Concerttoelichting | Trifonov speelt Brahms

Concerttoelichting

Trifonov speelt Brahms

do 21 mei 2026 • 20.15 uur

vr 22 mei 2026 • 20.15 uur

PROGRAMMA

dirigent Lahav Shani

piano Daniil Trifonov

Arnold Schönberg 1874-1951

Verklärte Nacht, op. 4 (1899/1917)

pauze

Johannes Brahms 1833-1897

Pianoconcert nr. 2 in Bes, op. 83 (1878/81)

• Allegro non troppo

• Allegro appassionato

• Andante

• Allegretto grazioso

Einde concert ca. 22.15 uur

Vorige uitvoeringen door ons orkest: Schönberg Verklärte Nacht: feb 1999, dirigent Gilbert Varga Brahms Pianoconcert nr. 2: apr 2018, piano Nelson Freire, dirigent James Conlon

Een uur voor aanvang van het concert geeft Marien van Staalen een inleiding op het programma, toegang € 7,50. Kaartjes zijn aan de zaal te verkrijgen tegen pinbetaling. Voor Vrienden is de inleiding gratis.

Cover: Foto Manuel Tavarez Lora

Romantische zielen

Op de rand van romantiek en modernisme begeeft zich eind 19e eeuw Arnold Schönberg. Twintig jaar eerder bedde Johannes Brahms de romantische geest juist nog in klassieke vormen in.

Schönberg

Bij nacht wandelen twee geliefden door een bos. De vrouw bekent de man dat ze zwanger is maar het kind is niet van hem en ze wordt gekweld door schuld. Hij troost haar, zegt dat ze haar angsten opzij moet zetten en dat hij uit liefde voor haar het kind zal accepteren. De vrouw voelt zich verlicht en de twee lopen verder door een nu ‘betoverde nacht’. Aldus de inhoud van een gedicht van Richard Dehmel, Verklärte Nacht. Mooi gedicht. Vond ook Arnold Schönberg. Diep geraakt zette hij in enkele septemberweken in 1899 zijn eigen Verklärte Nacht op papier. Pas 25 jaar oud was hij, en zelf ook erg verliefd in die periode; de belevingswereld van het gedicht stond niet ver van hem af. Verklärte Nacht betekende een grote vooruitgang binnen zijn nog prille oeuvre; ‘meesterlijk,’ oordeelden zowel Gustav Mahler als Schönbergs leraar en toekomstige schoonvader Alexander von Zemlinsky. Was iedereen nu maar zo aardig geweest… Maar de conservatieve heren van de Wiener Tonkünstlerverein, aan wie Zemlinsky de partituur had overhandigd voor uitvoering, dreven er de spot mee. Afschuwelijk modern, vonden ze – ze wisten niet hoe moeilijk Schönbergs latere muziek nog zou worden…

– en ze grapten dat het klonk ‘alsof er iemand over de partituur van Wagners Tristan heeft geveegd terwijl de inkt daarvan nog nat was.’ Pas drie jaar later waagden musici zich aan de première. Verklärte Nacht trof het toen al niet gelukkiger. Een regelrecht debacle; enkele mensen klapten, maar de rest siste, brulde of ging met elkaar op de vuist.

Ook de schrijvende pers oordeelde negatief. Dat maanbeschenen liefdesverhaal, schamperde de Neue Freie Presse, zou dat zonder woorden kunnen worden weergegeven? De recensent geloofde niet dat zoiets mogelijk zou zijn. Maar een letterlijke uitbeelding was ook helemaal niet Schönbergs bedoeling geweest. Hij had alleen maar uiting willen geven aan de menselijke gevoelens die hij zo prachtig in het gedicht vond uitgedrukt. De erkenning kwam later alsnog: Verklärte Nacht zou Schönbergs meest gespeelde partituur worden.

Brahms

Brahms’ Tweede pianoconcert ademt een ontspannen rust. Muziek als een lange, warme maar nooit te hete zomerdag, eindeloos lang;

Johannes Brahms. Portretfoto (ca. 1885)

van Fritz Luckhardt. Coll. Wien Museum

mens en natuur voelen zich verzadigd. Hier is een componist aan het woord die zich op het toppunt van zijn scheppende kracht bevindt, die dat ook weet en daaraan een groot en kalm geluk beleeft. Brahms voltooide het concert in de zomer van 1881; hij was toen 48 jaar en na het grote succes van zijn eerste twee symfonieën was hij, officieus, benoemd tot ‘de opvolger van Beethoven.’ Niet gering.

Het blijft een raadsel waarom Brahms nooit in staat is geweest om in normale bewoordingen uit te drukken dat hij tevreden was met een werk van zichzelf, of om er ook maar iets positiefs over te zeggen (misschien moet je het in de muziek zelf horen.) Met neerbuigende zelfspot verkondigde hij zijn vriendin Elisabeth von Herzogenberg de geboorte van het nieuwe opus: ‘Ik wilde je vertellen dat ik een schattig, een schattig klein pianoconcertje heb geschreven met een heel klein teder scherzootje.’ Vreemde woorden voor een pianoconcert dat met een speelduur van ruim 50 minuten een van de omvangrijkste ooit is. En aan zijn vriend, de chirurg Theodor Billroth, had hij het over ‘een paar kleine pianostukkies’. Toch kun je niet anders dan aannemen dat Brahms trots was op zijn werk. Hij voerde het zelf vaak uit, onder andere tijdens een Nederlandse tournee, en zelden deed hij zo zijn best om een van zijn composities onder de aandacht te brengen. Met onderbrekingen had hij er vier jaar aan gewerkt, vóór hij op 7 juli 1881 in Pressbaum bij Wenen de laatste dubbele streep trok. Daar wil je wat voor terug zien.

Het concert heeft vier delen. Ongewoon, een concert heeft er doorgaans drie. Brahms laste het tweede deel (een scherzo) in omdat hij het eerste deel wat ‘simpel’ vond. Weer zo’n denigrerende term, maar dit was kennelijk Brahms’ manier om te zeggen dat in het openingsdeel felle dramatiek en hartstocht

zijn uitgespaard om in het scherzo des te overtuigender uit te komen. Brahms’ uitgever Fritz Simrock vond dat dit scherzo maar geschrapt moest worden. Kennelijk zag hij niet, dat het een belangrijke functie had, onder anderen het uit elkaar plaatsen van het eerste deel en het Andante, die allebei overwegend lyrisch van toon zijn. Brahms piekerde er daarom ook niet over het terug te nemen.

Hier is een componist aan het woord die zich op het toppunt van zijn scheppende kracht bevindt

Uitzonderlijk is ook het begin van dit pianoconcert. Géén orkestrale tutti! Een solohoorn zingt de opening; de piano sluit zich bij hem aan met voorzichtige akkoordbrekingen, zachtjes neuriet hij hem na. Daarnaast heeft een ander orkestinstrument een prachtig aandeel in het concert, te weten de cello. Hij wekt het Andante tot leven op een manier, die nogal wat luisteraars eraan herinnert dat het zo jammer is dat Brahms nooit een celloconcert schreef. Dit Andante verwijst op twee manieren naar de belangrijkste vrouw in Brahms’ leven, pianiste/componiste Clara Schumann. Misschien keek hij het idee van de cellosolo af van Clara’s pianoconcert met in het langzame deel eveneens een groot celloaandeel. Elders in het Andante bevindt zich een passage van de grootste tederheid: in Fis grote terts citeren de klarinetten Brahms’ lied Todessehnen, één van zijn meest direct tot Clara gerichte liederen. Brahms zou de cellomelodie op zijn beurt later nog eens uitwerken in het lied Immer leiser wird mein Schlummer.

Stephen Westra

Lahav Shani • chef-dirigent

Geboren: Tel Aviv, Israël

Huidige positie: chef-dirigent Rotterdams Philharmonisch Orkest; music director Israel Philharmonic Orchestra; toekomstig chefdirigent Münchner Philharmoniker (vanaf 2026)

Eerder: vaste gastdirigent Wiener Symphoniker

Studie: piano aan de Buchmann-Mehta School of Music Tel Aviv; piano en directie aan de Hochschule für Musik ‘Hanns Eisler’ Berlijn; mentor: Daniel Barenboim

Doorbraak: 2013: eerste prijs van het Gustav Mahler Dirigentenconcours in Bamberg

Daarna: gastdirecties Wiener Philharmoniker, Berliner Philharmoniker, Gewandhaus Orchester, Münchner Philharmoniker, Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks, London Symphony Orchestra, Boston Symphony Orchestra, Chicago Symphony Orchestra, Philadelphia Orchestra, Koninklijk Concertgebouworkest

Debuut Rotterdams Philharmonisch: 2016

Daniil Trifonov • piano

Geboren: Nizjni Novgorod, Rusland

Studie: Gnessin Muziekschool Moskou bij Tatjana Zelikman; Cleveland Institute of Music (piano en compositie)

Prijzen: Chopin-concours Warschau (2010); Tsjaikovski-Concours in Moskou; Franco-Abbiati Prijs (2013); Musical America’s Artist of the Year award (2019)

Doorbraak: 2011, eerste prijs Arthur Rubinstein Concours Tel Aviv, tevens Pnina Salzman Prijs, Kamermuziekprijs en Publieksprijs

Gesoleerd bij: Berliner Philharmoniker, Staatskapelle Dresden, Tonhalle Orchester Zürich, Koninklijk Concertgebouworkest, symfonieorkesten van Boston, Chicago, New York Philharmonic, Los Angeles Philharmonic Recitals: Carnegie Hall New York, Wigmore Hall Londen, Musikverein Wenen, Suntory Hall Tokio, Salle Pleyel Parijs

Debuut Rotterdams Philharmonisch: 2016

Agenda

Lahav and Friends do 28 mei 2026 • 20.15 uur

sopraan Chen Reiss

piano Lahav Shani

musici van het Rotterdams

Philharmonisch

Mozart Kwintet voor piano en blazers

Mahler Drie Rückert-liederen

Schubert Forellenkwintet

Lahavs afscheid vr 29 mei 2026 • 20.15 uur zo 31 mei 2026 • 14.15 uur

dirigent en piano Lahav Shani

sopraan Chen Reiss

Mozart Concertaria ‘Ch’io mi scordi di te?’

Zedginidze Symfonisch gedicht (wereldpremière)

Wagenaar Ouverture Cyrano de Bergerac

Mahler Vierde symfonie

Chef-dirigent

Lahav Shani

Eredirigent

Orkestleden

Yannick Nézet-Séguin

Vaste gastdirigent

Tarmo Peltokoski

Eerste viool

Marieke Blankestijn, concertmeester

Vlad Stanculeasa, concertmeester

Quirine Scheffers

Hed Yaron Meyerson

Saskia Otto

Rachel Browne

Maria Dingjan

Marie-José Schrijner

Noëmi Bodden

Petra Visser

Sophia Torrenga

Hadewijch Hofland

Annerien Stuker

Alexandra van Beveren

Marie Duquesnoy

Tweede viool

Charlotte Potgieter

Laurens van Vliet

Elina Staphorsius

Jun Yi Dou

Bob Bruyn

Eefje Habraken

Maija Reinikainen

Babette van den Berg

Melanie Broers

Tobias Staub

Sarah Decamps

Robin Veldman

Altviool

Anne Huser

Roman Spitzer

Galahad Samson

José Moura Nunes

Kerstin Bonk

Janine Baller

Veronika Lénártová

Rosalinde Kluck

León van den Berg

Olfje van der Klein

Jan Navarro

Cello

Emanuele Silvestri

Gustaw Bafeltowski

Joanna Pachucka

Daniel Petrovitsch

Mario Rio

Eelco Beinema

Carla Schrijner

Pepijn Meeuws

Yi-Ting Fang

Killian White

Paul Stavridis

Contrabas

Matthew Midgley

Ying Lai Green

Jonathan Focquaert

Arjen Leendertz

Ricardo Neto

Javier Clemen Martínez

Marta Fossas Mallorqui

Mario Fernández

Fluit

Juliette Hurel

Joséphine Olech

Manon Gayet

Fluit/piccolo

Beatriz Baião

Hobo

Karel Schoofs

Anja van der Maten

Hobo/althobo

Ron Tijhuis

Klarinet

Julien Hervé

Bruno Bonansea

Alberto Sánchez García

Klarinet/ basklarinet

Romke-Jan Wijmenga

Fagot

Pieter Nuytten

Lola Descours

Marianne Prommel

Hoorn

David Fernández Alonso

Felipe Freitas

Wendy Leliveld

Richard Speetjens

Laurens Otto

Pierre Buizer

Trompet

Alex Elia

Adrián Martínez

Simon Wierenga

Giovanni Giardinella

Trombone

Pierre Volders

Alexander Verbeek

Remko de Jager

Bastrombone

Rommert Groenhof

Tuba

Martijn van Rijswijk

Pauken/slagwerk

Danny van de Wal

Ronald Ent

Martijn Boom

Jesús Iberti Rubira

Harp

Albane Baron