y gobaith yw y bydd y cysylltiadau a’r sgyrsiau hyn yn arwain at brosiectau a chydweithio’n ymddangos i symud y gwaith gwerthfawr hwn yn ei flaen. Mae’r adroddiad hwn wedi’i gynllunio i rannu canlyniadau gweithdy mis Mehefin â’r rheiny a fynychodd, ac i gynulleidfa ehangach . Fran O’Hara Prif Hwylusydd

‘Gwneud y gorau o'n holl asedau yn y Rhondda’ dydd Iau 04 Mehefin, Gwesty Parc Treftadaeth y Rhondda

Q1. Beth fyddai'n eich helpu chi a CNC i ddarparu'r thema hon? Prosiectau ar lawr gwlad? Polisi? Strategaeth ar y cyd? Ymchwilio i ffyrdd o weithio gyda'n gilydd yn well? Unrhyw beth arall

Q2. Yn seiliedig ar eich trafodaeth ar gyfer Cwestiwn 1, beth yw'r 2 ffordd orau o symud hyn yn ei flaen? Agenda plan Fran O’Hara 24/3/15 ‘Gwneud y gorau o'n holl asedau yn y Rhondda’ dydd Iau 04 Mehefin, Gwesty Parc Treftadaeth y Rhondda

Adnabod cysylltiadau a ffyrdd gwell o weithio Q3. Gyda phwy ydych chi'n meddwl y gallech chi (a'ch sefydliad) weithio'n fwy agos er mwyn helpu i ddarparu'r 7 thema'n well? Oes yna unrhyw brosiectau / cynigion ble mae hyn yn digwydd eisoes?

RHAN 1: GWNEUD Y GORAU O’N HOLL ASEDAU YN Y RHONDDA 2: CREU RHONDDA IACH A BYWIOG GYDA’N GILYDD

COEDEN SYNIADAU: CRYNHOI’R HYN SY’N GWEITHIO’N RHCT Gofynnwyd i’r cyfranogwyr gyfrannu eu hawgrymiadau am yr hyn sy’n gweithio yn RhCT i’r goeden syniadau.

●● Taflen Taith Gerdded Treftadaeth Pentre

●● Canolfan Awyr Agored Daerwynno

●● Ymgyrch / prosiect Gwasanaeth Iechyd Naturiol

●● Prosiect Pontbren (Coed Cymru)

●● Afonydd Iach Groundwork Cymru

●● Ymgyrch Cardiff Hops

●● WBP Evidence Gaps Project yn matches anghenion ymchwil gyda phrosiectau academaidd/ myfyrwyr ●● L.I.F.T.

●● Mae Green Care Consortium yn edrych ar ymyriadau iechyd a lles sy’n seiliedig yn yr awyr agored gaiff eu defnyddio gan y GIG ac Iechyd Cyhoeddus

●● Hydroleg - Prosiect Greening Grangetown - Caerdydd Prifysgol, Awdurdod Lleol, Y Gymuned - Perygl Llifogydd/ Rhwystro Trefol/Rheoli D r

●● Prosiect Gerddi Cefn Gwlad RhCT - Cwm Fields - Cwm Dâr Astudiaethau Achos ●● Prosiectau ysgol - Mabwysiadu Cae/Mynydd a’i reoli a’i wylio. ●● Mynediad i’r we wedi’i gydgysylltu ar gyfer pob safle ●● Pen y Cymoedd - dylai fod yn brosiect arddangos da ar gyfer rheoli ucheldir ●● Tatws - tyfu eich tatws eich hun ●● Mae’n Hydref! ●● Y GIG - arian i iechyd yn gwella gweithgareddau awyr agored ●● Maeth actif - coed actif

●● BCIG 2.Cwm Saerbren 3. Pendyrus

●● Training Torfaen - hyfforddiant sy’n seiliedig ar ASC

●● Dosbarthiadau ysgol awyr agored - poblogaidd iawn unwaith, angen mwy o dir newydd

●● Esiamplau - cytundebau cynllunio SI06 - parthed rheoli safle - yn cyfeirio at ffermydd gwynt yr ucheldir ayb.

●● Y Cerddwyr yn lleol/ cenedlaethol

●● Y Graig Llanlisoul - Pori er lles cadwraeth

●● Bounce Below (Gogledd Cymru)

RHAN 1: GWNEUD Y GORAU O’N HOLL ASEDAU YN Y RHONDDA 2: CREU RHONDDA IACH A BYWIOG GYDA’N GILYDD

THEMA 1 Thema 1 Rheoli tir cyhoeddus [ffocws amgylcheddol] ac adfer natur yn y Cymoedd. Q1. Beth fyddai’n eich helpu chi a CNC i ddarparu’r thema hon? Q2. Yn seiliedig ar eich trafodaeth ar gyfer Cwestiwn 1, beth yw’r 2 ffordd orau o symud hyn yn ei flaen? Gr p: Becky Davies, Ken Moon, Richard Wistow, Gareth Davies, Shaun Moody • Blaenoriaethau • Pori er Bioamrywiaeth glaswelltiroedd, rhos, ffridd • Pori er atal tân • Pori ar gyfer coetiroedd • Adfywio corsydd mawn • cyd-lynu eraill • cael gwared â rhwystrau er mwyn cael sgwrs go iawn • Sylweddoli fod nifer o adrannau’n berchen tir - gweithio er mwyn cytuno ar gamau e.e. cynlluniau ffermydd gwynt • Cydweithio i ddatblygu rheoli cynaliadwy effeithiol, cost isel, e.e. prosiect anifeiliaid pori Pontsticill e.e. Pen y Cymoedd • Mynd am opsiynau rheoli ‘syml’ pragmatic/hawdd eu gwneud e.e. pori cadwraeth

• Adnabod capasiti lles cynllunio i gyflawni gwaith ecosystem - trefn o’r radd flaenaf wedi’i sefydlu • Allwn ni wireddu’n llawn fuddiannau rheoli tir ar gyfer cytundebau cynllunio • Tir - pwy sy’n berchen arno, pwy sy’n ei reoli (Allweddol), at ba ddiben, er budd pwy? - ofn colli rheolaeth/p er • Er budd pwy - ffermio, cadwraeth, coedwigaeth, hamdden, angen dynol sylfaenol, bwyd /meddyginiaethau, dillad, swyddi, cartrefi /cysgod • Rheoli tir cyhoeddus - cofnodi’r hyn sydd yno, digwyddiadau BioBlitz gyda SEWBReC yn bartneriaid ymgysylltu pobl â natur • Adnabod syniadau rheoli gorau • Anodd rheoli heb wybod beth sydd yno • Adfer natur - mynediad i ganolfannau cofnodion (SEWBReC) er mwyn gweld cofnodion hanesyddol ardaloedd • Cyfeiriad ar gyfer adferiad

• Gwybod beth oedd yno cynt indication of seed bank & soil bank aids recovery • Delio ag amharodrwydd i gymryd risg • Sut ydym ni’n creu cyswllt rhwng tirfeddianwyr er mwyn creu newid? • Mae cyfathrebu a dealltwriaeth rhwng y prif gyrff yn allweddol • Pwy sy’n berchen ar beth? • Pwy sy’n ei reoli? • Oes yna gyfyngiadau cyfreithiol o ran ei ddefnydd, cyfamodau ac ati? • Angen newid meddylfryd ymddengys fod pob penderfyniad yn cael ei yrru gan gyfrifwyr yn y cyfnod sydd ohoni • Atebion gwahanol - sydd wedi’u gyrru gan yr amgylchedd • Angen cydlynydd cyfrifol (fwy na thebyg CNC neu Awdurdod Lleol ac mae angen rhoi awdurdod i gyfranogwyr weithredu a gwneud penderfyniadau • Ariannu a newid mewn blaenoriaethau gwleidyddol yn cynnig cyfle - mae’n fwy na dim ond toriadau cyllid • Sefydlu corff â chyfansoddiad iawn gydag amcanion wedi’u blaenoriaethu a chynllun sydd ag amserlen • Rheoli’r tir ar gyfer holl bobl y Rhondda

• Annog mynediad • Cynllun cyflogaeth - yn targedu 15-21 oed (cymhwyster 1 flwyddyn) mewn Rheoli Tir • Amserlen a rhestr flaenoriaethau gyda dyddiadau gorffen CAMPUS • Oes yna ffordd trosfwaol o drefnu a rheoli’r tir? • Pwy sydd â chyfrifoldeb? • Allwn ni gael cyfeiriadur o dir sydd yn eiddo RhCt neu CNC ac efallai map? • Cynlluniau rheoli - rhaid iddynt fod yn gyson - thema amlwg yn y Datganiad Ardal • Cynllun ag amserlen - Gormod o siop siarad - angen GWEITHREDU • Dull hirdymor • Haenau rheolaeth • Y cam cyntaf yw newid llwybr y gweithredu/newid diwylliant • Pen y Cymoedd - tir newydd - rhaid i CNC chwarae rhan lawn • Gallai hyn ddangos y ffordd - dangos dull tirwedd anferth • Cydlynu - angen gwybod beth sy’n dir cyhoeddus - cyfeiriadur cyfredol, map o dir cyhoeddus • Bydd yn helpu gyda canfyddiadau ynghylch perchnogaeth • Pwy sy’n berchen ar y tir? • Sut allwn ni gael gwybod? • Sut allwn ni gysylltu?

• Mynediad iawn - gydag arwyddion

RHAN 1: GWNEUD Y GORAU O’N HOLL ASEDAU YN Y RHONDDA 2: CREU RHONDDA IACH A BYWIOG GYDA’N GILYDD

THEMA 1 Thema 1 Rheoli tir cyhoeddus [ffocws amgylcheddol] ac adfer natur yn y Cymoedd. Q1. Beth fyddai’n eich helpu chi a CNC i ddarparu’r thema hon? Q2. Yn seiliedig ar eich trafodaeth ar gyfer Cwestiwn 1, beth yw’r 2 ffordd orau o symud hyn yn ei flaen? • Ddim wastad yn amlwg ein bod ni’n berchen ar y tir. • Tir yn cael ei waredu gan ei fod yn cael ei weld yn faich ac yn anodd i’w reoli - cyrff cyhoeddus yn amharod i gymryd risg. • Angen newid hyn - angen cyllid i reoli tir cyhoeddus • Angen i Stâd CNC fod yn fwy integredig a gweithio gydag eraill i ddefnyddio’r cyfleoedd tir gaiff eu colli - oherwydd hen dargedau Comisiwn Coedwigaeth/LlC. • Beth yw’r flaenoriaeth - mynediad? Bioamrywiaeth? Gwrthgymdeithasol? • Gweithio cydgysylltiedig gwell gweithredu ar gyfleoedd • Gr p llywio wedi’i ffurfio ar gyfer y Rhondda - parhaus - allweddol er mwyn gweithredu - angen cysylltu’n agos - BGLl i flaenoriaethu a hysbysu ynghylch gweithredu a pherchnogaeth • Pen y Cymoedd - prosiect arddangos - bydd yn ddefnyddiol iawn • CNC sydd berchen ar y tir

• Angen i dreial y Rhondda argymell fod un sefydliad yn arwain - CNC ddylai hwnnw fod • Tir cyhoeddus yw hwn! Y bobl sydd yn berchen arno! Mae e yna i ni ei ddefnyddio! • Gr p Llywio wedi’i gadeirio gr p iawn - ddim gormod - rhaid fod ganddo awdurdod dirprwyedig • CNC yn arf pwysig/defnyddiol i weithredu camau • Mae gan y Cyngor haenau o berchnogaeth tir (GIS) - yr ardaloedd tir mwyaf o dir adfer • Sut allwn ni sicrhau ei fod yn cael ei ystyried yn ei gyfanrwydd? • Gwahanol ddefnydd/targedau ar gyfer tir • Hanes tir cyhoeddus - beth oedd ei ddefnydd gwreiddiol? Coedwigaeth/ pyst pwll/mwyngloddio - mae hyn wedi newid • Coedwigaeth - newid polisi • Gweithgor yn targedu a rhoi sgiliau i 15-21 oed - rheoli’r tir ac atal tân.

Q3. Gyda phwy ydych chi’n meddwl y gallech chi (a’ch sefydliad) weithio’n fwy agos er mwyn helpu i ddarparu’r 7 thema’n well? • Swyddogion Cymorth Cymunedol yr Heddlu sy’n dod i gyswllt â phlant ar y stryd • Cymdeithas y Tirfeddianwyr • Clybiau Bechgyn a Merched • Tir cyhoeddus - tyfu bwyd - lles i gymunedau • Cymdeithasau moduro oddi ar y ffordd • LIFT • Hyrwyddwyr Adnabyddus o faes Chwaraeon • LIFT Project - 2il/3edd Cenhedlaeth ddi-waith - cael pobl mewn gwaith - hyfforddiant • Myfyrwyr Doethuriaeth nifer o bynciau, monitro (Bioamrywiaeth, Mynediad, Cymdeithasol) - Angen gweithio gydag academia • Cysylltiadau gwell gyda chynulleidfa ifancach • Addysg - diogelwch tân - addysg amgylcheddol - Dim Swyddogaeth RhCT • Elusennau/cyrff bywyd gwyllt - e.e. cadwraeth ieir bach yr haf, Bywyd planhigion, ayb. • Contractwyr cefn gwlad - ffensys • Porwyr - rheolwyr safle potensial • Prosiectau Prifysgol

• Safbwynt coedwigaeth - dylai’r rhain fod yn gweithio ag eraill • Yr Heddlu - cyswllt gydag ymddygiad gwrthgymdeithasol rheoli tir • Sustrans/PROW - defnyddio llwybrau er mwyn tyfu - Network Rail • Croeso Cymru - Grwpiau gweithredu bioamrywiaeth lleol • Grwpiau a sefydliadau cymunedol • Cyngor Gwirfoddol Sirol Interlink (sector cymunedol) • Gwirfoddolwyr ac Hyfforddiant - lleoliadau - myfyrwyr - di-waith pob l sydd ag amser • Safleoedd/Adran adfer tir yn gweithio gyda grwpiau cymunedol i reoli’r darnau bychain hyn o dir • Tyfu bwyd - cyswllt â pheillyddion tlodi bwyd • Undebau Amaeth - cysylltiadau amaeth yn bwysig • Tirfeddianwyr preifat - tai/ cysylltwyr - gweithio gyda nhw • Clybiau chwaraeon - cysylltwyr cymunedol gwych • Eglwysi a’r WI a Grwpiau Mamau cysylltwyr cymunedol da • WBAP - Prosiect bylchau mewn tystiolaeth

RHAN 1: GWNEUD Y GORAU O’N HOLL ASEDAU YN Y RHONDDA 2: CREU RHONDDA IACH A BYWIOG GYDA’N GILYDD

THEMA 2 Creu “Gwarcheidwaid sy’n Gallu” – cynnwys pobl leol yn y llefydd o’u cwmpas. Q1. Beth fyddai’n eich helpu chi a CNC i ddarparu’r thema hon? Q2. Yn seiliedig ar eich trafodaeth ar gyfer Cwestiwn 1, beth yw’r 2 ffordd orau o symud hyn yn ei flaen? Gr p: Gary Evans, Mike Ash, Gabi Torkington, Caryn Le Roux, Wynford Price, Richard Barret, Joanne Nicholas • Interlink/Sustrans - cronfa ddata o grwpiau allai ddod yn warcheidwaid sy’n gallu, oherwydd deddf diogelu data, ni allwn ni gael gafael arno. • Os yw tirfeddianwyr yn trosglwyddo tir i grwpiau cymunedol er budd amgylcheddol - Yswiriant Atebolrwydd Cyhoeddus - problem enfawr • Seminar De Cymru ar Atebolrwydd Cyhoeddus Llais y Goedwig (Corff ar gyfer coetiroedd cymunedol • Mae mabwysiadu’n golygu cyfrannu er mwyn rhoi budd, nid oes hawl gan wirfoddolwyr • Awdurdodau Lleol yn poeni am ymgyfreitha - gwirfoddolwyr eisiau eu diogelu pe cânt eu hanafu • Hyrwyddo mynediad i stâd CNC rhaid gwrando ar gymunedau.

• Awdurdodau Lleol eisiau defnyddio grwpiau gwirfoddol er mwyn darparu dyletswyddau strategol, oherwydd prinder adnoddau • Angen newid polisi a ffyrdd newydd o weithio • Angen hyder ar gymunedau - oes ganddyn nhw’r sgiliau i’w wneud yn ddigonol? • Mynediad i dir newydd yn aneglur - ydw i’n tresmasu? Pa mor hir yw’r llwybr? Oes yna arwyddion clir? Hefyd angen dehongli da. • Angen i borth y stâd fod yn gwahodd ac yn cynnig mynediad i bawb - taclo’r ardaloedd pontio • Angen ymgysylltu â grwpiau cymunedol sy’n bodoli eisoes i gyfathrebu’r neges fod stâd CNC yno er mwyn i’r gymuned gyfan gale mynediad ato a’i fwynhau • Mae angen i ni ddefnyddio grwpiau gwirfoddol parod, gan rywsut roi iddynt y sgiliau i redeg gweithgareddau ar stâd CNC. • Sut ydym ni’n rhoi gwybod i’r cyhoedd am fynediad?

• Mae angen i bob corff gael golwg strategol ar chwalu rhwystrau i helpu cymunedau gael mynediad i’r amgylchedd naturiol yn fwy buddiol. • Angen i bolisi adlewyrchu hyn, Iechyd - Mynediad - Bioamrywiaeth • Cynyddu mynediad gan unrhyw un? - mwy o warcheidwaid sy’n gallu • Neu oes yna anghenion penodol? gwarcheidwaid ‘ffurfiol’, e.e. gallu corfforol, Yswiriant, awdurdod ydyw hyn yn cyfyngu ormod ar wirfoddolwyr parod? • Gwarcheidwaid anffurfiol unigolion preifat (atebolrwydd cyhoeddus) • Nid yw mynediad yn norm cymdeithasol - diffyg hyder - sut ydym ni’n rhoi hyn? - Gwybodaeth • Ardaloedd anghysbell • Siopau bwyd brys • Paws on Patrol • Angen newid diwylliant mewn cyrff, megis Awdurdodau Lleol er mwyn annog defnydd/cyfrifoldeb cymunedol • Gwybod pwy sydd allan yna grwpiau • Gwybod ble gall bobl fynd • Ysgolion, addysg anffurfiol, dull o’r crud i’r bedd = perchnogaeth eu hawyr agored ‘Nhw’. • Coed Actif yn enghraifft dda - pobl leol yn arwain eu cymunedau nhw am dro, ayb.

Q3. Gyda phwy ydych chi’n meddwl y gallech chi (a’ch sefydliad) weithio’n fwy agos er mwyn helpu i ddarparu’r 7 thema’n well? • Llywodraeth Cymru: Pennaeth pob Awdurdod Lleol, CNC ayb. • Mae newid angen ymrwymiad gan yr holl bartneriaid o’r top i’r gwaelod. • Mae rhai newidiadau angen newid polisi / adnoddau ayb. • Rydym ni angen dadleuon sy’n seiliedig ar dystiolaeth ac astudiaethau achos perthnasol er mwyn cael ymrwymiad gan uwch swyddogion • Angen i Bolisi gael golwg holistaidd i sicrhau fod polisïau’n cydymffurfio â’i gilydd er mwyn sicrhau gwell ddefnydd o’r amgylchedd naturiol. • Nid yw CNC yn hyrwyddo newidiadau polisi gyda digon i ddangos y gwahaniaeth rhwng y Comisiwn Coedwigaeth a CNC. • Mae’r “gweithredwyr” yn gwneud gwaith gwych ar lawr gwlad, er gwaethaf diffyg cefnogaeth sefydliadol neu gefnogaeth ganfyddedig gan sefydliadau. • Mwy ar lefel gymunedol - gan wella cefnogaeth, er mwyn gallu dangos i gymunedau. • Angen cysylltu â sefydliadau.

RHAN 1: GWNEUD Y GORAU O’N HOLL ASEDAU YN Y RHONDDA 2: CREU RHONDDA IACH A BYWIOG GYDA’N GILYDD

• Cynaliadwyedd

Q1. Beth fyddai’n eich helpu chi a CNC i ddarparu’r thema hon? Q2. Yn seiliedig ar eich trafodaeth ar gyfer Cwestiwn 1, beth yw’r 2 ffordd orau o symud hyn yn ei flaen?

• Go4It! - Cartrefi RhCT /Meadow Prospects

• Prosiect Growing Together FCFCG - menter gymdeithasol

• Sportrct.co.uk - cofrestr clybiau

• Cronfa ddata ar gyfer darparwyr gweithgareddau, casglu data, defnyddwyr gweithgareddau, sesiynau gweithgareddau awyr agored, ayb.

Gr p: Christian Servini, Adell Bridges, Sam Holt, Vicky Norman, Jill Price, Norma Greene, Michelle Gibbs, Charlene Davis, Lee Davies, Darren Bowden, Rosalind Davies, Jamie Rowland, Martyn Broughton, Julie Price • Rhwydwaith o grwpiau awyr agored y gall gweithwyr iechyd gyfeirio pobl atynt • Alinio nodau ac amcanion amryw broffesiynau - Grwpiau llywio symud ymlaen mewn partneriaeth - meddwl mewn ffordd gydgysylltiedig/ffrydiau ariannu • Gweithio gyda chymunedau - Angen i brosiectau fod yn gynaliadwy/hirdymor - Beth sydd ganddyn nhw eisoes? Ble mae’r Bylchau? • Cydlynwyr i fod yn gyswllt rhwng Meddygon Teulu a grwpiau cymunedol/awyr agored

• Ymgyrch RHS ac eraill - Natural Health Services

THEMA 3 Helpu’r sector iechyd i ariannu gweithgareddau awyr agored (gan adeiladu sylfaen dystiolaeth).

• Cyfeirio cymunedau - sicrhau bod pobl yn gwybod beth sy’n lleol iddyn nhw - Pa gyfleoedd sydd iddynt gael mynediad? • Let’s Go! • Ardaloedd targed gyda phroblemau megis gordewdra, iechyd meddwl - cydlynywr yn yr ardaloedd hyn - peilot 3 bl. gyda sicrwydd gan y Bwrdd Iechyd o ariannu parhaus • Angen prosiectau peilot cadarn - tystiolaeth i ddangos ei fod yn gweithio • Marchnata a hyrwyddo - sut mae cyrraedd mwyafrif y bobl? • Ffynhonnell wybodaeth ganolog - cyfeiriadur ar y we - system debyg i ‘Gocompare’ - côd post/ gweithgaredd/problemau iechyd yn opsiynau. • Defnyddio dull holistig i fynd i’r afael â’r problemau sydd gan y bobl hyn - tai ayb. • Cysylltu ag asiantaethau

• Arsyllfa Iechyd Cwm Taf - safle lleol ar gyfer holl ddata iechyd - wedi’i ariannu gan amryw bartneriaid

• Mapio - beth sy’n digwydd eisoes a ble? • Anghenion cymhleth cyfranogwyr - gallai arwain at lefel gwybodaeth uwch gan arweinydd y gweithgaredd • Cost: Cynaliadwyedd • Clybiau gweithgareddau awyr agored â chyfansoddiad e.e. cerdded, Geocaching, beicio ayb. • Grwpiau cerdded ar wefan twristiaeth • Tîm o Amgylch y Teulu • Marchnata a hyrwyddo’r hyn sy’n digwydd, pa grwpiau sy’n bodoli, cyflenwyr, ayb. • Yr unigolyn - Meddyg Teulu Cydlynydd Let’sGo - grwpiau awyr agored - pobl iach - Tystiolaeth • Cynyddodd ariannu ar gyfer prosiectau cymunedol atgyfeiriadau • Rhannu dulliau mesur - sefydliadau sydd â thrwydded i’w rhannu ag eraill.

• Polisi - iechyd cyhoeddus eisiau datblygu fframwaith i gefnogi hyn drwy Gymru gyfan

• Rhaid i ddarparwyr gweithgaredd ddangos cynaliadwyedd i gael lle ar y gronfa ddata ganolog, i’w gwneud yn gymwys am unrhyw ariannu ychwanegol sydd ei angen ar prosiectau. • Marchnata = allweddol - un lleoliad i bopeth • Cyfeirio at grwpiau cymunedol - sut ydym ni’n gwybod eu bod nhw’n ‘ddiogel’ ar gyfer rhai o anghenion y cyfranogwyr? Oes angen i ni wybod hyn? Os felly, pwy fydd yn gwneud hyn? Cydlynwyr? • Grwpiau cymuned bychan ac unigol • Mae rhai’n dechrau a gorffen, ac maen nhw’n ddigyswllt. - Sut mae modd dod â hyn ynghyd - cydlynydd ar gyfer yr holl grwpiau?

• Consortiwm Greencare - gr p DU

RHAN 1: GWNEUD Y GORAU O’N HOLL ASEDAU YN Y RHONDDA 2: CREU RHONDDA IACH A BYWIOG GYDA’N GILYDD

THEMA 3 Helpu’r sector iechyd i ariannu gweithgareddau awyr agored (gan adeiladu sylfaen dystiolaeth). Q1. Beth fyddai’n eich helpu chi a CNC i ddarparu’r thema hon? Q2. Yn seiliedig ar eich trafodaeth ar gyfer Cwestiwn 1, beth yw’r 2 ffordd orau o symud hyn yn ei flaen?

• Aelodau Etholedig lleol • Cysylltwyr Cymunedol (y busneswyr) • Corau/Cymdeithasau Cerddwyr

• Gwaith Arall - Cynefin - Norma’n gweithio gyda Chwm Taf, ‘Let’s Go’ Y Gurnos a Phendyrus

• Gwell cyfathrebu i gael mynediad at brosiectau • ‘Know Your Area’

• Timau Chwaraeon - Clybiau Rygbi

• Canlyniadau ar y cyd rhwng sefydliadau - yn hytrach na chanlyniadau ar wahân gan bob sefydliad

• Mynediad i fannau agored

• Dulliau’n seiliedig ar ardal yn digwydd o fewn y Cyngor, Bwrdd Iechyd, Interlink, CNC - dewch i ni weithio gyda chymunedau

• Angen i gynlluniau cyfeirio (awyr agored) fod yn gynaliadwy. • 1. Rhaid i brosiectau/cynigion fod yn gynaliadwy! • 2. Safoni casglu data - ry’n ni i gyd yn ei wneud ar wahân • 3. Partneriaid yn gweithio gyda’i gilydd yn well • 4. Sefydliad i fod yng ngofal/ canoli offer gan na all grwpiau llai eu fforddio nhw o reidrwydd, e.e. WEMWEB, Outcome Stars, EQ5D - dyma’r rhai mae LlC yn eu cydnabod • Lifft sgïo mewn parciau beic • Iechyd a Lles • Ariannu prosiectau hirdymor

Q3. Gyda phwy ydych chi’n meddwl y gallech chi (a’ch sefydliad) weithio’n fwy agos er mwyn helpu i ddarparu’r 7 thema’n well?

• Safoni monitro a chasglu data • Marchnata - cyfathrebu - cysylltu anghenion /ariannu grŵp ag angen. • Amryw bartneriaethau’n gweithio gyda’i gilydd i gael mynediad i gyfleoedd cyllido

• Trydydd Sector Cenedlaethol

• Gwasanaeth Tân ac Achub De Cymru - newid personél - lleoliad defnyddio staff • 7PF - CNC - Phoenix - Diogelwch Ffyrdd - tir gwyllt/tân • Ariannu - LlC, Awdurdodau Lleol, community cronfeydd cist, grantiau

• Cymdeithasau Cymunedol • Byrddau Gwasanaethau Lleol/ Cyhoeddus - prif bartneriaeth yr ardal

• Mynediad i fannau agored - tir CNC

• Cyfryngau - Newyddiaduraeth - canfyddiadau cadarnhaol twristiaeth

• Gweithgareddau cyfeirio ar gael i’r teulu cyfan

• Llywodraeth Cymru • Mae yna Gr p Ymgysylltu Cyhoeddus Cwm Taf • - wedi’i sefydlu er mwyn edrych ar anghenion ymgysylltu ar y cyd ar draws ein sefydliadau • - Rydym ni’n adnodd - (Cyswllt Heledd) • Ariannu Grantiau Preifat

RHAN 1: GWNEUD Y GORAU O’N HOLL ASEDAU YN Y RHONDDA 2: CREU RHONDDA IACH A BYWIOG GYDA’N GILYDD

THEMA 4 Adfer Hydroleg yn y Rhondda. Sut ydym ni’n cyflawni hyn? Q1. Beth fyddai’n eich helpu chi a CNC i ddarparu’r thema hon? Q2. Yn seiliedig ar eich trafodaeth ar gyfer Cwestiwn 1, beth yw’r 2 ffordd orau o symud hyn yn ei flaen? Gr p: Daniel Lewis, Jonathan Mead, Liz Dean, Gareth Henson, Hywel Abbot, Ian Woodland, Michelle Russ

• Tirfeddianwyr - gwella’r ffordd mae ffermwyr yn defnyddio tir, newidiadau elfennol mewn arferion ffermio

• Ailgysylltu pobl ag afonydd Gosod gwerth ar afon (mwynhau) hyrwyddo - gwarchod - denu pobl (twristiaeth)

• Ymgyrchoedd newid ymddygiad WQ - ymgyrch y Pysgodyn Melyn Stop Cyn Creu Bloc

• Pobl wedi colli cyswllt ag afonydd - amddiffynfeydd rhag llifogydd trefoli • Ffermydd gwynt - cyfle i osod cynsail • - o’i gyflwyno’n gywir. Creu enghraifft neu fodel y gellir ei atgynhyrchu ar ddatblygiadau ffermydd gwynt eraill • Lloegr - partneriaethau rheoli dalgylch - dan arweiniad DERRA ac Asiantaeth yr Amgylchedd - cynnwys rhanddeiliaid (Pawb) atgynhyrchu hyn yng Nghymru/Y Rhondda? • Mwy o gyfle ar gyfer ariannu • Technegau d r ffo - cyfle

• Cyhoeddusrwydd

• Newid y canfyddiad fod d r yn beryglus ac yn fygythiad - Ni ddylid ei gadw mewn pibellau o dan y ddaear neu tu ôl i ffens gydag amddiffynfeydd - Dylid ei drin fel Ased! • Micro-gysylltiadau - mae d r wyneb i dd r brwnt hefyd yn gallu bod yn broblem • Rheoli d r ffo yn y man cychwyn, yn hytrach na gweithio ar ben draw pibell - atebion symptomatig • Cynnal a chadw • Gweithio ynghyd ar draws sefydliadau er mwyn gwneud y mwyaf o fuddsoddiad ariannol gan arwain at fuddiannau lluosog a chynyddu’r potensial am arian grant

• Esiamplau o ôl-osod - Llanelli, Tre-g yr, Grangetown, Waunlwyd

• Defnyddio arian fferm wynt yn arian cyfatebol

• Symud SDCau allan o’r bocs ‘rhy anodd’ ar sail daeareg a chyflwr y ddaear. Defnyddio holl hierarchaeth pen taith d r ffo i edrych am atebion mwy arloesol.

• Angen deall lleihau impact a gwneud y mwyaf o fanteision ffermydd gwynt • Dull cydgysylltiedig rhwng sefydliadau ac o fewn sefydliadau

• Nid ddim ond am ddatblygiadau newydd - dim ond parhau â’r sefyllfa bresennol wnaiff hynny.

• Partneriaethau - dull holistig o fewn yr amgylchedd

• Angen defnyddio SDCau wedi’u hôl-osod i wneud gwelliannau.

• Ail-wlychu mawnogydd yr ucheldir

• Nid yw arian lliniaru ffermydd gwynt yn cael ei ddefnyddio’n arian cyfatebol er mwyn adfer mawnogydd. • Gwerth economaidd datblygu pysgota - dylem ni fod yn fwy mentrus wrth hyrwyddo pysgota’n y Cymoedd. • Partneriaethau dalgylch - bydd partneriaid a rhanddeiliaid arweiniol yn fwy effeithiol na sefydliadau unigol i gyd yn gwneud pethau’n annibynnol • Cymdogaethau Naturiol Pen-yBont ar Ogwr - fideo D r

• Rheoleiddio • Gwella a gwerthu pysgota yn y Rhondda • Cwlfertau yw prif achos/ffynhonnell llifogydd yn y Rhondda • SDCau - newydd ac wedi’u hôlffitio • Mae D r Cymru’n gwneud hyn yng Nghymru nawr • Ariannu trwy gyfranddaliadau • Dull gwasanaethau ecosystem yng Nghymru • CBA - Lloegr - partneriaethau dalgylch

• Ailgysylltu pobl â’u hafonydd

• Addysg - gweithio mewn partneriaeth

• Addysg ac ymweliadau

• Adfer gwrychoedd a phlannu coed

• Angen gwell cyhoeddusrwydd/ sylw yn y cyfryngau

• Mae angen i reoli tir yn well ymgysylltu â thirfeddianwyr a ffermwyr.

• Colli coedwigaeth yn bryder - ei adfer i fawn? • 5% Y Dyfodol - tirfeddianwyr yn ildio tir ar gyfer plannu coed

RHAN 1: GWNEUD Y GORAU O’N HOLL ASEDAU YN Y RHONDDA 2: CREU RHONDDA IACH A BYWIOG GYDA’N GILYDD

THEMA 4 Adfer Hydroleg yn y Rhondda. Sut ydym ni’n cyflawni hyn? Q1. Beth fyddai’n eich helpu chi a CNC i ddarparu’r thema hon? Q2. Yn seiliedig ar eich trafodaeth ar gyfer Cwestiwn 1, beth yw’r 2 ffordd orau o symud hyn yn ei flaen? • Coed llarwydd - os caiff blociau mawr eu cwympo ar yr un pryd, problemau posibl o ran d r ffo/ llifogydd, debris a rhwystro cwlfertau • Adfer mawnogydd - cyfleoedd ffermydd gwynt adfer mawnogydd - rheoli hirdymor drwy bori cadwraeth • Rheoli tir ar gyfer ffermwyr - newid trefn cymhorthdal i lleihau lefelau stoc, gwella ansawdd y pridd

• - adfer gwrychoedd • Partneriaethau - Y Gwy a’r Wysg, Coed Cymru (Pontbren), CNC, LlC, Awdurdodau Lleol

• Tai

• Prifysgolion - Ymchwilwyr

• Addysg (Awdurdod Addysg Lleol?)

• Ysgolion

• Angen i’r Need the decision makers present - key projects or issues can be agreed on the day

• Cynrychiolwyr Etholedig

• Ymwybyddiaeth o’r hyn sydd yno eisoes ac sy’n gweithio datblygu’n hytrach nag ail-greu - dod o hyd i’r bylchau a chynllunio i’w llenwi nhw. • Cynefin - Pawb • Cwm Taf - CNC - staff swap over (secondiad anffurfiol)

• Gweiddi’n uchel am wychder yr ardal.

• Ffederasiwn of C.F.&G. cysylltiadau i Gwm Taf

• Cyni a risg/angen cydgysylltu

• Vattenfall, Addysg, Prifysgolion

• Ymgysylltu â chymunedau a thirfeddianwyr

• Ar goll: Space Savers, Cymdeithasau Tai, Network Rail

• cyfleoedd gwella hamdden

• Clean and Clun

• Rhwystro draeniau - arafu dŵr

• Beth mae’r cyhoedd ei eisiau?

• Datgoedwigo conwydd - a chael coed llydanddail yn y mannau cywir yn eu lle

• Eog yn y dosbarth - ysgolion afon

• Cynllun grant ar gyfer ffermwyr a thirfeddianwyr • - rheoli cynefin

• - rheoli pridd a dŵr yn well

Q3. Gyda phwy ydych chi’n meddwl y gallech chi (a’ch sefydliad) weithio’n fwy agos er mwyn helpu i ddarparu’r 7 thema’n well?

• Ariannu • Angen gwneud yr afonydd yn werthfawr i bobl • Gweiddi am y pethau da - y cyfryngau gan gynnwys y rhai cymdeithasol • Beth mae’r cyhoedd ei eisiau? • Beth mae hydroleg yn ei olygu iddyn nhw? • Y Cyhoedd • Asiantaethau Statudol • Canolfannau Ymweld Awyr Agored • Hyfforddiant ac Addysg • Grwpiau Cymunedol • Ymgysylltu cymunedol • Y penaethiaid â’r grym

• Tripiau maes ysgolion/colegau • Cymhwyster adfer afonydd Agored Cymru Lefel 1 • Mae gwaith ataliol yn bwysig!!! Mae’n arbed ar wario argyfwng

RHAN 1: GWNEUD Y GORAU O’N HOLL ASEDAU YN Y RHONDDA 2: CREU RHONDDA IACH A BYWIOG GYDA’N GILYDD

THEMA 5 Gwella Mynediad i gefn gwlad Q1. Beth fyddai’n eich helpu chi a CNC i ddarparu’r thema hon? Q2. Yn seiliedig ar eich trafodaeth ar gyfer Cwestiwn 1, beth yw’r 2 ffordd orau o symud hyn yn ei flaen? Gr p: Andy Robinson, John Spanswick, Gwyn Smith, Stacey Delbridge, Ray Edwards, Ceri Lloyd, Arry Beresford-Webb

• Access for dog walkers • Rhannu Data

• Hybiau rheoli cyrchfannau

• Cysylltiadau a chydlynu CNC hawliau tramwy, tir coedwigaeth

• Llwybrau anffurfiol sydd wedi’u mabwysiadu gan y gymuned anodd i’w hyrwyddo

• Mynediad ar y we i bob llwybr, ffurfiol ac anffurfiol

• Lleoliad arwyddion wedi’i gytuno’n lleol, ond lliwiau anghyson ayb. • Gweithio gyda’n gilydd - cynllun cyrchfan/Teithio actif - Llwybrau hir, llwybrau cymunedol, arwyddion, y we, arian, ayb. • Angen ystyried mynediad ar gyfer bygis, pobl ag anableddau, ayb. • Adfywio’r fforwm mynediad lleol • Hawliau tramwy -Y Cerddwyr a RhCT & CNC yn gweithio gyda’i gilydd • Hyrwyddo llwybrau • Rhannu llwybrau newydd gyda RhCT - Ceri Lloyd • Awyr Dywyll - gall Iechyd & Diogelwch fod yn rhwystr

• Problem gyda diffyg cynnal a chadw ar y Cylchoedd a Dolenni bellach

• Arolygon cerddwyr o bob llwybr ayb ar hyd a lled Cymru • Gellid defnyddio LAF. yn well er mwyn cydlynu materion ‘mynediad’. • Pathwatch - Y Cerddwyr PF • Cyfeirbwyntiau - angen iddo gael ei wneud gan bobl na sy’n gyfarwydd â’r llwybr • Cyswllt gyda Dewch i Gerdded (cyswllt - Melanie Jones) a Ramblers Cymru parthed: llwybrau a argymhellir - adnabod a hyrwyddo (cerddwyr@ramblers. org.uk)

• Cysylltiadau posibl gyda gwrifoddolwyr y Cerddwyr cynnal a chadw llwybrau, llwybrau a argymhellir, Cyfeirbwyntiau, hyrwyddo • Cyfathrebu mewnol CNC yn dueddol o fod yn rhwystro cynnydd • Coedwigaeth yn rhoi gwybod i Hawliau Tramwy Cyhoeddus am waith • Grwpiau mynediad lleol llai, gan fod y Fforwm Mynediad Lleol yn rhy fawr a’r drafodaeth yn rhy gyffredinol • Sefydliadau/cymunedau’n cymryd perchnogaeth dros lwybrau - nid Hawliau Tramwy Cyhoeddus o reidrwydd

• Llwybrau iach wedi’u cysylltu â meddygon/ysbytai • Un lle i hyrwyddo llwybrau a gwella cysondeb • Ychwanegu gwybodaeth ynghylch hanes a threftadaeth, ffawna a fflora lleol, pobl enwog ayb. • Gwella rhwystrau mynediad ystyried cŵn, pramiau ayb. • Rhannu data RhCT, CNC, Sustrans • CNC - Cynaeafu v. Difyrrwch • Canllawiau llym am arwyddion • CNC i greu canllawiau llym ar gyfer arwyddion • newid penderfyniad a gwybodaeth • Ei gwneud hi’n hawdd i ddod o hyd i’r bobl iawn

• Cysylltiadau allweddol mewn sefydliadau - angen rhestr

• Gweithio’n well gyda’n gilydd ac arferion gwell

• Adfer Llwybrau Tramwy ar dir CNC - materion hanesyddol tir coedwigaeth

• Sefydliad Barrier to Support

• Iechyd a Diogelwch - gormod o waith papur - gormod o rwystrau • Gweithio gyda Ramblers Cymru • Dod â’r holl lwybrau ynghyd mewn un lle i’r cyhoedd gael mynediad ato • Llwybr CVBP (Ffordd Osgoi Pentre’r Eglwys) = stori lwyddiant • Adnewyddu’r Cynllun Gwella Hawliau Tramwy • Rhagor o finiau baw ci neu wella addysg/dirwyon

• Newid staff • Darparu gwybodaeth, Hawliau Tramwy Cyhoeddus, safleoedd picnic ayb. • Dangos lle mae amwynderau a chyfleusterau lleol ac edrych ar fynediad diogel • Defnyddio data’r Cerddwyr i wella cynnal a chadw • Ail-ddyfeisio’r Fforwm Mynediad Lleol • Angen ROWIP V.2

RHAN 1: GWNEUD Y GORAU O’N HOLL ASEDAU YN Y RHONDDA 2: CREU RHONDDA IACH A BYWIOG GYDA’N GILYDD

THEMA 5 Gwella Mynediad i gefn gwlad Q1. Beth fyddai’n eich helpu chi a CNC i ddarparu’r thema hon? Q2. Yn seiliedig ar eich trafodaeth ar gyfer Cwestiwn 1, beth yw’r 2 ffordd orau o symud hyn yn ei flaen? • Gwirfoddolwyr Cynnal a Chadw Llwybrau Cenedlaethol • Pwy? • Uned Gymorth Asesu Effaith ar Iechyd Cymru Liz Green

• Hyrwyddo • Cytuno ar lwybrau blaenoriaeth a datblygu cynllun gweithredu ar y cyd • Mapio - dull cyson - siop un stop

• RhCT - CNC - Ramblers Cymru Sustrans

• Dechrau’n fychan - grwpiau partneriaeth - Angen CLG

• Cadwch Gymru’n Daclus

• Cymunedau - gwrifoddolwyr lleol

• Sustrans

• CNC

• Hawliau Tramwy RhCT • Cymunedau’n Gyntaf • Twristiaeth RhCT • Yr Adran Gynllunio • Yr Awdurdod Cynllunio Lleol • Gwybodaeth Leol • Groundwork? - pan y cyfeirir atynt • Adfywio RhCT • Awdurdodau cyfagos • Tread Lightly • Cymdeithas Ceffylau Prydain • Hwb Rheoli Cyrchfannau • Beth? • Gorfodi Cynllunio

RHAN 1: GWNEUD Y GORAU O’N HOLL ASEDAU YN Y RHONDDA 2: CREU RHONDDA IACH A BYWIOG GYDA’N GILYDD

THEMA 6 Newid Canfyddiadau am y Rhondda – Adfywio economaidd, twristiaeth

• Modelau rôl o fewn sefydliadau - mynd â phobl o gwmpas y cymoedd a’u dangos iddynt

• Ymgysylltu ac ymgynghori â’r gymuned = marchnata cymdeithasol

• Dangos i Blant a Phobl Ifanc a byddant yn dweud wrth eu rhieni

Q1. Beth fyddai’n eich helpu chi a CNC i ddarparu’r thema hon? Q2. Yn seiliedig ar eich trafodaeth ar gyfer Cwestiwn 1, beth yw’r 2 ffordd orau o symud hyn yn ei flaen?

• Cyngor RhCT Gyda’n Gilydd/sector wirfoddol - ymgyrch - cefnogi’r hyn sydd eisoes yno e.e. Bike Doctor, menter gymdeithasol a busnes

• Rheoli’r cyfryngau - rhoi stop ar newyddion negyddol - mae’n annog copïo troseddu ac Ymddygiad Gwrthgymdeithasol

Gr p: Heledd Morgan, John Jenkins, Ian Thomas, Kay Galvin, Calum MacIntosh, Rachel Price • Mae angen pobl â gweledigaeth ar sefydliadau a neges newydd • Mwy o bobl ar lawr gwlad, yn gweithio’n y cymunedau ry’n ni’n eu trafod • Gweithio mewn cymunedau i drwsio’r pethau bychain, mae pobl yn gweld newid ac yna’n helpu pobl broffesiynol - angen i uwch reolwyr mewn sawl sefydliad sylweddoli hyn

• Beth yw manteision economaidd y gwaith hyn i’r gymdeithas? Arian yn llifo nôl mewn? • Entrepreneuriaid cymdeithasol, egni cymdeithasol, busnesau lleol yn agor ac yn ategu ein hasedau naturiol • Gwneud pethau gyda phobl, nid i bobl. • Nid yw rhoi grantiau/arian cronfa wedi helpu

• Angen i CNC a’i bartneriaid ystyried hyn

• Datblygu cymunedol wedi’i seilio ar asedau - angen i sefydliadau lleol ac nid ni o gwmpas y bwrdd

• Angen i CNC symud i ffwrdd o reoleiddio/gorfodi a mwy tuag at reoli adnoddau naturiol

• Oes angen newid canfyddiad neu ai mater o roi’r ffocws ar y cadarnhaol yw es?

• Angen mandad ar CNC gan Lywodraeth Cymru i arwain ar reoli adnoddau naturiol - BOD YN GLIR

• Sylw yn y cyfryngau - creu stori/ twristiaeth - edrych ar dwristiaeth S.N., cyflogi pobl leol a byddant yn cael budd - byddwch yn weledigaethol

• Ymgysylltu â phobl leol - Mae pobl yn teimlo wedi’u heithrio o’u hasedau naturiol

• Mae’n rhaid rhoi rhywbeth nôl - ry’n ni’n gofyn i gymunedau gwblhau dyletswyddau statudol - Cynnwys cysylltwyr cymunedol

• Datblygu ymddiriedaeth rhwng sefydliadau mawr a chymunedau datrys yr agweddau cyfreithiol. • Cyflogi pobl leol - mae cyflogaeth yn ymrymuso • Byrddau Gwasanaethau Lleol angen datganiad ar y cyd wedi’i seilio ar gyfiawnder cymdeithasol Pob sefydliad yn rhan ohono • Help i weithredu hyn - ni yw’r bobl anghywir • Pobl broffesiynol ydym ni. • Ewch allan yna a siarad â’r cymunedau hyn • Mynd ati mewn ffordd wahanol. • Gormod o bwyslais ar y negyddol - busnesau’n cau, problemau economaidd - dylem ffocysu ar greu swyddi a chyfiawnder cymdeithasol - mae pawb angen talu’r biliau • Modelau rôl o fewn sefydliadau - mynd â phobl o gwmpas y cymoedd a’u dangos iddynt • Physical changes - simple task • CNC - ymgysylltu â grwpiau, sefydliadau ac ysgolion lleol

• Addysg Gynnar - er mwyn annog y defnydd o adnoddau naturiol • Newidiadau i’r cwricwlwm gorfodol • Nid yw elw’n air drwg

Ni wnaeth y gr p testun yma drafod Cwestiwn 3.

THEMA 7 Casglu’r hyn sy’n gweithiosyniadau, modelau, astudiaethau achos. Sut allwn ni wneud hyn a rhannu’r gwersi? Nid oedd y thema hon yn ymarfer bwrdd ac fe’i hymgorfforwyd o fewn y Goeden Syniadau yn lle hynny (gweler tudalen 9).

RHAN 1: GWNEUD Y GORAU O’N HOLL ASEDAU YN Y RHONDDA 2: CREU RHONDDA IACH A BYWIOG GYDA’N GILYDD

CYFRANOGWYR

ENW

SEFYDLIAD

TEITL SWYDD

Fran O’Hara

Scarlet Design / Working With Not To

Prif Hwylusydd

Kay Galvin

Gwasanaeth Tân ac Achub De Cymru

Rheolwr Gwasanaethau Ieuenctid

Shaun Moody

Gwasanaeth Tân ac Achub De Cymru

Rheolwr Grŵp

John Jenkins

Gwasanaeth Tân ac Achub De Cymru

Comander Gorsaf

Dr David Llewellyn

Blaengad

Cydymaith Ymchwil

Liz Dean

Rhondda Cynon Taf

Cynllunydd Amgylcheddol

Heledd Morgan

Rhondda Cynon Taf

Rheolwr Partneriaethau

Ian Woodland

Rhondda Cynon Taf

Ymateb i Argyfwng

Richard Wistow

Rhondda Cynon Taf

Ecolegydd y Sir

Michelle Gibbs

Rhondda Cynon Taf

Swyddog Chwaraeon Cymunedol

Julie Price

Rhondda Cynon Taf

Chwaraeon

Lee Davies

Rhondda Cynon Taf

Chwaraeon

John Spanswick

Rhondda Cynon Taf

Rheolwr Parciau & Chefn Gwlad

Ceri Lloyd

Rhondda Cynon Taf

Rheoli Cyrchfannau

Ray Edwards

Rhondda Cynon Taf

Pensaer Tirwedd

Stacey Delbridge

Rhondda Cynon Taf

Swyddog Hawliau Tramwy Cyhoeddus

Jonathan Mead

Ymddiriedolaeth Afonydd De Ddwyrain Cymru

Cyfarwyddwr Gweithrediadau

Gwyn Smith

Sustrans

Rheolwr Ardal De Ddwyrain Cymru

Gareth Henson

Coed Cymru

Swyddog De Ddwyrain Cymru

Victoria Norman

Bwrdd Iechyd Cwm Taf

Uwch Ymarferydd Hybu Iechyd

Ken Moon

Interlink

Cyngor & Chefnogaeth Cymunedol

Caryn Le Roux

Llywodraeth Cymru

Arweinydd Tîm Polisi Bioamrywiaeth

Gabi Torkington

Cynefin (Rhondda Cynon Taf)

Place based Coordinator

Norma Greene

Cynefin (Merthyr Tudful)

Place based Coordinator

Michelle Russ

D r Cymru

Rheolwr Rheoleiddio GlawLif

RHAN 1: GWNEUD Y GORAU O’N HOLL ASEDAU YN Y RHONDDA 2: CREU RHONDDA IACH A BYWIOG GYDA’N GILYDD

CYFRANOGWYR

ENW

SEFYDLIAD

TEITL SWYDD

Rosalind Davis

Cymunedau’n Gyntaf

Rheolwr Clwstwr

Martyn Broughton

Sports Nutrition

Wedi’i leoli yn RhCT

Joanne Nicholas

CBS Merthyr Tudful

Cydlynydd Rhaglen Gweithredu Gwledig

Sam Holt

Federation of City Farms & Community Gardens

Swyddog Datblygu De Ddwyrain Cymru

Charlene Davis

SEWBReC

Cynorthwy-ydd Gwybodaeth Bioamrywiaeth

Hywel Abbott

Groundwork

Swyddog Prosiect Afonydd Iach

Arry Beresford-Webb

Ramblers

Rheolwr Datblygu Cymru

Ian Thomas

Croeso i’n Coedwig

Swyddog Prosiect

Calum MacIntosh

Croeso i’n Coedwig

Cadeirydd, Gr p Llywio Cwmsaebren

Mike Ash

Fforwm Mynediad Lleol RhCT

Aelod o’r fforwm

Jamie Rowland

The Bicycle Doctor, Porth

Perchennog busnes lleol

Darren Bowden

Trysorydd Clwb Beicio’r Bicycle Doctor

Trysorydd y Clwb

Jill Price

Canolfan Awyr Agored Daerwynno

Cyfarwyddwr

Wynford Price

Canolfan Awyr Agored Daerwynno

Cyfarwyddwr

Gary Evans

Taclo Tipio Cymru

Rheolwr Rhaglen

Christian Servini

Cyfoeth Naturiol Cymru

Rhondda NRM Trial Lead Officer

Becky Davies

Cyfoeth Naturiol Cymru

Rhondda NRM Trial Lead Officer

Andy Robinson

Cyfoeth Naturiol Cymru

Natural Resources Planning Manager

Adell Bridges

Cyfoeth Naturiol Cymru

Swyddog Dewch Allan!

Daniel Lewis

Cyfoeth Naturiol Cymru

Water Framework Directive

Nigel Pugh

Nigel Pugh Photography

Ffotograffydd

RHAN 1: GWNEUD Y GORAU O’N HOLL ASEDAU YN Y RHONDDA 2: CREU RHONDDA IACH A BYWIOG GYDA’N GILYDD

YCHYDIG ADBORTH O’R DIGWYDDIAD

“Wedi’i gyflwyno’n dda ac yn drefnus iawn rheoli amser da!”

“Digon o weithdai a chyfleoedd i rwydweithio.”

“Cyfle da i rwydweithio a thrafod syniadau.”

“Da iawn. Wedi creu nifer o gysylltiadau.” “Pynciau diddorol iawn a llawer o gyfleoedd da i sgwrsio a rhannu gwybodaeth a syniadau.”

Beth weithiodd i chi heddiw?

“Roedd y fformat cyffredinol yn dda iawn ac yn hwyluso trafodaeth.” “Cyflwyniadau’n llawn gwybodaeth ac yn gyflwyniad da i’r sesiynau gweithdy.”

“Wedi’i redeg yn effeithlon.”

“Siaradwyr da, ro’n i’n hoffi’r byrddau graffig.” “Cynhyrchodd syniadau da.” “Da iawn, wedi gosod cynlluniau gweithredu a gorchmynion.”

“Gallu trafod y thema oedd fwyaf addas i fi.” “Lleoliad gwych. Roedd ffocws y cwestiynau ar Bwy / Sut / Pryd a chamau nesaf.

“Digon o gyfle i siarad a rhannu.”

RHAN 1: GWNEUD Y GORAU O’N HOLL ASEDAU YN Y RHONDDA 2: CREU RHONDDA IACH A BYWIOG GYDA’N GILYDD

FRAN O’HARA – PRIF HWYLUSYDD SCARLET DESIGN & ‘WORKING WITH NOT TO’ Fran O’Hara yw sylfaenydd a Rheolwr Gyfarwyddwr Scarlet Design Int. Ltd, cwmni dylunio, hyfforddi a hwyluso gweledol strategol wedi’i leoli yng Nghaerdydd. Mae gan Fran gyfoeth o arbenigedd, a gafwyd mewn 4 blynedd gyda Disney yn Hong Kong a Los Angeles a 16+ mlynedd yn gweithio gyda chleientiaid aml-sector. Mae’r rhain yn amrywio o gewri byd-eang fel Cwmni Walt Disney, Shell a Vodafone, i Lywodraeth Cymru, GIG Cymru, Ymgyrch 1000 o Fywydau, awdurdodau lleol, Swyddfa Archwilio Cymru, Cartrefi Cymunedol Cymru a Gwasanaeth Tân ac Achub De Cymru. Mae Fran yn aelod o’r IFVP, ac yn brofiadol yn defnyddio ei sgiliau arbenigol i hwyluso ac arwain digwyddiadau, caffis byd, cynadleddau, grwpiau ffocws, gweithdai, cyfarfodydd, diwrnodau cynllunio a diwrnodau staff i ddatblygu strategaethau a straeon er mwyn rhannu negeseuon ac ymgysylltu.

Mae hi’n gweithio gyda sefydliadau i nodi eu straeon ac i gydgreu’r offer cyfathrebu mwyaf effeithiol a hygyrch i ymgysylltu â’u cynulleidfa - ar-lein ac all-lein. Gallai hyn fod yn fap gweledigaeth strategol... yn becyn cymorth ymgysylltu... yn fideo wedi’i dynnu â llaw neu’n ‘gofnodion gweledol’ ar raddfa fawr sy’n cael eu creu’n fyw. www.franohara.com ohara@scarletdesign.com @fran_ohara Mae Fran hefyd yn gyfarwyddwr ‘Gweithio Gyda, Nid I’ menter gymdeithasol sy’n gweithio ledled Cymru er mwyn cynyddu cyd-gynhyrchu o ‘lawr gwlad’ i fyny, er mwyn creu pobl, cymunedau a sefydliadau gwydn sydd wedi’u grymuso’u hunain. www.workingwithnotto.com @workingwithnot2

RHAN 1: GWNEUD Y GORAU O’N HOLL ASEDAU YN Y RHONDDA 2: CREU RHONDDA IACH A BYWIOG GYDA’N GILYDD

ATODIAD 1 YMARFERION BWRDD (CAFFI’R BYD): Sut fydd Rhondda iach a bywiog yn edrych, sy’n defnyddio which uses all our assets ac yn gwneud y mwyaf o bopeth sydd gennym ni yma?

THEMA 1 Rheoli tir cyhoeddus [ffocws amgylcheddol] & adfer natur yn y Cymoedd.

ATODIAD 1: GWNEUD Y GORAU O’N HOLL ASEDAU YN Y RHONDDA 2: CREU RHONDDA IACH A BYWIOG GYDA’N GILYDD

ATODIAD 1 YMARFERION BWRDD (CAFFI’R BYD): Sut fydd Rhondda iach a bywiog yn edrych, sy’n defnyddio which uses all our assets ac yn gwneud y mwyaf o bopeth sydd gennym ni yma?

THEMA 2 Creu “Gwarcheidwaid sy’n Gallu” – cynnwys pobl leol yn y llefydd o’u cwmpas. 26

ATODIAD 1: GWNEUD Y GORAU O’N HOLL ASEDAU YN Y RHONDDA 2: CREU RHONDDA IACH A BYWIOG GYDA’N GILYDD

ATODIAD 1 YMARFERION BWRDD (CAFFI’R BYD): Sut fydd Rhondda iach a bywiog yn edrych, sy’n defnyddio which uses all our assets ac yn gwneud y mwyaf o bopeth sydd gennym ni yma?

THEMA 3 Helpu’r sector iechyd i ariannu gweithgareddau awyr agored (adeiladu sail dystiolaeth). 27

ATODIAD 1: GWNEUD Y GORAU O’N HOLL ASEDAU YN Y RHONDDA 2: CREU RHONDDA IACH A BYWIOG GYDA’N GILYDD

ATODIAD 1 YMARFERION BWRDD (CAFFI’R BYD): Sut fydd Rhondda iach a bywiog yn edrych, sy’n defnyddio which uses all our assets ac yn gwneud y mwyaf o bopeth sydd gennym ni yma?

THEMA 4 Adfer Hydroleg yn y Rhondda. Sut ydym ni’n cyflawni hyn? 28

ATODIAD 1: GWNEUD Y GORAU O’N HOLL ASEDAU YN Y RHONDDA 2: CREU RHONDDA IACH A BYWIOG GYDA’N GILYDD

ATODIAD 1 YMARFERION BWRDD (CAFFI’R BYD): Sut fydd Rhondda iach a bywiog yn edrych, sy’n defnyddio which uses all our assets ac yn gwneud y mwyaf o bopeth sydd gennym ni yma?

THEMA 5 Gwella Mynediad i gefn gwlad 29

ATODIAD 1: GWNEUD Y GORAU O’N HOLL ASEDAU YN Y RHONDDA 2: CREU RHONDDA IACH A BYWIOG GYDA’N GILYDD

ATODIAD 1 YMARFERION BWRDD (CAFFI’R BYD): Sut fydd Rhondda iach a bywiog yn edrych, sy’n defnyddio which uses all our assets ac yn gwneud y mwyaf o bopeth sydd gennym ni yma?

THEMA 6 Newid canfyddiadau o’r Rhondda – Adfywio economaidd, twristiaeth 30

ATODIAD 1: GWNEUD Y GORAU O’N HOLL ASEDAU YN Y RHONDDA 2: CREU RHONDDA IACH A BYWIOG GYDA’N GILYDD

ATODIAD 2

Crynodeb o ddigwyddiadau ymgysylltu â’r cyhoedd yn y Rhondda Haf 2015 Treial rheoli adnoddau naturiol y Rhondda 31

Medi 2015

1 Cyflwyniad Er mwyn ein helpu ni i baratoi a darparu Datganiad Ardal cychwynnol ar gyfer y treial rheoli adnoddau naturiol yn y Rhondda, rydym yn parhau i ymgysylltu â phartneriaid a chymunedau i glywed eu barn. Yn nhymor y gwanwyn 2015, cynhaliwyd dau weithdy ffurfiol yn ymgysylltu â rhanddeiliaid yn y Rhondda ar gyfer partneriaid a grwpiau cymunedol. Bwriad y digwyddiadau hyn oedd helpu i weld beth yw’r blaenoriaethau a’r cyfleoedd posib ar gyfer rheoli adnoddau naturiol yr ardal sy’n medru dod â nifer o fanteision i’r bobl, yr economi a’r amgylchedd. Roedden ni’n awyddus hefyd i ddarganfod ffyrdd gwell o weithio rhwng partneriaid er mwyn darparu’r cyfleoedd a’r blaenoriaethau sy’n ymddangos. Yn ystod haf 2015, dyma ni’n troi ein sylw at y bobl sy’n byw, yn gweithio ac yn chwarae yn y Rhondda i ddarganfod eu barn. Mae barn y cyhoedd yn holl bwysig wrth i ni geisio adnabod anghenion cymdeithasol, economaidd ac amgylcheddol yr ardal. Er mwyn gwneud hyn, dyma ni’n mynychu amrywiaeth o ddigwyddiadau yn y gymuned, a’n cynorthwyodd ni i gasglu gwybodaeth yn ymwneud ag egni (yn y gorffennol, y presennol a’r dyfodol), sgiliau/swyddi, yr hyn mae pobl yn ei hoffi fwyaf am yr ardal, sut maen nhw’n defnyddio’r awyr agored a’u dymuniadau ar gyfer eu cymunedau.

Trigolion yn cwblhau’r ffurflenni A5 am y Rhondda

Mae’r ddogfen hon yn grynodeb o’r digwyddiadau cyhoeddus a fynychwyd gennym, y dulliau a’r deunyddiau a ddefnyddiwyd, a’r prif gasgliadau. Crynodeb o ddigwyddiadau ymgysylltu â’r cyhoedd yn y Rhondda, haf 2015

ATODIAD 2: CRYNODEB O’R DIGWYDDIADAU YMGYSYLLTU Â’R CYHOEDD YN Y RHONDDA HAF 2015 ADRODDIAD TREIAL RHEOLI ADNODDAU NATURIOL Y RHONDDA

2 Digwyddiadau yn y gymuned: haf 2015 I gyd-fynd â’n gwaith ymgysylltu presennol gyda mudiadau proffesiynol, fe weithion ni gyda’r awdurdod lleol a phartneriaid eraill er mwyn cynllunio a mynychu amrywiaeth o ddigwyddiadau yn y gymuned a gynhaliwyd yn haf 2015. Dewiswyd cymryd rhan mewn digwyddiadau cymunedol a drefnwyd yn yr ardal eisoes er mwyn osgoi ailadrodd, ac i’n helpu ni a’n partneriaid i arbed amser ac arian. Mynychwyd y digwyddiadau isod ym mis Gorffennaf ac Awst 2015 er mwyn casglu syniadau pobl am Rhondda iach a bywiog:  Diwrnod Lles Ieuenctid yn Ysgol Gyfun Ferndale, Rhondda (22 Awst) Mynychwyd gan blant a phobl ifanc o’r 5 prif ysgol gyfun yn y Rhondda.  ‘Have a voice in the Valleys’ yng Nghanolfan Chwaraeon Rhondda Fach, Rhondda (23 Gorffennaf) *gweler isod am fwy o wybodaeth Digwyddiad ymgysylltu â’r gymuned a drefnwyd ar y cyd rhyngom ni (CNC) a Chyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf, sydd hefyd yn treialu dull o ddarparu gwasanaethau sy’n seiliedig ar ardal. Mynychwyd gan blant, rhieni ac ymwelwyr lleol â’r ganolfan chwaraeon. Daeth tua 180 o bobl i’r digwyddiad gyda 65 ohonynt yn llenwi’r Snap Survey. Y prif themâu a drafodwyd oedd swyddi/hyfforddi/sgiliau, a chasglwyd gwybodaeth gan snap surveys, nodiadau post-it a’n taflenni A5.

Crynodeb o ddigwyddiadau ymgysylltu â’r cyhoedd yn y Rhondda, haf 2015

Taflen yn hysbysebu’r digwyddiad gan CNC / RCT, ‘Have a voice in the Valleys’.

ATODIAD 2: CRYNODEB O’R DIGWYDDIADAU YMGYSYLLTU Â’R CYHOEDD YN Y RHONDDA HAF 2015 ADRODDIAD TREIAL RHEOLI ADNODDAU NATURIOL Y RHONDDA

 ‘Stories of Change’ yn Llyfrgell Treherbert, Rhondda (28 Gorffennaf – 4 Awst) Digwyddiad unigryw, hiraethus a llwyddiannus pythefnos o hyd a gynhaliwyd yn Llyfrgell wag Treherbert. Arweiniwyd y digwyddiad gan Blaengad, Storyworks a Croeso i’n Coedwig, gyda bron i 700 o aelodau’r cyhoedd yn cymryd rhan dros y bythefnos gyfan. Prif themâu’r digwyddiad oedd egni (yn y gorffennol, y presennol a’r dyfodol), Rhondda Uwch, hamdden ac unrhyw bwnc arall yr hoffai’r ymwelwyr sgwrsio yn ei gylch.  Cegaid o Fwyd Cymru/Big Welsh Bite ym Mharc Ynysangharad, Pontypridd (1-2 Awst) Mae’r sioe fwyd ac amaeth Gymreig yn ŵyl dros ddau ddiwrnod sy’n arddangos cynnyrch lleol. Defnyddiwyd yr Arweinlyfr (gweler adran 4) gan ein cydweithwyr yn nhîm Rheoli Adnoddau Naturiol Taf. Cwblhawyd 44 o daflenni gan ymwelwyr yr ŵyl.

Llun 1) Yn y digwyddiad Voice in the Valleys a drefnwyd ar y cyd gan CNC / RCT; Llun 2) Ymwelydd yn cwblhau taflen A5 yng ngŵyl Cegaid o Fwyd Cymru; Llun 3) Siarad â thrigolion Treherbert

Crynodeb o ddigwyddiadau ymgysylltu â’r cyhoedd yn y Rhondda, haf 2015

ATODIAD 2: CRYNODEB O’R DIGWYDDIADAU YMGYSYLLTU Â’R CYHOEDD YN Y RHONDDA HAF 2015 ADRODDIAD TREIAL RHEOLI ADNODDAU NATURIOL Y RHONDDA

3 Deunyddiau Ymgysylltu Er mwyn cyfarfod a siarad â’r gymuned, fe weithion ni gyda’n hwylusydd i greu arweinlyfr trawiadol er mwyn mynd ag ef gyda ni i ddigwyddiadau amrywiol. Dyluniwyd ein harweinlyfr cymunedol modwlar dwyieithog isod er mwyn ei ddefnyddio naill ai gyda’r sawl sy’n bresennol neu fel poster/taflen/bocs syniadau annibynnol. Mae’r darluniau o dirlun y Rhondda’n dangos rhai o’r gwahanol ffyrdd y mae pobl yn medru defnyddio eu hamgylchedd lleol. Poster A4, A3 ac A2

Bocs syniadau

Baner ‘pop-up’

Taflen A5, gyda lle gwag ar y cefn er mwyn i bobl allu ysgrifennu neu ddarlunio syniadau a lle iddyn nhw ddarparu eu manylion

Poster A2 – lle i bobl roi nodiadau ‘post-its’ neu ysgrifennu

Crynodeb o ddigwyddiadau ymgysylltu â’r cyhoedd yn y Rhondda, haf 2015

ATODIAD 2: CRYNODEB O’R DIGWYDDIADAU YMGYSYLLTU Â’R CYHOEDD YN Y RHONDDA HAF 2015 ADRODDIAD TREIAL RHEOLI ADNODDAU NATURIOL Y RHONDDA

4 Methodoleg Holiaduron y taflenni A5 Ymgysylltwyd â’r cyhoedd trwy gynnal sgyrsiau anffurfiol yn y digwyddiadau amrywiol a fynychwyd gennym. Er mwyn gweld beth oedd barn y cyhoedd, gofynnwyd iddynt gwblhau un o’n taflenni A5 (a ddangosir yn yr arweinlyfr yn adran 4). Mae gan y taflenni flychau i’w ticio ar gyfer ‘lleoliad’/‘cod post’ a chategori oedran er mwyn cael syniad o’r ddemograffeg, ac mae’n cynnwys 3 cwestiwn: 1. 2. 3.

Beth ydych chi’n ei hoffi fwyaf am eich ardal? Sut ydych chi’n defnyddio’r awyr agored yn eich ardal leol? Beth yw eich syniadau am wella eich ardal leol?

Cwblhaodd dros 100 o bobl y taflenni A5. Snap survey Ar gyfer y digwyddiad ‘Have a voice in the Valleys’ yng Nghanolfan Chwaraeon Rhondda Fach, defnyddiwyd holiaduron snap survey ar bapur ac yn electronig ar gyfrifiaduron llechen, yn ogystal â thechnegau mapio asedau cymunedol er mwyn cofnodi’r ymatebion. Daeth dyn camera i recordio’r digwyddiad, a chynhaliwyd cyfres o gyfweliadau gyda’r ymwelwyr o flaen y camera. Cwblhaodd 65 o bobl y Snap Survey. Mapiau Aethom ni â mapiau mawr o’r ardal leol i ddau o’r digwyddiadau cyhoeddus er mwyn i bobl allu ysgrifennu, tynnu lluniau a sgriblo unrhyw wybodaeth yr hoffent gyfrannu. Mae’r mapiau’n gweithio’n dda, ac maen nhw wedi darparu ystod fawr o wybodaeth gan gynnwys: mannau ble gwelir troseddu ac ymddygiad gwrthgymdeithasol, ardaloedd poblogaidd ar gyfer cerdded, mannau o ddiddordeb o ran natur, a gwybodaeth arall yn ymwneud â llifogydd lleol ac ati. Crynodeb o ddigwyddiadau ymgysylltu â’r cyhoedd yn y Rhondda, haf 2015

ATODIAD 2: CRYNODEB O’R DIGWYDDIADAU YMGYSYLLTU Â’R CYHOEDD YN Y RHONDDA HAF 2015 ADRODDIAD TREIAL RHEOLI ADNODDAU NATURIOL Y RHONDDA

5 Crynodeb o’r canfyddiadau 1. Gofynnwyd y 3 cwestiwn canlynol i bobl y Rhondda: 1 Beth ydych chi’n ei hoffi fwyaf am eich ardal?  Mae 46% yn hoff o gefn gwlad y Rhondda (mynyddoedd, coedwigoedd, afonydd)  Mae 15% yn hoff o frogarwch y Rhondda  Mae 14% yn hoff o’r golygfeydd  Mae 12% yn hoff o’r parciau a’r mannau gwyrdd mewn ardaloedd trefol  Mae 5% yn hoff o’r bywyd gwyllt, 2% yn hoffi’r tawelwch, ac mae 6% yn hoff o bethau eraill.

2 Sut ydych chi’n defnyddio’r awyr agored yn eich ardal leol?  Mae 58% yn hoff o’i ddefnyddio i gerdded  Mae 14% yn hoff o feicio a defnyddio llwybrau beic  Mae 10% yn hoff o gerdded a beicio  Mae 16% yn hoff o gymryd rhan mewn chwaraeon eraill, gan gynnwys dringo, golff, criced, rygbi a phêl-droed, ac mae 2% yn defnyddio’r afonydd lleol er mwyn pysgota

3 Beth yw eich syniadau am wella eich ardal leol?  Mae 26% o’r gymuned eisiau gweld mwy o sylw i drosedd ac ymddygiad gwrth-gymdeithasol  Mae 20% eisiau gweld mwy o weithgareddau/pethau i’w gwneud ar gyfer plant a phobl ifanc  Mae 17% eisiau hygyrchedd gwell i hamdden  Mae 16% eisiau gweld mwy o hyfforddiant sgiliau a swyddi  Mae 6% eisiau gwella’r amgylchedd leol i’r bywyd gwyllt  Mae 5% eisiau lleihau tagfeydd traffig ac mae 5% eisiau gweld defnydd i’r adeiladau gwag  Mae 3% eisiau hyrwyddo Cymoedd De Cymru ymhellach ac roedd gan 2% awgrymiadau eraill, gan gynnwys tyfu bwyd fel cymuned O’r ymatebwyr, roedd 22% ohonynt dan 18 oed, 30% rhwng 18-40 oed, 32% rhwng 40-65 oed a 16% dros 65 oed. Crynodeb o ddigwyddiadau ymgysylltu â’r cyhoedd yn y Rhondda, haf 2015

ATODIAD 2: CRYNODEB O’R DIGWYDDIADAU YMGYSYLLTU Â’R CYHOEDD YN Y RHONDDA HAF 2015 ADRODDIAD TREIAL RHEOLI ADNODDAU NATURIOL Y RHONDDA

Trosolwg o gwestiwn 1

Dywedodd 46% o’r bobl a ymatebodd mai’r bryniau, y wlad a’r coedwigoedd roedden nhw’n ei hoffi fwyaf am eu hardal. Ymatebodd 26% o’r bobl er mwyn dweud cymaint roedden nhw’n hoff o'r parciau a’r mannau gwyrdd lleol (gan gynnwys meysydd chwaraeon) a’r golygfeydd. Gyda’i gilydd, mae hyn yn cynrychioli 72% o’r holl ymatebion oedd yn cyfeirio at fannau gwyrdd a’r wlad o’u cwmpas fel y rheswm pennaf dros garu ble maen nhw’n byw. Yr ymateb arwyddocaol arall oedd yr ymdeimlad o frogarwch sy’n bodoli yn y Rhondda. ‘Mae gennym ni rai o’r ‘Dwi’n caru’r bobl golygfeydd gorau a dwi’n ‘Dwi’n falch iawn a’r teimlad o garu dwli ar weld y gwyrddni’n o’r llwybrau a’r ein bro' newid lliw trwy bob tymor’ wlad

Trosolwg o gwestiwn 2 Cerdded a beicio sy’n cael ei wneud fwyaf yn yr awyr agored yn y Rhondda o bell ffordd. Mae 58% o’r bobl a ymatebodd yn defnyddio’r awyr agored ar gyfer cerdded (gan gynnwys mynd â’r ci am dro), mae 14% yn beicio ac yn defnyddio llwybrau beicio, ac mae 10% yn hoff o gerdded a beicio. Gyda’i gilydd, mae hyn y golygu bod 82% o’r ymatebwyr naill ai’n hoff o gerdded neu feicio yn y Rhondda. Mae gweddill yr atebion yn cynnwys cymryd rhan mewn chwaraeon eraill fel dringo, golff, criced, rygbi a phêl-droed, a physgota. ‘Dwi’n dwli ar gerdded, mwynhau’r golygfeydd a Trosolwg ochasglu gwestiwn 3 mwyar’

‘Dwi’n 14 a dwi’n hoffi cerdded ar y mynyddoedd gyda Dad’

‘Dwi’n cerdded ar y mynyddoedd ac yn mynd â fy wyrion ar deithiau cerdded natur yn aml’

Crynodeb o ddigwyddiadau ymgysylltu â’r cyhoedd yn y Rhondda, haf 2015

ATODIAD 2: CRYNODEB O’R DIGWYDDIADAU YMGYSYLLTU Â’R CYHOEDD YN Y RHONDDA HAF 2015 ADRODDIAD TREIAL RHEOLI ADNODDAU NATURIOL Y RHONDDA

Yr ymateb mwyaf aml ynglŷn â beth all helpu ardal leol pobl y Rhondda oedd taclo troseddu ac ymddygiad gwrthgymdeithasol (26%). Mae ymatebion eraill arwyddocaol yn cynnwys mwy o weithgareddau ar gyfer plant a phobl ifanc (20%), gwella hygyrchedd gweithgareddau hamdden (17%), â swyddi/addysg a hyfforddiant i’r Rhondda (16%). Yr ymateb mwyaf aml ynglŷn â beth all helpu ardal leol pobl ay dod Rhondda oedd taclo troseddu ac ymddygiad gwrthRoedd yr atebion eraill yn ymatebion ymwneud âeraill gwella’r amgylchedd lleol (6%),mwy lleihau tagfeydd traffig adeiladau gymdeithasol (26%). Mae arwyddocaol yn cynnwys o weithgareddau ar(5%), gyferdefnyddio plant a phobl ifanc gwag a hyrwyddo’r (3%), yn hamdden ogystal â sylwadau eraillâ gan gynnwys tyfu bwyd fel cymuned. (20%),(5%) gwella hygyrcheddcymoedd gweithgareddau (17%), a dod swyddi/addysg a hyfforddiant i’r Rhondda (16%). Roedd yr atebion eraill yn ymwneud â gwella’r amgylchedd lleol (6%), lleihau tagfeydd traffig (5%), defnyddio adeiladau gwag (5%) a hyrwyddo’r cymoedd (3%), yn ogystal â sylwadau eraill gan gynnwys tyfu bwyd fel cymuned. ‘Rhoi lonydd beic gwell ar y ffyrdd, a chodi ymwybyddiaeth o ‘Rhoi lonydd beic gwell fanteision beicio’ ar y ffyrdd, a chodi

‘Hoffwn weld mwy o weithgareddau hamdden er mwyn gwneud y mwyaf ‘Hoffwn weld mwy o o’r mannau agored e.e. er weithgareddau hamdden marchogaeth, clybiau cerdded mwyn gwneud y mwyaf o’r a llwybrau beicio’ mannau agored e.e. marchogaeth, clybiau cerdded a llwybrau beicio’

ymwybyddiaeth o fanteision beicio’

‘Mae angen mesurau llym ar ymddygiad gwrthgymdeithasol’ ‘Mae angen mesurau llym ar ymddygiad gwrthgymdeithasol’

‘Mae angen afonydd glanach a mwy o ffyrdd i bobl allu ‘Mae angen afonydd cymrydarhan’ glanach mwy o ffyrdd i bobl allu cymryd rhan’

‘Mae angen mannau gwyrdd penodol ar gyfer antur, sy’nangen rhad mannau ac am ddim ‘Mae i’wpenodol defnyddio’ gwyrdd ar gyfer antur, sy’n rhad ac am ddim i’w defnyddio’

‘Perchnogaeth gymunedol a mynediad gwell i’n adnoddau ‘Perchnogaeth naturiol’ gymunedol a mynediad gwell i’n adnoddau naturiol’

‘Cael y gymuned i weithio gyda’i gilydd er mwyn ardal’ ‘Caeltacluso’r y gymuned i weithio gyda’i gilydd er mwyn tacluso’r ardal’

‘Mae angen mwy o bethau i blant i’w wneud cadw nhw’n ‘Mae i’w angen mwy o brysur’ bethau i blant i’w wneud i’w cadw nhw’n brysur’

Crynodeb o ddigwyddiadau ymgysylltu â’r cyhoedd yn y Rhondda, haf 2015 Crynodeb o ddigwyddiadau ymgysylltu â’r cyhoedd yn y Rhondda, haf 2015

ATODIAD 2: CRYNODEB O’R DIGWYDDIADAU YMGYSYLLTU Â’R CYHOEDD YN Y RHONDDA HAF 2015 ADRODDIAD TREIAL RHEOLI ADNODDAU NATURIOL Y RHONDDA

Canlyniadau’r Snap Survey Mae’r wybodaeth uchod yn pwysleisio ymatebion pobl i’r 3 cwestiwn a holwyd ar ein taflenni A5 (mwy o wybodaeth am ein harweinlyfr ymgysylltu ar gael yn Adran 4). Yn ogystal â hyn, cwblhaodd 65 o bobl y Snap Survey yn y digwyddiad ‘Have a voice in the Valleys’ a drefnwyd gan CNC a Chyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf yng Nghanolfan Chwaraeon Rhondda Fach ar 23 Gorffennaf 2015. O gwestiynau’r Snap Survey, pwysleisiodd 63% o’r ymatebwyr eu hawydd i weld mwy o swyddi a chyfleoedd dysgu er mwyn gwella’r ardal. Yn dilyn hyn, roedd 30% o ymatebwyr yn awyddus i weld amgylchedd mwy dymunol, gyda 6.5% yn dymuno gweld gwasanaethau iechyd gwell. Wrth ofyn pwy oedd pobl yn meddwl oedd yn gyfrifol am ddod â gwelliannau i’r ardal, roedd 28% o’r ymatebion yn rhoi’r cyfrifoldeb ar y llywodraeth, gyda 28% arall yn dweud mai’r Cyngor oedd y prif awdurdod ar gyfer gwelliannau. Fodd bynnag, cyfeiriodd nifer calonogol (28%) o bobl yn benodol at y cyfrifoldeb ar y cyd sydd gan sefydliadau, cymunedau ac unigolion wrth ddod â gwelliannau. Dim ond 1.7% o’r ymatebwyr roddodd y cyfrifoldeb ar eu hunain i ddod â newid i’r ardal. Pan ofynnwyd y cwestiwn am beth maen nhw’n ei hoffi fwyaf am eu hardal, amlygodd y rhan fwyaf o’r ymatebwyr y bobl a’r teimlad o frogarwch, a’r amgylchedd naturiol a’r awyr agored ddaeth nesaf. Roedd y mynychwyr yn gweld y Rhondda fel lle da ar gyfer gweithgareddau awyr agored fel cerdded, beicio a mynd â chŵn am dro, ac roedd yr amgylchfyd naturiol yn cael ei grybwyll yn aml fel rhywbeth roedd pobl yn ei hoffi am yr ardal. Cofnodwyd teimladau cadarnhaol a negyddol ynglŷn â dyfodol yr ardal. Roedd yr ymatebion negyddol yn fwy penodol, ac yn codi pryderon pobl ynghylch y diffyg ariannu yn yr ardal, y diffyg diddordeb gwleidyddol sydd i’w weld yno, y diffyg swyddi/cyfleoedd, yn ogystal â phryderon ynglŷn â’r cynnydd mewn trosedd ac ymddygiad gwrth-gymdeithasol. Serch hynny, roedd nifer o’r mynychwyr yn gadarnhaol am yr hyn roedden nhw’n teimlo y gallan nhw roi yn ôl i’r ardal e.e. sgiliau, amser a gwirfoddoli.

Crynodeb o ddigwyddiadau ymgysylltu â’r cyhoedd yn y Rhondda, haf 2015

ATODIAD 2: CRYNODEB O’R DIGWYDDIADAU YMGYSYLLTU Â’R CYHOEDD YN Y RHONDDA HAF 2015 ADRODDIAD TREIAL RHEOLI ADNODDAU NATURIOL Y RHONDDA

6 Crynodeb o negeseuon allweddol O’r holl ymatebion a gasglwyd yn haf 2015, daeth sawl neges glir i’r amlwg oedd yn dangos bod nifer o bobl yn y Rhondda:  Yn hoff iawn o’r wlad o’u cwmpas, y parciau lleol a’r golygfeydd, ac yn falch o’r teimlad cryf o frogarwch  Yn mwynhau defnyddio’r awyr agored ar gyfer cerdded, mynd â chŵn am dro, beicio ac ati, ond yn awyddus i weld darpariaeth well ar gyfer cerddwyr a beicwyr  Ddim yn mentro i’r wlad o’u cwmpas, er gwaetha’u lleoliad gymharol agos at y mannau awyr agored  Yn awyddus i weld mwy o swyddi/cyfleoedd yn yr ardal, ac i wneud rhywbeth am y bygythiad cyson o drosedd ac ymddygiad gwrth-gymdeithasol  Yn bryderus am y diffyg gweithgareddau ar gyfer plant a phobl ifanc yn yr ardal. Darlunnir canlyniadau’r 3 cwestiwn yn y siartiau isod. Y camau nesaf Bydd y wybodaeth a gasglwyd wrth y cyhoedd hyd yma’n cyfrannu at ein gwybodaeth gefnogol er mwyn ein helpu ni i baratoi a chyflwyno Datganiad Ardal cychwynnol ar gyfer y Rhondda. Ynghyd â barn ein partneriaid, bydd y dystiolaeth hon yn ein helpu ni i weld beth fydd y blaenoriaethau a’r cyfleoedd ar gyfer sut fyddwn ni’n rheoli adnoddau naturiol y Rhondda. Yn ystod y misoedd nesaf, byddwn yn parhau i ofyn barn y cyhoedd. Trwy fabwysiadu’r un dull a ddefnyddiwyd yn haf 2015, byddwn yn cydweithio â phartneriaid er mwyn canolbwyntio ar fynychu digwyddiadau cymunedol sydd wedi eu trefnu yn yr ardal eisoes.

Crynodeb o ddigwyddiadau ymgysylltu â’r cyhoedd yn y Rhondda, haf 2015

ATODIAD 2: CRYNODEB O’R DIGWYDDIADAU YMGYSYLLTU Â’R CYHOEDD YN Y RHONDDA HAF 2015 ADRODDIAD TREIAL RHEOLI ADNODDAU NATURIOL Y RHONDDA

Cwestiwn 1: Beth ydych chi’n ei hoffi fwyaf am eich ardal?

Arall 6%

Bywyd gwyllt 5%

Tawelwch 2%

Mannau gwyrdd yn y trefi 12% Cefn gwlad 46%

Golygfeydd 14%

Brogarwch 15%

Crynodeb o ddigwyddiadau ymgysylltu â’r cyhoedd yn y Rhondda, haf 2015

ATODIAD 2: CRYNODEB O’R DIGWYDDIADAU YMGYSYLLTU Â’R CYHOEDD YN Y RHONDDA HAF 2015 ADRODDIAD TREIAL RHEOLI ADNODDAU NATURIOL Y RHONDDA

Cwestiwn 2: Sut ydych chi’n defnyddio’r awyr agored yn eich ardal leol? Pysgota 2% Chwaraeon eraill 16%

Cerdded a beicio 10%

Cerdded (gan gynnwys mynd â'r ci am dro) 58%

Beicio a llwybrau beicio 14%

Crynodeb o ddigwyddiadau ymgysylltu â’r cyhoedd yn y Rhondda, haf 2015

ATODIAD 2: CRYNODEB O’R DIGWYDDIADAU YMGYSYLLTU Â’R CYHOEDD YN Y RHONDDA HAF 2015 ADRODDIAD TREIAL RHEOLI ADNODDAU NATURIOL Y RHONDDA

Cwestiwn 3: Beth yw eich syniadau am wella eich ardal leol? Hyrwyddo'r cymoedd 3% Ailagor/defnyddio adeiladau gwag 5% Gwella tagfeydd traffig 5%

Arall 2% Taclo ymddygiad gwrthgymdeithasol 26%

Gwella'r amgylchfyd lleol 6%

Swyddi, addysg, hyfforddiant 16%

Mwy o weithgareddau i'r ifanc 20%

Gwella hamdden 17%

Crynodeb o ddigwyddiadau ymgysylltu â’r cyhoedd yn y Rhondda, haf 2015

ATODIAD 2: CRYNODEB O’R DIGWYDDIADAU YMGYSYLLTU Â’R CYHOEDD YN Y RHONDDA HAF 2015 ADRODDIAD TREIAL RHEOLI ADNODDAU NATURIOL Y RHONDDA

Crynodeb o ddigwyddiadau ymgysylltu â’r cyhoedd yn y Rhondda Haf 2015 Treial rheoli adnoddau naturiol y Rhondda 45

Medi 2015