Concerttoelichting | Herdenkingsconcert

Concerttoelichting

PROGRAMMA

viool Marieke Blankestijn cello Emanuele Silvestri

klarinet Julien Hervé

piano Hannes Minnaar

Dmitri Sjostakovitsj (1906–1975)

Pianotrio nr. 1 in c, op. 8 (1923)

Olivier Messiaen (1908-1992)

Quatuor pour la fin du temps (1940)

• Liturgie de cristal

• Vocalise, pour l’Ange qui annonce la fin du temps

• Abîme des oiseaux

• Intermède

• Louange à l’Éternité de Jésus

• Danse de la fureur, pour les sept trompettes

• Fouillis d’arcs-en-ciel, pour l’Ange qui annonce la fin du temps

• Louange à l’Immortalité de Jésus

Einde concert ca. 21.30 uur

Cover: Foto Bernd Dittrich (Unsplash)

Achterzijde: Vrede en verzoening. Gebrandschilderd raam (2016–2021) van Janneke Viegers in de Laurenskerk, Rotterdam. Foto Mariël Kok

De Laurenskerk na het bombardement van 14 mei 1940

Overleven

Na het bombardement van 14 mei 1940 gingen alle ramen van de Rotterdamse Laurenskerk verloren in de vlammenzee. De betoverende glas-in-loodramen van Sainte-Chapelle in Parijs overleefden de beide wereldoorlogen wel. Gelukkig maar, want in 1919 deden ze een vuur ontbranden in de tienjarige Olivier Messiaen. Niet veel later begon de twee jaar oudere Dmitri Sjostakovitsj zijn studie aan het conservatorium in Sint-Petersburg.

Brandstof en voedsel waren schaars in de eerste jaren na de Russische revolutie. Maar de jonge Dmitri Sjostakovitsj sloeg geen piano- of compositieles over, ook al brandde de kachel in de klaslokalen zelden en was het een lange wandeling van huis naar het conservatorium. De honger naar muziek won het van de rammelende maag; Sjostakovitsj twijfelde niet lang als hij moest kiezen tussen een avondmaal en een concert.

De gezondheid van de zestienjarige was broos. Om aan te sterken werd hij in de zomer van 1923 naar een sanatorium gestuurd. Zoals iedere tiener werd hij verliefd. Toen zijn lief Tatyana Glivenko aan het eind van de zomer terugkeerde naar Moskou, besloot hij een pianotrio te schrijven dat hij aan haar opdroeg. Vooral in het langzame middendeel, waar viool en cello een romantisch onderonsje hebben, brengt de verliefde zomer in herinnering. Maar de romantiek wordt bruut getorpedeerd door een groteske passage. Volgens Dmitri’s zus repeteerde hij het pianotrio met vrienden in een bioscoop, bij wijze van begeleiding van een stomme film. De

afwisselend verstilde en felle passages pasten waarschijnlijk prima onder de filmbeelden, maar het publiek kon het niet erg waarderen. In maart 1925 vertrok Sjostakovitsj voor drie weken naar Moskou, waar zijn muziek voor het eerst te horen zou zijn en – niet onbelangrijk – waar Tatyana woonde. In de kleine zaal van het conservatorium klonk het pianotrio opnieuw. Toch zou het tijdens Sjostakovitsj’ leven nooit worden uitgegeven: dat gebeurde pas een paar jaar na zijn dood.

Kleurenspel

Nadat Messiaens vader aan het eind van de Eerste Wereldoorlog terugkeerde uit militaire dienst verhuisde het gezin naar Parijs om de jonge Olivier te laten studeren aan het conservatorium. In hun nieuwe woonplaats bezochten ze alle bezienswaardigheden, waaronder de Sainte-Chapelle, een middeleeuwse kerk waar meer dan duizend gebrandschilderde ramen de ruimte in een caleidoscopisch kleurenspel veranderen. Messiaen vond de ramen ‘een van de meest bijzondere scheppingen van de mens’. Vooral het beroemde ronde raam met afbeeldingen

van de Apocalyps moet indruk gemaakt hebben. Zowel het verhaal als de kleuren –Messiaen had de gave om kleuren te zien bij muziek – zouden later een belangrijke rol in zijn leven spelen.

Twintig jaar later werd Messiaen zelf onder de wapenen geroepen. Na een periode van zwaar werk mocht hij concerten organiseren voor de troepen in Verdun. Daar leerde hij cellist Étienne Pasquier en de Joodse klarinettist Henri Akoka kennen. Als groot liefhebber en kenner van vogelzang haalde Messiaen Akoka een keer over om om vier uur ’s ochtends op te staan en naar de vogels te luisteren. Die ervaring resulteerde in ‘Abîme des oiseaux’ (‘Afgrond van de vogels’) voor klarinet solo, dat later het derde deel van het Quatuor pour la fin des temps zou worden. Niet veel later werden de drie musici een wandeling in het bos echter gearresteerd door de nazi’s. Ze moesten negentig kilometer marcheren naar een veld in de buurt van Nancy. Akoka had zijn klarinet bij zich en studeerde op de lastige noten van Messiaens compositie, terwijl Pasquier bij gebrek aan muziekstandaard het papier hooghield. Na drie weken werden de mannen in veewagons naar krijgsgevangenenkamp Görlitz in Silezië gestuurd, een reis van vier dagen zonder eten of drinken. Daar ontmoette het drietal violist Jean le Boulaire.

Hommage aan een engel

In Görlitz las Messiaen het Bijbelboek Openbaringen, waarin de Engel van de Apocalyps, met een regenboog rond zijn hoofd, het einde der tijden aankondigt. Het einde van de tijd had voor Messiaen een bijzondere betekenis; voor hem was het letterlijk het ontbreken van tijdsbesef. Al langer was hij geïnteresseerd in andere muziekculturen waarin ritmes zich niets aantrekken van maatsoorten, net als bij de vogels. Een kampbewaker regelde papier, een

potlood en een ‘rustig plekje’ in de latrines om te componeren. In die erbarmelijke omstandigheden ontstonden de overige delen van het Quatuor. Het eerste deel, ‘Liturgie de cristal’ (‘Kristallen liturgie’) begint met een gesprek tussen merel (klarinet) en nachtegaal (viool) bij het ochtendgloren. Op de achtergrond klinken piano en cello – met flageoletten, fluittonen die ontstaan door de snaar niet in te drukken maar alleen licht aan te raken – als een harmonieuze nevel. Het zevende deel, ‘Wirwar van regenbogen, voor de engel die het einde der tijden aankondigt’, eindigt in een totale chaos, de cello speelt met het hout van de strijkstok op de snaren en lijkt een bomalarm te imiteren. Op 15 januari 1941 ging het Quatuor in première in het krijgsgevangenenkamp. Nooit werd er zo intens naar muziek geluisterd. De kampbewaker wist uiteindelijk drie van de vier musici vrij te krijgen, maar Akoka moest zichzelf zien te redden. Met zijn klarinet sprong hij uit een rijdende trein. Hij vluchtte naar Marseille, waar hij onder een schuilnaam de oorlog overleefde.

Messiaen haalde Akoka over om om vier uur ’s ochtends op te staan en naar de vogels te luisteren

In de Laurenskerk keerden na de oorlog langzaam veelkleurige ramen terug, bronnen van verwondering, bezinning en inspiratie. In het kunstwerk van Janneke Viegers is een zwarte, naar beneden wijzende figuur te zien, die vaak wordt geïnterpreteerd als een engel. De figuur verwijst echter naar het allegorische beeld van de Goedheid op het raadhuis van Dresden, dat net als de toren van de Laurenskerk een bombardement doorstond.

Carine Alders

Marieke Blankestijn • viool

Geboren: Den Haag

Studie: eerste vioollessen bij John Poth;

Sweelinck Conservatorium Amsterdam bij Herman Krebbers, Mozarteum Salzburg bij Sandor Vegh

Prijzen: Winnaar Edith Stein Concours (1974 en 1976), tweede prijs Nationaal Vioolconcours Oskar Back (1981), winnaar Mozart-concours Salzburg (1985)

Staat van dienst: aanvoerder Gaudier

Ensemble, medeoprichter en (plaatsvervangend) concertmeester Chamber Orchestra of Europe, concertmeester London Mozart Players en Rotterdams Philharmonisch Orkest (sinds 2012)

Discografie: Bach Brandenburgse concerten, Vivaldi Vier jaargetijden, Haydn Sinfonia concertante (met Stephen Isserlis, cello), Bach en Vivaldi dubbelconcerten (met Douglas Boyd, hobo) op labels als Deutsche Grammophon, Hyperion en Teldec

Bij het Rotterdams Philharmonisch: sinds 2012

Emanuele Silvestri • cello

Geboren: Milaan, Italië

Studie: Eerste cellolessen van zijn grootvader, op driejarige leeftijd; conservatorium van Milaan, muziekacademie van Bazel

Prijzen: Tweede prijs Internationaal

Celloconcours Stuttgart (1996), Basel Orchester Gesellschaft-prijs voor kamermuziek (1997), Orpheus Konzert Zürich prijs voor beste kamermuziekensemble (1998-99)

Kamermuziek: Quartetto d’archi del Teatro La Fenice di Venezia, Israel String Quartet, Sestetto Leonardo, Serenata Trio; optredens met Salvatore Accardo, Leonidas Kavakos, Misha Maisky, Maria João Pires, Gil Shaham, Lahav Shani, Yuja Wang, Pinchas Zukerman

Als solist: Orchestra del Gran Teatro La Fenice di Venezia, Teatro alla Scala di Milano, Pomeriggi Musicali di Milano

Bij het Rotterdams Philharmonisch: sinds 2021

Julien Hervé • klarinet

Geboren: Aubergenville, Frankrijk

Studie: Parijs, Conservatoire National Supérieur de Musique bij Pascal Moraguès, Paul Meyer, Alain Damiens, Jean François Verdier en Jean-Noël Crocq

Prijzen: Eerste prijs Krakau Internationaal kamermuziek-concours, Adami Classical Music

Revelation 2005

Kamermuziek: klarinettist van Het Collectief en Ensemble Calliopée; oprichter ensemle

Capriccioso en Rotterdam Chamber Music Society, artistiek leider Festival International de Musique de Chambre de Thèze

Als solist: Rotterdams Philharmonisch Orkest, Les Siècles, Orchestre de Chambre de France, Orchestre de Picardie, Praag Filharmonisch Orkest

Discografie: Mozart Klarinetconcert, amermuziek van Bartók, Brahms, Mozart, Schumann, Stravinsky

Instrument: Buffet Crampon

Bij het Rotterdams Philharmonisch: sinds 2008

Hannes Minnaar • piano

Geboren: Goes

Studie: Conservatorium van Amsterdam: piano bij Jan Wijn, orgel bij Jacques van Ootmerssen; lessen bij Alfred Brendel, Menahem Pressler en Ferenc Rados

Prijzen: Tweede Prijs Internationale Concours van Genève (2008), Edison Klassiek Debuutprijs (2012), Nederlandse Muziekprijs (2016)

Doorbraak: 2010, Derde Prijs op de Koningin Elisabethwedstrijd, Brussel

Daarna: solo-optredens met alle grote Nederlandse orkesten, solorecitals in Concertgebouw Amsterdam (Serie Meesterpianisten), Asciano, Gent, Hong Kong, Kaohsiung, Nottingham, Taipei; cd-opnames van Bach tot Zuidam bij Challenge Classics

Kamermuziek: Van Baerle Trio, opgericht in 2004, samen met Maria Milstein (viool) en Gideon den Herder (cello)

Bij het Rotterdams Philharmonisch: sinds 2015

Agenda

vr 15 mei 2026 • 20.15 uur

dirigent Jukka-Pekka Saraste

Van Dun L’appel du vide (wereldpremière)

Bruckner Vijfde symfonie

Music for Breakfast 5

zo 17 mei 2026 • 10.30 uur

Dudok aan de Maas musici en programma zie rpho.nl

do 21 mei 2026 • 20.15 uur vr 22 mei 2026 • 20.15 uur

dirigent Lahav Shani

piano Daniil Trifonov Schönberg Verklärte Nacht Brahms Tweede pianoconcert

Lahav and Friends do 28 mei 2026 • 20.15 uur

sopraan Chen Reiss

piano Lahav Shani musici van het Rotterdams Philharmonisch

Mozart Kwintet voor piano en blazers

Mahler Drie Rückert-liederen

Schubert Forellenkwintet

Lahavs afscheid

vr 29 mei 2026 • 20.15 uur zo 31 mei 2026 • 14.15 uur

dirigent en piano Lahav Shani

sopraan Chen Reiss

Mozart Concertaria ‘Ch’io mi scordi di te?’

Zedginidze Symfonisch gedicht (wereldpremière)

Wagenaar Ouverture Cyrano de Bergerac Mahler Vierde symfonie