Concerttoelichting
Enigma-Variaties zo 13 september 2026 • 14.15 uur
PROGRAMMA dirigent Oscar Jockel John Williams 1932 Close Encounters of the Third Kind: Excerpts (1977) John Williams E.T. the Extra-Terrestrial: Suite (1982) John Williams Raiders of the Lost Ark: Raiders March (1981) John Williams Schindler’s List: Theme (1993) vioolsolo: Vlad Stanculeasa John Williams Harry Potter and the Philosopher’s Stone: Hedwig’s Theme (2001) John Williams The Star Wars Saga • Return of the Jedi: Luke and Leia (1983) • Star Wars: Main Title (1977) pauze Edward Elgar 1857-1934 Enigma-variaties, op. 36 (1898-99) • Thema ‘Enigma’ - Andante • Variatie I ‘C.A.E.’ - L’istesso tempo • Variatie II ‘H.D.S-P.’ - Allegro • Variatie III ‘R.B.T.’ - Allegretto • Variatie IV ‘W.M.B.’ - Allegro di molto • Variatie V ‘R.P.A.’ - Moderato • Variatie VI ‘Ysobel’ - Andantino • Variatie VII ‘Troyte’ - Presto • Variatie VIII ‘W.N.’ - Allegretto • Variatie IX ‘Nimrod’ - Adagio • Variatie X ‘Dorabella’ - Intermezzo: Allegretto • Variatie XI ‘G.R.S.’ - Allegro di molto • Variatie XII ‘B.G.N.’ - Andante • Variatie XIII ‘* * *’ - Romanza: Moderato • Variatie XIV ‘E.D.U.’ - Finale: Allegro Presto einde concert ca. 16.15 uur
Star Wars. Illustratie (1977) van Tom William Chantrell voor de filmposter
Edward Elgar. Portretfoto (ca. 1903) door Charles Frederick Grindrod. Coll. National Portrait Gallery, geschonken door Arthur Troyte Griffith (geportretteerd als ‘Troyte’ in de Enigma-variaties)
Karaktertekeningen Met vijf muzieknoten wist John Williams aardbewoners met aliens te laten communiceren; om de dreiging van een haai op te roepen, had hij zelfs aan twee noten genoeg. De kunst van het variëren op iconische thema’s keek hij af van de romantische meestercomponisten – met Elgar als groot voorbeeld.
Hoewel de componist John Williams al in 1974 diepe indruk had gemaakt met de muziek voor de rampenfilm The Towering Inferno, betekende Jaws, en de koppeling met regisseur Steven Spielberg, in 1975 zijn grote doorbraak. Het leverde Williams een Oscar op voor de beste filmscore en het bezegelde een relatie met Spielberg die een jaar eerder was begonnen met de verder weinig bekende film The Sugarland Express. De twee zetten hun samenwerking voor met een serie films die niet alleen qua beeld, maar ook en vooral qua muziek tot het collectieve geheugen zijn gaan behoren: Close Encounters of the Third Kind (1977), E.T. the Extra-Terrestrial (1982), de eerste vier Indiana Jones-films (1981-2008), Jurassic Park 1 en 2 (1993 en 1997) en natuurlijk het zielsnijdende Schindler’s List (1993).
Iconisch
Met de muziek voor Disclosure Day (2026) als meest recente in de reeks schreef Williams tot nu toe al dertig filmscores voor Spielberg, waarvan er twintig werden genomineerd voor een Oscar. Indirect had Spielberg ook de hand in wat misschien wel Williams’ allergrootste succes werd: zijn samenwerking
met regisseur George Lucas. Lucas was in 1977 al een eind gevorderd met het filmen van Star Wars, de eerste film in wat een negendelige reeks zou worden, toen hij nog steeds geen componist had gevonden. Op aanraden van zijn goede vriend Spielberg klopte hij aan bij Williams. Lucas liet hem een montage van de film zien met muziek van componisten als Bach, Beethoven en Tsjaikovski eronder en sprak de woorden: ‘Ik wil dit, maar dan beter.’
Lucas liet een montage zien met muziek van Beethoven en Tsjaikovski eronder en zei: ‘Ik wil dit, maar dan beter’ Williams ging de uitdaging aan en de rest is geschiedenis: zijn muziek voor Star Wars wordt wel beschouwd als het begin van de moderne Amerikaanse filmmuziek. De naam John Williams was al welhaast een garantie voor succes toen hij in 2000 werd benaderd voor de muziek bij de Harry Potterfilms. Williams zou de muziek bijdragen aan de eerste drie titels van wat uiteindelijk
een achtdelige serie zou worden. Hedwig’s Theme, dat hij schreef voor de eerste Harry Potterfilm The Philosopher’s Stone, groeide uit tot dé herkenningsmelodie van de hele serie en zou in alle volgende films terugkeren als ‘main theme’. De melodie bleek net zo iconisch als de twee noten van Jaws, het signaalthema uit Close Encounters en de hoofdthema’s van Star Wars en Schindler’s List.
Leidmotieven
Je zou haast denken dat Williams zelf lang geleden al de hand wist te leggen op die Philosopher’s Stone – de Steen der Wijzen, waarmee je volgens de legendes onedele metalen in goud kunt veranderen. Alles wat hij aanraakt, krijgt een magische glans. Het lijkt tovenarij, maar welbeschouwd is het geheim van Williams heel simpel. Wat Amerikanen het begin van de moderne filmmuziek noemen, is in wezen de herleving van het componeren met leidmotieven: het optrekken van een klinkend universum op basis van een handvol van symboliek doordrenkte thema’s. Halverwege de negentiende eeuw had Richard Wagner daar al de basis voor gelegd in zijn operacyclus Der Ring des Nibelungen. Componisten als Erich Wolfgang Korngold hadden Wagners erfenis naar Hollywood gebracht. Maar wie op zoek gaat naar John Williams’ inspiratiebronnen, kan ook zeker niet om Edward Elgar heen: zijn Enigmavariaties zijn een schoolvoorbeeld van muzikale karaktertekening. Eigenlijk ontstonden de Enigma-variaties als een improvisatie. Elgar was op een avond in oktober 1898 vermoeid thuisgekomen na een lange dag lesgeven. Zoals wel vaker kwam hij achter de piano tot rust door gedachteloos te spelen wat er in hem opkwam. Bij een van de melodieën die er zo uit zijn vingers vloeiden, veerde zijn vrouw Alice op. ‘Het is niets’, antwoordde Elgar op haar vraag wat hij zojuist gespeeld had. ‘Maar misschien kan het nog
wel iets worden.’ Die intuïtie bleek te kloppen: Elgar modelleerde zijn inval tot een thema waarop hij veertien variaties componeerde. Het werk zou zijn internationale doorbraak als componist betekenen.
Portrettengalerij
Elgars Enigma-variaties zijn een muzikale portrettengalerij: in elk van de variaties is een van zijn vrienden of kennissen te herkennen. De geportretteerden werden in de partituur alleen met hun initialen of hun bijnaam aangeduid, zodat de eerste luisteraars er een aardige puzzel aan hadden: wie was wie? Omdat veel van de variaties eigenschappen van de geportretteerden uitbeelden, zoals het stotteren van goede vriendin Dora Penny in Variatie X ‘Dorabella’, waren de meeste oplossingen snel gevonden. Maar de laatste variatie vóór de finale, aangegeven met ‘***’, is nog steeds een bron van speculatie. Een heel wat moeilijker raadsel dan de veertien variaties bleek het thema zelf, dat Elgar de ondertitel ‘Enigma’ meegaf. De componist gaf geheimzinnig te kennen dat je dit thema kon beluisteren als de tweede stem bij een heel bekende melodie, die niet gespeeld wordt – en liet het vervolgens aan het publiek over om uit te vinden wat die ‘ongehoorde’ melodie dan wel zou zijn. Talloze puzzelaars hebben zich er sindsdien in vastgebeten en velen menen de code te hebben gekraakt. De lijst met suggesties – van Auld Lang Syne tot Pergolesi’s Stabat Mater – groeit nog steeds, een definitief antwoord zal misschien wel nooit worden gevonden. Het maakt uiteindelijk ook niet uit. De Enigma-variaties klinken ook zonder oplossing als een meeslepende familiefilm waarin de vrouw van Elgar (Variatie I), Elgar zelf (Finale) en vele vrienden en bekenden langskomen en zich even voorstellen. Paul Janssen
Foto: Simon Pauly
Vorige uitvoeringen door ons orkest: Williams Close Encounters of the Third Kind: eerste uitvoering Williams E.T. the Extra-Terrestrial: jan 1999, dirigent Hans Leenders Williams Raiders of the Lost Ark: jan 1999, dirigent Hans Leenders Williams Schindler’s List: jan + mrt 2005, viool Kees Hülsmann, dirigent Wayne Marshall Williams Harry Potter and the Sorcerer’s Stone: nov 2025, dirigent Justin Freer Williams Star Wars (Luke and Leia): nov 1995, dirigent Barry Wordsworth Williams Star Wars (Main Theme): sep 2023, dirigent Tarmo Peltokoski Elgar Enigma-Variaties: nov 2022, dirigent Adam Hickox Inleiding Een uur voor aanvang van het concert geeft Patrick van Deurzen een inleiding op het programma, toegang € 7,50. Kaartjes zijn aan de zaal te verkrijgen tegen pinbetaling. Voor Vrienden is de inleiding gratis. Cover: Foto Tibor Pinter (Unsplash)
Oscar Jockel • dirigent Geboren: Regensburg, Duitsland Studie: eerste muzikale vorming als lid van de Regensburger Domspatzen; studie directie, compositie en musicologie in Salzburg, Graz en Parijs; Järvi Conducting Academy; Conducting Seminar Fellowship met Boston Symphony Orchestra en Andriss Nelsons Prijzen: Laureaat van het dirigentenconcours van de Philharmonie Berlin (2021), Herbert von Karajan Award 2023 van het Salzburg Easter Festival Gastdirecties: Sächsische Staatskapelle Dresden, Münchner Philharmoniker, Deutsches SymphonieOrchester Berlin, Bamberger Symphoniker, Camerata Salzburg, ORF Radiosymfonieorkest Wenen, Copenhagen Philharmonic Orchestra, Beethoven Orchester Bonn, Bremer Philharmoniker, Gürzenich Orchester Keulen, Tonkünstler Orchester Wenen Als componist: opdrachten van Berliner Philharmoniker, Concertgebouw Amsterdam, Musikverein Wenen, Gewandhaus Leipzig, Quatuor Diotima Debuut Rotterdams Philharmonisch: 2026
Agenda Vr 18 september 2026 • 20.15 uur dirigent Bar Avni cello Sheku Kanneh-Mason Bizet Carmen: Les Toréadors Boulanger D’un matin du printemps Saint-Saëns Eerste celloconcert Milhaud Le bœuf sur le toit Bonis Ophélie en Salomé Ravel Boléro
Orkestleden
Rosalinde Kluck Alberto Sánchez García León van den Berg Olfje van der Klein Klarinet/ Jan Navarro basklarinet Vaste gastdirigent Jutta Demuynck Romke-Jan Wijmenga Tarmo Peltokoski Cello Fagot Eerste viool Emanuele Silvestri Pieter Nuytten Marieke Blankestijn, Gustaw Bafeltowski Lola Descours concertmeester Joanna Pachucka Marianne Prommel Vlad Stanculeasa, Daniel Petrovitsch Vr 25 september 2026 • 20.15 uur concertmeester Mario Rio Fagot/contrafagot Zo 27 september 2026 • 14.15 uur Quirine Scheffers Eelco Beinema Elias Agsteribbe dirigent Lahav Shani Saskia Otto Carla Schrijner sopraan Aleksandra Kurzak Maria Dingjan Pepijn Meeuws Hoorn mezzosopraan Annalisa Stroppa David Fernández Alonso Marie-José Schrijner Yi-Ting Fang tenor Dmytro Popov Felipe Freitas Noëmi Bodden Killian White bas Georg Zeppenfeld Wendy Leliveld Petra Visser Paul Stavridis Richard Speetjens Sophia Torrenga koor Laurens Symfonisch Laurens Otto Hadewijch Hofland Contrabas Verdi Messa da Requiem Pierre Buizer Annerien Stuker Matthew Midgley Alexandra van Beveren Ying Lai Green Do 1 oktober 2026 • 20.15 uur Trompet Marie Duquesnoy Jonathan Focquaert Vr 2 oktober 2026 • 20.15 uur Alex Elia Sarah Decamps Arjen Leendertz dirigent Philipp von Steinaecker Adrián Martínez Ricardo Neto viool Bomsori Kim Tweede viool Javier Clemen Martínez Simon Wierenga Webern Symfonie Giovanni Giardinella Charlotte Potgieter Mario Fernández Beethoven Vioolconcert Laurens van Vliet Beethoven Zesde symfonie Trombone Elina Staphorsius Fluit ‘Pastorale’ Pierre Volders Jun Yi Dou Juliette Hurel Alexander Verbeek Bob Bruyn Joséphine Olech Scapino Ballet: La mer Remko de Jager Eefje Habraken Manon Gayet Do 8 oktober 2026 • 20.00 uur Maija Reinikainen Vr 9 oktober 2026 • 20.00 uur Bastrombone Babette van den Berg Fluit/piccolo Rommert Groenhof Melanie Broers Beatriz Baião Za 10 oktober 2026 • 20.00 uur Tobias Staub Zo 11 oktober 2026 • 14.30 uur Tuba Robin Veldman Hobo Nieuwe Luxor Theater Rotterdam Martijn van Rijswijk Karel Schoofs dirigent en zang Barbara Hannigan Annija Kolerta Jesús Pinillos Rivera koor Laurens Symfonisch Pauken/slagwerk Altviool Anja van der Maten dans Scapino Ballet Rotterdam Danny van de Wal Anne Huser concept, regie, choreografie Nanine Ronald Ent Roman Spitzer Hobo/althobo Linning Martijn Boom Galahad Samson Ron Tijhuis Debussy La mer Jesús Iberti Rubira José Moura Nunes Debussy Sirenes Kerstin Bonk Klarinet Kyriakides Abyssal (Wereldpremière) Janine Baller Harp Julien Hervé Albane Baron Veronika Lénártová Bruno Bonansea Eredirigent Yannick Nézet-Séguin Lahav Shani