20 Fréttir Erlent
Helgarblað 23.–26. maí 2014
VALKOSTIR EVRÓP
Kosningar til Evrópuþingsins hófust í gær, 22. maí, og lýkur á sunnudag 25. maí. Öfgaflokkar til hægri og vinstri gætu allt að tvöfaldað fylgi sitt, en þó verða gömlu valdaflokkarnir áfram í meirihluta með kristilega demókrata, stjórnmálafylkingu Angelu Merkel Þýskalandskanslara, og jafnaðarmenn, stjórnmálafylkingu François Hollande, í broddi fylkingar. Róbert Hlynur Baldursson skoðar hvaða fólk berst um völd í Brussel. Róbert Hlynur Baldursson skrifar frá Brussel
H
in gríðarstóra Berlaymontbygging í Brussel hefur í áratugi verið eitt helsta kennileiti borgarinnar. Fyrsti áfangi þessa 240 þúsund fermetra og átján hæða glerhýsis var reistur árið 1963, en margsinnis hefur þurft að bæta við fleiri einingum með útþenslu Evrópusambandsins (ESB). Nú eiga þar sæti fulltrúar allra 28 ríkja Evrópusambandsins, sem kallast framkvæmdastjórar í daglegu tali, en síðast gekk Króatía í sambandið 1. júlí 2013. Hver og einn þessara framkvæmdastjóra er kosinn á Evrópuþinginu, eftir tilnefningum sem aðildarríkin sammælast um, og gerður ábyrgur fyrir málaflokki, svo sem landbúnaðar- eða sjávarútvegsmálum eða utanríkisstefnu sambandsins. Barist er um þessar stöður í valdakerfi Evrópusambandsins, enda eru þær oft taldar vera þær mikilvægustu í mótun Evrópulöggjafar. Allir þessir einstaklingar eiga sæti í framkvæmdastjórn ESB sem stýrt er af einum forseta, eins konar verkstjóra.
José Manuel á förum
Portúgalinn José Manuel Barroso hefur gegnt þessu valdamikla embætti frá árinu 2004, en nú bendir flest til þess að tími hans sé á enda runninn. Gríðarlegt fylgistap Evrópuflokks fólksins (EPP), þar sem kristilegir demókratar eru burðarstoðin, hefur orðið til þess að Barroso nýtur ekki trausts lengur meðal eigin flokksmanna. Eitt helsta baráttumál EPP-flokksins, um að herða mun frekar efnahagslegan samruna Evrópu, meðal annars með því að setja aðildarríkjum sambandsins skýr viðmið í ríkisrekstri og veita framkvæmdastjórninni eftir litshlutverk í því sambandi, hefur einfaldlega ekki hlotið náð í augum kjósenda. Enginn veit hvað framtíð Barrosos ber í skauti sér, en þó er talið víst að hann verði ekki í einum af áhrifastöðum Evrópusambandsins í sumarlok. Sá flokkur sem fær flest atkvæði í kosningum til Evrópuþingsins ræður oftast förinni þegar velja á forseta framkvæmdastjórnarinnar. Þetta er þó alls ekki algilt, heldur er talað um sigurvegara kosninganna í víðum skilningi. Ef marka má skoðanakannanir fyrir þessar þingkosningar mun EPP-flokkurinn, sem er hægra megin við miðju á vettvangi stjórnmálanna, missa allt að þriðjung sinna þingsæta en samt sem áður halda naumlega stöðu sinni sem stærsti flokkur Evrópuþingsins. Bandalag frjálslyndra og demókrata (ALDE) missir sömuleiðis spón úr aski sínum, en hann er sá flokkur sem hingað til hefur kennt sig einna helst við frjáls viðskipti og lýðræði.
Horft til austurs
Í evrópskum stjórnmálum blæs til austurs. Kjósendur vilja frekar
flokka með félagslegar áherslur sem telja að betra sé að auka fjárfestingar í Evrópu til að örva hagkerfið og skapa störf, frekar en að gera kröfur um aðhald eins og leiðtogar ESB hafa gert frá upphafi kjörtímabilsins árið 2009. Þetta á sérstaklega við um ríki sem hafa orðið harkalega fyrir barðinu á slíkum aðhaldsreglum, eins og Grikkland, Ítalía og Portúgal. Bæði Flokkur evrópskra jafnaðar manna (S&D) og Evrópski vinstriflokkurinn/Norrænir vinstri-grænir (GUE/NGL) fá aukinn meðbyr, en samt sem áður þarf kraftaverk til að þeir fái meirihluta á Evrópuþinginu. Ekki bætir úr skák að stuðningur við Evrópska græningjaflokkinn/ frelsisfylkinguna hefur minnkað (Greens/EFA), sem hefur hingað til verið helsta samstarfsfólk vinstri aflanna.
Upprisa Evrópuandstæðinga
Þrátt fyrir að þessir hefðbundnu evrópsku flokkar muni hafa yfirburðaþingstyrk eftir sem áður, er nú helst horft til þess hvað og hvers vegna þjóðernissinnaðir flokkar fái aukinn stuðning og hvaða áhrif þeir muni hafa. Háværasti flokkurinn á Evrópuþinginu hefur án efa verið Evrópski frelsis- og lýðræðisflokkurinn (EFD), sem Breski sjálfstæðisflokkurinn (UKIP) tilheyrir, og talar helst gegn Evrópusamvinnu og þá einna helst að verja peningum í slíkt samstarf. Hann ber höfuð og herðar yfir Evrópuflokk íhaldsmanna og umbótasinna (ECR), sem margir telja að sé merki um hreint vantraust á David Cameron, forsætisráðherra Bretlands. Cameron hafi ekki talað fyrir hagsmunum Bretlands innan ESB, sem útskýri mikið fylgistap ECR-flokksins yfir til EFD og UKIP. Þetta kemur þó mörgum á óvart, þar sem Cameron hefur verið einn helsti talsmaður niðurskurðar og aðhalds í gerð fjárhags áætlunar ESB fram til ársins 2020 og hótaði að beita neitunarvaldi á leiðtogafundi ESB árið 2013 ef kollegar hans yrðu ekki við afarkostum Breta. Samkomulag náðist um 960 milljarða evra fjárlagaþak á verðlagi ársins 2011 fram til ársins 2020, sem fól í sér 3,3 prósenta niðurskurð frá fyrri fjárhagsætlun ESB 2007–2013. Þetta var sögulegt samkomulag, því þetta var í fyrsta skipti sem leiðtogar ESB sættust á að skera niður heildarútgjöld ESB frá stofnun sambandsins.
Endurskoðuð fjárlög
Þessi harða afstaða Camerons féll í grýttan jarðveg innan Evrópuþingsins sem hótaði sömuleiðis að beita sér gegn ákvörðun leiðtogaráðsins, þá einkum S&D-flokkurinn sem fór með forsæti Evrópuþingsins. Sættir náðust loksins eftir mánaða langar samningaviðræður milli Evrópuþingsins og ráðherraráðs ESB, en niðurstaðan var engu að síður hagstæð Bretum. Langtíma niðurskurði yrði haldið til streitu. En Cameron vann ekki hylli kjósenda sem vildu
ganga mun lengra og gerðu kröfu um þjóðaratkvæðagreiðslu um áframhaldandi aðild Bretlands að ESB og að afskipti ESB yrðu takmörkuð verulega. Þegar framkvæmdastjórn ESB lagði fram endurskoðaða tillögu að fjárlögum árið 2012 óskaði hún eftir 1.033 milljörðum evra. Samkvæmt samkomulaginu mun ESB því hafa 73 milljörðum evra minna úr að moða og hefur framkvæmdastjórnin sagt ómögulegt að sambandið geti staðið við allar fjárhagslegar skuldbindingar, en í samkomulagi Evrópuþingsins og ráðherraráðsins var gert ráð fyrir auknum sveigjanleika í fjárlögunum svo hægt væri að flytja fé milli ára og fjármagnsliða. Þar að auki var ákveðið að endurmeta stöðu fjárlaga árið 2016. Einu fjárlagaliðirnir sem munu hækka, fram til ársins 2020 miðað við fyrri fjárlög, eru framlög til vísinda, rannsókna, menntamála, íþrótta og ungmennastarfs. Þetta samkomulag er lýsandi dæmi fyrir stjórnarhætti ráðherraráðsins og leiðtogaráðs ESB annars vegar, sem tala fyrir hagsmunum einstakra aðildarríkja, og svo Evrópuþingsins hins vegar, sem talar fyrir heildarhagsmunum ESB. Himinn og haf getur þar af leiðandi skilið afstöðu fólks að í kosningum til Evrópuþingsins annars vegar og í
„
Við þurfum nýja vaxtaráætlun, en hún verður að vera án skulda söfnunar einstökum aðildarríkjum hins vegar. Bretland er þar gott dæmi, því UKIPflokkurinn hefur ekki notið sömu vinsælda í innanlandsmálum og Evrópumálum.
Þjóðernissinnar í sókn
En EFD-stjórnmálafylkingin er ekki ein á uppsiglingu, heldur er Evrópska frelsisbandalagið (EAF) það einnig sem hefur enn sterkari þjóðernislegar áherslur og vill helst setja takmörk við frjálsum ferðum fólks og vinnuafls innan ESB, sem hefur hingað til verið eitt helsta grunngildi ESB og þungamiðja í þ róun evrópsks markaðssvæðis. Flokkar eins og nýnasistahreyfingin Gullin dögun í Grikklandi eru á meðal aðila í þessum stjórnmálasamtökum sem og Front National í Frakklandi, sem er þekkt fyrir andúð á útlendingum.
Þar að auki lítur út fyrir að nýjum framboðum muni vegna óvenjulega vel í kosningunum í þetta sinn í allflestum ríkjum, sem eru skilgreind sem óháð þessum stóru stjórnmálafylkingum. Þar ber að nefna einna helst Fimm stjörnu-hreyfingu ítalska skemmtikraftsins Beppe Grillo, sem hefur mælst með meira en 20 prósenta fylgi, til jafns á við Forza Italia, sem er flokkur Silvios Berlusconis, fyrrverandi forsætisráðherra Ítalíu. Þetta gæfi Fimm stjörnu-hreyfingunni einni saman um tuttugu þingsæti. „Við munum segja Merkel að það þurfi að endurskoða alla sáttmála Evrópusambandsins,“ sagði Grillo á blaðamannafundi 4. apríl og vísaði þar til Þýskalandskanslarans. Fyrsti liður kosninga til Evrópuþingsins hófst í gær, 22. maí, og lýkur á sunnudag, 25. maí. Úrslit þessara kosninga ættu að verða ljós fljótlega eftir að síðustu kjörstaðir loka á sunnudag. Þrátt fyrir gríðarlega fylgisaukningu öfgaflokka til hægri og vinstri, er afar ólíklegt að þeir muni gegna áhrifastöðum innan ESB næstu fimm árin. Ástæðan er sú að þeir verða áfram í minnihluta og njóta ekki sama stuðnings heima fyrir og þeir gera í Evrópukosningunum, en ríkisstjórnir aðildarríkjanna tilnefna framkvæmdastjóra ESB og munu þá