KLEUR | Een speciale uitgave van Zinzia Zorggroep | 2026 | JUBILEUMEDITIE |
125 Hoera ONO
jaar!
Duik in de rijke geschiedenis Bewoner Jan vertelt Met boswachter Paul het landgoed op
VOOR EEN KLEURRIJKE LAATSTE LEVENSFASE
Zinzia Zorggroep / KLEUR
1
In dit nummer... | 2026 | JUBILEUMEDITIE |
03 In gesprek met 04 Algemene geschiedenis 06 Onze reis door de tijd 08 Koninklijke geschiedenis 09 Werken bij Zinzia
4
9
10 Wonen bij Zinzia 12 Fotowand 14 Medische geschiedenis 15 Opening Sanatorium 16 Vrijwilliger bij Zinzia 17 De Tweede Wereldoorlog 18 Flora en Fauna 20 Fotowand
10
16 18
23
22 Historie Historisch Archief 23 Het verhaal achter...
KLEUR is een uitgave van Zinzia Zorggroep en wordt kosteloos verspreid onder leden, relaties, medewerkers, vrijwilligers, cliënten en eerste contactpersonen. Het magazine verschijnt twee keer per jaar. Deze jubileumeditie is een eenmalige uitgave. Voor meer informatie kunt u terecht bij: Zinzia, Kortenburg 4, 6704 AV Wageningen, E-mail: communicatie@zinzia.nl, Telefoon: 088-311 4200
COLOFON COÖRDINATIE / REDACTIE: Zinzia • Teksten tot stand gekomen in samenwerking met Edwin Hallers van het Historisch Archief van Zinzia Zorggroep. • UITGEVER: Romeo Delta Multimedia, www.romeodelta.nl • CONCEPT: Romeo Delta Multimedia, Mariska Leerink FOTOGRAFIE: Monique Matze, Nathan Vink en Zinzia Zorggroep. 2
KLEUR / Zinzia Zorggroep
IN GESPREK MET
Oranje Nassau’s Oord: al 125 jaar een plek van zorg, natuur en ontmoeting.
Oranje Nassau’s Oord (ONO) bestaat op 26 oktober dit jaar 125 jaar. Wat maakt deze plek volgens jullie zo bijzonder? “Oranje Nassau’s Oord is veel meer dan alleen een zorglocatie”, vertellen Hans en Mireille. “Het is een landgoed met een rijke geschiedenis, midden in een prachtige bosrijke omgeving. Al 125 jaar komen hier mensen samen om te wonen, te werken, elkaar te ontmoeten en zorg te ontvangen. Juist die veelzijdigheid maakt deze plek bijzonder.” Tegelijkertijd blijft ONO zich ontwikkelen. “Wat ooit begon als een sanatorium, is uitgegroeid tot een plek waar verschillende vormen van zorg en activiteiten samenkomen. Door de jaren heen is er veel veranderd, maar aandacht voor het welbevinden van bewoners en medewerkers staat nog altijd centraal. Op het landgoed komen zorg, natuur en ontmoeting samen. Wat zien jullie daarvan terug in het dagelijks leven op ONO? “De natuur is hier echt onderdeel van het dagelijks leven. De (buiten)ruimte, het groen en de rust dragen iedere dag bij aan het welbevinden van bewoners en werkplek van medewerkers. Zeker voor mensen met een complexe zorgvraag is dat van grote waarde en niet vanzelfsprekend.” Ook ontmoeting speelt een belangrijke rol. “Op veel plekken op het landgoed komen mensen samen. Denk aan het Warm Welkom, het bos, de terrassen, de tuinen, de dorpspleinen en het verenigingsleven. Daar ontstaan contacten, wordt samen iets ondernomen en voelen mensen zich verbonden met elkaar. Zo is er niet alleen sprake van een woonomgeving, maar ook van een echte woon-, werk- en leefgemeenschap”. Wat hopen jullie dat cliënten, naasten, vrijwilligers en medewerkers voelen wanneer zij over het landgoed lopen? “We hopen dat mensen ervaren dat ONO een prettige plek is om te wonen, werken en ontmoeten. Een plek waar aandacht is voor kwaliteit van leven en welbevinden”.
Hans Somer en Mireille Prins, Raad van Bestuur.
Volgens Hans en Mireille doet de omgeving ertoe. “De natuur, de tuinen, de contacten en de gebouwen dragen allemaal bij aan hoe mensen zich voelen. Uiteindelijk gun je bewoners een fijne woonomgeving waarin zij zichzelf kunnen zijn. Maar dat geldt net zo goed voor naasten, vrijwilligers en medewerkers. Als mensen zich prettig voelen, ontstaat er ruimte voor verbinding, aandacht en ontmoeting”. In deze editie blikken we terug op 125 jaar ONO. Wat kunnen we volgens jullie meenemen uit het verleden naar de toekomst? “Allereerst dat we trots mogen zijn op wat eerdere generaties hebben opgebouwd. Tegelijkertijd laat 125 jaar geschiedenis zien dat niets vanzelfsprekend is. Om ONO te behouden als de bijzondere plek die het vandaag is, moeten we blijven investeren in wat we hebben. ONO heeft in al die jaren veel veranderingen en uitdagingen doorgemaakt, maar is zich steeds positief blijven ontwikkelen.” Voor Hans en Mireille zit daar een belangrijke les in. “Koester wat waardevol is, maar blijf ook vooruitkijken. Dat geldt voor het landgoed, voor onze bewoners en medewerkers, de gebouwen én voor alles wat deze plek bijzonder maakt. We hebben de gezamenlijke verantwoordelijkheid om deze plek goed door te geven aan volgende generaties, zodat ONO ook in de toekomst een plek blijft waar zorg, welzijn, natuur en ontmoeting samenkomen”.
Zinzia Zorggroep / KLEUR
3
ALGEMENE GESCHIEDENIS
EEUWEN GESCHIEDENIS OP ÉÉN LANDGOED Wie vandaag over het terrein van Oranje Nassau’s Oord (ONO) wandelt, loopt door een stukje geschiedenis. Achter de bomen, paden en gebouwen schuilt een bijzonder verhaal. Een verhaal van een kasteel, een koninklijk landgoed, een sanatorium en uiteindelijk een verpleeghuis. Van kasteel naar koninklijk landgoed De geschiedenis van ONO begint rond 1325. In het Renkums beekdal werd toen kasteel Grunsfoort gebouwd, waar de hertogen van Gelre woonden. Het kasteel verdween later, maar in het beekdal zijn nog altijd sporen van deze tijd terug te vinden.
het om te jagen en te vissen. Ook koningin Emma verbleef er graag. Het landgoed kreeg een nieuwe naam: Koninklijk Particulier Domein Oranje Nassau’s Oord. Huize Kortenburg werd verbouwd tot een paleis met een extra verdieping. Rondom kwamen tuinen, visvijvers, volières, een waterval en een park. Ook werden een koetshuis met stallen en een ijskelder gebouwd. Die ijskelder bestaat nog steeds. Op het landgoed werkte een grote hofhouding en marechaussees hielden toezicht op het terrein.
Kasteel Grunsfoort in 1636.
Eeuwen later veranderde het gebied opnieuw. Op de plek waar nu De Hofjes staan, werd begin negentiende eeuw Huize Kortenburg gebouwd. Vanaf 1853 woonde hier Reinhard Crommelin, advocaat in Amsterdam en gemeenteraadslid in Wageningen. Hij liet het huis verbouwen tot een indrukwekkende villa met dertig kamers. In 1871 kwam het landgoed in handen van Godert Willem Graaf van Rechteren van Appeltern. Hij organiseerde er jachtpartijen waar ook koning Willem III graag kwam. De koning was zo onder de indruk van het gebied dat hij het landgoed tien jaar later kocht. Een koninklijk hoofdstuk Met de komst van Willem III begon een nieuwe periode voor het landgoed. De koning gebruikte 4
KLEUR / Zinzia Zorggroep
Vanaf 1881 bewaakte de marechaussee het landgoed, nadat het koninklijk bezit was geworden.
Na het overlijden van Willem III in 1890 werd Wilhelmina koningin. Omdat zij pas tien jaar oud was, nam haar moeder Emma tijdelijk haar taken over. Toen Wilhelmina in 1898 officieel koningin werd, kreeg Emma bij haar afscheid een nationaal geschenk van 300.000 gulden. Zij gebruikte dit bedrag voor de bouw van een sanatorium op het landgoed, een rust- en verzorgingsoord voor mensen met tuberculose. Emma wist hoe ingrijpend de ziekte was: zij had er zelf een zusje aan verloren.
De Tweede Wereldoorlog laat sporen na In mei 1940 kreeg de boswachter opdracht bomen te kappen om de komst van Duitse troepen te vertragen. Nederlandse militairen richtten gevechtsstellingen in aan de rand van het bos.
Een patiënt met tuberculose tijdens een kuur. Op de achtergrond staan de lighallen van het sanatorium.
Een plek voor herstel Aan het paleis werd een vleugel met lighallen gebouwd. De plek was bewust gekozen. Men geloofde dat rust, frisse lucht en natuur hielpen bij het herstel. Het gebouw kreeg een halfronde vorm en werd op het zuiden gericht, zodat de patiënten optimaal van het zonlicht konden profiteren en er geen tocht in de gangen ontstond. Op 26 oktober 1901 opende koningin Wilhelmina ONO officieel als sanatorium voor mensen met tuberculose. De gedenksteen van deze opening hangt nog steeds in de entree van ONO. Omdat er nog geen medicijn bestond, draaide de behandeling om rust, gezonde voeding en veel tijd buiten. Patiënten lagen in de lighallen en maakten wandelingen door het bos. De eerste directeur was arts dr. Donath, die op het terrein woonde.
Patiënten en medewerkers werden tijdelijk naar Bergen aan Zee gebracht. Twee weken later keerden zij terug. Tijdens de oorlog werd chirurg Jan Boes, die werkte bij ONO en het ziekenhuis in Wageningen, door de SS vermoord. Dat maakte veel indruk op patiënten en medewerkers. Na de Airborne-landingen in september 1944 kwam ONO opnieuw in de frontlinie te liggen. Op bevel van de SS moest iedereen het terrein verlaten. Toen patiënten en medewerkers later terugkeerden, bleek veel beschadigd. Het sanatorium kon worden hersteld, maar het paleis was verloren gegaan. Van sanatorium naar verpleeghuis Na de oorlog werden achter ONO Zweedse barakken geplaatst om extra patiënten op te vangen. Onder hen waren veel mensen met tuberculose uit Nederlands-Indië. Zij waren gevlucht voor de onafhankelijkheidsstrijd. In dezelfde periode kwam er een medicijn tegen tuberculose. Daardoor herstelden patiënten sneller en daalde het aantal opnames. Vanaf 1957 ging ONO zich daarom richten op andere groepen mensen. Eerst waren dat mensen met astma. Later kwamen daar ouderen binnen de psychiatrie en psychogeriatrie bij. In de jaren vijftig kreeg ONO van de Koninklijke Nederlandse Jagers Vereniging het hertenkamp cadeau. Dit is nog steeds een geliefde plek op het terrein, waar veel mensen van genieten.
Woning van de geneesheer-directeur (De Villa) in 1899.
ONO was in die tijd zelfvoorzienend. Er waren keukens, een wasserij, een naaikamer, een watertoren, een machinekamer voor verwarming en elektriciteit, woningen voor medewerkers en groentetuinen. De opbrengst van het bos kwam ten goede aan de zorg. Later kwamen daar een kapel, operatiekamer en zusterhuis bij.
Vanaf 1987 richtte ONO zich volledig op verpleeghuiszorg. Na de fusie met De Hemelse Berg uit Oosterbeek werden De Hofjes gebouwd op de plek waar vroeger het paleis stond. In 2009 werd ONO onderdeel van Zinzia Zorggroep. Zo veranderde ONO steeds mee met de tijd. Al 125 jaar staat zorg voor mensen hier centraal. Een bijzonder verhaal dat ook vandaag nog verder gaat.
Zinzia Zorggroep / KLEUR
5
Onze reis door de tijd 1372-1780 Kasteel Grunsfoort
1780-1853
1853
In het beekdal naast het huidige ONO ligt kasteel Grunsfoort.
Huize Cortenbergh
Landhuis De Kortenburg
Huize Cortenbergh staat op de plek van het huidige ONO.
Landhuis De Kortenburg wordt gebouwd op de plek van De Hofjes.
3000-2000 voor Christus Grafheuvels Grafheuvels vormen de oudste sporen van menselijke aanwezigheid op het landgoed.
1930 De leeuwen De leeuwen worden geplaatst.
1930 Kapel Bouw van een kapel op het landgoed.
61
KLEUR / Zinzia Zorggroep
Nieuw begin een plek voor zorg
26 oktober 1901
1881
Opening
Koninklijk Particulier Domein Oranje Nassau’s Oord
tbc-sanatorium Koningin Wilhelmina opent het sanatorium.
Koning Willem III koopt De Kortenburg en verandert het in een koninklijk paleis.
1936 Zusterhuis Bouw van het zusterhuis aan het beekdal.
1940 Operatiekamer ONO krijgt een eigen operatiekamer.
1945
1940-1945 Tweede Wereldoorlog
Verwoestingen
Het landgoed krijgt te maken met gevechten, evacuaties, neergestorte vliegtuigen en de moord op dokter Boes.
Het paleis is onherstelbaar verwoest, het sanatorium wordt herbouwd.
1946 Zweedse barakken Om de toestroom van tbc-patiënten na de oorlog op te vangen.
1959 Koningin Emmakliniek voor astmapatiënten Nu tbc vrijwel verdwenen is, richt ONO zich op andere longziekten.
1975
1955 Hertenkamp De Koninklijke Nederlandse Jagers Vereniging schenkt ONO een hertenkamp.
Keuken- en therapiegebouw Een nieuw keuken- en therapiegebouw wordt in gebruik genomen.
1987 Verpleeghuiszorg Vanaf dit jaar richt ONO zich volledig op verpleeghuiszorg.
2003 Een nieuw paleis: De Hofjes
125 JAAR zorg met aandacht
De Hofjes worden gebouwd op de plek van het voormalige koninklijke paleis.
2019 Nieuwbouw ONO wordt uitgebreid met grootschalige, duurzame nieuwbouw.
2009 Zinzia ONO wordt onderdeel van Zinzia Zorggroep. Zinzia Zorggroep / KLEUR
7 2
KONINKLIJKE GESCHIEDENIS
EEN KONINKLIJKE ERFENIS Nadat Koning Willem III in 1881 landgoed Oranje Nassau’s Oord (ONO) kocht, kreeg het officieel de status van koninklijk paleis. Het was een levendige plek, met een grote hofhouding, veel personeel en marechaussees te paard die over het terrein patrouilleerden. Op het dak wapperde de Koninklijke Standaard wanneer de koning of koningin aanwezig was. Willem III bracht er graag tijd door. Hij jaagde op het landgoed en viste in de Rijn. Koningin Emma bezocht regelmatig de kerk in Wageningen, waar zij haar eigen zitplaats had: de ‘Emma-bank’. Koninklijk verleden blijft aanwezig Tot op de dag van vandaag is het koninklijke verleden aanwezig. Zonder Emma zou hier waarschijnlijk geen zorginstelling hebben gestaan. Het was immers op haar initiatief dat het sanatorium werd gebouwd dat de basis vormde voor het huidige ONO. Het hoofdgebouw heeft nog steeds de vorm die zij voor ogen had.
Een verdieping hoger vind je in de kussenkast een deel van het servies van Willem III en Emma. Ook dit servies is voorzien van het koninklijke monogram. Na hun vertrek bleef het servies achter en werd het gebruikt in de eerste klasse van het sanatorium in het voormalige paleis. Verder zijn ook de gepersonaliseerde bijbels en het liedboek van het koninklijk paar bewaard gebleven. Deze zijn te zien in de vitrine naast de stilteruimte. Bij de kapel hangen bovendien twee grote, originele olieverfschilderijen van Willem III en Emma.
Ook in de collectie van het Historisch Archief zijn talrijke sporen uit de koninklijke periode bewaard gebleven. Want toen de koninklijke familie en de hofhouding vertrokken en ONO werd ingericht als sanatorium, bleef er veel achter. Die voorwerpen en documenten geven ons een bijzonder inkijkje in het verleden. Tastbare herinneringen Op verschillende plekken zie je nog tastbare herinneringen aan Willem III en Emma. In de vitrine bij het Serviceplein liggen bijvoorbeeld twee houtschaven van Willem III. Houtbewerking was een van zijn hobby’s. Op de schaven is nog steeds zijn persoonlijke monogram met kroon zichtbaar. Ook de fraaie spinnekoptafel naast het Serviceplein draagt dit koninklijke merkteken.
De koninklijke soepterrine.
Koninkijle soepterrine en doopvont Een bijzonder sierlijk voorwerp is de koninklijke soepterrine met de inscriptie ‘KH’ (Koninklijk Huis). Deze terrine is in het verleden gebruikt als doopvont tijdens een doopdienst in de kapel en heeft ook recent nog die functie vervuld. Een unieke verbinding tussen verleden en heden. Dankzij de vrijwilligers van het Historisch Archief blijven deze voorwerpen en verhalen bewaard. In wisselende tentoonstellingen brengen zij de rijke geschiedenis van ONO tot leven. Zo blijft de koninklijke erfenis zichtbaar én voelbaar.
De houtschaven van Willem III. 8
KLEUR / Zinzia Zorggroep
BERTE OVER 37 JAAR ZINZIA Van gedeelde kamers naar een bruisend landgoed Al bijna 37 jaar werkt Berte Stunnenberg bij Zinzia. Tegenwoordig is zij Medewerker Welzijn op Oranje Nassau’s Oord (ONO), maar haar loopbaan begon op haar 23e bij De Hemelse Berg in Oosterbeek. Op haar brommertje reed ze ‘s ochtends naar Oosterbeek en ‘s middags naar De Pauwenhof in Wageningen. “Na een paar maanden ging ik vast in dienst bij De Hemelse Berg en ben ik gestopt in Wageningen,” vertelt ze. Zo’n twintig jaar geleden verhuisde De Hemelse Berg naar ONO. Voor Berte voelde dat als een enorme stap vooruit. “De eerste werkdag op ONO herinner ik me nog goed. Alles was nieuw en schoon. Op De Hemelse Berg sliepen bewoners soms met vier of zes personen op een kamer, met alleen een gordijn ertussen. Hier kreeg iedereen een eigen kamer. Dat gaf veel meer privacy en rust voor bewoners.” Een landgoed vol vrijheid Wat Oranje Nassau’s Oord volgens Berte zo bijzonder maakt? Daar hoeft ze niet lang over na te denken. “Van bewoners hoor ik vaak dat ze de vrijheid waarderen. Je kunt naar buiten, de natuur in, mensen ontmoeten in het Warm Welkom of gewoon een wandeling maken over de verharde paden. Het landgoed is prachtig en ook goed toegankelijk voor bewoners met een rolstoel.” Zelf woont Berte in Heelsum en komt ze al jarenlang op het landgoed. Toch blijft ze zich verbazen over de ontwikkelingen die hier plaatsvinden. “De nieuwbouw heeft echt veel veranderd. De gebouwen zijn huiselijker, bewoners hebben meer privacy en er is veel meer ruimte. Vroeger vonden we het heel normaal dat bewoners met z’n zessen op een kamer sliepen. Nu zie ik pas hoeveel verschil die ruimte en privacy maken voor hun welzijn.” Van het Emmaplein naar het Warm Welkom Door de jaren heen heeft Berte verschillende favoriete plekken gehad op het landgoed. Vroeger was dat het Emmaplein. “Daar kwamen de woningen samen en kon iedereen elkaar zien. Dat gaf veel levendigheid en gezelligheid.”
WERKEN BIJ ZINZIA
Tegenwoordig kiest ze zonder twijfel voor het Warm Welkom. “Daar gebeurt het. Mensen uit allerlei woningen en afdelingen komen samen. Je ontmoet elkaar, maakt een praatje en er hangt een gezellige sfeer. Dat vind ik mooi om te zien.” Minder regels, meer eigen regie Als Berte vooruitkijkt naar het 150-jarig bestaan van ONO, hoopt ze vooral dat de mens centraal blijft staan. “Ik hoop dat bewoners hun privacy behouden en dat er nog steeds zorgcollega’s werken met hun hart. Daarnaast hoop ik dat ONO toegankelijk blijft voor iedereen. Dat mensen zonder schroom binnenlopen en dat er minder angst of onbegrip is voor mensen met dementie.” Ook op een ander vlak ziet ze kansen. “Ik hoop dat er over 25 jaar nog minder regels zijn. Mensen wonen hier, dit is hun thuis. Meer eigen regie en zelfredzaamheid zijn belangrijk. Daar zijn we al een heel eind in gekomen ten opzichte van dertig jaar geleden.” Welzijn zit in de kleine én grote momenten De mooiste herinnering aan ONO vindt Berte lastig om te kiezen. Er zijn er simpelweg te veel. Ze denkt aan de pluktuin en Eriks Tuintje, plekken waar bewoners actief kunnen meedoen. Aan de Landgoeddag en de wandelactiviteiten. Maar ook aan een high tea bij de houtkachel in het schuurtje of samen eten tussen de bloemen. “Het bijzondere van dit landgoed is dat er zoveel mogelijkheden zijn. Dat helpt ons als welzijnsmedewerkers, maar vooral de bewoners.” In haar werk draait het uiteindelijk om verbinding. “Zorgmedewerkers zijn vaak bezig met de zorg, maar bewoners zijn vooral bezig met het leven. Een luisterend oor, samen lachen of mensen met dezelfde interesses bij elkaar brengen; dat maakt voor hen veel verschil.” Juist daarom geniet Berte van initiatieven zoals de Stamtafel, verenigingen en de Babbelbox. “Daar ontstaan echte contacten. Dat bewoners elkaar vinden en iets voor elkaar betekenen, dat geeft mij de meeste voldoening.”
Zinzia Zorggroep / KLEUR
9
WONEN BIJ ZINZIA
HET VERHAAL VAN JAN VAN DER SCHAAFF ‘Het leven is nog steeds een feest, maar je moet zelf de slingers ophangen.’ Jan van der Schaaff (89) woont sinds 14 mei 2025 op Oranje Nassau’s Oord (ONO). Hij is geboren in Amsterdam en, zoals hij zelf zegt, een echte Jordanees. Jarenlang woonde hij in Nijmegen, waar hij 32 jaar met veel plezier werkte bij de ABN AMRO Bank. Toen hij meer zorg nodig kreeg, kwam hij terecht op Oranje Nassau’s Oord in Wageningen. De keuze was snel gemaakt. Door de Airborne Wandeltocht kende hij de omgeving al jarenlang. “Ik kwam hier in een warm bad terecht,” vertelt hij. Inmiddels voelt hij zich er helemaal thuis. Vanuit zijn kamer kijkt hij uit over het groene landgoed. Een uitzicht waar hij iedere dag van geniet. “Ik heb het hier goed.” Het landgoed voelt als thuis Het landgoed is voor Jan één van de mooiste kanten van het wonen op ONO. Met een glimlach zegt hij dat hij de mooiste kamer van heel ONO heeft. Vanuit zijn raam kijkt hij uit over het landgoed en de ijsbaan van Renkum. Beneden in de wei ziet hij de schapen en in de verte de Rijksweg. Ook buiten maakt hij graag een wandeling. “Gewoon even naar buiten, genieten van de omgeving.” Voor Jan maken het groen, de rust en de mensen om hem heen iedere dag weer bijzonder. “Het voelt hier echt als thuis.”
Vanuit zijn kamer en balkon kijkt Jan uit over het landgoed. Een uitzicht waar hij iedere dag van geniet.
10
KLEUR / Zinzia Zorggroep
Altijd bezig, altijd betrokken Stilzitten past niet bij Jan. Ook nu niet. Hij helpt waar hij kan. Zo ruimt hij regelmatig de vaatwasser uit of springt hij bij als dat nodig is. “Wie goed doet, goed ontmoet,” zegt Jan. Die betrokkenheid loopt als een rode draad door zijn leven. Tijdens zijn loopbaan zat hij tien jaar in de ondernemingsraad en werkte hij 32 jaar met veel plezier bij de ABN AMRO Bank. In de laatste jaren beheerde hij daar een kunstwand waarop iedere maand werk van een andere amateurkunstenaar werd tentoongesteld. Jan hielp de kunstenaars met
WONEN BIJ ZINZIA
de verkoop van hun schilderijen. Als dank voor zijn inzet mocht hij na iedere tentoonstelling een schilderij uitkiezen. Zo bouwde hij in de loop der jaren een mooie verzameling schilderijen op. Creativiteit en muziek geven energie Ook op ONO blijft Jan creatief. Hij maakt naamkaartjes in kalligrafie, schildert op zijde en werkt aan een 3D-puzzel van Toetanchamon, die straks een plek krijgt in de vitrinekast. Daarnaast is muziek een grote passie. Tijdens de zangmomenten pakt hij graag de microfoon. “Als ik kan zingen, is mijn dag goed.” Liedjes als Morning Has Broken en Can’t Help Falling in Love zingt hij uit volle borst mee. Muziek, creativiteit en de gezelligheid met medebewoners geven kleur aan zijn dagen. Genieten van het leven Jan geniet van de mensen om zich heen, van muziek, van zijn creatieve hobby’s én van het landgoed. Zijn levensmotto vat hem misschien wel het beste samen: “Het leven is nog steeds een feest, maar je moet zelf de slingers ophangen.”
Een herinnering aan zijn tijd bij de bank: Jans eigen illustratie van het AMRO-bankgebouw in Nijmegen.
Jan bladert door zijn verzamelboek vol herinneringen, illustraties en bijzondere stukken.
Jans medailles van de Airborne Wandeltocht, die hij jarenlang liep.
Zinzia Zorggroep / KLEUR
11
FOTOWAND
1
3
2
4
6 5
12
KLEUR / Zinzia Zorggroep
FOTOWAND
10
FOTOWAND
7
1. Voor de koninklijke familie werd in het bos een dubbelwandige ijskelder gebouwd. Deze is nog altijd te vinden achter Kind & meer (De Villa), een praktijk voor gezin en opvoeding. 2. Bij de bouw van het sanatorium in 1900 werden ook de personeelswoningen gebouwd. Deze woningen staan er nog steeds.
8
3. De lighallen boden patiënten met
tuberculose rust en frisse lucht tijdens hun herstel.
4. Zusters van Oranje Nassau’s Oord
9
(ONO) poseren voor een foto in het beekdal.
5. De ronde gangen zijn zo gebouwd
dat er geen tocht ontstond. Dat was beter voor mensen met tuberculose.
6. Keukenpersoneel van ONO, begin
twintigste eeuw.
7-8-9. Jonge patiënten met tuberculose. 10. Etenstijd in het voormalige paleis, waar de eersteklas patiënten verbleven.
Zinzia Zorggroep / KLEUR
13
MEDISCHE GESCHIEDENIS
VAN LIGHAL TOT OUDERENZORG: DE MEDISCHE GESCHIEDENIS Oranje Nassau’s Oord (ONO) opende op 26 oktober 1901 de deuren als sanatorium voor tuberculosepatiënten. Dit was het startpunt voor de medische geschiedenis van ONO. De eerste patiënten en faciliteiten Bij de opening beschikte het sanatorium over honderd bedden. In november 1901 werden de eerste 30 eersteklas patiënten opgenomen. Zij betaalden een hoger tarief voor meer privacy en comfort. Ze verbleven in het voormalige paleis. Tweedeklaspatiënten werden vanaf 15 mei 1902 opgenomen in paviljoens op het landgoed. ONO had een eigen apotheek, een medisch laboratorium en later kwamen er een röntgenapparaat en operatiekamer. Omdat tuberculose vaak fataal afliep, beschikte ONO ook over een mortuarium. Een arts als directeur Tot 1986 was de directeur van ONO altijd een arts. De eerste geneesheer-directeur, dokter J.W.F. Donath, woonde in de villa op het landgoed. Patiënten kwamen vanuit het sanatorium naar zijn spreekkamer voor behandeling. Frisse lucht en activiteit als medicijn Frisse lucht en zonlicht werden beschouwd als een belangrijk geneesmiddel voor tuberculose. Daarom brachten patiënten veel tijd door in de lighallen in het hoofdgebouw, ook tijdens koude winterdagen. Toch waren ze niet volledig aan de kou overgeleverd;
Er wordt een ademtest afgenomen bij een tuberculosepatiënt. 14
KLEUR / Zinzia Zorggroep
de lighallen boden beschutting aan drie zijden en de patiënten lagen onder dikke dekens, vaak met warme kruiken. Naast medische behandeling speelden activiteiten een belangrijke rol. Patiënten die herstelden hielden zich bezig met wandelen over het landgoed, naai- en borduurwerk en lichte houtbewerking. Later werd arbeidstherapie geïntroduceerd. Zo werden herstellende patiënten voorbereidt op terugkeer naar het arbeidsproces. Patiënten maakten houten speelgoed dat onder de naam T.O.N. in heel Nederland werd verkocht en zetten onderdelen in elkaar voor een elektronicafabrikant. Ook tegenwoordig speelt activering, waar mogelijk, een belangrijke rol. Van stijging tot daling tot ommezwaai Na de Tweede Wereldoorlog steeg het aantal tuberculosepatiënten. Veel mensen waren verzwakt door de oorlog en hongerwinter. Daarnaast keerden er zieken uit Nederlands-Indië terug. Om alle patiënten op te kunnen vangen, werden er Zweedse barakken op het terrein geplaatst. De jaren ‘50 luidden een keerpunt in. Het aantal patiënten daalde dankzij de verbeterde welvaart en volksgezondheid. Ook kwam er een goed medicijn tegen tbc. Daarom werd in 1958 de Koningin Emma Kliniek geopend voor de behandeling van andere longziekten. Toen in de jaren ’60 ook de behoefte aan die zorg afnam, verschoof de aandacht naar langdurige zorg en later naar ouderenpsychiatrie. In 1965 verliet de laatste tuberculosepatiënt ONO. Rond diezelfde tijd kreeg ONO een erkende eigen opleiding tot ziekenverzorgende. Tastbare herinneringen In de collectie van het Historisch Archief bevinden zich nog tal van medische instrumenten en voorwerpen uit de voormalige operatiekamer en apotheek van ONO. Deze voorwerpen bieden een fascinerend kijkje in de medische geschiedenis van ruim een eeuw.
OPENING SANATORIUM
EEN KONINKLIJKE OPENING Het moet een indrukwekkend gezicht zijn geweest op 26 oktober 1901. Op deze zonnige herfstdag stonden langs de wegen van Renkum en Wageningen nieuwsgierige inwoners te wachten op de komst van hooggeplaatste gasten. Op het landgoed heerste feestelijke drukte. Bloemen sierden het terrein en een gemengd koor uit Wageningen zong liederen. Het was niet zomaar een dag, nee, het was de dag van de officiële opening van het sanatorium Oranje Nassau’s Oord (ONO).
Hooggeplaatste genodigden Voor koningin-moeder Emma was de opening een bijzonder moment. Zij had zich persoonlijk ingezet voor de komst van het sanatorium. Tijdens de bouw bezocht ze het landgoed regelmatig om de voortgang van ‘haar’ sanatorium te volgen.
indruk. Het lag tussen het voormalige koninklijke paleis en de nieuwe directeurswoning. Aan de oostzijde, langs het beekdal, waren kleine met dennen beplante heuveltjes aangelegd. Zo konden patiënten beschut uit de wind verblijven in de lighallen.
De officiële opening Op de openingsdag In de Corridorzaal van kwam Emma als het paleis verzamelde eerste aan op het het gezelschap zich. landgoed. In een Bestuursvoorzitter jonkheer S.M.S. de Ranitz halfopen Victoriasprak de aanwezigen koets arriveerde toe en sloot zijn rede zij vanaf station af met een enthouEde. Hier was ze siast: ‘Oranje boven!’. aangekomen met Vervolgens nam de koninklijke trein koningin Wilhelmina uit Soestdijk. Kort De gedenksteen van de opening van ONO is nog altijd te vinden in de entree van het gebouw. het woord. Haar toespraak daarna volgden de werd met luid applaus ministers van Justitie, ontvangen. Als blijvende herinnering onthulde zij Financiën, Waterstaat, Koloniën en Oorlog met een witte marmeren gedenkplaat. Wie vandaag een salonrijtuig uit Den Haag. Daarnaast waren de entree van ONO binnenloopt, kan deze nog de besturen van de landelijke tbc-verenigingen altijd bewonderen. aanwezig. Inwoners van Renkum en Wageningen konden de feestelijkheden natuurlijk ook Rondleiding bijwonen. Na afloop kreeg de koninklijke familie een rondleiding. Ze maakten kennis met medewerkers en Niet veel later arriveerden koningin Wilhelmina patiënten en bekeken de verschillende afdeen haar echtgenoot prins Hendrik, samen met lingen. Tegen het einde van de middag vertrok hun hofhouding. Zodra hun open rijtuig het het koninklijke gezelschap weer, maar de band terrein opreed, zette een militair muziekkorps tussen Emma en ONO bleef bestaan. In de jaren bij de ingang van de directeurswoning het daarna keerde zij nog vaak terug naar het landWilhelmus in. Ook werd de Koninklijke Standaard goed dat haar zo dierbaar was. gehesen op het dak van ONO, als teken van de aanwezigheid van de koningin. Ruim een eeuw later vormt deze feestelijke openingsdag nog altijd een bijzonder hoofdstuk Een indrukwekkend gebouw in de geschiedenis van ONO. Het opvallende halfronde gebouw maakte
Zinzia Zorggroep / KLEUR
15
VRIJWILLIGER BIJ ZINZIA
EEN LEVEN VOL HERINNERINGEN AAN ORANJE NASSAU’S OORD Het verhaal van vrijwilliger Sijtie van den Hul Al 28 jaar is Sijtie van den Hul (93) vrijwilliger op Oranje Nassau’s Oord (ONO). Maar haar band met het landgoed gaat veel verder terug. Als jonge Friese vrouw kwam ze naar Renkum en leerde daar haar man kennen. Zo kreeg ONO al vroeg een bijzondere plek in haar leven. “ONO betekent heel veel voor mij. Ik heb hier verkering gekregen, ik heb hier mijn man gevonden.” Verbonden met de boswachtersfamilie Sijties man was van jongs af aan verbonden met ONO. Hij werd er geboren en groeide er op. Zijn vader werkte op het landgoed, eerst als bosarbeider en later als boswachter. Via haar man leerde ook Sijtie het landgoed steeds beter kennen. Sijtie herinnert zich hoe mensen er vroeger op zondag kwamen wandelen. Er was zelfs een smal pad dat het ‘Eeuwigheidslaantje’ werd genoemd. “Als je een beetje verliefd was, dan ging je door het Eeuwigheidslaantje.” Ook Sijtie en haar man brachten er veel tijd samen door. Als het regende, zochten ze beneden in het stookhok een droog plekje om te schuilen. Geen wonder dat Sijtie lachend zegt: “Ik ken hier alles, tot onder de grond hoor.” 28 jaar iets betekenen voor een ander Op haar 65e begon Sijtie als vrijwilliger. Eerst hielp ze bij spelletjesavonden, later bij de zondagdiensten. Die zondagdiensten zijn nog altijd een vast
onderdeel van haar week. Voor Sijtie zit de waarde van vrijwilligerswerk in de kleine momenten van aandacht. “Hier zijn een hoop mensen die een beetje aandacht en een arm om zich heen kunnen gebruiken.” In 28 jaar maakte Sijtie veel mee en bouwde ze bijzondere banden op met bewoners. Zo herinnert ze zich een bewoner en zijn moeder, die beiden op ONO woonden. Sijtie nam zijn moeder regelmatig mee naar activiteiten, waar haar zoon vaak ook bij was. Na het overlijden van zijn moeder wilde hij altijd naast Sijtie zitten. “Het zijn de dingen die je nooit vergeet.” Een bijzondere verrassing Voor haar jarenlange inzet ontving Sijtie een koninklijke onderscheiding. Dat zag ze totaal niet aankomen. Haar schoondochter had haar wijsgemaakt dat ze naar de burgemeester gingen kijken. Sijtie twijfelde zelfs of ze mee zou gaan. Eenmaal bij het gemeentehuis werd gevraagd of haar zenuwen al gezakt waren. Sijtie begreep er niets van. Waar zou ik zenuwachtig voor moeten zijn? Ik kom hier alleen maar kijken, dacht ze. Pas toen de deuren opengingen en ze haar schoondochter en andere bekenden zag zitten, begon ze iets te vermoeden. Niet veel later werd haar naam geroepen en kreeg ze het lintje opgespeld. Een bijzondere erkenning voor haar jarenlange inzet voor anderen. Nog altijd met plezier Na 28 jaar doet Sijtie haar vrijwilligerswerk nog altijd met plezier. Want iets kleins doen kan voor een ander veel betekenen. Of ze nog steeds graag komt? Daar hoeft ze niet lang over na te denken: “Ik vind het nog steeds enorm gezellig.”
16
KLEUR / Zinzia Zorggroep
DE TWEEDE WERELDOORLOG
ORANJE NASSAU’S OORD IN DE TWEEDE WERELDOORLOG Toen op 10 mei 1940 Duitse troepen Nederland binnenvielen, veranderde er veel op Oranje Nassau’s Oord (ONO). De boswachter van ONO kreeg van het Nederlandse leger de opdracht bomen te kappen en over de wegen te leggen om de opmars van de Duitsers te vertragen. Langs de bosrand van het beekdal richtten Nederlandse militairen verdedigingsstellingen in. Vanuit deze stellingen probeerden zij Duitse troepen tegen te houden die via de Bokkedijk de Wageningse Berg op wilden trekken. Terwijl rond ONO werd gevochten, werden patiënten en medewerkers geëvacueerd naar Bergen aan Zee. De Nederlandse stellingen hielden niet lang stand en na de Nederlandse capitulatie keerden patiënten en medewerkers weer terug naar het sanatorium. Zorg onder moeilijke omstandigheden Ondanks de oorlog ging de zorg op ONO door. Dat bracht veel uitdagingen met zich mee. Door voedseltekorten nam het aantal patiënten met tuberculose toe en stegen de kosten van de zorg. Ook binnen het sanatorium ontstonden spanningen tussen patiënten met verschillende ideeën over de oorlog. Dokter Jan Boes Toch bleef ONO patiënten behandelen en verzorgen.
In 1940 kreeg ONO een eigen operatiekamer. Hier werkte chirurg Jan Boes, die ook in het Wageningse ziekenhuis actief was. Omdat de Duitsers hem verdachten van betrokkenheid bij het verzet, werd hij in 1943 doodgeschoten. Zijn overlijden zorgde voor veel onrust en angst onder de patiënten die door hem werden behandeld. Ter nagedachtenis werd een straat in Wageningen naar hem vernoemd: de Dr. Boeslaan.
ONO als noodhospitaal In september 1944 werd er opnieuw zwaar gevochten rond ONO. Tijdens de geallieerde luchtlandingen in de regio vlogen granaatscherven door de ramen van het sanatorium. Op verzoek van de Duitsers werd ONO ingericht als noodhospitaal. In de gangen lagen gewonde Engelsen, Duitsers en burgers. Zij werden verzorgd door het eigen personeel en door artsen van beide kampen. Op het dak wapperde de Rode Kruisvlag. Op 1 november 1944 moest ONO op bevel van de SS opnieuw worden geëvacueerd.
Neergestorte vliegtuigen Ook andere gebeurtenissen uit de oorlog lieten een blijvende indruk achter. Tijdens de oorlog stortten op het landgoed twee vliegtuigen neer: een Halifax-bommenwerper en het Mustang-gevechtsvliegtuig van de Amerikaanse piloot Earl R. Fryer. Hij kwam hierbij om het leven. Een Duitse militair begroef hem op het landgoed. Later werd hij herbegraven in zijn geboorteplaats in de Verenigde Staten. Enkele brokstukken van de neergestorte vliegtuigen zijn nog altijd te zien in de vitrine van het Historisch Archief naast het Serviceplein op de eerste etage.
Schade en herstel Na de oorlog bleek hoe groot de schade was. Het halfronde sanatorium kon worden hersteld, maar het voormalige paleis was onherstelbaar verwoest. Het werd afgebroken en vervangen door een lager gebouw. Zo verdween een opvallend onderdeel van het landgoed.
Vitrine met Brokstukken van vliegtuigen.
Het paleis ging verloren in de oorlog.
Zinzia Zorggroep / KLEUR
17
FLORA EN FAUNA
125 JAAR OP HET LANDGOED Een bijzondere plek tussen Wageningen en Renkum
Op Oranje Nassau’s Oord (ONO) hoef je niet ver te zoeken naar geschiedenis. Tussen de bossen en lanen liggen grafheuvels die al duizenden jaren oud zijn. Ook de monumentale toegangszuilen, de leeuwen bij de oprijlanen en historische plekken zoals de ijskelder en het hertenkamp herinneren aan het verleden. Tegelijkertijd leeft en groeit het landgoed elke dag verder. Op de 168 hectare tussen de Wageningse Berg en het Renkums Beekdal komen natuur, geschiedenis en zorg samen. Dat maakt ONO al 125 jaar tot een bijzondere plek. Koninklijke sporen De koninklijke geschiedenis van het landgoed is nog altijd zichtbaar. De monumentale toegangszuilen en de leeuwen aan het begin van de oprijlanen herinneren aan de tijd dat ONO in bezit was van de koninklijke familie. Ook namen als
Prinsenbosch en Koningsbosch verwijzen nog naar deze bijzondere geschiedenis. De zichtlijnen Een bijzonder kenmerk van het landgoed zijn de zogenoemde zichtlijnen. Toen ONO nog een paleis was, werd het terrein zo ingericht dat je vanuit het gebouw ver over het landgoed kon kijken. De lange, rechte lanen die hiervoor werden aangelegd, zijn vandaag de dag nog steeds zichtbaar. Een levend landschap Al 125 jaar wordt het landgoed onderhouden en verzorgd. Maar hoe heeft de natuur zich in die tijd ontwikkeld? En welke bijzondere planten en dieren voelen zich vandaag de dag thuis op ONO? Hoofd Bos- en Tuindienst Paul Kah vertelt er meer over.
Natuur in beweging Bos- en tuinpersoneel, begin 20e eeuw.
Wie tegenwoordig over het landgoed van ONO wandelt, ziet vooral rust, ruimte en groen. Maar achter die vertrouwde omgeving gaat een wereld schuil van bijzondere planten en dieren. Ter gelegenheid van het 125-jarig bestaan van ONO gingen we in gesprek met Paul Kah, Hoofd Bos- en Tuindienst. Wat is er in al die jaren veranderd? En welke bijzondere bewoners delen het landgoed met ons? Verandering in de natuur De natuur op het landgoed staat niet stil. Terwijl sommige soorten verdwijnen, keren andere juist terug. Zo ziet Paul dat het aantal insecten de afgelopen decennia sterk is afgenomen. Tegelijkertijd zijn er ook positieve ontwikkelingen. “De das was lange tijd verdwenen, maar is inmiddels weer terug op het landgoed. Via een wildcamera hebben we zelfs kunnen zien dat er jongen zijn geboren.”
Het landgoed van ONO heeft altijd een eigen boswachter gehad. Hier de heer Van der Klift, die lang in dienst is geweest. 18
KLEUR / Zinzia Zorggroep
Ook in de plantenwereld zijn veranderingen zichtbaar. Door extra voedingsstoffen in de bodem
krijgen soorten als brandnetel en braam meer ruimte. Daardoor verdringen ze op sommige plekken andere planten. Daarnaast hebben veel fijnsparren de afgelopen jaren het moeilijk gehad. “Door de droogte zijn er nog maar enkele over. Inmiddels is de fijnspar in grote delen van Europa schaars geworden.” Andere soorten, zoals de Amerikaanse eik, profiteren juist van deze veranderingen. Bijzondere bewoners Veel mensen weten niet hoeveel bijzondere dieren er op het landgoed leven. Zo komt hier de ringslang voor, een indrukwekkende slang die wel anderhalve meter lang kan worden. Ook de rode eekhoorn, boommarter, bosuil, ransuil en zwarte specht voelen zich hier thuis. Een andere opvallende bewoner is de huiszwaluw. “Dit jaar tellen we maar liefst 22 nesten op het landgoed.” Daarnaast worden regelmatig vossen gezien en laat zelfs de wolf zich af en toe zien. “De wolf woont hier niet, maar komt wel eens langs.” Waarom voelen dieren zich hier thuis? Volgens Paul is het geheim van het landgoed de afwisseling. “Je hebt hier een overgang van beekdal naar bos. Dat maakt het gebied aantrekkelijk voor veel verschillende soorten.” Bovendien grenst ONO aan natuurgebieden van Staatsbosbeheer en staat het in verbinding met de Veluwe. Samen zorgt dat voor een groot en gevarieerd leefgebied. Ook de rust op het landgoed speelt een belangrijke rol. Veel dieren hebben ruimte nodig en die vinden ze hier volop. Elk seizoen een ander gezicht Wie het landgoed in verschillende seizoenen bezoekt, ziet steeds een andere kant van de natuur. In het voorjaar klinkt overal vogelgezang en komt het bos tot leven. In de winter wordt het juist stiller.
Boswachter Paul Kah.
Toch verschijnen er dan weer andere soorten, zoals het goudhaantje en de kruisbek. De seizoenen laten ook zien hoe kwetsbaar de natuur kan zijn. Door de droge zomers verliezen sommige bomen tegenwoordig al vroeg hun bladeren. Natuur om te beleven Als Paul één plek mag aanraden aan bewoners, medewerkers en bezoekers, dan kiest hij voor het rolstoelpad. “Dat pad is ook toegankelijk voor rolstoelen en laat eigenlijk alles zien wat het landgoed zo bijzonder maakt: bos, natuur, rust en ruimte.” Het rolstoelpad begint tegenover het Hertenkamp in de Koningslaan. Zijn mooiste natuurmoment? Daar hoeft hij niet lang over na te denken. “De geboorte van de kalveren in het Hertenkamp blijft bijzonder om mee te maken. Maar ook vroeg in de ochtend een zwarte specht spotten in het bos blijft indrukwekkend.” Na 125 jaar blijft één ding duidelijk: de natuur is onlosmakelijk verbonden met ONO. En wie goed kijkt, ontdekt iedere dag weer iets nieuws.
Dieren op het landgoed. Foto’s gemaakt door fotograaf Nathan Vink. Zinzia Zorggroep / KLEUR
19
FOTOWAND
1
2
4
3 5
20
KLEUR / Zinzia Zorggroep
6
7
FOTOWAND
FOTOWAND 1. De hoofdingang lag vroeger aan de Grote Laan, aan de voet van de Wageningse Berg. Oranje Nassau’s Oord (ONO) had hier een eigen tramhalte, die tot 1937 in gebruik was. Na de Tweede Wereldoorlog verhuisde de hoofdingang naar de Kortenburg. 2. Dokter J.W.F. Donath, de eerste geneesheer-directeur van het sanatorium. 3. Een verzorgster bij ONO, begin
twintigste eeuw.
8
4. De conversatiezaal, waar patiënten met tuberculose bezoek ontvingen, spelletjes speelden en handwerkten. 5. Na de Tweede Wereldoorlog kwamen veel patiënten met tuberculose uit voormalig Nederlands-Indië naar ONO. 6. Ook na de opening kwam koningin Emma regelmatig naar het sanatorium dat zij had opgericht. 7. Zusters voor het voormalige paleis, de eersteklas afdeling van het sanatorium.
9
8. Eind jaren veertig kwamen veel
kinderen met tuberculose naar ONO. Zij kregen les aan bed van leerkrachten die bij het sanatorium werkten.
9. Vanaf de jaren vijftig richtte ONO zich op verpleeghuiszorg. De hoofdingang kwam aan de achterkant van het gebouw. 10. Met de opening van het rolstoelpad in 2025 werd het landgoed toegankelijker voor iedereen.
10 Zinzia Zorggroep / KLEUR
21
HISTORIE HISTORISCH ARCHIEF
DE HISTORIE VAN HET HISTORISCH ARCHIEF De rijke historie van Oranje Nassau’s Oord (ONO) blijft goed bewaard dankzij de vrijwilligers van het Historisch Archief. Zij beheren het papieren en digitale geheugen van ONO, inclusief alle historische voorwerpen van het landgoed. Maar wat is eigenlijk de geschiedenis van het Historisch Archief zelf?
Bijzondere vondsten Op 17 juni 1997 opende prinses Margriet het Emmaplein, een uitbreiding van ONO. Hierdoor was er extra personeel nodig en dus ook extra ruimte voor de nieuwe medewerkers. Het oude gebouw werd daarom grondig opgeruimd. Tijdens deze opruimactie kwamen allerlei historische archiefstukken, foto’s, patiëntenboeken en andere voorwerpen tevoorschijn. Bijzondere vondsten!
In 2018 rondde Kees Gast de inventarisatie van het archief af. De inventaris verscheen in boekvorm en is ook digitaal te raadplegen via de website van Zinzia (www.zinzia.nl/over-zinzia/geschiedenis/historisch-archief). Wist je dat veel historici, schrijvers en onderzoekers hier al gebruik van hebben gemaakt?
Het Historisch Archief nu Een archief is nooit af. Nog steeds ontvangt de werkgroep oude documenten, foto’s en De toenmalige directie voorwerpen die een vond het belangrijk plek verdienen in de om deze collectie te collectie. Tegenwoordig bewaren. Administratief beheren vrijwilligers medewerkster Jitske Bert Flinterman, Edwin Jansma werd daarom Hallers, Henk Jansen Foto van een archiefruimte op ONO. Van dakpannen tot zusteruniform! en Dolf van Kampen het gevraagd om alles te verzamelen en te archiHistorisch Archief. veren. Zij bracht de vondsten samen met Cees Burgsteyn (amateurhistoricus met een speciale Naast het inventariseren van nieuwe aanwinsten belangstelling voor Renkum) onder in twee geven de vrijwilligers rondleidingen en lezingen. archiefruimtes op de begane grond. Ook werken ze aan de digitalisering van het archief, organiseren ze exposities en de Open Oprichting Historisch Archief Monumentendag, schrijven ze artikelen en beantEr bleek ontzettend veel te archiveren en inventariwoorden ze vragen over de rijke geschiedenis seren. Jitske en Cees vroegen daarom advies aan van ONO. Leuk om te weten: ONO is sinds 2009 Kees Gast, gemeentearchivaris van Wageningen. onderdeel van Zinzia Zorggroep. Daarom houdt Gelukkig zag Kees deze klus wel zitten. Hij sloot het Historisch Archief zich nu ook bezig met de zich aan als vrijwilliger bij de inmiddels gevormde geschiedenis van de andere Zinzia-locaties (Rumah werkgroep Historisch Archief Oranje Nassau’s Kita, De Rijnhof en De Lingehof). Oord, vlak voordat hij met pensioen ging in december 2005. Andere vrijwilligers van het Meer weten? Historisch Archief uit die tijd waren Roel Zunneberg, Neem contact op via historischarchief@zinzia.nl. De Ger Zunneberg-Deijs en later Ed Janssen en Gijsje vrijwilligers helpen je graag! Janssen-Huibers. 22
KLEUR / Zinzia Zorggroep
HET VERHAAL ACHTER...
DE WACHTERS VAN HET LANDGOED Wie Oranje Nassau’s Oord (ONO) bezoekt, wordt al bijna een eeuw begroet door twee statige leeuwen. Maar deze bekende blikvangers stonden niet altijd op het landgoed. Hun verhaal begint in 1902. Toen werden de beelden gemaakt door terracottafabriek Martin en kregen ze een plek aan de Stationslaan in Zeist.
Koninklijke wachters In eerste instantie was er veel waardering onder de bewoners van Zeist voor de leeuwen. Maar eind jaren ’20 raakte de bevolking op de beelden uitgekeken, ze hadden te veel onderhoud nodig. Hierop bood de VVV van Zeist de leeuwen in diverse kranten aan ter overname. In 1930 werden ze kosteloos overgenomen door ONO. Hier werden deze koninklijke wachters een geliefd object voor kinderen om op te klauteren en een blikvanger voor passanten en bezoekers. Helaas hadden de leeuwen door de jaren heen nogal last van weer, wind en vandalisme. Opnieuw bleken de beelden dus veel onderhoud te vragen. In 1986 werden de beelden daarom vervangen voor kunststof kopieën. Deze sieren nog altijd de oprijlaan van ONO.
Door erop te kloppen hoor je duidelijk dat het gaat om holle, kunststof beelden. De ‘derde leeuw’ Hoe zit het dan met de originele terracotta beelden? Helaas is één van originelen beschadigd geraakt tijdens het transport naar de fabrikant van de kopieën in 1986. Deze leeuw keerde niet meer terug. De resterende, originele leeuw werd gerestaureerd en in bruikleen genomen door een oud-medewerker van ONO. De leeuw kreeg in plekje in zijn voortuin in Heelsum. Ook hier was het een echte blikvanger. In 2026 keerde deze ‘derde leeuw’ terug naar ONO. Hij heeft een mooie ereplaats gekregen in de vernieuwde binnentuin bij Dagbehandeling Het Reeënbosch. Hier kijkt de leeuw verlekkerd uit over de hertenweide.
Zinzia Zorggroep / KLEUR
23
Deze editie is een speciale uitgave ter ere van het 125-jarig jubileum van Oranje Nassau’s Oord. De volgende editie van KLEUR verschijnt in november 2026. De vorige edities van KLEUR vind je online via www. zinzia.nl/over-zinzia/ tijdschrift-kleur/ Wil je KLEUR liever niet meer fysiek ontvangen? Dit kun je doorgeven via communicatie@zinzia.nl.
24
KLEUR / Zinzia Zorggroep