Мастацтва №7'2013

ліпень 2013

w w w.kimpress.by

e-mail: art_mag@tut.by

#07

Караліна Машчыньска. Ортус І. Шаўкаграфія, ПВХ. 2011.

«PRINT/SCREEN/PRINT» — вы­ста­ва сту­дэн­таў дзвюх поль­скіх ака­дэ­мій, Кра­каў­ скай і Ка­та­віц­кай, пра­хо­ дзі­ла ў Му­зеі су­час­на­га вы­яўлен­ча­га мас­тац­тва. На­зва ад­сы­лае да тэх­ніч­ ных срод­каў, якія вы­ка­рыс­ тоў­ва­юць аўта­ры, на­ву­чэн­ цы май­стэр­няў шаў­каг­ра­фіі і ліч­ба­вай ві­зу­алі­за­цыі. Кі­раў­ні­ку май­стэр­няў Ва­ль­дэ­ма­ру Вэн­гжы­ну ідэя та­ко­га спа­лу­чэн­ня падаец­ ца ла­гіч­най і ці­ка­вай… Сту­дэн­цкія пра­цы ўраж­ва­ лі не то­ль­кі май­стэр­ствам, іх ядна­ла во­ль­насць ва ўва­саб­лен­ні за­ду­мы. Паўліна Вальчак. Гульні І. Шаўкаграфія на блясе, магніты. 2012. Паўліна Шатанік. Без назвы. Папера, шаўкаграфія. 2012.

змест       а р т э фа к т ы Мі­хась Цы­бу­льс­кі Па­в ет­р а і свят­л о Акварэлі Івана Сталярова 4 Алесь Су­ха­до­лаў Стыхія аб­с трак­ц ыі Выстава нефігуратыўнага мастацтва «Іншая рэальнасць» 6 Тац­ця­на Му­шын­ская Спе­в ы, се­н а, ка­м а­р ы... «Баль у Соф'і Гальшанскай» у Музеі народнай архітэктуры і побыту 8 Люд­мі­ла Са­янко­ва Парт­р эт астраў­н ой цы­в і­л і­з а­ц ыі Тыдзень сучаснага японскага кіно 10

«Міс тар Ікс» Імрэ Кальмана ў Беларускім музычным т эатры Во­ль­га Бры­лон На­с та­л ь­г ія па «Пры­н цэ­с е…» 12 Дзя­ніс Мар­ці­но­віч Эміг­р ан­т ы ў цыр­к у 13

Люд­мі­ла Гра­мы­ка Ва­к ол «Мак­б е­т а» Прэм'ера ў На­цы­яна­ль­ным тэ­атры імя Яку­ба Ко­ла­са 18

Тац­ця­на Га­ран­ская Ка­р а­н і без гле­б ы Чар­но­бы­льс­кі шлях Ула­дзі­мі­ра Гар­дзе­енкі 34

      д з е й н ы я а с обы

    п а ра ле лі

Анта­ні­на Кар­пі­ла­ва А ляк­с андр Лен­к ін. Прасветлены рэжысёр 20

Людміла Грамыка Знайдзіце тры адрозненні Лепшыя расійскія спектаклі 38

    дыск урс

      К ульт у р н ы п л а с т

Тэ­а тр + ры­н ак = ?

Надзея Уса­ва Да­м а Ма­л ь­т ый­с ка­г а ордэ­н а Лёс ад­на­го па­рыж­ска­га парт­рэ­та 42

З рэ­дак­цый­на­га «круг­ла­га ста­ла»

24

Ля­л еч­н ы се­з он Жан­на Лаш­ке­віч Скрын­к а з сак­р э­т а­м і Свята-фэст «Ля­ль­кі над Нё­ма­нам» 29

Свят­ле­на Не­ма­гай Кам­п а­з і­т ар з Вы­г а­н іч і Ра­к а­в а Мі­хал Груш­віц­кі — на­ноў ад­кры­тае імя 44

Лю­боў Дзём­кі­на Во­п ыт да­с ле­д а­в ан­н яў Твор­чая ла­ба­ра­то­рыя тэ­атраў ля­лек 31

      з н а кі ч а с у Тац­ця­на Му­шын­ская Бе­л а­р ус­к ая «Гоф­м а­н і­я да» 48

Да­р’я Амя­ль­ко­віч Асаб­л і­в ас­ц і пралетарскага спорт у Дакументальны фільм «Гульні паралельных светаў, або Наш адказ Амстэрдаму» 14 Але­на Ма­ль­чэў­ская А ў вас моц­н ыя но­г і? Майстар-клас «Дакументальны тэатр: тэхналогіі» ў Цэнтры беларускай драматургіі і рэжысуры 16

На першай старонцы вокладкі: Жанна Грак. Аб'ёмная плоскасць. Дрэва, пігменты, лак. 2012.

«мастацтва» № 7 (364). ліпень, 2013. зас ­ нав­ ал­ ьн­ ік часопіса — мін­ іст­ эрс­ тва ку­ль­ту­ры рэ­спуб­лі­кі бе­ла­русь. вы­даецца са сту­дзе­ня 1983 го­да. рэ­гіс­тра­цый­нае па­свед­чан­не № 638 выдадзена міністэрствам інфармацыі рэспублікі беларусь.

га­лоў­ны рэ­дак­тар людміла аляксееўна грамыка. рэ­дак­цый­ная ка­ле­гія: тац­ця­на арло­ва, але­ся бе­ля­вец, гаў­ры­іл ваш­чан­ка, во­ль­га да­дзі­ёма­ва, мі­хась дры­неў­скі, інэ­са душ­ке­віч, ва­ле­рый жук, эду­ард за­рыц­кі, алена каваленка (намеснік галоўнага рэдактара), тац­ця­на му­шын­ская, ула­дзі­мір ры­лат­ка, ры­чард смо­льс­кі, ула­дзі­мір тоў­сцік, рас­ціс­лаў янкоў­скі, аляк­сандр яфрэ­маў. мас­тац­кі рэ­дак­тар андрэй ган­ча­роў. літаратурны рэдактар але­на гра­мы­ка. фо­та­ка­рэс­пан­дэнт андрэй спрын­чан. на­бор: іна адзі­нец. вёр­стка: андрэй ган­чароў, акса­на кар­та­шо­ва. вы­да­вец — рэ­дак­цый­на-вы­да­вец­кая ўста­но­ва «ку­ль­ту­ра і мас­тац­тва». вы­да­вец­кая лі­цэнзія № 02330/0494414 ад 17 красавіка 2009 года. ад­рас выдавецтва і рэ­дак­цыі: 220013, мінск, пра­спект не­за­леж­нас­ці, 77. тэлефон 292-99-12, тэлефон/факс 334-57-35 (бух­гал­тэ­рыя).

©

«мас­тац­тва», 2013.

Аў­тар­скія ру­ка­пі­сы не рэ­цэн­зу­юц­ца і не вяр­та­юц­ца. Аўта­ры над­ру­ка­ва­ных ма­тэ­ры­ялаў ня­суць ад­каз­насць за пад­бор пры­ве­дзе­ных фак­таў, а так­са­ма за змеш­ча­ныя да­ныя, якія не пад­ля­га­юць ад­кры­тай пуб­лі­ка­цыі. Рэ­дак­цыя мо­жа дру­ка­ваць арты­ку­лы ў па­ра­дку аб­мер­ка­ван­ня, не падзя­ля­ючы пун­кту гле­джан­ня аўта­раў. Пад­пі­са­на ў друк 21.07.2013. Фар­мат 60х90 1/8. Па­пе­ра ме­ла­ва­ная. Друк афсет­ны. Гар­ні­ту­ра «Minion Pro». Ум. друк. арк. 6,0. Ум.-выд. арк. 10,24. Ты­раж 1721. Заказ 2207. Дзяржаўнае прад­пры­емства «Вы­да­вец­тва “Бе­ла­рус­кі Дом дру­ку”». 220013, г. Мінск, праспект Не­за­леж­нас­ці, 79. ЛП № 02330/0494179 ад 03.04.2009.

артэфакты     п ад з е я

фо­та юрыя іванова.

Гаў­ры­лу Ваш­чан­ку — 85

Свой юбі­лей мэтр адзна­чыў вы­стаў­кай у Го­ме­лі, у га­ле­рэі, якая ўжо два­нац­ца­ ты год но­сіць яго­нае імя. Ваш­чан­ка — жы­вая гіс­то­рыя на­шай ку­ль­ту­ры, кла­сік «су­ро­ва­га сты­лю». На­ род­ны мас­так Бе­ла­ру­сі па­вод­ле афі­цый­ на­га ста­ту­са, па­тры­ярх бе­ла­рус­ка­га вы­ яўлен­ча­га мас­тац­тва па­вод­ле сут­нас­ці. Ён на­ра­дзіў­ся ў кра­іне, якая на­зы­ва­ла­ся Са­вец­кі Са­юз. Са­цы­яліс­тыч­ны рэ­алізм, які пан­аваў у та­га­час­ным мас­тац­тве, фак­тыч­на меў мэ­таю зні­ве­ля­ваць шмат­ квец­це на­цы­яна­ль­ных ку­ль­тур і твор­чы імпэт вы­біт­ных асо­баў. Гаў­ры­лу Ваш­ чан­ку так­са­ма да­во­дзі­ла­ся пра­ца­ваць у пра­па­на­ва­ных аб­ста­ві­нах. Але што б ён ні ра­біў, да якой бы тэ­ма­ты­кі ні звяр­ таў­ся, у вы­ні­ку за­ўжды атрым­лі­ва­ла­ся мастацтва. Гэ­та адзна­ка вя­лі­ка­га та­ лен­ту — за­ста­вац­ца са­бою. Пры­чы­на гэ­тай тры­ва­лас­ці ў тым, што мас­та­ку бы­ло ўлас­ці­ва па­чуц­цё ра­дзі­ мы. Ён за­ўсёды за­ста­ваў­ся бе­ла­ру­сам, па­ле­шу­ком. Ёсць та­кая рэч — ку­ль­тур­ная ге­агра­ фія. Рэ­гі­ён аль­бо кра­іна та­ды ста­но­вяц­ ца па­ўна­вар­тас­ны­мі, ка­лі да іх лё­су пры­ чы­ніў­ся сва­ёй твор­час­цю мас­так аль­бо пі­сь­мен­нік. Па­лес­се мы ве­да­ем дзя­ку­ ючы Ме­ле­жу і Ваш­чан­ку. Адзін сло­вам, дру­гі фар­ба­мі ад­кры­лі све­ту гэ­ту цу­доў­ ную зям­лю. Не­здар­ма і свой юбі­лей Гаў­ры­ла Ха­ ры­то­на­віч сус­тра­каў з зем­ля­ка­мі. І вы­ стаў­ку зра­біў у ста­лі­цы Па­лес­ска­га краю. Ра­бо­ты роз­ных ча­соў аб’ядна­ла міс­тыч­ нае па­чуц­цё пры­цем­каў як ста­ну пры­ро­ ды і на­строю ду­шы. Гэ­ты на­строй унут­ ра­най за­ся­ро­джа­нас­ці ўлас­ці­вы Гаў­ры­ лу Ваш­чан­ку ад пер­шых кро­каў ў мас­ тац­тве. На вы­ста­ве зга­да­лі­ся рад­кі Але­ся Пі­сь­мян­ко­ва: «Драб­нее крок, чуй­нее ціш, сла­бее зрок, ця­жэе крыж...» На ад­крыц­ці вы­стаў­кі мэтр, яко­га зем­ ля­кі лі­чаць не­афі­цый­ным амба­са­да­рам Па­лес­ся ў ста­лі­цы кра­іны, сап­раў­ды вы­ гля­даў па­тры­ярхам. Ад муд­рас­ці сціп­ лым, ад та­лен­ту пры­го­жым. Пёт­ра Ва­сі­леў­скі.

Вяс­на. Ла­да. Алей. 1995–2013.

Па­мяць. Алей. 2011.

Май. Алей. 2011.

3

МАСТАЦТВА ліпЕНЬ 2013

    А р т- ск р ы ­жа­ва н ­н і

    В і ­з у­а л ь ­н ы я п ра­кт ы ­к і

Вы­ста­ва Сяр­гея Ша­бо­хі­на «Wozu Poesie?» у Ака­дэ­міі мас­тац­тваў Бер­лі­на арга­ні­за­ва­на ў рам­ках еўра­пей­ска­га па­этыч­на­га фес­ты­ва­лю. Мас­так за­пра­сіў да ўдзе­лу 47 па­этаў з 47 кра­ін, якія му­сі­лі зга­ дзіц­ца з пэў­ны­мі ўмо­ва­мі: вы­йсці ў пуб­ліч­ную пра­сто­ру сва­ёй кра­іны, на­пі­саць на род­най мо­ве ло­зунг, што ты­чыц­ца мясц­ова­га стану ку­ль­ту­ры і гра­мад­ства, і за­ха­ваць ана­нім­ насць — апра­нуць чыр­во­ную мас­ку. З да­па­мо­гай вы­каз­ван­ня на род­най мо­ве трэ­ба бы­ло су­аднес­ці та­кія пан­яцці, як «па­ эзія», «гра­мад­ства», «ра­дзі­ма». Ці вы­ка­рыс­ та­лі па­эты да­дзе­ную маг­чы­масць і ці здо­ле­ лі сфар­мі­ра­ваць вы­каз­ван­не та­кім чы­нам, каб яно ста­ла знач­ным, па­бу­джа­ль­ным ці ха­ця б тры­вож­ным? Ці атры­ма­ла­ся ў іх прад­ста­ віць кра­іну без бо­язі, на­ма­цаў­шы мя­жу па­ між адзін­ка­вым (сва­бо­дай па­этыч­на­га са­ма­ вы­ра­жэн­ня) і агу­ль­ным (спра­вяд­лі­вас­цю), а так­са­ма той спо­саб, якім гэ­та мя­жа ўста­наў­ лі­ва­ецца сён­ня? Што мы на­огул ду­ма­ем пра межы і ці здо­ль­ныя іх пе­ра­адо­ль­ваць? У кра­інах Цэн­тра­ль­най і Усход­няй Еўро­ пы апош­няе пы­тан­не за­гу­ча­ла па-но­ва­му па­ сля падзен­ня Бер­лін­скай сця­ны. Тут зноў за­ га­ва­ры­лі пра ка­лек­тыў­ную ідэн­тыч­насць, а па­няц­ці «на­цыя» і «ра­дзі­ма» па­ча­лі на­паў­ няц­ца но­вы­мі зна­чэн­ня­мі. Ад­нак што ста­ла са ста­ры­мі зна­чэн­ня­мі — з на­цы­яна­ль­ным го­ на­рам, ма­дэр­най на­цы­яна­ль­най ку­ль­ту­рай, з уяў­лен­ня­мі пра гар­мо­нію і ге­нія? Гэ­тыя пы­тан­ні хва­лю­юць і су­час­ных мас­та­ коў, але ці здо­ль­ны па­эт вы­хо­дзіць за межы

«Што­дзён­нае жыц­цё. По­ртленд. Штат Мэн. ЗША» Вы­ста­ва амерыканскіх мастакоў Га­ле­рэя «Артплац» Рэ­спуб­лі­кан­ска­га тэ­атра бе­ла­рус­кай дра­ма­тур­гіі

ра­шэн­ня ўнут­ра­ных за­дач мас­тац­тва да той агу­ль­най пра­сто­ры сэн­саў і жыц­ця, якая скі­ роў­ва­ецца на­шай ад­каз­нас­цю пе­рад са­бой і іншы­мі? Атры­ма­ны вы­нік з 47 фа­таг­ра­фій дае ад­ ка­зы на па­стаў­ле­ныя пы­тан­ні. Вы­стаў­ле­ны ў пуб­ліч­ную пра­сто­ру ло­зунг сён­ня мо­жа мець сі­лу то­ль­кі ў тым вы­пад­ку, ка­лі ён свед­чыць пра сап­раў­ды знач­нае. Мас­ка пад­крэс­лі­вае, што аўтар зна­хо­дзіц­ца на мя­жы і што яго па­ слан­не ўтой­вае ў са­бе па­гро­зу. Для па­эзіі гэ­ та мо­жа азна­чаць за­мах на са­мо яе це­ла і кроў, на вы­бух ма­тэ­рыі знут­ры. Але ня­мно­гім удзель­ні­кам уда­ло­ся пе­ра­адо­лець «ге­та» па­ эзіі і вы­йсці за яе рам­кі, зра­біў­шы важ­нае вы­ каз­ван­не.

В.Ш.

Кейт Сі­боўл. Ма­ле­нь­кія жыц­ці. Па­пе­ра, ліч­ба­вы друк.

15 творцаў за­ся­ро­дзі­лі­ся на па­бы­то­вых мо­ ман­тах жыц­ця, каб пе­рад­аць аса­біс­ты дос­вед па­ўся­дзён­нас­ці. Ураж­вае ўзро­вень рэ­флек­ сіі — да кож­най ра­бо­ты аўта­ры да­да­юць ка­ мен­та­ры (без пад­ра­бяз­на­га тлу­ма­чэн­ня не­ ка­то­рыя тво­ры страч­ва­лі б шмат), апіс­ва­юць дэ­та­лі і звыч­кі, ана­лі­зу­юць жыц­цё ў не­вя­лі­ кім го­ра­дзе. Мно­гія ўдзе­ль­ні­кі вы­ста­вы ро­бяць акцэнт на пры­га­жос­ці пры­ро­ды: кож­ны дзень яна па­ўстае ў звык­лых і не­звы­чай­ных фор­мах, а сам пра­цэс яе за­ма­лёў­ван­ня пе­ра­тва­ра­ецца ў мед­ыта­цыю. Так, ка­ва­лак мар­ской вя­роў­ кі на пяс­ку ўва­саб­ляе лі­нію да пад­свя­до­ма­га і ме­та­фа­ру што­дзён­най пра­цы, а ва­да, што бя­ жыць пад мос­там, на­гад­вае: мы за­ўсё­ды пры­ хо­дзім ад­не­куль і ку­ды­сь­ці ідзем, на­ват ка­лі жы­вем у ад­ным і тым жа мес­цы. Таў­сту­ха ў ле­апар­да­вым кам­бі­не­зо­не, па­ жы­лы трак­та­рыст, які тры­мае ма­ла­дую жан­ чы­ну на ка­ле­нях, на­сто­ль­ны ка­лян­дар з рос­ чыр­ка­мі-за­ві­туш­ка­мі, пэч­варк-ка­лаж, «сшы­ ты» з роз­на­ка­ля­ро­вых буд­няў ся­рэд­нес­та­ тыс­тыч­най ма­ці... Фі­ла­со­фія па­ўся­дзён­на­га склад­ва­ецца з ма­за­ікі шмат­лі­кіх на­ва­ко­ль­ ных уплы­ваў. Упа­рад­ка­ва­нае ру­цін­нае быц­ цё ства­рае ча­ла­ве­ку зо­ну кам­фор­ту — тое, што мы на­зы­ва­ем па­ўся­дзён­нас­цю, але кры­ ху больш пі­ль­ны по­гляд на яе і спро­ба ана­ лі­зу па­ру­шае межы гэ­тай зо­ны, да­зва­ляе не толь­кі на­зі­раць за за­сты­лай гіс­то­ры­яй свай­го жыц­ця, але раз­ві­вац­ца і ісці да­лей. А ле­н а Ка­в а­л ен­к а.

Скрып­таг­ра­м а Во­ль­гі Рыб­чын­скай

Усё час­цей на­зі­раю тэн­дэн­цыю зва­ро­ ту да мас­тац­тва мі­ну­лых дзе­ся­ці­год­ дзяў, якая ўва­саб­ля­ецца ў вы­ста­вач­ ных і да­след­чых пра­ектах. Мод­ным ста­ла ана­лі­за­ваць ад­ры­віс­тыя падзеі ня­даў­няй гіс­то­рыі. Вы­ні­кам ста­но­віц­ ца, з ад­на­го бо­ку, падзей­ная інтэн­сі­фі­ ка­цыя (вы­да­дзе­ны аль­бом «Бе­ла­рус­кі аван­гард 1980-х»; ство­ра­ны вір­ту­аль­ ны му­зей бе­ла­рус­ка­га аван­гар­да пад кі­раў­ніц­твам Во­ль­гі Архі­па­вай; пра­й­ шлі вы­ста­вы Ге­на­дзя Хац­ке­ві­ча, Аляк­ сея Жда­на­ва, Ула­дзі­мі­ра Ла­по...), з інша­га — ад­бы­ва­ецца мі­фа­ла­гі­за­цыя гэ­тай гіс­то­рыі. Бе­ла­рус­кі аван­гард 1980—1990-х га­доў за­ста­ецца тэ­ры­то­ры­яй ма­ла­ вы­ву­ча­най, ён існуе хут­чэй у фар­ма­ це вер­сій, успа­мі­наў су­час­ні­каў і па гэ­тай пры­чы­не скла­дае асно­ву для мі­ фат­вор­час­ці. Так зва­най ака­дэ­міч­най трак­тоў­кі гіс­то­рыі гэ­та­га пе­ры­яду па­ куль не існуе, вы­йсця на но­вы ўзро­ вень — архі­ва­ван­ня, вы­ву­чэн­ня, фік­ са­цыі і дэ­ман­стра­цыі — на жаль, не ад­бы­ва­ецца. За гэ­тай мі­фат­вор­час­цю мы страч­ ва­ем су­час­насць. Усе вы­сіл­кі пры­кла­ да­юцца на рэ­флек­сію гіс­то­рыі 1990-х і 2000-х га­доў, за рам­ка­мі за­ста­ецца ана­ліз актуальных падзей су­час­на­га пра­цэ­су. У гэ­тай пер­спек­ты­ве надзённай ба­ чыц­ца но­вая артыс­тыч­ная стра­тэ­гія — не акты­віз­му, але «пе­радзвіж­ніц­тва». Па-ра­ней­ша­му з’яўля­юцца моц­ныя мас­тац­кія іні­цы­яты­вы, як, на­прык­лад, праект арт-групы «Бе­ла­рус­кі клі­мат» «Рэ­трас­пек­ты­ва» (Му­зей су­час­на­га вы­ яўлен­ча­га мас­тац­тва), у якім бы­ла пра­ па­на­ва­на стра­тэ­гія «ўка­ра­нен­ня ў на­ род» шля­хам інтэр­прэ­та­цыі гіс­то­рыі ў ме­жах экс­па­зі­цыі — раз­мыц­цё рэ­ аль­нас­ці і вы­дум­кі, кан­тэн­ту і фор­мы, гіс­то­рыі і су­час­нас­ці. Успа­мі­ны ўдзе­ ль­ні­каў тых падзей ста­но­вяц­ца фак­ та­мі гіс­то­рыі су­час­на­га бе­ла­рус­ка­га мас­тац­тва, а іх тво­ры — ад­ры­віс­ты­мі па­слан­ня­мі. А ў кан­цэп­цыі гэтай экспазіцыі сфар­му­ля­ва­на но­вая вер­сія не­да­лё­ка­га мі­ну­ла­га і пункт гле­джан­ня на пра­цэ­ сы су­час­на­га мас­тац­тва: «Бо­льш ня­ма Вя­лі­ка­га на­ра­ты­ву — ёсць то­ль­кі асоб­ ныя на­ра­ты­вы чат-па­ве­дам­лен­няў. Ня­ма ўжо Вя­лі­кай гіс­то­рыі — ёсць ка­ рот­кія ме­сі­джы гла­ба­ль­ных/бяс­кон­цых ла­ка­ль­нас­цей».

артэфакты

4

Па­вет­ра і свят­ло Вы­ста­вы Іва­на Ста­ля­ро­ва Ві­цеб­скі мас­тац­кі му­зей Му­зей імя Па­ўла Мас­ле­ні­ка­ва ў Ма­гі­лё­ве М і­х ас ь Ц ы ­б у ­л ь с­кі З дзе­вя­нос­та га­доў ві­цеб­ска­га мас­та­ка Іва­на Ста­ля­ро­ва пя­ць­дзя­сят ад­да­дзе­ны аква­рэ­лі? За­слу­жа­ны дзеяч мас­тац­тваў Бе­ла­ру­сі мог бы лі­чыць усё гэ­та ўлас­ным твор­чым да­сяг­нен­нем, ка­лі б не ве­лі­зар­ ная ко­ль­касць пад­рых­та­ва­ных ім за гэ­ты час вуч­няў, што ста­лі го­на­рам сус­вет­на вя­до­май Ві­цеб­скай шко­лы аква­рэ­лі. Ка­рэн­ны ві­цяб­ля­нін, Іван Ста­ля­роў яшчэ ў да­ва­енны час ву­чыў­ся ў Ві­цеб­ скім мас­тац­кім ву­чы­ліш­чы. А па­сля — у 1947—1951 — у Мін­скім мас­тац­кім ву­ чы­ліш­чы ў Ва­лян­ці­на Вол­ка­ва, Іва­на Ра­ ма­ноў­ска­га, Ха­іма Ліў­шы­ца і на ка­фед­ ры гра­фі­кі ў Мас­коў­скім па­ліг­ра­фіч­ным інсты­ту­це (1960). Пра­ца­ваў вы­клад­чы­кам Ві­цеб­ска­га мас­тац­ка-гра­фіч­на­га пед­ага­ гіч­на­га ву­чы­ліш­ча, а па­сля яго пе­ра­тва­ рэн­ня ў мас­тац­ка-гра­фіч­ны фа­ку­ль­тэт Ві­ц еб­с ка­г а дзяр­ж аў­н а­г а пед­а га­г іч­н а­ га інсты­ту­та імя С.М.Кі­ра­ва да ся­рэ­дзі­ ны 1980-х га­доў вы­кла­даў там аква­рэль. Атры­маў зван­не да­цэн­та ка­фед­ры ма­ люн­ка і жы­ва­пі­су, на­пі­саў да­па­мож­нік «Аква­рэль», вы­да­дзе­ны ў вы­да­вец­тве «Вы­шэй­шая шко­ла» (1980). З 1957 го­да ўдзе­ль­ні­чаў бо­льш чым у 100 мас­тац­кіх вы­ста­вах у Бе­ла­ру­сі і за яе меж­амі; па­ чы­на­ючы з 1995 го­да — у скла­дзе су­пол­ кі «Ві­цеб­ская аква­рэль». Для Ві­цеб­скай шко­лы аква­рэ­лі асо­ба Ста­ля­ро­ва зна­ка­вая. Ён ста­яў ля яе вы­ то­каў, з’яўляў­ся ад­ным з пер­шых яе на­ стаў­ні­каў. Ці не ўпер­шы­ню звяр­нуў ува­ гу на не­абход­насць вы­лу­чэн­ня аква­рэ­лі ў асоб­ны курс, адзна­чыў важ­насць ства­ рэн­ня ад­па­вед­най ме­то­ды­кі на­ву­чан­ ня. І ўсёй сва­ёй твор­час­цю Іван Ста­ля­роў па­пу­ля­ры­за­ваў пэў­ную сіс­тэ­му твор­чых пры­нцы­паў, аб­уджаў у сва­іх вуч­нях шчы­ рую за­ці­каў­ле­насць мас­тац­твам аква­рэ­лі, пра­гу да за­сва­ення тон­кас­цей ра­мяс­тва. Тво­ры Іва­на Ста­ля­ро­ва — кла­сі­ка ві­цеб­ скай аква­рэ­лі. У іх знай­шлі ўва­саб­лен­не тыя ма­гут­ныя тра­ды­цыі, якія ста­год­дзя­ мі на­коп­лі­ва­лі­ся ў не­трах рэ­аліс­тыч­на­га мас­тац­тва. Фун­да­мен­та­ль­насць ве­даў у га­лі­не ко­ле­раз­наў­ства, гіс­то­рыі, тэх­ні­кі і тэх­на­ло­гіі аква­рэ­ль­на­га жы­ва­пі­су ста­лі для мас­та­ка тым грун­там, які на пра­ця­гу ўсіх эта­паў пра­цы фар­мі­ра­ваў яго по­гля­ ды і твор­чыя пры­нцы­пы. Ад­но з цэн­тра­ль­ных мес­цаў у ра­бо­тах мас­та­ка за­йма­юць ка­мер­ныя па на­строі

Воз­ера. Аква­рэль. 2011.

і фар­ма­це кра­яві­ды род­най бе­ла­рус­кай зям­л і. Ся­р од жан­р а­в ых раз­н а­в ід­н ас­ цей пей­за­жа Ста­ля­ро­ву най­бо­льш бліз­ кія эпіч­ны і эле­гіч­ны, цес­на злу­ча­ныя з пры­сут­нас­цю ра­ман­тыч­на-ле­ту­цен­ ных, лі­рыч­ных, сен­ты­мен­та­ль­ных ма­ты­ ваў. Пей­за­жы мас­та­ка — гэ­та не про­ста вы­явы мясц­ін, што ўсхва­ля­ва­лі яго. Гэ­ та глы­бо­ка аўтар­скае вы­каз­ван­не, якое ўва­саб­ляе пе­ра­жы­ван­ні твор­цы і стан яго ду­шы. Свое­­асаб­лі­вая раз­на­від­насць «ці­ха­га» пей­за­жа, у асно­ве яко­га — усё­ паг­л ы­н а­л ь­н ае па­ч уц­ц ё спа­кою. У па­ доб­най ты­па­ло­гіі «ці­ха­га» пей­за­жа ёсць свая па­эты­ка: ён пад­крэс­ле­на ня­кід­кі. Гэ­та шмат у чым пей­за­жы на­строю, на­ поў­не­ныя бяз­мер­най ко­ль­кас­цю ад­люс­ тра­ва­ных інта­на­цый. Пры­слу­хоў­ва­ючы­ ся да пры­ро­ды і яе роз­ных ста­наў, мас­так імкнец­ца мак­сі­ма­ль­на за­ха­ваць і да­нес­ ці да гле­да­ча яе са­ма­адчу­ван­не, асаб­лі­ва ўваж­лі­ва ўгля­да­ецца ў яе бос­кую пры­га­ жосць. Важ­ную ро­лю ў пей­за­жах Ста­ля­ ро­ва ады­гры­вае свят­ло, якое ства­рае глы­ бо­кую та­на­ль­ную пер­спек­ты­ву, уз­мац­няе вы­раз­насць кам­па­зі­цый. Ад­мет­най асаб­ лі­вас­цю тво­раў з’яў­ля­ецца іх та­паг­ра­фіч­ ная да­клад­насць, што зу­сім не за­мі­нае да­сяг­нен­ню ў воб­ра­зах вы­со­кай сту­пе­ні аб­агу­ль­нен­няў. У вяс­ко­вых і га­рад­скіх кра­яві­дах Ста­ля­ ро­ва рэ­дка сус­тра­ка­юцца по­ста­ці лю­дзей. Пра­сто­ра ні­бы дэ­ман­струе жа­дан­не аўта­ ра ад­ысці ад па­ўся­дзён­най мі­тус­ні, за­ча­ роў­вае шмат­гран­нас­цю па­этыч­ных інта­ на­цый і воб­раз­най не­пас­рэд­нас­цю. На­ват індус­тры­яль­ныя пей­за­жы не па­збаў­ле­ны пэў­на­га лі­рыз­му. У аква­рэ­ль­ных кам­па­зі­ цы­ях гле­да­ча ўраж­вае скла­да­ная ню­ансі­ роў­ка ко­ле­ру, якой Іван Ста­ля­роў ня­рэд­ ка да­ся­гае дзя­ку­ючы толь­кі яму вя­до­мым ле­сі­ро­вач­ным спа­лу­чэн­ням фар­баў.

Мас­тац­тва Ста­ля­ро­ва ка­мер­нае па сут­ нас­ці, глы­бо­ка пра­нік­лі­вае па змес­це, па­ тра­буе ўнут­ра­най за­ся­ро­джа­нас­ці, ду­шэў­ най раў­на­ва­гі. І раз­ам з тым гэ­та «ці­хая лі­ры­ка» яго аква­рэ­ляў не та­кая ўжо і ці­ хая, па­ко­ль­кі за су­па­ко­енас­цю сю­жэ­таў кры­ецца апты­мізм твор­цы і глы­бо­кая ве­ ра ў не­зга­са­ль­ную і пра­ўдзі­вую каш­тоў­ насць рэ­аліс­тыч­на­га мас­тац­тва. Апра­ча вя­лі­кай ко­ль­кас­ці кра­яві­даў Пры­дзвін­ска­га краю, га­рад­скіх пей­за­жаў Ві­цеб­ска, По­ла­цка, На­ва­по­лац­ка, Брас­ла­ ва (ніз­кі «Пры­дзвін­скі край», «Брас­лаў­ шчы­на», «По­лацк», «Но­ва­бу­доў­лі На­ва­по­ лац­ка», «Час на­ва­ль­ніц», «Край бла­кіт­ных азёр і пра­зрыс­тых рэк»), на­пі­са­ных Іва­ нам Ста­ля­ро­вым у роз­ныя га­ды і прад­ стаў­ле­ных на вы­ста­вах у Ві­цеб­ску і Ма­гі­ лё­ве, не­ль­га не адзна­чыць і се­рыі тво­раў, пры­ве­зе­ныя мас­та­ком у свой час з па­ ездак па Літ­ве, Лат­віі, Арме­ніі і Па­ўноч­ ным Каў­ка­зе. У іх да­клад­на ад­люс­тра­ва­ ны не то­ль­кі лан­дшаф­ты і гіс­та­рыч­ныя по­мні­кі — праз ка­ла­рыс­тыч­ны лад кам­ па­зі­цый вы­раз­на пе­рад­адзе­ны на­ват ха­ рак­тар па­вет­ра той ці іншай кра­іны. Ся­род сю­жэт­ных кам­па­зі­цый пе­ра­важ­ ная бо­ль­шасць звя­за­на з тэ­май пар­ты ­ ­зан­ скай ба­ра­ць­бы. Упрацяглай па часе се­рыі «Па сля­дах парт­ызан­скай сла­вы» ў сты­ лі сво­еа­саб­лі­ва­га «мас­тац­ка­га да­ку­мен­ та­ліз­му» знай­шло ад­люс­тра­ван­не мно­ гае з пе­ра­жы­та­га ім са­мім у га­ды Вя­лі­кай Айчын­най вай­ны. У мас­та­ка шмат вуч­няў, якія ма­юць да­во­лі шы­ро­кі ды­япа­зон сты­ліс­тыч­ных пры­хі­ль­нас­цей і твор­чых ары­енці­раў. А вось сам Іван Ста­ля­роў на ўсё жыц­цё за­ стаў­ся вер­ным тра­ды­цы­ям рэ­аліс­тыч­най аква­рэ­ль­най кла­сі­кі. На гэ­тым шля­ху ён на­быў сваю ўлас­ную ма­не­ру, сцвер­дзіў мас­тац­кія по­гля­ды на свет. 

5

МАСТАЦТВА ліпЕНЬ 2013

    М ас­тац­тва д л я « М ас­тац­тва »

    ад н ы ­м ска з ам

Мас­тац­тва шмат­стай­нае. І ня­ма та­ко­га за­ко­ну, яко­му б яно пад­па­ рад­коў­ва­ла­ся. Кан­цэпт «Аб’­ёмная плос­касць» вы­зна­ча­ецца сва­бо­ дай па­ста­янна­га ру­ху фор­маў, ідэй, па­чуц­цяў, ко­ле­ру, свят­ла... Ге­амет­рыч­ная па­бу­до­ва аб’­екта ўяў­ляе са­бой пра­сто­ра­вую ілю­зію, якая ў рэ­аль­нас­ці не існуе. Мес­цаз­на­хо­джан­не ў пра­сто­ры ва­ры­ятыў­нае, вер­хні і ніж­ні, ле­вы і пра­вы ку­ты мо­гуць мя­няц­ца мес­ ца­мі. Та­кім чы­нам ад­бы­ва­ецца бяс­кон­цы рух як унут­ры аб’­екта, так і ў пра­сто­ры. Ідэя тран­с­фар­ма­цыі вы­яўляе маг­чы­масць зме­ны, ру­ху і но­ва­га раз­віц­ця фор­мы. Плос­касць ста­но­віц­ца аб’­ёмнай. Жан­на Грак.

    к н і га ска р га ў

    Над ч ы м п ра­цу­е ц е ?

Дзміт­рый Сур­скі, стар­шы­ня Бе­ла­рус­ка­га са­юза ды­зай­не­раў:

Аляк­сандр Ша­по, ску­льп­тар:

— У на­шым твор­чым цэ­ху з’я­ ві­лі­ся пра­бле­мы ва ўза­ема­ да­чы­нен­нях з за­каз­чы­кам. Змя­ні­ла­ся за­ка­на­даў­ства, у вы­ні­ку ча­го нас аб­авя­за­ лі пра­во­дзіць тэн­да­ры і кон­ кур­сы, у тым лі­ку і на мас­тац­ ка-пра­ектныя ві­ды ра­бот. Ра­ней лі­чы­ла­ся, што гэ­та інтэ­лек­ту­аль­ная ма­ёмасць, і на вы­ка­нан­не та­кіх ра­бот кон­курс не па­тра­ба­ ваў­ся. Пра­бле­ма на­ват не ў тым, што не­ка­то­рыя пра­цы за­над­та спе­цы­фіч­ныя, спе­цы­яліс­таў ма­ ла і знай­сці кан­ку­рэн­таў да­во­лі цяж­ка, а ў тым, што ў гэ­тых кон­кур­сах вы­йграе той, хто па­тра­ буе мен­шае фі­нан­са­ван­не, а кры­тэ­рый мас­тац­ кай якас­ці ўжо быц­цам бы і не ўліч­ва­ецца.

— Раз­ам з архі­тэк­та­ ра­мі Ле­ані­дам і Га­лі­ най Ле­ві­ны­мі і Аляк­ сан­драм Ка­пы­ло­вым мы пра­цу­ем над рэ­ кан­струк­цы­яй брац­ кай ма­гі­лы на ста­ліч­ ным пра­спек­це Дзяр­жын­ ска­га. Я раб­лю ску­льп­тур­ную час­тку пра­ екта — фі­гу­ру «Туж­лі­вая», гэ­та бу­дзе по­стаць смут­ку­ючай жан­чы­ны ля ма­гі­лы адзі­нац­ца­ці па­ўшых сал­дат. Асноў­ная ідэя тво­ра — не­да­пуш­ча­ль­насць вай­ны і ўша­ на­ван­не па­мя­ці за­гі­нуў­шых, якія аб­ара­ні­ лі бу­ду­чыя па­ка­лен­ні ца­ной свай­го жыц­ ця. Фі­гу­ра ге­ра­іні бу­дзе ўва­саб­ляць жор­ сткасць і не­спра­вяд­лі­васць вай­ны, агід­най ча­ла­ве­чай пры­ро­дзе. Ха­чу ства­рыць уні­вер­са­ль­ны воб­раз, які су­мяш­чае іпас­та­сі ма­ці, жон­кі, сяс­ тры, — воб­раз жан­чы­ны, за­ўчас­на сас­та­ ра­най го­рам: з тва­рам у змор­шчы­нах, за­ па­лы­мі шчо­ка­мі, згор­бле­най спі­най, агру­ бе­лы­мі ад цяж­кай муж­чын­скай пра­цы ру­ка­мі, у якіх яна тры­мае сал­дац­кую пі­ лот­ку. Ху­дая, стом­ле­ная, про­ста апра­ну­ тая жан­чы­на сус­тра­кае ста­расць у бед­ нас­ці і само­це. Адзі­нае су­ця­шэн­не, якое за­ста­ло­ся ў ма­ёй ге­ра­іні, — на­ве­даць ма­ гі­лу лю­бі­ма­га ча­ла­ве­ка, рас­па­вес­ці пра сваё жыц­цё і, пе­ра­бі­ра­ючы ў ру­ках пі­лот­ ку, зга­даць яго твар, успом­ніць яго жы­ вым. Бач­на, што яна час­та пры­хо­дзіць сю­ ды — ся­дзіць у звык­лай по­зе, па­глы­бі­ла­ ся ў роз­дум, бо час для яе спы­ніў­ся. Вай­на аб­ясцэ­ні­ла і жыц­цё сал­да­та, за­гі­нуў­ша­ га ся­род мно­гіх, і жыц­цё гэ­тай жан­чы­ны, і на­ват са­мо жыц­цё, та­му што яго асноў­ныя пры­нцы­пы — пра­цяг ро­ду, кло­пат пра лю­ бі­мых, ка­хан­не — стра­ці­лі сэнс. Важ­ным эле­мен­там усёй кам­па­зі­цыі ста­не так зва­ная «пі­ра­мід­ка па­мя­ці» — по­мнік з зор­кай на ма­гі­ле, ён пры­вя­жа сю­ жэт да кан­крэт­на­га гіс­та­рыч­на­га кан­тэк­ сту Вя­лі­кай Айчын­най вай­ны. 11 зо­рак уве­ка­ве­чаць па­мяць пра кож­на­га сал­да­ та, ся­род якіх ёсць аб­арон­цы Мін­ска, што пер­шы­мі пры­ня­лі на ся­бе ўдар.

    ч аму ? Ча­м у мас­т ац­к ім кі­раў­ні­ком Ма­зыр­скага дра­ма­т ыч­на­г а тэ­а тра імя Іва­на Ме­ле­ж а пры­зна­ча­ны ча­ла­век без спе­цы­яль­най пра­фе­сій­най ад­у ка­цыі? Іры­на Мі­ро­ны­ча­ва, на­ча­ль­нік ад­дзе­ла ідэ­ала­гіч­най ра­бо­ты, ку­ль­ту­ры і па спра­вах мо­ла­дзі Ма­зыр­ска­га рай­вы­кан­ка­ма: — У Вік­то­рыі Куз­ня­цо­вай ёсць вы­шэй­шая ад­ука­цыя і во­пыт пра­цы ў сцэ­ніч­ным ка­лек­ты­ве. Яна не ста­рон­ ні ча­ла­век, доб­ра раз­умее па­лі­ты­к у ўста­но­вы. За­раз Ма­зыр­скі тэ­атр зна­хо­дзіц­ца на рэ­кан­с трук­цыі, а гэта — спра­ва сур’ёзная. Сён­ ня ў кож­на­га ча­ла­ве­ка, які тут пра­ц уе, апра­ча асноў­ных аб­авяз­каў ёсць яшчэ і да­дат­ко­выя, бо пад­час ра­мон­т у мно­гія па­са­ды бы­лі ска­ро­ ча­ны. Та­му ве­ль­мі важ­на, каб усё бы­ло ад­рэ­ гу­ля­ва­на, а ў ка­лек­ты­ве за­хоў­ва­ла­с я на­рма­ ль­ная атмас­фе­ра. Мы сус­тра­ка­лі­с я з акцё­ра­мі, га­лоў­ным рэ­жы­сё­рам і сі­т у­ацыю рас­тлу­ма­чы­ лі. Знай­шлі па­ра­зу­мен­не. Га­лоў­нае, што з’ява гэ­та ча­со­вая і, ду­маю, не па­шко­дзіць твор­ча­ му пра­цэ­с у.

Які твор бе­ла­рус­ка­г а мас­т ац­т ва ўра­зіў вас апош­нім ча­с ам? Сяр­гей Кар­тэс, кам­па­зі­тар, на­род­ны артыст Рэ­спуб­лі­кі Бе­ла­русь: — Па­каз у Бел­дзяр­жфі­лар­мо­ніі фолк-опе­ры «Пес­ня пра до­лю» (му­зы­ка Ула­дзі­мі­ра Му­ля­ ві­на) у рэ­жы­су­ры Ла­ры­сы Сі­ма­ко­віч; а так­са­ ма ра­ман Ула­дзі­мі­ра Ка­рат­ке­ві­ча «Хрыс­тос пры­зям­ліў­ся ў Га­род­ні» — шка­дую, што пра­ чы­таў яго то­ль­кі ця­пер. Ры­гор Са­ро­ка, ды­ры­жор сім­фа­ніч­на­га аркес­тра, ды­рэк­тар Ма­ла­дзе­чан­ска­га му­зыч­на­га ка­ле­джа імя Агін­ска­га: — Сё­ле­та ў кас­трыч­ні­ку бу­дзе адзна­чац­ца 55-год­дзе ка­ле­джа і 45 га­доў з ча­су за­сна­ ван­ня сім­фа­ніч­на­га аркес­тра; для ўра­чыс­та­ га кан­цэр­та з гэ­тай на­го­ды доў­га шу­каў год­ ны твор айчын­на­га аўта­ра і, на шчас­це, знай­ шоў — гэ­та «Свя­точ­ная ўвер­цю­ра» Дзміт­рыя Смо­льс­ка­га, якая па­він­на ад­крыць му­зыч­ную дзею; му­зы­кан­ты аркес­тра ў гэ­ты твор про­ ста за­ка­ха­лі­ся. Юрый Ігру­ша, прадзю­сар, ды­рэк­тар «Бел­ві­дэ­ацэн­тра»: — Да­ку­мен­та­ль­ны фі­льм Вік­та­ра Аслю­ка «Цяп­ло», не­здар­ма ён атры­маў вышэй­шыя ўзна­га­ро­ды і адзна­ча­ны дып­ло­ма­мі на мно­ гіх прэс­тыж­ных між­на­род­ных кі­на­фес­ты­ва­ лях; цыкл гіс­та­рыч­ных кніг пі­сь­мен­ні­ка Ана­ то­ля Бу­тэ­ві­ча «Сем цу­даў», пры­све­ча­ны на­ шай да­ўні­не. Ігар Аўдзе­еў, кі­наз­наў­ца, кі­раў­нік Му­зея гіс­то­рыі бе­ла­рус­ка­га кі­но: — У меж­ах між­на­род­най акцыі «Ноч му­зе­яў 2013» ад­бы­ла­ся прэм’ера пра­ктыч­на не­вя­до­ май нам (72 га­ды на па­лі­цы!) са­цы­яль­на-бы­ та­вой дра­мы рэ­жы­сё­ра Сі­гіз­мун­да На­ўроц­ ка­га «Сям’я Януш» (тэк­сты пе­сень Пет­ру­ся Броў­кі і Кан­дра­та Кра­пі­вы); у гіс­то­рыі кі­но — і не то­ль­кі бе­ла­рус­ка­га — гэ­та кар­ці­на за­ ста­нец­ца як уні­ка­ль­нае свед­чан­не та­го, што на мя­жы 30—40-х га­доў ХХ ста­год­дзя СССР рых­та­ваў­ся зу­сім не да аб­арон­чай вай­ны. Ула­дзі­мір Па­рфя­нок, фа­тог­раф, кі­раў­нік га­ле­рэі «NOVA»: — Ні­чо­га не ўра­зі­ла з тво­раў бе­ла­рус­кіх аўта­раў: ба­чыў ці па­ўто­ры, ці рэ­плі­кі з за­ меж­ных тво­раў, ад­апта­ва­ныя да мясц­ова­га лан­дшаф­ту; вось вы­ста­ва прац поль­скіх сту­ дэн­таў «PRINТ/SCREEN/PRINТ», што ад­кры­ ла­ся ў Му­зеі су­час­на­га вы­яўлен­ча­га мас­тац­ тва, сап­раў­ды за­ці­ка­ві­ла. Ры­гор Не­сце­раў, мас­так, кі­раў­нік су­пол­кі «Арцель»: — З апош­ніх ура­жан­няў зга­даю апо­весць Але­ны Па­по­вай «Тры да­мы ў по­шу­ках лю­бо­ві і смер­ці», апуб­лі­ка­ва­ную ў ча­со­пі­се «Нё­ман».

артэфакты

6

Стыхія аб­страк­цыі «Іншая рэ­аль­насць» Вы­ста­ва не­фі­гу­ра­тыў­на­га мас­тац­тва На­цы­яна­ль­ная біб­лі­ятэ­ка Бе­ла­ру­сі А л е с ь С у ­х а­д о ­ла ў Арга­ні­за­та­ры экс­па­зі­цыі па­спра­ба­ва­лі вы­лу­чыць аб­страк­цыю як асоб­ную плынь у су­час­ным бе­ла­рус­кім мас­тац­тве. Аб­ страк­цыя мае на на­шых зем­лях свае ка­ра­ ні і тра­ды­цыі. Зга­даю Ка­зі­мі­ра Ма­ле­ві­ча і Эль Лі­сіц­ка­га, што вы­кла­да­лі ў Ві­цеб­скай на­род­най мас­тац­кай ву­чэ­ль­ні. У этніч­ на род­нас­ным бе­ла­ру­сам Дзвін­ску (сён­ ня — Да­ўгаў­пілс) на­ра­дзіў­ся кла­сік аме­ ры­кан­ска­га аб­страк­тна­га экс­прэ­сі­яніз­му Марк Рот­ка. Прад­стаў­нік рус­кай ку­ль­ту­ ры Ва­сіль Кан­дзін­скі знач­на па­ўплы­ваў на бе­ла­рус­кіх мас­та­коў ужо ў па­сля­ва­ енны пе­ры­яд. Аб­страк­цыя ўплы­ва­ла на прад­стаў­ні­коў «ві­цеб­ска­га аван­гар­да» 1970—1980-х га­доў Аляк­сан­дра Са­лаў­ёва, Ле­ані­да Анці­мо­на­ва, Але­га Арло­ва. Не­фі­ гу­ра­тыў­насць пе­ра­ва­жа­ла ў твор­чых па­ мкнен­нях ча­ль­цоў «Ня­мі­гі-17». Уво­гу­ле, ідэя вы­ста­вы не­фі­гу­ра­тыў­ на­га мас­тац­тва для Бе­ла­ру­сі да­лё­ка не но­вая. Ла­дзіц­ца пра­ект «Abstract», які аб’­ядноў­вае, га­лоў­ным чы­нам, прад­стаў­ ні­коў ві­цеб­скай шко­лы. Хоць у вы­ста­ве ў На­цы­яна­ль­най біб­лі­ятэ­цы так­са­ма ўдзе­ ль­ні­ча­юць ві­цеб­скія аўта­ры (Вік­тар Шыл­ ко, Ва­лян­ці­на Ля­хо­віч і іншыя), яна ад­роз­ ні­ва­ецца ад «Abstract»’а тым, што змаг­ла за­дзей­ні­чаць шэ­раг мас­та­коў, чыя твор­ часць рэ­дка раз­гля­да­ла­ся ў рэ­чыш­чы аб­ страк­цы­яніз­му (Мі­ка­лай Буш­чык, Аляк­ сандр За­баў­чык, Ры­гор Іва­ноў, Вік­тар Ці­ха­наў...). Ця­гам ста­га­до­вай гіс­то­рыі ў аб­страк­ цы­яніз­ме да­мі­ну­юць два кі­рун­кі: экс­ прэ­сіў­ная (лі­рыч­ная) і ге­амет­рыч­ная аб­ страк­цыя. Ся­род су­час­ных бе­ла­рус­кіх мас­та­коў, што і дэ­ман­струе вы­ста­ва, пры­ хі­ль­ні­каў экс­прэ­сіў­най аб­страк­цыі знач­на бо­лей, і звя­за­на гэ­та, на­пэў­на, з яе інтуі­ тыў­най сут­нас­цю, сты­хій­най пры­ро­дай. У вы­ста­ве вы­зна­чыў­ся лі­дар — гэ­та Ры­гор Іва­ноў. Ён звяр­та­ецца да чыс­тай аб­страк­цыі як фор­ме вы­ра­жэн­ня сва­ёй твор­чай кан­цэп­цыі «свя­ціз­му». Не­фі­гу­ ра­тыў­ныя ра­бо­ты мас­та­ка на­гад­ва­юць ме­та­фі­зіч­ныя аб­страк­цыі Рот­кі (поле чыс­та­га ко­ле­ру, якое «све­ціц­ца» за кошт тон­кай фо­на­вай рам­кі), але Іва­ноў свя­ до­ма да­во­дзіць гэ­ты пры­ём да край­ня­га ста­ну, акцэн­ту­ючы ўва­гу не на ўза­ема­дзе­ янні пля­маў, а на тон­кай гу­ль­ні свят­ла, то­наў і па­ўто­наў у меж­ах ад­на­го ко­ле­ру. Па­вод­ле ро­лі свят­ла ў кам­па­зі­цыі па­лат­

Вя­час­лаў Аўгус­ці­но­віч. Magna Mater. Тран­сфар­ма­цыя I. Алей. 2003.

Сяр­гей Лап­ша. Тры струк­ту­ры. Ліч­ба­вая гра­фі­ка. 2010.

Ва­дзім Ка­чан. Два ба­кі (зды­мак №2). Фо­та. 2012.

на да «свя­ціз­му» Ры­го­ра Іва­но­ва на­блі­ жа­юцца тво­ры Мі­ка­лая Буш­чы­ка, Вік­та­ ра Ва­сю­ке­ві­ча, Аляк­сан­дра Ве­раш­ча­гі­на, Ге­на­дзя Фа­лея. Пра­цы Аляк­сан­дра Ве­раш­ча­гі­на бліз­ кія да фрэ­сак і цар­коў­ных аб­ра­зоў, пры гэ­тым яны на­пі­са­ны ў ве­ль­мі сва­бод­най, экс­прэ­сіў­най ма­не­ры і вы­яўля­юць яркі аўтар­скі тэм­пе­ра­мент. «Дры­пін­гам» (узга­даем Джор­джа По­ла­ ка) вы­лу­ча­ецца твор­часць Вік­та­ра Ва­сю­ ке­ві­ча. Раз­ам з тым сты­хій­ная не­ўтай­ма­ ва­насць аўтар­ска­га по­чыр­ку аб­ме­жа­ва­на стро­гай па­тра­ба­ва­ль­нас­цю да ко­ле­ру. Мас­так па­збя­гае кан­трас­ных спа­лу­чэн­ няў, ад­дае пе­ра­ва­гу свет­лым то­нам, а ка­ ля­ро­вая га­ма яго аб­страк­цый за­ста­ецца бліз­кай да пры­род­най (што асаб­лі­ва ві­ даць па ра­бо­це «Бяс­кон­цая на­ту­ра»).

Мас­так Сяр­гей Пы­жы­каў прад­ста­віў се­рыю ахра­ма­тыч­ных кам­па­зі­цый, ство­ ра­ных у гра­фіч­най ма­не­ры, у якіх ён да­ сле­дуе ўлас­ці­вас­ці та­кой мас­тац­кай ка­тэ­ го­рыі, як пра­сто­ра. Ра­бо­ты мас­та­ка-ды­зай­не­ра Вя­час­ла­ва Аўгус­ці­но­ві­ча вы­лу­ча­юцца на­сы­ча­най, гра­ніч­на рас­па­ле­най шмат­ко­лер­нас­цю. Пе­ра­хо­ды ко­ле­раў адзін ў дру­гі за­бяс­ печ­ва­юць ды­на­мі­ку ство­ра­ных ім кам­ па­зі­цый, не­здар­ма ў вы­явах угад­ва­ецца воб­раз ма­ты­ль­ка, што ў мі­фа­ло­гіі раз­гля­ да­ецца як сім­вал бес­смя­рот­нас­ці. Аляк­сандр За­баў­чык не­ка­ль­кі апош­ ніх га­доў пра­цуе над цык­лам «Ды­яло­гі з ка­ра­еда­мі». Кож­ная з ра­бот гэ­та­га цык­ ла вы­ра­ша­на ў ад­ным ко­ле­ра­вым то­не і вы­зна­ча­ецца скла­да­най фак­ту­рай жы­ва­ пі­су. Вы­тан­ча­ная пра­ры­соў­ка фак­ту­ры ў

7

МАСТАЦТВА ліпЕНЬ 2013

За­баў­чы­ка спа­лу­ча­ецца з яе ха­атыч­най струк­ту­рай, што на­гад­вае пра­жыл­кі ліс­ та ці кры­вя­нос­ныя са­су­ды, чым утва­ра­ ецца эфект па­ўнак­роў­нас­ці вы­явы, ды­ хан­ня жы­ва­пі­су. Аўтар­скае вы­каз­ван­не Але­ся Фа­лея ўспры­ма­ецца як пе­ра­йман­не сты­хій­ных пры­род­ных рыт­маў. Та­кая ма­не­ра мо­жа пад­ацца бліз­кай пер­ша­быт­на­му мас­тац­ тву, ку­ль­ту­ры аб­ары­ге­наў Афры­кі ці на­ват дзі­ця­ча­му крэм­зан­ню. Раз­ам з тым — гэ­та крык ду­шы ча­ла­ве­ка, за­ціс­ну­та­га ў рам­ ках цы­ві­лі­за­цыі, экза­ль­та­цыя ў ім пры­ род­на­га па­чат­ку. Твор­чае пе­ра­йман­не на­ту­ры ўлас­ці­ва жы­ва­пі­су Вік­та­ра Ці­ха­на­ва. Ці­ка­ва, што праз пры­род­ныя фор­мы аўтар прый­шоў і да аб­страк­цыі, ства­ра­ючы ўсё бо­льш ад­ цяг­не­ныя пу­анты­ліс­тыч­ныя пей­за­жы. У экс­пе­ры­мен­та­ль­ных ра­бо­тах «Снег у чор­ным квад­ра­це», «Ля ка­мі­на» прад­мет рас­тво­ра­ны, і ад на­ту­ры за­ста­ла­ся ад­на то­ль­кі сты­хія — зі­мо­ва­га хо­ла­ду і агню ад­па­вед­на. Ад­ыхо­дам ад прад­мет­нас­ці ха­рак­та­ ры­зу­юцца і апош­нія тво­ры Сяр­гея Да­ві­ до­ві­ча. Аб­страк­тным кам­па­зі­цы­ям, што ўзнік­лі як ка­рэн­ным чы­нам пе­ра­асэн­са­

мы і ха­рак­та­ры­зу­ецца трап­ным ко­ле­ра­ вым ра­шэн­нем, ары­гі­на­ль­най тэх­ні­кай (з ужы­ван­нем бе­то­ну). Мя­жу­юць з не­фі­гу­ра­тыў­ным мас­тац­ твам і аква­рэ­лі Ула­дзі­мі­ра Рын­ке­ві­ча. Абра­ная тэх­ні­ка да­зва­ляе аўта­ру пе­ра­да­ ваць мі­ма­лёт­ныя ад­цен­ні па­чуц­ця і, ад­па­ вед­на, ства­раць са­мыя роз­ныя па на­строі ра­бо­ты — ад пры­зем­ле­на важ­кіх («З гор­ кім хле­бам і прэс­ны­мі тра­ва­мі») да па­вет­ ра­на лёг­кіх («Веш­чу­ны»). У вы­ста­в е аб­страк­т на­г а мас­т ац­т ва пры­ня­лі ўдзел фа­тог­ра­фы. Во­ка мас­та­ка ў та­кой да­клад­най тэх­ні­цы здо­ль­нае фік­са­ ваць ад­цяг­не­ныя воб­ра­зы, ства­раць паў­ на­вар­тас­ныя кам­па­зі­цыі. На­прык­лад, у фо­та­се­рыі «М-Струк­ту­ры» Мі­ха­і­ла Га­ру­са, зроб­ле­най у да­ліч­ба­вую эпо­ху, фак­ту­ры рэ­аль­ных аб’­ектаў (мар­скі пя­сок, тка­ні­ на, шкло) да­ве­дзе­ны да мі­ні­ма­ліс­тыч­най умоў­нас­ці. Кан­цэп­ту­аль­нае ўва­саб­лен­не не­фі­гу­ра­тыў­нас­ці ў фо­та­мас­тац­тве пра­ па­нуе Ва­дзім Ка­чан. Яго ра­бо­та «Два ба­ кі» спа­лу­чае аб’­ектыў­нае (як ба­чыць ча­ ла­ве­чае во­ка) ува­саб­лен­не прад­мет­нас­ці на ад­ным фо­та­здым­ку з дэ­ман­стра­цы­яй та­го, як гэ­тую вы­яву мо­жа пе­ра­ства­рыць у аб­страк­цыю опты­ка.

Аляк­сандр Ве­раш­ча­гін. Ма­мі­ны пі­ра­гі. Акрыл. 2013.

Вік­тар Ці­ха­наў. Ля ка­мі­на. Акрыл. 2013.

ва­ныя пей­за­жы («Ра­ні­ца на Ма­зу­рах»), улас­ці­вы тра­пят­кі лі­рыч­ны на­строй, пе­ рад­адзе­ны праз май­стэр­скую імі­та­цыю ню­ансаў асвят­лен­ня. Па­сля­доў­насць у пра­цы ў рэ­чыш­чы аб­страк­цы­яніз­му пра­явіў Вік­тар Шыл­ ко. Уме­лае і раз­ня­во­ле­нае аб­ыхо­джан­не з кам­па­зі­цы­яй, пра­пар­цы­яна­ль­ныя су­ адно­сі­ны вя­лі­кіх і ма­лых, свет­лых і цём­ ных ко­ле­ра­вых мас — тое, што вы­лу­чае яго ра­бо­ты на да­дзе­най вы­ста­ве і на­блі­ жае іх да «ка­ла­рыс­тыч­ных пра­сто­раў» кла­сі­ка бес­прад­мет­на­га жы­ва­пі­су Ана­ то­ля Куз­ня­цо­ва. Да во­п ы­т у экс­п рэ­с іў­н ай аб­с трак­ цыі плён­на звяр­та­юцца ма­ла­дыя мас­ та­кі, пры­чым ро­бяць гэ­та на пра­фе­сій­ ным узроў­ні. Се­рыя ра­бот Андрэя Са­ві­ча асаб­лі­ва ўда­лая з пун­кту гле­джан­ня фор­

Хі­ба не адзі­ным прад­стаў­ні­ком ге­а­мет­ рыч­най аб­страк­цыі на да­дзе­най вы­ста­ве з’яў­ля­ецца Сяр­гей Лап­ша, што сён­ня пра­ цуе ў рэ­чыш­чы ліч­ба­вай гра­фі­кі. Най­перш гэ­та да­ты­чыц­ца яго ахра­ма­тыч­ных ра­бот, для якіх ха­рак­тэр­ны мі­ні­ма­лізм і ла­гіч­ная струк­ту­ра­ва­насць. Гэ­тыя ра­бо­ты — спро­ бы мас­та­ка пра­ілюс­тра­ваць ад­цяг­не­ныя фі­зіч­ныя тэ­орыі («Згор­ну­тая пра­сто­ра», «Ма­ге­ла­на­вы воб­ла­кі», «Бяс­кон­цасць»). У іншых тво­рах («Тры струк­ту­ры») мас­так ужо мыс­ліць ко­ле­рам як жы­ва­пі­сец. Вы­ста­ва «Іншая рэ­аль­насць» яшчэ раз па­ка­за­ла, што не­фі­гу­ра­тыў­нае мас­тац­ тва ў Бе­ла­ру­сі з’яў­ля­ецца не эпі­за­дыч­ най пра­явай мас­тац­ка­га дыс­кур­су, а ўяў­ ляе са­бой ба­га­тую і раз­на­стай­ную плынь. Спа­дзя­емся, што гэ­тай з’я­ве яшчэ на­ка­на­ ва­на сцвер­дзіц­ца на по­ўную моц. 

    Арт-скры­жа­ван­ні Іна­ва­цый­ны пра­ект «Art Beats Brut» дзю­се­ль­дор­фска­га кан­цэп­ту­аліс­та Рар­стэ­на Рэ­йнха­ль­да Шу­ль­ца пра­хо­дзіў у Ку­ль­тур­вак­ за­ле Дзю­се­ль­дорф-Ге­рэс­хайм. У ім пры­ня­ лі ўдзел мас­та­кі, му­зы­кі і пі­сь­мен­ні­кі з псі­хіч­

Андрэй Ду­рэй­ка. DusselNarrDummeTo lpelLu kopfBlo dianTrottelNashornka ferMaronmmelOlgo tzeGauchGa ucheTor. Роспіс. 2013.

ны­мі асаб­лі­вас­ця­мі з Мас­тац­ка­га до­ма Ка­нэн у Мюн­стэ­ры, а так­са­ма пі­сь­мен­ні­кі і «звы­чай­ ныя» твор­цы з дзю­се­ль­дор­фскай Сту­дыі 111. Ся­род апош­ніх пры­сут­ні­ча­юць і два бе­ла­рус­ кія мас­та­кі: Андрэй Ду­рэй­ка і Ка­ця­ры­на Куз­ ня­цо­ва. Тыя, хто шу­кае ў мас­тац­тве пе­ра­асэн­са­ ван­ня змес­ту і бо­ль­шай эфек­тыў­нас­ці, мо­ гуць знай­сці ў гэ­тым экс­пе­ры­мен­це но­выя аргу­мен­ты ў дыс­ку­сіі пра са­цы­яль­ную ад­каз­ насць. Тут прад­стаў­ле­ны роз­ныя ты­пы твор­ ча­га мыс­лен­ня з ад­но­ль­ка­ва эфек­тыў­ным дос­ве­дам, а пэў­ныя ба­кі са­цы­яль­най устой­ лі­вас­ці мас­тац­тва ста­вяц­ца пад пы­тан­не. У пра­екце спа­лу­ча­ны не столь­­кі мас­тац­тва аўтсай­да­раў і вы­со­кая па вы­зна­чэн­ні ку­ль­ту­ ра, ко­ль­кі роз­ныя ча­ла­ве­чыя вы­каз­ван­ні. Вы­ста­ва «Hydrogeny» Дзміт­рыя Гель­­ фан­да і Эве­лі­ны Дом­ніч, у якой фі­зі­ка, хі­мія і інфар­ма­ты­ка сыш­лі­ся з ура­жа­ль­най фі­ла­са­ фіч­най пра­кты­кай, адбылася ў Амстэр­даме. На­ву­ко­выя да­сяг­нен­ні, у пры­ват­нас­ці, у сфе­ры хва­ле­вых з’яў, вы­ка­рыс­та­ны аўта­ ра­мі дзе­ля та­го, каб да­сле­да­ваць пы­тан­ні

Фрагмент экспазіцыі.

ўспры­няц­ця і пра­цяг­лас­ці. На­ву­ко­вая кар­ці­на све­ту да­сюль не мо­жа аха­піць пра­цу свя­до­ мас­ці. Інста­ля­цыя ўлу­чае на­вед­ні­ка ў не­пас­рэд­ны дос­вед і да­зва­ляе пе­ра­адо­лець ілю­зор­ныя ад­роз­нен­ні па­між на­ву­ко­вым ад­крыц­цём і па­шы­рэн­нем успры­ман­ня.

артэфакты

Спе­вы, се­на, ка­ма­ры... «Баль у Соф’і Га­ль­шан­скай» Пра­ект Бе­ла­рус­ка­га ака­дэ­міч­на­га му­зыч­на­га тэ­атра ў Дзяр­жаў­ным му­зеі на­род­най архі­тэк­ту­ры і по­бы­ту Т ац­ця­на М у ­ш ы н­ская Існуе да­сціп­ны му­зыч­ны жарт. Пра што ду­ма­юць муж­чы­ны, апра­ну­тыя ў шы­коў­ ныя смо­кін­гі, ка­лі ся­дзяць у пер­шым ра­ дзе парт­эра, гля­дзяць на ды­ры­жо­ра і слу­ ха­юць сім­фа­ніч­ны твор? Гор­ка шка­ду­юць, што ў да­дзе­ны мо­мант зна­хо­дзяц­ца не на ры­бал­цы. Ду­маю, ка­лек­ты­вы, якія ла­ дзяць фес­ты­ва­лі ці асоб­ныя пра­екты open air, доб­ра па­мя­та­юць той жарт. Хі­ба мож­на на­леж­ным чы­нам успры­ маць му­зы­ку і зор­ных вы­ка­наў­цаў, ка­лі ў за­ле го­ра­ча, душ­на, а за акном бу­яе ле­ та? Оpen air — цу­доў­ны сро­дак су­мяс­ціць тэ­атра­ль­ныя воб­ра­зы і эле­мен­ты рэ­лак­ са­цыі, све­жае па­вет­ра, ад­па­чы­нак і кла­ сі­ку. Во­дар пад­вя­ла­га се­на — і кла­січ­ны ба­лет. Ура­жан­ні ад сім­фа­ніч­на­га аркес­ тра і... гу­дзен­не ка­ма­роў. Оpen air — па­веў ча­су, маг­чы­масць інтэ­рак­тыў­на­га ўспры­ ман­ня мас­тац­тва, па­шы­рэн­ня яго тэ­ры­ то­рыі. Дзе то­ль­кі не ла­дзяц­ца сён­ня фес­ ты­ва­лі кла­січ­най му­зы­кі, тан­ца, опе­ры! У бы­лых кар’ерах, у ста­ра­даў­ніх за­мках, якія зна­хо­дзяц­ца вы­со­ка ў га­рах, на спе­ цы­яль­на па­бу­да­ва­ных па­мос­тах на бе­ра­зе воз­ера. У антыч­ных амфі­тэ­атрах — уя­ві­ це, як успры­ма­юцца там тра­ге­дыі «Анты­ го­на», «Мед­эя», опе­ра «Тра­янцы», ба­ле­ты «Спар­так» ці «Да­фніс і Хлоя»! У Бе­ла­ру­сі пер­шап­ра­ход­цам у гэ­тай спра­ве быў На­цы­яна­ль­ны тэ­атр опе­ры і ба­ле­та. Спа­чат­ку ўзнік­лі «Му­зыч­ныя ве­ ча­ры ў Мір­скім за­мку», по­тым імпрэ­зы ла­дзі­лі­ся ля му­роў Са­фій­ска­га са­бо­ра ў По­ла­цку. Ця­пер ка­лек­тыў арга­ні­зоў­вае лет­нія фес­ты­ва­лі ва ўнут­ра­ным дво­ры­ку Ня­свіж­ска­га за­мка. На па­чат­ку чэр­ве­ня Бе­ла­рус­кі му­зыч­ны тэ­атр за­пра­сіў сва­іх пры­хі­ль­ні­каў у Му­зей на­род­най архі­тэк­ ту­ры і по­бы­ту, дзе пра­хо­дзіў «Баль у Соф’і Га­ль­шан­скай». Усё як мае быць. Пят­ні­ца, уік-энд, 10 ве­ча­ра, амаль сцям­не­ла. Квіт­кі па 75 ты­сяч, тым не менш гле­да­чоў ба­га­ та. Ад ува­хо­да ў му­зей і да сцэ­ніч­най пля­ цоў­кі лег­ка­выя ма­шы­ны шчы­ль­на ста­яць уз­доўж да­ро­гі. Значыць, цікава... На­зва «Баль у Соф’і Га­ль­шан­скай» уда­ лая, ме­на­ві­та бе­ла­рус­кая. Ёсць у ёй гіс­та­ рыч­ны вэ­люм і вод­гул­ле ра­ней­шых эпох. Ча­му та­кая? Тэ­атр рых­туе прэм’еру, мю­

зікл Ула­дзі­мі­ра Кан­дру­се­ві­ча, які бу­дзе па­ка­за­ны ў на­ступ­ным се­зо­не. На «Ба­лі...» бы­ло прадстаўлена цэ­лых во­сем фраг­ мен­таў. Што ве­ль­мі каш­тоў­на, яны ішлі не пад фа­наг­ра­му, а пад жы­вы аркес­тар (ды­ры­жо­ры Марына Траццякова і Юрый Га­ляс). Ну­ма­ры раз­на­стай­ныя па тэм­пах, рыт­мах, гу­чан­ні. Мі­ні­яцюр­ная Во­ль­га Жа­ лез­ская, якая вы­сту­па­ла ў парт­ыі Соф’і, аб­ая­ль­ная артыс­тка, мае моц­ны і пры­го­ жы го­лас. Ад­мет­ным пад­аўся Арцём Ха­ мі­чо­нак у парт­ыі Ган­ча, яе бра­та. Антон За­янчкоў­скі (Ягай­ла) ад­да­ваў да­ні­ну тра­ ды­цы­ям і звыч­цы прэ­зен­та­ваць прад­ стаў­ні­чых ге­ро­яў. Злёг­ку збян­тэ­жыў ну­ мар «Муж­чын­скія гу­ль­ні». Не раз­умею, ад­куль за­ўсёд­нае імкнен­не па­ка­заць на­

і Каў­на­са спя­ва­лі па-лі­тоў­ску. Хі­ба бе­ла­ ру­сам не вар­та па­ву­чыц­ца? І апош­ні штрых. На­пры­кан­цы пра­екта на сцэ­ну вы­йшлі мас­коў­скія вы­ка­наў­цы. Глеб Мац­вяй­чук і Анас­та­сія Ма­ке­ева. Ма­ ла­дыя, яркія, пер­спек­тыў­ныя.. Ка­лі хо­ чуць за­пра­сіць зо­рак, уз­ні­кае два пы­ тан­ні. Пер­шае: ці пры­едуць? Дру­гое: хто за­пла­ціць? Мац­вяй­чук, спя­вак і кам­па­зі­ тар, у юныя га­ды жыў у Мін­ску і ву­чыў­ ся ў на­шай му­зыч­най ву­чэ­ль­ні ў Ада­ма Мур­зі­ча, ця­пе­раш­ня­га мас­тац­ка­га кі­раў­ ні­ка тэ­атра. (Ці­ка­ва бы­ло б ка­лі-не­будзь апуб­лі­ка­ваць спіс ва­ка­ліс­таў, на чый лёс па­ўплы­ва­ла ву­чо­ба ў Мур­зі­ча.) Ду­маю, да­ўнія кан­так­ты па­спры­ялі та­му, што артыс­ты ад­гук­ну­лі­ся на за­пра­шэн­не. Спя­ фо­та андрэя спрынчана.

8

У ролі Соф’і Га­ль­шан­скай Во­ль­га Жа­лез­ская.

ша­га ча­ла­ве­ка вы­пі­во­хам?.. Здзіў­ля­ла і тое, што не­ка­то­рыя фраг­мен­ты бу­ду­ча­га мю­зік­ла пад­ава­лі­ся па-бе­ла­рус­ку, не­ка­то­ рыя па-рус­ку. Па­пя­рэд­нія ра­бо­ты Кан­дру­ се­ві­ча ў гэ­тым тэ­атры («Джу­лія», «Шклян­ ка ва­ды») пе­ра­кон­ва­лі: ён тон­ка ад­чу­вае асаб­лі­вас­ці жан­ру мю­зік­ла. Пра кан­чат­ ко­вы вы­нік мож­на бу­дзе мер­ка­ваць та­ды, ка­лі тэ­атр па­ка­жа ра­бо­ту цал­кам. Пры­сут­насць гас­цей уз­ба­га­ці­ла і раз­ на­ста­іла пра­гра­му. Са­ліс­ты Клай­пед­ска­ га му­зыч­на­га тэ­атра Да­ля Куж­мар­скі­тэ і Вір­гі­ні­ус Пуп­шыс прад­ста­ві­лі фраг­мен­ ты з мю­зік­ла Джэ­ры Бо­ка «Скры­пач на да­ху». Мю­зікл пра Тэў­е-ма­лоч­ні­ка лі­ цэн­зій­ны, у блі­жэй­шы час «ужы­вую» мы яго не па­ба­чым і не па­чу­ем. Та­му зна­ ёмства каш­тоў­нае ўдвая. Іе­ва Ван­зе­лі­тэ і Мін­даў­гас Зім­кус з Каў­нас­ка­га му­зыч­на­ га тэ­атра ўва­со­бі­лі фраг­мен­ты з мю­зік­ла «Аі­да». Ге­роі тыя ж — Ра­да­мэс і Аі­да. Му­ зы­ка Элта­на Джо­на, спеў­ныя інта­на­цыі бо­льш бліз­кія да су­час­нас­ці (пра­бач­це, спа­дар Вер­дзі!). Моц­ныя га­ла­сы, не­ча­ка­ ны рэ­пер­ту­ар. Між­во­лі па­зай­здрос­ціш! І «Скры­па­ча», і «Аі­ду» са­ліс­ты з Клай­пе­ды

ва­лі со­ла і ду­этам. Ма­ке­ева прэ­зен­та­ва­ла фраг­мент з мю­зік­ла «Не­бяс­печ­ныя су­вя­ зі», які бу­дзе не­ўза­ба­ве ста­віц­ца ў Мас­кве. Му­зы­ка — Мац­вей­чу­ка. Та­кім чы­нам Глеб па­ўстаў пад­час «Ба­лю...» і як вы­ка­наў­ца, і як кам­па­зі­тар. Уз­нік­ла і яшчэ ад­но не­спа­ дзя­ва­нае ўра­жан­не. По­бач з мас­кві­ча­мі, сап­раў­дны­мі зор­ка­мі, што ма­юць моц­ ныя, клас­ныя га­ла­сы, ад­мет­ны рэ­пер­ту­ ар, сты­ль­ную воп­рат­ку, не­ка­то­рыя на­шы вы­ка­наў­цы, хоць і бы­лі ў па­рчу апра­ну­ тыя, пад­алі­ся (чыс­та ві­зу­аль­на) глы­бо­кі­ мі і не­пап­раў­ны­мі пра­він­цы­яла­мі. З той тэ­атра­ль­най эпо­хі, якая да­ўно пра­мі­ну­ ла. Што ж, бу­дзем ву­чыц­ца! Уво­гу­ле «Баль у Соф’і Га­ль­шан­скай» атры­маў­ся. Тра­ды­цыя ўста­лёў­ва­ецца і, ду­маю, да­лей бу­дзе мець яшчэ бо­ль­шы твор­ча-мас­тац­кі і фі­нан­са­ва-арга­ні­за­ цый­ны плён. На зва­рот­ным шля­ху з «Ба­ лю...» гле­да­чы ажыў­ле­на аб­мяр­коў­ва­лі артыс­таў, іх рэ­пер­ту­ар, падзеі бе­ла­рус­ кай гіс­то­рыі і яе ге­ро­яў. Мо пад­обныя фэс­ты ла­дзяц­ца ме­на­ві­та з та­кой мэ­ тай — аб­уджэн­ня на­цы­яна­ль­най са­ма­ свя­до­мас­ці?.. 

9

МАСТАЦТВА ліпЕНЬ 2013

    му з ы ка

    ТА НЕ Ц

Кан­цэрт На­цы­яна­ль­на­га ака­дэ­міч­на­га на­род­на­га аркес­тра імя Іо­сі­фа Жы­но­ві­ча ад­крыў Дні ку­ль­ту­ ры Бе­ла­ру­сі ў Поль­шчы, якія ла­дзі­лі­ся ўпер­ шы­ню за апош­нія 15 га­доў. Ка­лек­тыў пад кі­ раў­ніц­твам Мі­ха­іла Ка­зін­ца вы­сту­піў у Вар­ ша­ве ў за­ле На­цы­яна­ль­най фі­лар­мо­ніі, што змяш­чае бо­льш за 1000 гле­да­чоў. З вя­лі­кай ці­ка­вас­цю пуб­лі­ка па­зна­ёмі­ла­ся з на­род­ны­мі пес­ня­мі ў вы­ка­нан­ні На­тал­лі Са­ ла­вай. З «фір­мен­ны­мі» на­род­ны­мі інстру­мен­ та­мі — дуд­кай, жа­лей­кай, ака­ры­най і ду­дой, на якіх вір­ту­озна іграў Аляк­сандр Крам­ко. З не­паў­тор­ным тэм­брам цым­бал, за які­мі ча­ра­ ва­лі Га­лі­на Ла­зо­вік і Ла­ры­са Рыд­леў­ская. Ра­

Пра­ект, скла­дзе­ны з ну­ма­роў су­час­най ха­рэ­агра­фіі і не­акла­сі­кі, быў прэ­зен­та­ва­ны ў кан­цэр­тнай за­ле Бе­ла­ рус­кай ха­рэ­агра­фіч­най гім­на­зіі-ка­ле­джа. Па­ пя­рэд­нія кан­цэр­тныя пра­гра­мы, якія юныя артыс­ты па­каз­ва­лі ў ка­ле­джы, пе­ра­кон­ва­ лі: са­ма ўста­но­ва па­тра­буе аб­наў­лен­ня. Най­ перш кад­ра­ва­га і рэ­пер­ту­арна­га. Пер­шыя кро­кі ў гэ­тым на­кі­рун­ку зроб­ле­ны. Ле­тась мас­тац­кім кі­раў­ні­ком ка­ле­джа зра­бі­ла­ся вя­ до­мая ба­ле­ры­на Інэ­са Душ­ке­віч. Яна ў сваю чар­гу за­пра­сі­ла ха­рэ­огра­фа Дзміт­рыя За­лес­ ка­га вы­кла­даць су­час­ны та­нец. У гэ­тым ба­чац­ца па­ве­вы ча­су. Та­му што бу­ду­чы артыст ба­ле­та па­ві­нен не то­ль­кі за­ сво­іць сіс­тэ­му кла­січ­на­га тан­ца, але і сва­ бод­на ад­чу­ваць ся­бе ў су­час­ных плас­тыч­ ных плы­нях. Вы­кла­дан­не contemporary dance спра­ва­ка­ва­ла сап­раў­днае бу­янне фан­та­зіі. Па­ка­за­ны пра­ект пе­ра­ка­наў: артыс­тызм, раз­ня­во­ле­насць плас­ты­кі ёсць на­ват у па­чат­ коў­цаў. Пят­нац­цаць ну­ма­роў — цэ­лае ад­дзя­ лен­не пра­гра­мы! — бы­лі пры­ду­ма­ны і па­стаў­ ле­ны бу­ду­чы­мі ба­ле­ры­на­мі і тан­цоў­шчы­ка­мі і ўва­соб­ле­ны на­ву­чэн­ца­мі ка­ле­джа. Да му­зыч­ най кла­сі­кі звяр­та­лі­ся рэ­дка. Асно­ву ну­ма­роў скла­лі кам­па­зі­цыі ма­ла­дзёж­ных гур­тоў. Кла­ січ­ная лек­сі­ка — у якас­ці ба­зы, усе ну­ма­ры без пу­антаў, шмат су­час­най плас­ты­кі. У мі­ні­ яцю­рах «Ва­ся» і «Са­ма­вар­чык» ха­па­ла да­ сціп­нас­ці, блі­зкай да эстрад­на­га тан­ца. У 2-м ад­дзя­лен­ні мы па­ба­чы­лі ну­ма­ры ў па­ста­ноў­цы Дзміт­рыя За­лес­ка­га, Анас­та­сіі Ма­ха­вай, а так­са­ма двух ма­ла­дых ха­рэ­огра­ фаў, якія ву­чац­ца ў Ака­дэ­міі му­зы­кі. Імё­ны Юліі Ме­ль­ні­чук і Сяр­гея Мі­ке­лі вар­та за­пом­ ніць — ад гэ­тых па­чы­на­ючых ба­лет­май­страў

Цымбалістка Вольга Грыгарэнка.

манс поль­ска-бе­ла­рус­ка­га кла­сі­ка Ста­ніс­ла­ва Ма­нюш­кі «Пра­сніч­ка» ў інтэр­прэ­та­цыі Люд­ мі­лы Ла­зар­чык стаў сюр­пры­зам для аўды­то­ рыі. Ура­зі­ла слу­ха­чоў со­ла та­ле­на­ві­тай цым­ ба­ліс­ткі Аляк­сан­дры Дзе­ні­се­ні. Яна вы­сту­ па­ла ў су­пра­ва­джэн­ні аркес­тра з опу­сам, які год та­му ўва­со­бі­ла на кла­січ­ным «Еўра­ба­чан­ ні», — Кан­цэр­ці­на для цым­бал з аркес­трам Ула­дзі­мі­ра Кур’яна. Пра­гра­ма ад­люс­троў­ва­ла роз­ныя гра­ні дзей­нас­ці аркес­тра —дру­гая час­тка ве­ча­ры­ ны бы­ла ад­да­дзе­на па­пу­ляр­най му­зы­цы. Ма­ ры­на Ва­сі­леў­ская ва ўлас­ці­вай ёй імпра­ві­за­ цый­най ма­не­ры вы­ка­на­ла Ка­лы­хан­ку Кла­ры з опе­ры Гер­шві­на «По­ргі і Бэс». Ігар За­да­ рож­ны не­спа­дзя­ва­на ўра­зіў мек­сі­кан­ска­ га кон­су­ла: ён ува­со­біў вя­до­мую ў све­це рум­бу «Sway» мек­сі­кан­ца Па­бла Бе­льт­ра­на Ру­іса. За­вяр­шаў пра­гра­му Пётр Ялфі­маў, які пра­спя­ваў пес­ню Іга­ра Лу­чан­ка «За­ча­ро­ва­ ная», а по­тым — на ма­гут­ней­шым драй­ве — рок-ба­ла­ду Чэс­ла­ва Не­ма­на «Dziwny jest ten świat», якая ў 2004-м пры­нес­ла яму Гранпры на «Сла­вян­скім ба­за­ры ў Ві­цеб­ску». Па­сля вы­ка­нан­ня гэ­та­га тво­ра пуб­лі­ка не стрым­лі­ва­ла эмо­цый. Ска­заць, што кан­цэрт пра­йшоў тры­умфа­ль­на, — не ска­заць ні­чо­ га. Уво­гу­ле атры­ма­ла­ся ад­но з са­мых уда­ лых вы­ступ­лен­няў ка­лек­ты­ву. На­цы­яна­ль­ны на­род­ны аркестр быў у той па­мят­ны ве­чар куль­тур­ным сім­ва­лам кра­іны. Да­клад­ней, яе ку­ль­тур­ным эта­ло­нам. І гэ­та га­лоў­ны вы­нік не­за­быў­на­га вы­ступ­лен­ня ў Вар­ша­ве...

Во­л ь­г а Бры­л он.

«Святлацень». Ха­рэ­агра­фія Юліі Ме­ль­ні­чук.

мож­на ча­каць сур’ёзных по­спе­хаў, іх пра­цы ары­гі­на­ль­ныя і све­жыя па мо­ве. Гім­на­зія-ка­ледж вяр­тае свой твор­чы імідж, а са­чы­нен­не на­ву­чэн­ца­мі но­вых мі­ні­яцюр раз­ві­вае іх плас­тыч­ную сва­бо­ду і фан­та­зію, ро­біць ра­дас­ным скла­да­ны, а ча­сам і па­кут­лі­ вы пра­цэс ава­лод­ван­ня тэх­ні­кай тан­ца. Тац­ц я­н а Му­ш ын­с кая.

Ва­ры­я цыі Свят­ла­ны Ула­ноў­с кай

Джордж Ба­лан­чын у свой час ка­заў, што стыль ба­лет­на­га спек­так­ля і ма­не­ ра тан­ца змя­ня­юцца па­ста­янна, як ад се­зо­на да се­зо­на мя­ня­ецца лі­нія та­ліі ў жа­но­чай мо­дзе. Лю­бая ака­дэ­міч­ная па­ста­ноў­ка па­він­на су­адно­сіц­ца з акту­аль­ным кан­тэк­стам, лі­чыў ба­лет­ май­стар і пад­вяр­гаў кры­тыч­на­му пе­ ра­гля­ду на­ват улас­ныя спек­так­лі. У якім ча­са­вым вы­мя­рэн­ні існуе айчын­ны ба­лет­ны тэ­атр? Да­стат­ко­ва зір­нуць на рэ­пер­ту­арную афі­шу, у якой пе­ра­ва­жа­юць па­ста­ноў­кі рус­каса­вец­ка­га фар­ма­ту, каб пе­ра­ка­нац­ца, што па­ве­вы су­час­нас­ці на­ша­му ба­ле­ ту не па­гра­жа­юць. Хто­сь­ці мо­жа за­ пя­рэ­чыць: ужо бо­льш за год у тэ­атры існуе ма­лая, экс­пе­ры­мен­та­ль­ная сцэ­ на. І што? Два ба­ле­ты («Ме­та­мар­фо­зы» Во­ль­гі Кос­тэль і «За­ла ча­кан­ня» Юліі Дзят­ко і Кан­стан­ці­на Куз­ня­цо­ва), па­ка­за­ныя пад­час ле­таш­ня­га се­зо­на, не ў ста­не кам­пен­са­ваць ад­сут­насць су­час­ных па­ста­но­вак у рэ­пер­ту­ары. Па­ра­дак­са­ль­на, але, ня­гле­дзя­чы на бо­льш чым ста­га­до­вую гіс­то­рыю су­час­на­га тан­ца, кла­січ­ны ба­лет і contemporary dance у нас усё яшчэ за­ста­юцца пол­юса­мі су­пра­ць­лег­лых сус­ве­таў. У той жа час, па­ста­ноў­кі ха­ рэ­огра­фаў з не­ака­дэ­міч­най ад­ука­цы­яй сён­ня ідуць у рэ­пер­ту­арах най­буй­ней­ шых тэ­атраў све­ту — на­ват у на­шых блі­жэй­шых су­се­дзяў. Да­стат­ко­ва зга­даць ня­даў­нюю прэм’еру «Вяс­ ны свяш­чэн­най» у па­ста­ноў­цы лі­дар­кі «Пра­він­цый­ных тан­цаў» Тац­ця­ны Ба­ га­на­вай у мас­коў­скім Вя­лі­кім тэ­атры. Пан­яцце «ба­лет­ная кла­сі­ка» ў наш час сут­нас­на ўзба­га­ці­ла­ся і па­шы­ры­ла­ ся. Ака­дэ­міч­ных «Жы­зэ­лі» і «Дон Кі­хо­та» ўжо не­дас­тат­ко­ва. І твор­часць сла­ву­тых Іржы Кі­лі­яна, Мат­са Эка, Уіль­яма Фар­сай­та, леп­шыя спек­так­лі якіх сён­ня лі­чац­ца но­вай кла­сі­кай, — пе­ра­ка­наў­чы та­му до­каз. Ігна­ра­ваць гэ­тыя тэн­дэн­цыі — зна­чыць вы­рош­ч­ ваць ку­ль­тур­ную ад­ста­ласць і пра­він­ цый­насць, а артыс­тыч­ную мо­ладзь па­збаў­ляць маж­лі­вас­ці вы­каз­вац­ца на акту­аль­най і су­гуч­най яе све­таў­спры­ ман­ню мо­ве. Ка­лі ж кі­раў­ніц­тва на­ша­ га тэ­атра хва­люе пы­тан­не акуп­ля­ль­ нас­ці пад­обных спек­так­ляў, дык мож­на пры­слу­хац­ца да па­ра­ды Ба­лан­чы­на, які з’едлі­ва пра­па­ноў­ваў усе ба­ле­ты на­зы­ваць «Ле­бя­дзі­ным во­зерам» — дзе­ля ка­са­ва­га по­спе­ху. 

артэфакты

10

Парт­рэт астраў­ной цы­ві­лі­за­цыі Ты­дзень су­час­на­га япон­ска­га кі­но Л ю д­мі­ла С а­янк о ­ва Япон­ская ку­ль­ту­ра, кра­нуў­шы­ся нас, ужо ні­ко­лі не ад­пус­кае. Зна­ёмы­мі не­зна­ёмца­ мі ста­лі Одзу, Ку­ра­са­ва, Кі­та­на, Му­ра­ка­мі. Ня­гле­дзя­чы на тэ­ры­та­ры­яль­ную ад­да­ле­ насць, не­зра­зу­ме­ласць тон­кас­цей дзэнбу­дыз­му аль­бо сін­та­ізму, не­па­доб­насць шмат­лі­кіх артэ­фак­таў, Япо­нія за­ўсё­ды бу­дзе для нас пры­ваб­лі­ва-не­да­ся­га­ль­най кра­інай, пэў­ная за­кры­тасць якой не пе­ ра­шка­джае сар­дэч­най бліз­кас­ці і ду­шэў­ на­му су­пе­ра­жы­ван­ню. Ме­на­ві­та та­кія па­ чуц­ці зве­да­лі бе­ла­рус­кія гле­да­чы пад­час Тыд­ня су­час­на­га япон­ска­га кі­но. Дзень пер­шы. На­цы­яна­ль­ны дух Са­мая за­гад­ка­вая рэч у лю­бым ві­дзе мас­ тац­тва. Зда­ра­ецца так, што да­клад­на пе­ рад­аюц­ца з’явы гіс­то­рыі ці су­час­нас­ці, пад­ра­бяз­на вы­піс­ва­юцца на­цы­яна­ль­ ныя дэ­та­лі, за­хоў­ва­ецца на­цы­яна­ль­ная мо­ва — а ду­ху, унут­ра­най энер­ге­тыч­най мо­цы на­цы­яна­ль­на­га ася­род­дзя, не ад­ чу­ва­ецца. Прадзю­са­ры Та­ка­юкі Ха­яка­ва і Рыд­лі Скот прад­ста­ві­лі па­ўта­ра­га­дзін­ную да­ ку­мен­та­ль­ную стуж­ку «Япо­нія за адзін дзень». Фі­льм ство­ра­ны з кад­раў, зроб­ ле­ных не пра­фе­сій­ны­мі рэ­жы­сё­ра­мі, а звы­чай­ны­мі лю­дзь­мі. Здым­кі бы­лі рэ­гла­ мен­та­ва­ны днём тра­гіч­на­га зем­лят­ру­су і цу­на­мі, на­ступ­ствам якіх ста­ла ава­рыя на атам­най элек­трас­тан­цыі «Фу­ку­сі­ма-1». Са зман­ці­ра­ва­ных кад­раў хат­ня­га ві­дэа па­ўстае аўта­пар­трэт на­ро­да. Праз успа­ мі­ны, раз­ва­жан­ні лю­дзей, што стра­ці­лі дзя­цей, цэ­лыя сем’і, ба­чац­ца і ад­чу­ва­ юцца ка­тэ­го­рыі, якія па сут­нас­на-ча­са­ вых ха­рак­та­рыс­ты­ках на­зы­ва­юцца веч­ ны­мі (жыц­цё, смерць, лю­боў, па­мяць), а па кан­крэт­на-пра­сто­ра­вых ува­саб­лен­нях ма­юць на­цы­яна­ль­ныя ад­мет­нас­ці. Муж­ чы­на з фо­та­кар­тка­мі за­гі­нуў­шых ба­ць­ коў, жон­кі, да­чкі за спі­най, які на­стой­лі­ва па­ўта­рае сло­вы пра ня­спын­насць жыц­ця, пра рух на­пе­рад. Па­ра па­жы­лых лю­дзей, якія ка­ля аца­ле­ла­га пад­мур­ка кла­дуць квет­кі і са сля­зь­мі ўспа­мі­на­юць адзі­но­ кую сяб­роў­ку-су­сед­ку. Ма­ла­ды муж­чы­ на, што не мо­жа стры­маць слё­зы, успа­ мі­на­ючы, як, ра­ту­ючы сва­іх род­ных, ён вы­му­ша­ны быў на­сту­піць на труп дзяў­ чы­ны. Шмат лю­дзей, якія пры­хо­дзяць

«Япо­нія за адзін дзень». Рэ­жы­сё­ры Фі­ліп Мар­цін, Га­ку На­ры­та. 2012.

на бе­раг акі­яна, за­па­ль­ва­юць па­мі­на­ль­ ныя аге­нь­чы­кі, бя­руц­ца за ру­кі і доў­га ста­яць, угля­да­ючы­ся ў тры­вож­ную вод­ ную да­ля­чынь. На­род, што вы­хо­дзіць на ву­лі­цы, каб вы­ка­заць свой пра­тэст су­ праць атам­ных стан­цый. На­цы­яна­ль­ны дух ба­чыц­ца не то­ль­кі пад­час пе­ра­жы­ ван­ня эпіч­ных з’яў, але і ў «дро­бя­зях»: у тым, як лю­дзі ста­вяц­ца ад­но да ад­на­го ў бу­дзён­нас­ці, як на­ла­джа­ны іх по­быт, як ба­ць­кі вы­хоў­ва­юць дзя­цей. У Япо­ніі ёсць асаб­лі­вае свя­та О-ха­на­мі — час кве­це­ні і лю­ба­ван­ня са­ку­рай. Га­во­ра­чы пра штоне­будзь, япо­нец мо­жа да­даць: «Гэ­та бы­ ло та­ды, ка­лі мы лю­ба­ва­лі­ся са­ку­рай». У фі­ль­ме, як знак тра­ге­дыі, пра­гу­ча­ла іншае: «Гэ­ты быў год, ка­лі мы не лю­ба­ ва­лі­ся са­ку­рай». Кад­р ы ўспа­м і­н аў, звы­ч ай­н а­г а сён­ няш­ня­га жыц­ця, лю­дзей, што па­мя­та­ юць, ад­чу­ва­юць адзін ад­на­го і жы­вуць да­лей, — за імі Япо­нія, якая за­ста­ецца не­пе­ра­мож­най і ру­ха­ецца на­пе­рад, бо ва ўсіх аб­ста­ві­нах — тра­гіч­ных і ра­дас­ ных, гіс­та­рыч­ных і па­ўся­дзён­ных — за­ ха­ва­ла свой дух. Дзень дру­гі. Адзін­с тва па­эзіі і про­зы Фі­льм «Ха­нэ­дзу (дух гор)» па­стаў­ле­ны рэ­жы­сё­рам На­омі Ка­ва­сэ, якая лі­чыц­ца ўлю­бён­кай Кан­ска­га фес­ты­ва­лю (сё­ле­та за­про­ша­на на зна­ка­мі­тую кі­на­па­дзею ў якас­ці чле­на жу­ры). Яна раз­маў­ляе са сва­ ім гле­да­чом на мо­ве той ку­ль­ту­ры, якая, з ад­на­го бо­ку, з’яўля­ецца час­ткай ме­на­ ві­та астраў­ной цы­ві­лі­за­цыі, а з дру­го­ га — ад­кры­та ўся­му све­ту. У яе аўтар­скіх рас­по­ве­дах арга­ніч­на спа­лу­ча­юцца ўмоў­ насць і рэ­аліс­тыч­насць, гіс­та­рыч­насць і су­час­насць. Кан­крэт­ныя ча­ла­ве­чыя ад­ но­сі­ны, што асэн­соў­ва­юцца па-роз­на­му і ў чымсь­­ці па­збаў­ле­ны звык­лых норм, улас­ц і­в ых, на­п рык­л ад, хрыс­ц і­я нскай куль­ту­ры, у фі­ль­ме На­омі Ка­ва­сэ раз­

гля­да­юцца праз пры­зму па­эзіі, ду­хоў­ ных і пан­тэ­істыч­ных ста­сун­каў. Не­здар­ ма дзея­нне «Ха­нэ­дзу» ад­бы­ва­ецца ка­ля мяс­тэч­ка Асу­ка, якое лі­чыц­ца цэн­трам япон­скай цы­ві­лі­за­цыі. Асно­вай жыц­ця лю­бо­га жы­ха­ра гэ­тай цы­ві­лі­за­цыі з’яўля­ ецца пры­ро­да. Асаб­лі­вае па­чуц­цё пры­ ро­ды вы­клі­ка­на не то­ль­кі вер­ты­ка­ль­най (го­ры, не­ба, со­нца) або га­ры­зан­та­ль­най (зям­ля, ва­да) бліз­кас­цю да яе, але і фі­ла­ со­фі­яй дзэн-бу­дыз­му. Пры­ро­да ўспры­ма­ ецца не як час­тка аль­бо да­да­так да ча­ла­ ве­ча­га ася­род­дзя, а як што­сь­ці аб­са­лют­на жы­вое, без ча­го быц­цё не­маг­чы­мае. Ка­ хан­не ге­ро­яў «Ха­нэ­дзу» быц­цам пра­сяк­ ну­та ду­хам гор, дрэў, да­жджу, па­вет­ра. Хоць па­чуц­ці ча­ла­ве­ка і з’яўля­юцца каш­ тоў­нас­цю, але яны — то­ль­кі час­тка ася­ род­дзя, на­поў­не­на­га жы­ват­вор­най энер­ гі­яй, у якой ня­ма ні па­чат­ку, ні кан­ца, а то­ль­кі бяс­кон­цасць і веч­насць. Дзень трэ­ці. «Не, не да мя­не, да су­се­д а па­ра­сон пра­ша­ма­цеў...» «Гас­цін­насць» — фі­льм ма­ла­до­га рэ­жы­ сё­ра Ко­дзі Фу­ка­ды, які да та­го ж вя­до­мы як аўтар зна­ка­мі­тых ані­ма­цый­ных фі­ль­ маў па­вод­ле Ба­ль­за­ка. І ў гэ­тым ігра­вым тво­ры мож­на ў пэў­ным сэн­се ўба­чыць адзін са шмат­лі­кіх сю­жэ­таў ча­ла­ве­чай ка­ме­дыі. Аўтар, ста­наў­лен­не яко­га пры­й­ шло­ся на га­ды міг­ра­цый­ных зру­хаў, уба­ чыў су­час­ную «ка­ме­дыю» ў кан­тэк­сце агуль­­ных пра­блем гла­ба­лі­за­цыі і не­адна­ знач­­най між­ку­ль­тур­най ка­му­ні­ка­цыі. Ва ўмоў­на-рэ­аліс­тыч­ным сты­лі Ко­дзі Фу­ка­ да прад­ста­віў сі­ту­ацыю ва­чы­ма ча­ла­ве­ка ад­кры­тай, але ад­на­ча­со­ва до­сыць за­кры­ тай кра­іны. Раз­ме­ра­ны рытм жыц­ця ўла­ да­ль­ні­ка ма­ле­нь­кай дру­кар­ні па­ру­шыў­ся, ка­лі да яго за­ві­таў не­зна­ёмец. Спа­кой­нае і зра­зу­ме­лае жыц­цё сям’і Ка­ба­ясі з кож­ ным днём па­ча­ло пе­ра­ўтва­рац­ца ў пра­ сто­ру ха­осу і не­зра­зу­ме­лас­ці. Спа­чат­ку

11

МАСТАЦТВА ліпЕНЬ 2013

змя­ні­ла­ся ка­мер­ная пра­сто­ра не­вя­ліч­ка­ га до­ма, які стаў на­гад­ваць інтэр­нат для на­се­ль­ні­каў шмат­на­цы­яна­ль­най су­пол­ кі. По­тым па­тро­ху ста­лі мя­няц­ца звы­чаі і каш­тоў­нас­ці. Рэ­жы­сёр ка­заў, што ха­цеў зняць фі­льм то­ль­кі пра сям’ю, але ўзро­ вень аўтар­ска­га све­таў­спры­ман­ня вы­явіў іншы маш­таб тэ­мы. За гіс­то­ры­яй сям’і ад­на­го до­ма ўба­чы­ла­ся су­час­ная гіс­то­ рыя сус­вет­на­га пе­ра­ся­лен­ня на­ро­даў, на­ват на­ступ­ствы та­та­ль­най міг­ра­цыі. У не­йкім сэн­се «Гас­цін­насць» — фі­льмпе­ра­сця­ро­га. Усё рас­ка­за­нае пад­ало­ся б бо­льш ад­на­знач­ным, ка­лі б не кра­са­ моў­ная ака­ліч­насць. Ка­лі не­ле­га­ль­ныя эміг­ран­ты раз­бег­лі­ся па­сля па­шпар­тнай пра­вер­кі, Ка­ба­ясі доб­ра­зыч­лі­ва звяр­нуў­ ся да ша­кі­ра­ва­ных су­се­дзяў: «Пра­шу не асу­джаць на­шых сяб­роў». Вось той уз­ро­ вень гас­цін­нас­ці, за якім — цэ­лая фі­ла­со­ фія стаў­лен­ня да ча­ла­ве­ка. І гэ­та так­са­ма ўзор пра­явы ду­ху на­ро­да.

лоў­ныя ге­роі — дзе­ці, але «Цуд» — не «дзі­ ця­чае кі­но». Рэ­жы­сёр Хі­ра­ка­дзу Ко­рэ-эда ве­ль­мі тон­ка вя­дзе апо­вед пра тое, як дзі­ ця­чая ма­ра двух бра­тоў пра аб’яднан­не сям’і па­сля раз­во­ду ба­ць­коў па­сту­по­ва пе­ра­ўтва­ра­ецца ў ад­крыц­цё ўсіх жыц­ цё­вых дро­бя­зей як сап­раў­дна­га цу­ду. Та­ го, пра што ма­ры­лі бра­ты, не ад­бы­ло­ся. Але ад­бы­ло­ся што­сь­ці іншае: ад­крыц­цё знач­нас­ці і не­па­рыў­нас­ці ўся­го, што існуе на­ўкол. Па­між пан­яцця­мі «цуд» і «жыц­ цё» ста­віц­ца знак роў­нас­ці. Але што зна­ чыць жыць? У фі­ль­ме ад­каз да­ецца сло­ва­мі вер­ ша, які чы­тае адзін з бра­тоў: «Гэ­та зна­ чыць зве­даць сма­гу. Гэ­та зна­чыць жму­ рыц­ца ад ярка­га свят­ла. Гэ­та зна­чыць па­мя­таць ме­ло­дыю гу­каў...» Цуд у кож­ най хві­лі­не, і ка­лі за­ў­ва­жа­еш яго, то ад­ чу­ван­не не­па­рыў­нас­ці, знач­нас­ці са­ма­га про­ста­га і ро­біц­ца сап­раў­дным ча­ла­ве­ чым зда­быт­кам.

«Нож­ны са­му­рая». Рэ­жы­сёр Хі­то­сі Ма­цу­мо­та. 2011.

Дзень чац­вёр­ты. Жыц­цё як цуд Ка­тэ­го­рыі цу­доў­на­га ў фі­ла­со­фіі дзэн-бу­ дыз­му прад­угле­джва­юць да­вер да жыц­ця. Сту­пень гэ­та­га да­ве­ру та­кая, што най­вы­ шэй­шую пры­га­жосць мож­на за­ўва­жыць у не­дас­ка­на­лым, не­да­га­во­ра­ным, у са­мым што ні на ёсць ма­лым і звы­чай­ным. Тво­ ры япон­скіх аўта­раў за­ўсё­ды ад­люс­троў­ ва­юць глы­бін­нае ха­рас­тво мі­ні­ма­ліз­му, ча­роў­ную пра­цяг­ласць шмат­кроп’я. «Каб уба­чыць кра­су бу­ке­та, да­стат­ко­ва пры­ гле­дзец­ца да ад­ной квет­кі». Фі­льм «Цуд» про­сты і не­пас­рэд­ны, як эмо­цыі на тва­ры дзі­ця­ці. Пра­ста­та вы­ яўляе сэнс, вар­ты муд­ра­га фі­ло­са­фа. Га­

Дзень пя­ты. «Гэ­т а ўсё, што ёсць. І гэ­т а ёсць усё…» Апош­нія дзве кар­ці­ны Тыд­ня ішлі раз­ам. І гэ­та бы­ло аб­са­лют­на за­ка­на­мер­на і ла­ гіч­на. «Нож­ны са­му­рая» і «Ха­ра­кі­ры» — не сто­ль­кі пра вер­насць са­му­рай­ска­му ко­дэк­су Бу­сі­до, ко­ль­кі пра год­насць і вы­ шы­ню ча­ла­ве­ча­га ду­ху. Аўта­ры па-но­ ва­му асэн­соў­ва­юць ве­ль­мі зна­ка­вае для япон­скай ку­ль­ту­ры пан­яцце «са­му­рай». «Нож­ны са­му­рая» — фі­льм-гіб­рыд, у якім сін­тэ­зу­юцца роз­ныя сты­лі, тэ­мы і на­ват мас­тац­кія сіс­тэ­мы. Рэ­жы­сёр фі­ ль­ма Хі­то­сі Ма­цу­мо­та, ко­мік па пер­шай пра­фе­сіі, ро­біць сап­раў­дны клаў­над­ны ку­ль­біт. Тое, што дра­ма мо­жа спа­лу­чац­

ца з фар­сам, гэ­так жа зра­зу­ме­ла, як і тое, што за аб­са­лют­най умоў­нас­цю ба­чыц­ца аб­са­лют­ная пра­ўда рэ­аль­нас­ці. Але як за ка­мі­ка­ва­тас­цю гэ­гаў, клі­па­вас­цю ко­мік­ саў, пэў­най мас­ка­рад­нас­цю тэ­атра Ка­бу­кі (да­рэ­чы, з гэ­тых тэ­атра­ль­ных тра­ды­цый і па­ча­ло­ся япон­скае кі­но) уба­чыць вы­со­ кую тра­ге­дыю — уя­віць ве­ль­мі цяж­ка. Хі­ то­сі Ма­цу­мо­та ро­біць усё быц­цам не так, як трэ­ба ра­біць у фі­ль­мах пра са­му­ра­яў. Яго­ны са­му­рай не ад­па­вя­дае звык­лым стэ­рэ­аты­пам: ён не­пры­го­жы, не­ма­ла­ ды, з пры­кме­та­мі астэ­ніч­на­га сін­дро­му, да та­го ж без мя­ча. Са­му­рай без мя­ча — зна­ка­вы воб­раз і ў «Ха­ра­кі­ры» (аўтар Та­ ка­сі Мі­іке — адзін з са­мых пла­да­ві­тых і зна­ка­мі­тых у Еўро­пе рэ­жы­сё­раў). У аб­ одвух фі­ль­мах з ге­ро­ямі ад­бы­ва­юцца не вон­ка­выя ме­та­мар­фо­зы, а тыя, што звя­ за­ны з на­кап­лен­нем энер­гіі дзея­ння, энер­гіі ўчын­каў, якія ўзні­ма­юць дух. Ге­ роі ро­бяць ха­ра­кі­ры. Але за гэ­тым са­му­ рай­скім жэс­там у кож­на­га ста­іць што­сь­ці знач­на бо­ль­шае, чым вер­насць тра­ды­цыі і аб­авяз­ку. Ге­рой «Нож­наў са­му­рая» ўчы­ ніў гэ­та, бо, пра­йшоў­шы шлях вы­пра­ба­ ван­няў, страт, га­нь­бы, ён му­сіў за­ха­ваць пе­рад лю­бі­май да­чкой воб­раз муж­на­га ча­ла­ве­ка, які атры­маў пе­ра­мо­гу над усім, што яго зне­ва­жа­ла, пры­му­ша­ла быць не са­бой. Ге­рой «Ха­ра­кі­ры», збяд­не­лы ро­ нін Мо­то­ма, не рых­та­ваў ся­бе да са­му­ рай­скай служ­бы. Яго пры­ваб­лі­ва­лі на­ву­ кі, кні­гі. Ха­ра­кі­ры ўзнік­ла як пры­суд ад са­му­ра­яў ба­га­та­га кла­на, ку­ды Ма­то­ма пры­йшоў па гро­шы, каб вы­ра­та­ваць сваю сям’ю. Ён зра­біў ха­ра­кі­ры са­мым не­ча­ка­ ным спо­са­бам — не мя­чом, а бам­бу­ка­вай па­лкай. Ма­то­ма вы­ка­наў ры­ту­ал, да яко­ га яго зму­сі­лі тыя, для ка­го пі­са­ны за­кон і нор­ма бы­лі вы­шэй за жыц­цё. Для май­с троў япон­с кай тра­д ы­ц ыі звык­лая спра­ва — за­да­ваць пы­тан­ні пра жыц­цё і смерць. Так­са­ма звы­чай­ным лі­ чыц­ца ацэ­нь­ваць лю­дзей па­вод­ле іхня­га стаў­лен­ня да ўлас­най па­ра­зы або смер­ ці. Зда­ецца, «Нож­ны са­му­рая» і «Ха­ра­ кі­ры» — пра гэ­та. А яшчэ — пра каш­тоў­ насць ча­ла­ве­чых ад­но­сін, пра істот­насць ма­ло­га ў жыц­ці, пра знач­насць ду­ху і ча­ ла­ве­чай ду­шы, пра тое, што ўсё па­ўта­ра­ ецца. «Усё ідзе па кру­зе зноў і зноў. Гэ­ та ўсё, што ёсць. І гэ­та ёсць усё» — сло­вы пес­ні, што, як за­па­вет, па­кі­нуў для сва­ ёй да­чкі са­му­рай, у жыц­ці яко­га быц­цам бы ад­бы­ва­лі­ся аб­сур­дныя падзеі, які і сам знеш­не на­гад­ваў клоў­на, — але на­сам­рэч усё гэ­та бы­ло то­ль­кі бач­нас­цю. Ф і ­л ь ­м ы я п о н ­с к а ­г а Ты д ­н я да­з во­л і­ лі яшчэ мац­ней ад­чуць не­па­доб­ны ні на што свет. Тое, што ад­бы­ло­ся, мож­на пе­рад­аць сло­ва­мі Аляк­сан­дра Са­ку­ра­ ва, для яко­га Япо­нія за­ста­ла­ся чым­сь­ ці боль­шым, чым кра­іна: «Яе го­лас за­гу­ чаў, пра­чну­ла­ся Ду­ша, ад­кры­ла­ся мне, і ця­пер мы по­йдзем раз­ам, не азі­ра­ючы­ ся і ні­чо­га не ба­ючы­ся». 

артэфакты

12

«Міс­тар Ікс» Імрэ Ка­ль­ма­на Рэ­жы­сёр Ган­на Ма­тор­ная Сцэ­наг­ра­фія і кас­цю­мы Лю­бо­ві Сі­дзе­ль­ні­ка­вай Ба­лет­май­стар Але­на Дзміт­ры­ева-Лаў­ры­но­віч Бе­ла­рус­кі акадэмічны му­зыч­ны тэ­атр

Антон За­янчкоў­скі (Міс­тар Ікс), На­тал­ля Дзя­мен­ць­ева (Тэ­адо­ра).

Но­вая вер­сія апе­рэ­т ы «Міс­т ар Ікс» вы­к лі­ка­ла не­а дназ­нач­н ую рэ­акцыю пуб­лі­к і і кры­т ы­каў. Ме­на­ві­т а та­м у рэ­ дак­цыя дру­к уе дзве рэ­ц эн­зіі на спек­ такль. Аўта­ры шмат у чым дыс­к у­т у­юць з па­с та­но­вач­най гру­пай, але так­с а­ма спра­ча­юцца і па­між са­бой.

На­ста­ль­гія па «Пры­нцэ­се…» В о ­л ь ­га Б р ы ­л о н Кла­січ­ная апе­рэ­та «Міс­тар Ікс» — бяс­ прой­грыш­ная ла­та­рэя ў афі­шы. Пуб­лі­ка за­ўсё­ды бу­дзе пры­хо­дзіць на гэ­ты спек­ такль у ча­кан­ні сус­трэ­чы з лю­бі­мы­мі ге­ ро­ямі тво­ра і не­за­быў­най му­зы­кай Ка­ль­ ма­на. Гэ­та — не­па­руш­ная ісці­на, з якой цяж­ка спра­чац­ца. Але прэм’ера спек­так­ ля па­кі­ну­ла шмат пы­тан­няў. Га­лоў­нае з іх — якім чы­нам сён­ня трэ­ ба ста­віць кла­сі­ку? Асу­час­ні­ваць на­іўныя сю­жэ­ты ці па­кі­даць іх без уся­ля­кіх змя­ нен­няў? Рэ­жы­сёр Ган­на Ма­тор­ная скры­ жа­ва­ла пер­шае з дру­гім. Апе­рэ­та «Пры­н­ цэ­са цыр­ка» атры­ма­ла на­зву «Міс­тар Ікс» і на­бы­ла но­выя, не­ча­ка­ныя сю­жэт­ныя па­ ва­ро­ты. І вось ужо га­лоў­ная ге­ра­іня, рус­ кая эміг­ран­тка гра­фі­ня Па­лін­ская, за­йме­ ла про­стае рус­кае імя Тэ­адо­ра. І вось ужо Пу­асон, гнюс­ны сак­ра­тар ба­ро­на дэ Крэ­ ве­ль­яка, рап­там пе­ра­тва­рыў­ся ў... ма­дэ­ му­азэль Пу­асон, «да­лё­кую сва­ячку мар­кі­ зы дэ Па­мпа­дур», без­на­дзей­на за­ка­ха­ную ў свай­г о яшчэ бо­л ьш гнюс­н а­г а шэ­ф а («Сме­ла!» — ска­заў бы ге­рой іншай ка­ль­ ма­наў­скай апе­рэ­ты). Ста­ры доб­ры рэ­ста­ ран «Зя­лё­ны па­пу­гай» ра­шу­ча пе­ра­йме­ на­ва­ны ў «Тан­цу­ючы лоб­стар», а ся­род яго на­вед­ва­ль­ні­каў з’яўля­юцца дзіў­ныя «гіб­рыд­ныя» істо­ты, па­зна­ча­ныя ў пра­ грам­цы як «дaмы-ба­ка­лы»... У вы­ні­ку атры­ма­ла­ся да­во­лі спрэч­ная сю­жэт­ная кан­ва, ба­га­тая на мна­гас­лоў­ ныя тэк­сты, якія за­ма­ру­джва­юць раз­ віц­цё дзеі і ча­сам па­чы­на­юць не­апраў­ да­на да­мі­на­ваць над му­зы­кай. А ў са­му парт­ыту­ру ча­му­сь­ці трап­ля­юць устаў­ ныя ну­ма­ры (арыя Ра­джа­мі з «Ба­ядэ­ры»

ў вы­ка­нан­ні спа­да­ры­ні Пу­асон) і з’яўля­ юцца «пры­джа­за­ва­ныя» рыт­мы, ві­да­воч­ на ство­ра­ныя су­час­ным аран­жы­роў­шчы­ кам у сты­лі «а-ля Ка­ль­ман». Але га­лоў­ны сюр­прыз рэ­жы­сёр пад­но­сіць пуб­лі­цы са з’яўлен­нем Тэ­адо­ры: на­пэў­на, упер­шы­ню за ўсю гіс­то­рыю не­злі­чо­ных ува­саб­лен­ няў ка­ль­ма­наў­скай «Пры­нцэ­сы цыр­ка» вы­хад­ную арыю га­лоў­най ге­ра­іні вы­ кон­ва­юць ад­ра­зу два сап­ра­на — са­ма Тэ­ адо­ра і ма­дэ­му­азэль Пу­асон. На­ват шка­ да гра­фі­ню Па­лін­скую! Яна і так ахвя­ра зла­мыс­най Пу­асон, якая раў­нуе яе да ба­ ро­на, а тут яшчэ і арыю да­во­дзіц­ца спя­ ваць з ёй раз­ам! Дзе­ля ча­го ўсе гэ­тыя но­ва­ўвя­дзен­ні? Айчын­ны слу­хач ні­чо­га не меў бы су­ праць апра­ба­ва­на­га на са­вец­кіх апе­рэ­ тач­ных сцэ­нах ліб­рэ­та, дзе га­лоў­ную ге­ ра­іню за­вуць Тэ­адо­ра Вер­дзье, а сак­ра­тар ба­ро­на Пу­асон — усё ж асо­ба муж­чын­ска­ га по­лу, ня­год­нік і да­нос­чык, апа­на­ва­ны пра­гай на­жы­вы, гэт­кі пра­та­тып бу­ду­чых сек­со­таў. На­рма­ль­ны ад­моў­ны пер­са­наж, ска­жу я вам, тым больш што ў фі­на­ле апе­ рэ­ты і ён, і ба­рон дэ Крэ­ве­ль­як цер­пяць по­ўнае фі­яска. Так ім і трэ­ба! А тут Пу­ асон рас­кай­ва­ецца, усве­дам­ляе ві­ну пе­ рад Міс­та­рам Ікс! Гэт­кая вя­сё­лая апе­рэ­ тач­ная «да­ста­еўшчы­на»! У сцэ­наг­ра­фіі «Міс­та­ра Ікс» га­лоў­нае — пра­сто­ра, якая тран­сфар­му­ецца, і гэ­та без цяж­кас­цей пра­чыт­ва­ецца. Але па­доб­ ныя плос­кас­ныя ра­шэн­ні, за­сна­ва­ныя на пры­нцы­пе мі­ні­ма­ліз­му, бо­льш пад­ы­ хо­дзяць для ма­лых сцэн ці вы­язных ва­ ры­янтаў спек­так­ляў. А вя­лі­кая сцэ­на тэ­

атра па­тра­буе ад сцэ­ног­ра­фа бо­ль­шых маш­та­баў, бо­ль­шай вы­на­ход­лі­вас­ці, ка­лі хо­ча­це, па­га­тоў у сю­жэ­це пра цыр­ка­вое за­ку­ліс­се. Сцэ­ніч­най пра­сто­ры ві­да­воч­ на не ха­пае аб’ёму, яна не спры­яе раз­гор­ тван­ню цыр­ка­во­га дзея­ння. Ства­ра­ль­ні­кі спек­так­ля ча­му­сь­ці па­ба­ялі­ся па­са­дзіць артыс­таў на тра­пе­цыю, уз­няць іх над сцэ­ най, а да­рма! Рас­каз­ва­ючы пра цырк, вар­ та хоць бы ў ма­лой ко­ль­кас­ці ўжы­ваць атры­бу­ты і пры­ёмы цыр­ка­во­га мас­тац­ тва, якія му­сяць дэ­ман­стра­ваць вы­ка­наў­ цы га­лоў­ных ро­ляў. Тое ж ты­чыц­ца і ўлас­на тан­ца­ва­ль­ных эпі­зо­даў. То­ні і Ма­ры (Аляк­сандр Ге­лах і Іры­на Ку­чын­ская) па­сля вы­ка­нан­ня ду­ эта «Как мож­но цир­ка не лю­бить» за­мест эфек­тнай тан­ца­ва­ль­най «ад­біў­кі» ве­се­ ла бе­га­юць пад му­зы­ку ад­но за дру­гім, а по­тым Ма­ры пад ба­ра­бан­ны по­шчак ура­чыс­та на­кід­вае на шыю То­ні ху­ла-ху­ пы. І гэ­та ўсё?! А дзе ж іскра­мёт­ны та­нец кас­кад­най па­ры, яко­га так ча­кае пуб­лі­ ка і які ў кла­січ­най апе­рэ­це аб­авяз­ко­вы, як «Ойча наш»? Ча­му ў спек­так­лі акцё­ ры ўво­гу­ле так ма­ла ру­ха­юцца, а «за іх» тан­цу­юць артыс­ты ба­ле­та? Пры­емна ба­чыць на сцэ­не пры­го­жых ма­ла­дых ге­ро­яў — Міс­та­ра Ікс і Тэ­адо­ру ў вы­ка­нан­ні Андрэя Ма­ро­за­ва і На­тал­лі Дзя­мен­ць­евай. Артыс­ты спраў­ля­юцца са скла­да­ным ва­ка­ль­ным ма­тэ­ры­ялам, але ў акцёр­скім пла­не ім, на жаль, не стае арга­ ніч­нас­ці. А вось па­ра кас­кад­ных ста­рых у асо­бах Аляк­сея Ку­зь­мі­на (Пе­лі­кан) і ле­ ген­ды айчын­най апе­рэ­ты На­тал­лі Гай­ ды (Ка­ра­лі­на) дае мо­ла­дзі фо­ру з ліш­

13

кам. Вы­ка­наў­цы з аса­ло­дай ува­саб­ля­юць свае мі­зан­сцэ­ны, азар­тна пад­аю­чы ад­но ад­на­му акцёр­скія па­сы. Але і іх па­ру ба­ лет­май­стар ча­му­сь­ці па­кі­нуў без эфек­ тна­га тан­ца, у якім та­ле­на­ві­тыя май­стры маг­лі б па-сап­раў­дна­му пра­явіць ся­бе. Го­лас На­тал­лі Гай­ды па-ра­ней­ша­му гу­ чыць фе­на­ме­на­ль­на све­жа, ураж­вае лёг­ кі­мі вяр­ха­мі і роў­ным гу­чан­нем па ўсім ды­япа­зо­не. Гай­да — уні­ка­ль­ная спя­вач­ка і актры­са, дзя­куй Бо­гу, што яна за­пат­ра­ ба­ва­на ў тэ­атры і што мо­ладзь мае вы­дат­ ную маг­чы­масць пе­ра­ймаць яе ка­ла­са­ль­ ны сцэ­ніч­ны во­пыт. Не­ча­ка­най для Лі­дзіі Ку­зь­міц­кай з яе амплуа ге­ра­іні ака­за­ла­ ся ха­рак­тар­ная ро­ля ма­дэ­му­азэль Пу­асон. Але актры­са знай­шла не­абход­ныя фар­бы, каб апраў­даць рэ­жы­сёр­скую за­ду­му. Яе парт­нёр Дзя­ніс Ня­мцоў у ро­лі ба­ро­на дэ Крэ­ве­ль­яка па­ра­да­ваў арыс­так­ра­тыч­ны­ мі ма­не­ра­мі і тон­кай іро­ні­яй у пе­рад­ачы воб­ра­за свай­го не­да­рэч­на­га ге­роя. Кры­тыч­ныя за­ўва­гі ў ад­рас ства­ра­ль­ні­ каў спек­так­ля на­ўрад ці не­шта зме­няць. Апе­рэ­та «Міс­тар Ікс» па­стаў­ле­на, жы­ве са­ма­стой­ным жыц­цём, пад­аба­ецца гле­ да­чам. Маг­чы­ма, аўтар гэ­тых рад­коў над­ та мно­га­га хо­ча? Але я ча­му­сь­ці на­ста­ль­ гую па па­пя­рэд­няй «Пры­нцэ­се цыр­ка» ўзо­ру 1989 го­да. Шы­коў­ны быў спек­такль! Но­вая па­ста­ноў­ка па вы­зна­чэн­ні му­сі­ла быць леп­шай. Але, на маю дум­ку, гэ­та­ га не ад­бы­ло­ся. Не атры­ма­ла­ся ўзняць план­ку, вось што крыў­дна... 

Эміг­ран­ты ў цыр­ку Д зя­ніс М ар­ці­н о ­віч Агу­ль­на­вя­до­ма, што ся­род жан­раў тэ­ атра­л ь­н а­г а мас­т ац­т ва ў най­б о­л ь­ш ым кры­зі­се ця­пер зна­хо­дзіц­ца апе­рэ­та. На гэ­та ўплы­ва­юць шмат якія аб­ста­ві­ны. Прад­ка­за­ль­насць сю­жэ­та з аб­авяз­ко­вым шчас­лі­вым фі­на­лам. Тры па­ры вы­ка­наў­ цаў (ге­рой — ге­ра­іня, пра­сцяк — суб­рэт­ка, ду­эт ста­лых са­ліс­таў), воб­ра­зы якіх да­ў­ но пе­ра­тва­ры­лі­ся ў штам­пы. А яшчэ тры аб­авяз­ко­выя дзея­нні, якія доў­жац­ца тры га­дзі­ны. Гэ­та не за­ўсё­ды пры­ма­ль­на для су­час­на­га гле­да­ча — ён пры­звы­ча­іўся да іншых, бо­льш ла­ка­ніч­ных спек­так­ляў. Ха­ рак­тэр­на, што адзін з леп­шых ка­лек­ты­ ваў по­стса­вец­кай пра­сто­ры, Свяр­длоў­скі тэ­атр му­зыч­най ка­ме­дыі, які ле­тась за­ві­ таў у Мінск з гас­тро­ля­мі, здзі­віў узроў­нем сва­іх мю­зік­лаў. А вось іх апе­рэ­та вы­гля­ да­ла аб­са­лют­на тра­ды­цый­на. У та­кой сі­ту­ацыі ба­чыц­ца не­ка­ль­кі ва­ры­янтаў вы­ха­ду з кры­зі­су. Са­мы про­ сты — па­кі­нуць усё як ёсць. Не­здар­ма для са­вец­кіх му­зыч­ных спек­так­ляў бы­ла ха­

рак­тэр­на ары­ента­цыя на ка­на­ніч­ны тэкст (і ліб­рэ­та, і му­зыч­ны), крок на­ле­ва ці на­ пра­ва ква­лі­фі­ка­ваў­ся як кра­мо­ла. Ня­дзіў­ на, што спро­бы Ба­ры­са Эйфма­на вы­ка­ рыс­т аць пад­ч ас ства­р эн­н я му­з ыч­н ай асно­вы ха­рэ­агра­фіч­на­га спек­так­ля ме­тад ка­ла­жу доў­гі час успры­ма­лі­ся кры­ты­ка­ мі ў шты­кі. Пра­ява ме­на­ві­та ка­на­ніч­на­ га пад­ыхо­ду ў рэ­пер­ту­ары Му­зыч­на­га — «Ля­ту­чая мыш». Па­стаў­ле­ная ў 1981-м і ўзноў­ле­ная ў 2001-м, яна ад­люс­троў­вае са­вец­кую тэ­атраль­ную эстэ­ты­ку. Су­ч ас­н ыя тэн­д эн­ц ыі пад­к аз­в а­ю ць іншыя ва­ры­янты. Адзін з іх прад­угле­ джвае тран­сфар­ма­цыю трох дзей у дзве, за кошт ча­го да­ся­га­ецца кам­пак­тнасць і ска­ра­ча­юцца эпі­зо­ды, якія за­па­во­ль­ ва­юць дзея­нне. Рэ­алі­за­цыю та­ко­га па­ д­ы­хо­ду — як бо­льш уда­лую («Сі­ль­ва»), так і менш па­спя­хо­вую («Граф Люк­сем­

ва­ла цырк як ма­дэль све­ту, а ге­ро­яў апе­ рэ­ты — як эміг­ран­таў, што пры­еха­лі ў Па­рыж і ад­чу­ва­юць ся­бе чу­жы­мі гэ­та­му го­ра­ду. Пэў­ныя зме­ны ў ліб­рэ­та пры­му­ ша­лі іна­чай рас­ста­віць акцэн­ты ў спек­ так­лі. Што ты­чыц­ца тран­сфар­ма­цый у апош­нім «Міс­та­ры Ікс», дык вы­гля­да­юць яны па-роз­на­му. Так, сва­яцтва Пу­асон з мар­кі­зай Па­мпа­дур успры­ма­ецца як аб­ са­лют­на штуч­нае. Але сам воб­раз ма­дэ­ му­азэль Пу­асон — адзін з са­мых яркіх у спек­так­лі. Пе­ра­тва­рэн­не сак­ра­та­ра ба­ро­ на ў сак­ра­тар­ку над­ало па­ста­ноў­цы да­ дат­ко­вую інтры­гу, а для Лі­дзіі Ку­зь­міц­ кай ро­ля ста­ла твор­чай уда­чай. На жаль, кан­цэп­цыя Ган­ны Ма­тор­най ува­со­бі­ла­ся хут­чэй у сцэ­наг­ра­фіі (мас­ так Лю­боў Сі­дзе­ль­ні­ка­ва). А вось у са­ мім спек­так­лі яе не ад­чу­ва­ецца. Цяж­ка ска­заць, чыя тут ві­на: вы­ка­наў­цаў, якія фо­та анжэ­лы гра­ко­віч.

фо­та аляксандра дзмітрыева.

МАСТАЦТВА ліпЕНЬ 2013

Аляксандр Гелах (Тоні), Ірына Кучынская (Мары).

бург») — прад­эман­стра­ва­ла ў Му­зыч­ным тэ­атры рэ­жы­сёр Су­сан­на Цы­рук. Маг­чы­мы ва­ры­янт, пры якім агу­ль­ны фар­мат за­ста­ецца амаль не­кра­ну­тым. Але каб зра­біць спек­такль бо­льш акту­аль­ ным для гле­да­ча, падзеі апе­рэ­ты мо­гуць быць пе­ра­не­се­ны ў іншыя час і мес­ца, а ў ліб­рэ­та ўне­се­ны зме­ны. На­прык­лад, дзея­нне «Ля­ту­чай мы­шы», па­стаў­ле­най у мас­коў­скім Вя­лі­кім тэ­атры Ва­сі­лём Бар­ ха­та­вым, ад­бы­ва­ецца на лай­не­ры. Ме­на­ві­та та­кім шля­хам пад­час ува­саб­ лен­ня «Міс­та­ра Ікс» па­йшла Ган­на Ма­ тор­ная. Та­му апе­ля­цыя да ліб­рэ­та, вя­до­ ма­га гле­да­чам па са­вец­кіх па­ста­ноў­ках і экра­ні­за­цы­ях, як мі­ні­мум, не­да­рэч­ная. Рэ­жы­сёр­скія по­шу­кі зна­хо­дзі­лі­ся ў рэ­ чыш­чы агу­ль­на­еўра­пей­скіх тэн­дэн­цый, і кры­тэ­рый ацэн­кі му­сіць быць іншы — не «На­вош­та нам зме­ны?», а «Ці ад­па­вя­ да­юць зме­ны ло­гі­цы дзея­ння?». Кан­цэп­цыя Ма­тор­най вы­гля­да­ла да­ стат­ко­ва ары­гі­на­ль­на. Рэ­жы­сёр трак­та­

пра­цяг­ва­лі існа­ваць у меж­ах тра­ды­цыі, або рэ­жы­сё­ра, якая не змаг­ла да­вес­ці да артыс­таў улас­нае раз­умен­не воб­ра­заў Імрэ Ка­ль­ма­на. Гле­да­чы ўба­чы­лі як на­ ва­цыі, так і эле­мен­ты ста­рой «Пры­нцэ­ сы цыр­ка» ў но­вых інтэр’ерах. Але зме­ны ў ліб­рэ­та (на­прык­лад, тое ж пе­ра­йме­на­ ван­не рэ­ста­ра­на) бы­лі зроб­ле­ны ме­на­ві­ та пад но­вую кан­цэп­цыю. А па­ко­ль­кі яна не спра­ца­ва­ла, асоб­ныя сю­жэт­ныя ха­ды про­ста па­віс­лі ў па­вет­ры. Зга­дзі­це­ся, тэ­атру бы­ло ку­ды пра­сцей па­ста­в іць тра­д ы­ц ый­н ы ка­с а­в ы спек­ такль. За­мест гэ­та­га Ган­на Ма­тор­ная па­ спра­ба­ва­ла ажыц­ця­віць ары­гі­на­ль­ную інтэр­прэ­та­цыю ка­ль­ма­наў­скай апе­рэ­ ты, але ўзня­ла за­над­та вы­со­кую план­ку, якую не змаг­ла ўзяць. І ў вы­ні­ку за­ста­ ла­ся ў па­ло­не апе­рэ­тач­най тра­ды­цыі, з якой ха­це­ла вы­рвац­ца. Спа­дзя­юся, рэ­ жы­сёр яшчэ атры­мае маг­чы­масць зра­ біць на­ступ­ную, уда­лую спро­бу ў Му­зыч­ ным тэ­атры. 

артэфакты

14

Асаб­лі­вас­ці пралетарскага спорту «Гу­ль­ні па­ра­ле­ль­ных све­таў, або Наш ад­каз Амстэр­да­му» Аўтар сцэ­на­рыя Ба­рыс Гер­стэн Рэ­жы­сёр На­стас­ся Мі­раш­ні­чэн­ка Тэ­ле­апе­ра­тар Сяр­гей Тор­бік Да­ку­мен­та­ль­ны фі­льм пра­екта АНТ «Зва­рот­ны ад­лік» Д а­р ’ я А мя­л ь ­к о ­віч Бе­ла­рус­кая стуж­ка атры­ма­ла Гран-пры ХІ Між­на­род­на­га фес­ты­ва­лю спар­тыў­ на­га кі­но «Krasnogorski», які пра­йшоў у Пад­мас­коў­і. Фі­льм здо­леў аб­ысці 121 кі­ на­кар­ці­ну аб спор­це, спар­тсме­нах, трэ­не­ рах і вя­лі­кіх спар­тыў­ных пе­ра­мо­гах, зня­ тую кі­не­ма­таг­ра­фіс­та­мі з 31 кра­іны. Твор, пры­све­ча­ны пер­шай Усе­са­юзнай спар­та­кі­ядзе 1928 го­да, рас­па­вя­дае больш пра час, чым пра кан­крэт­ныя спар­тыў­ ныя да­сяг­нен­ні, хоць без іх, вя­до­ма, не аб­ышло­ся. Спорт як час­т­ка жыц­ця гра­ мад­ства, як ад­люс­тра­ван­не све­та­пог­ля­ду лю­дзей, як ру­пар ідэа­ло­гіі — аб­раў­шы ра­ курс спар­тыў­ных здзяй­снен­няў, аўта­ры да­ку­мен­та­ль­на­га кі­но ства­ры­лі, па сут­ нас­ці, парт­рэт ма­ла­дой са­вец­кай эпо­хі, а не то­ль­кі асоб­ных пе­ра­мог. Хто сён­ня па­мя­тае пра тое, што пер­шая Усе­са­юзная спар­та­кі­яда пра­во­дзі­ла­ся «ў пі­ку» ІХ Алім­пій­скім гу­ль­ням у Амстэр­ да­ме, якія на дум­ку Са­ве­таў з’яўля­лі­ся пра­вад­ні­ка­мі ка­пі­та­ліс­тыч­ных каш­тоў­ нас­цей? Хто ве­дае, што на «наш ад­каз Амстэр­да­му» — тую са­мую пер­шую Усе­ са­юзную — пры­еха­ла бо­льш спар­тсме­наў, чым улас­на на Алім­пі­яду 1928 го­да? На та­кой ці­ка­вай па­ра­ле­лі бу­ду­ецца кар­ці­ на, вы­ма­лёў­ва­ючы амбі­цыі но­вай ула­ды, яе за­ко­на- і мі­фат­вор­часць. Ба­р ы­с у Гер­стэ­н у ўда­л о­с я знай­с ці ў архі­вах уні­ка­ль­ныя звес­ткі пра бе­ла­рус­ кіх удзе­ль­ні­каў як Усе­са­юзнай спар­та­кі­ яды, так і Алім­пі­яды ў Амстэр­да­ме — у апош­няй бе­ла­рус­кія спар­тсме­ны вы­сту­ па­лі за збор­ныя іншых кра­ін, бо Са­вец­ кі Са­юз бай­ка­та­ваў сус­вет­ныя спа­бор­ ніц­твы. Экс­клю­зіў­ная інфар­ма­цыя пра лёс буй­ных атле­таў, не­ве­ра­год­ныя гіс­та­ рыч­ныя дэ­та­лі — на­прык­лад, пад­ра­бяз­ нас­ці пра ўклю­чэн­не ў пра­гра­му Спар­та­ кі­яды та­ко­га ві­ду спорту, як кон­курс па тан­цах і ско­ках, — усё гэ­та ро­біць стуж­ ку за­хап­ля­ль­най, за­па­мі­на­ль­най, по­ўнай ад­крыц­цяў. Ча­г о вар­т ыя і та­к ія фак­т алагіч­н ыя ціка­вос­ткі, як пра­ле­тар­скія ві­ды спа­

«Гу­ль­ні па­ра­ле­ль­ных све­таў, або Наш ад­каз Амстэр­да­му». Кад­ры з фі­ль­ма.

борніцт­ваў — кро­сы ў про­ці­ва­га­зах, кі­ дан­не гра­на­ты, пла­ван­не з він­тоў­кай, па­ літ­бой, — што вы­дум­ля­лі­ся на­пя­рэ­дад­ні Спар­та­кі­яды як фор­ма свай­го, «не­за­анга­ жа­ва­на­га» са­вец­ка­га спорту, ад­роз­на­га ад вя­до­мых ві­даў Алім­пій­скіх гу­ль­няў. Як адзна­чае ў фі­ль­ме кан­ды­дат гіс­та­рыч­ ных на­вук Яўген Ку­лін­ко­віч, плы­вец Ле­ анід Ма­мат, які стаў пер­шым чэм­пі­ёнам СССР з Бе­ла­ру­сі, пе­ра­мог аку­рат у та­кім но­вым «пра­ле­тар­скім» сты­лі — пла­ван­ ні з він­тоў­кай. За­зна­чым, што ў 1925 го­ дзе мін­ча­не ста­лі пер­шы­мі ў «па­літ­боі» — спа­бор­ніц­тве-вік­та­ры­не, пад­час яко­га ўдзе­ль­ні­кі му­сі­лі хут­ка ад­ка­заць на пы­

тан­ні кштал­ту «якая за­да­ча фіз­ку­ль­ту­ры ў спра­ве вы­ка­нан­ня пя­ці­га­до­ва­га пла­ на?», «ча­му мы зма­га­емся з чэм­пі­ёнствам і спар­тыў­ным пра­фе­сі­яна­ліз­мам?», «на­ за­ві­це нор­му ўдзе­лу фіз­ку­ль­тур­ні­каў у са­цы­яліс­тыч­ным спа­бор­ніц­тве»... Ня­ гле­дзя­чы на тое, што па­літ­бой ды не­ка­ то­рыя іншыя «пра­ле­тар­скія ві­ды» ў пра­ гра­му Усе­са­юзнай спар­та­кі­яды так і не бы­лі ўклю­ча­ны, да­след­чы­кам ёсць чым падзя­ліц­ца з гле­да­ча­мі. У ства­рэн­ні лёг­кай інта­на­цыі «Гу­ль­ няў па­ра­ле­ль­ных све­таў...» да­па­ма­гае і пэў­ная аўтар­ская іро­нія. Рэ­жы­сёр На­ стас­ся Мі­раш­ні­чэн­ка, вя­до­мая гле­да­чам

15

МАСТАЦТВА ліпЕНЬ 2013

па стуж­цы «Фаўст Ра­дзі­ві­ла», ка­жа, што да ві­зу­аль­ных зна­хо­дак яе пад­штур­хнуў інтэ­лі­ген­тны гу­мар Ба­ры­са Гер­стэ­на, які ад­чу­ваў­ся ў ма­тэ­ры­яле. «Ве­ль­мі цяж­ка знай­сці ві­зу­аль­ную ілюс­тра­цыю да ці­ка­ вых звес­так, — пры­зна­ла­ся яна. — У філь­ ме вы­к а­р ыс­т а­н ы ма­т э­р ы­я лы архі­в аў Бе­ла­рус­ка­га тэ­ле­ба­чан­ня, кі­на­фо­та­фо­на­ да­ку­мен­таў у Дзяр­жын­ску, у Крас­на­гор­ ску, іншыя рэ­сур­сы, але дзе­ля та­го, каб у кар­ці­не пры­сут­ні­ча­ла пэў­ная ды­на­мі­ ка, я звяр­ну­ла­ся да дос­ве­ду са­вец­ка­га рэ­ жы­сё­ра Дзі­гі Вер­та­ва. У асоб­ных мес­цах стуж­кі па­спра­ба­ва­ла зра­біць ад­па­вед­ны ман­таж, да­да­ючы да дзея­ння ка­мен­тар у вы­гля­дзе па­фас­ных са­вец­кіх ло­зун­гаў. У вы­ні­ку нам уда­ло­ся на­га­даць і пра мас­ тац­кія пры­ёмы тых ча­соў». Рэ­жы­сёр вы­ка­рыс­тоў­вае не то­ль­кі сты­ ліс­тыч­ныя эле­мен­ты са­вец­ка­га кі­но, але і су­час­ную ві­зу­аль­ную мо­ву — тую ж флэшані­ма­цыю, якая на кан­трас­це пад­крэс­лі­ вае фэй­ка­васць, не­сап­раў­днасць ці на­ват аб­сур­днасць пэў­ных гіс­та­рыч­ных зда­ рэн­няў і падзей. Яскра­вай ку­ль­мі­на­цы­яй «Гу­ль­няў па­ ра­ле­ль­ных све­таў...» ста­но­віц­ца вы­ка­ нан­не гім­на бу­ду­чай Сус­вет­най пра­ле­ тар­скай спар­та­кі­яды. Згод­на з пла­на­мі са­вец­кай ула­ды, спа­бор­ніц­твы па­між пра­ле­тар­скі­мі кра­іна­мі му­сі­лі ад­быц­ца ў 1934 го­дзе, але ж амбі­цый­ным за­ду­мам па ства­рэн­ні па­ра­ле­ль­на­га спар­тыў­на­га све­ту так і не ўда­ло­ся здзей­сніц­ца. Пэў­ ная сен­са­цый­насць бе­ла­рус­кай стуж­кі па­ля­гае ў тым, што яе аўта­ры здо­ле­лі ад­ шу­каць но­ты ўра­чыс­тай «Спар­та­кі­яды», на­пі­са­най па­этам Мі­ка­ла­ем Асе­евым і кам­па­зі­та­рам Аляк­сан­драм Да­ві­дзен­кам. Яны за­хоў­ва­лі­ся ў На­цы­яна­ль­най біб­лі­ ятэ­цы Бе­ла­ру­сі. «Мы ста­лі пер­шы­мі, хто раз­рэ­заў ста­рон­кі тво­ра, бо да гэ­тай па­ ры но­ты ніх­то не гар­таў», — ска­заў Ба­ рыс Гер­стэн. Да­ку­мен­та­ліс­там уда­ло­ся не про­ста знай­сці ці­ка­вы артэ­факт гіс­то­рыі, але ўдых­нуць жыц­цё ў твор, да­зво­ліў­шы гім­ну хоць ад­ной­чы вы­ка­наць сваё пры­ зна­чэн­не — пра­гу­чаць на пуб­лі­цы. Аўтар і кі­раў­нік пра­екта «Зва­рот­ны ад­ лік» Ула­дзі­мір Бо­кун за­зна­чае, што цык­ лам з ча­ты­рох фі­ль­маў на спар­тыў­ную тэ­ма­ты­ку, прад­стаў­ле­ным на фес­ты­ва­лі «Krasnogorski», за­ці­ка­віў­ся Алім­пій­скі ка­ мі­тэт Рас­іі. Маг­чы­ма, гэ­та пад­бор­ка бу­дзе прад­эман­стра­ва­на ў рам­ках ку­ль­тур­най пра­гра­мы на Зім­ніх Алім­пій­скіх гу­ль­нях у Со­чы. Да­ку­мен­та­ль­нае кі­но пра­екта мож­на па­гля­дзець на сай­це АНТ. Акра­мя «Гу­ль­няў...», вы­со­кую ацэн­ку гле­да­чоў на ХІ Між­на­род­ным фес­ты­ва­лі спар­тыў­на­га кі­но ў Пад­мас­коў­і атры­ма­лі стуж­кі «Рус­ лан Са­лей. Пе­ра­рва­ны кі­док», «Алім­пі­яда 40. За­ба­ро­не­ныя гу­ль­ні», «Бер­лін 36-га. Алім­пі­яда ў це­ні свас­ты­кі». І, як па­жар­ та­ваў Гер­стэн, га­лоў­нае, што пе­ра­мо­гу, якую бе­ла­ру­сы атры­ма­лі на кі­на­фо­ру­ме «Krasnogorski», не за­бя­руць за ня­ўда­лы до­пінг-тэст. 

    А ­н і мац ы я «Пры­го­ды Не­сцер­кі» рэ­жы­сё­ра Іга­ра Вол­ча­ка існа­ва­лі спа­чат­ку як во­сем се­рый му­ль­тып­лі­ка­цый­ най стуж­кі, а ця­пер пры­йшлі да гле­да­ча ў якас­ці по­ўна­мет­раж­най ані­ма­цый­най кар­ці­ны. Пра гіс­то­рыю ства­рэн­ня фі­ль­ма рас­па­вя­дае рэ­жы­сёр:

«Пры­го­ды Не­сцер­кі». Кадры з фільма.

— Ка­лі па­чы­на­лі зды­маць «Не­сцер­ку», дык не ду­ма­лі пра по­ўны метр. Спа­чат­ку ства­ ра­лі фі­льм пад на­звай «Як Не­сцер­ка скарб знай­шоў», дзе ге­рой за­ймеў ба­гац­це бо­ ль­шае, чым гро­шы. Ба­гі­ня, якая до­рыць яму скарб з глі­най, — але­га­рыч­ны пер­са­ наж. Ме­на­ві­та ган­чар­ным май­стэр­ствам га­ на­рыц­ца Бе­ла­русь. У на­ступ­ных фі­ль­мах звыш­за­да­ча па­шы­ры­ла­ся. Не­сцер­ка як быц­цам на­цы­яна­ль­ны ге­ рой, а ка­зак пра яго — уся­го не­ка­ль­кі. Та­ му шу­ка­лі ма­тэ­ры­ял у роз­ных фа­льк­лор­ных тво­рах, імкну­лі­ся спа­лу­чыць з ідэ­яй фі­ль­ ма. Ці­ка­ві­лі­ся не то­ль­кі бе­ла­рус­кі­мі каз­ка­мі, але і рус­кі­мі, сла­вян­скі­мі. Так, сю­жэ­ты на­ ша­га фа­льк­ло­ру кры­ху іншыя, але агу­ль­ныя ідэі пе­ра­гу­ка­юцца. Мы ха­це­лі, каб дзе­ці вы­ хоў­ва­лі­ся на на­цы­яна­ль­най ані­ма­цыі, і та­му свя­до­ма ра­бі­лі ме­на­ві­та бе­ла­рус­ка­моў­ны фі­льм. «Не­сцер­ка» раз­лі­ча­ны на шы­ро­кую аўды­то­рыю. Мы час­та раз­ва­жа­ем пра ка­ рысць ся­мей­ных пра­гля­даў, а як іх ла­дзіць, ма­ла хто за­дум­ва­ецца. Работа над стуж­кай, звя­за­най з Не­сцер­ кам, ішла 10 га­доў. Ані­ма­цыя — пра­ца­ёмкая га­лі­на, але як я за­ймаў­ся так­са­ма іншы­ мі пра­екта­мі. У вы­ні­ку атры­маў­ся экс­пе­ры­ мен­та­ль­ны ва­ры­янт «по­ўна­га мет­ра». Най­ перш, каб вы­свет­ліць яго ка­мер­цый­ныя маг­чы­мас­ці. Наш фі­льм па­чы­нае сваё жыц­ цё на экра­нах, па­гля­дзім, што атры­ма­ецца... Анта­н і­н а Кар­п і­л а­в а.

Стоп-кадр Во­ль­гі Мя­дзве­дзе­вай

На фа­ку­ль­тэ­це экран­ных ві­даў мас­тац­ тва трэ­ці год вя­дзец­ца пад­рых­тоў­ка сту­дэн­таў па спе­цы­яль­нас­цях «Арга­ні­ за­цыя кі­на­тэ­ле­выт­вор­час­ці», «Кі­на­тэ­ лед­ра­ма­тур­гія». Гэ­та дае маг­чы­масць у да­лей­шым ума­ца­ваць не са­мыя тры­ва­ лыя звё­ны ў айчын­ным кі­нап­ра­цэ­се. У вы­клад­чы­каў шмат пра­блем, звя­ за­ных з ад­сут­нас­цю ў аб­іту­ры­ентаў да­ стат­ко­вай гу­ма­ні­тар­най ба­зы. Тэн­дэн­ цыі да ўні­фі­ка­цыі і стан­дар­ты­за­цыі ў бо­ль­шай сту­пе­ні па­гра­жа­юць ме­на­ві­ та ад­ука­цыі. Та­му не вар­та це­шыць ся­ бе не­ка­то­ры­мі рас­паў­сю­джа­ны­мі ілю­ зі­ямі. На­прык­лад, той, што на­ву­чыць мож­на ка­го за­ўгод­на і ча­му за­ўгод­на. У мас­тац­тве не так. Учо­раш­нім шко­ль­ні­ кам ня­лёг­ка зра­зу­мець, што рэ­жы­сёр ці сцэ­на­рыст — не про­ста пра­фе­сія. І ву­ чыц­ца спра­ве да­вя­дзец­ца не два га­ды і не пяць, а ўсё на­ступ­нае жыц­цё. Ле­пей, каб у та­кія пра­фе­сіі пры­хо­дзі­лі лю­дзі з ба­га­тым во­пы­там. Ілю­зія звя­за­на і з дум­кай, што зні­ кае мя­жа па­між тэх­ніч­най і гу­ма­ні­тар­ най ад­ука­цы­яй. Маг­чы­ма, але да пэў­най сту­пе­ні. Існуе мер­ка­ван­не, што, маў­ляў, ава­ло­дван­не пра­фе­сі­яй — гэ­та на­ву­чан­ не тэх­на­ло­гі­ям. І так, і не. На ад­ным з кі­ на­фэс­таў па­ка­за­лі фі­льм вя­до­ма­га кі­ тай­ска­га рэ­жы­сё­ра, а на аб­мер­ка­ван­ні хто­сь­ці ска­заў: «Ка­лі б гэ­тая тэх­ні­ка бы­ ла ў Эйзен­штэй­на!..» Ад­каз кі­наз­наў­цы быў без­да­кор­ны: «А ён не меў у ёй па­ трэ­бы». Ад­сюль не вы­ні­кае, што сён­ня мож­на зды­маць на ра­ней­шай тэх­ні­цы. У кі­наш­ко­ле важ­на пад­рых­та­ваць лю­дзей, здо­ль­ных не то­ль­кі вы­жыць ва ўмо­вах рын­ку, але і ра­біць тое, што пры­му­сіць гле­да­ча пе­ра­жыць ка­тар­сіс. Сяр­гей Ге­ра­сі­маў, які бо­льш за 40 га­ доў вы­кла­даў ва ВГІ­Ку, сцвяр­джаў: лёг­ ка пе­р а­т ва­р ыць ча­л а­в е­к а ў акцё­р а, знач­на ця­жэй зра­біць з акцё­ра ча­ла­ ве­ка. Сту­дэнт, які за­свой­вае на­вы­кі па арга­ні­за­цыі кі­на­тэ­ле­выт­вор­час­ці, па­ ві­нен спа­лу­чаць у са­бе не то­ль­кі прад­ пры­ма­ль­ніц­кія здо­ль­нас­ці, але і твор­ чыя. На на­ву­чан­не ра­мяс­тву ў роз­ных кі­наш­ко­лах све­ту ад­во­дзіц­ца ад па­ў­ го­да да го­да. Астат­няе — тон­кая пра­ ца па фар­мі­ра­ван­ні твор­чай асо­бы. Мэ­ та яе — ства­рыць умо­вы для рас­крыц­ця не­абход­ных здо­ль­нас­цей — уяў­лен­ня, інту­іцыі, эстэ­тыч­на­га гус­ту. Пра­цэс на­ ву­чан­ня — гэ­та перш за ўсё фар­мі­ра­ван­ не асо­бы. І ко­ль­кі яшчэ мы бу­дзем пе­ра­ кон­ваць у гэ­тым ся­бе і іншых? 

16

артэфакты

А ў вас моц­ныя но­гі? Май­стар-клас «Да­ку­мен­та­ль­ны тэ­атр: тэх­на­ло­гіі» ў Цэн­тры бе­ла­рус­кай дра­ма­тур­гіі і рэ­жы­су­ры А л е ­на М а­л ь ­чэ ў ­ская

Рас­па­вес­ці пра тое, як з пы­тан­няў «А ў вас моц­ныя но­гі?» ці «Што гэ­та за ву­лі­ца і ку­ды яна вя­дзе?» па­ўстае год­ная тэ­атра­ль­ная гіс­ то­рыя, у Мінск пры­еха­ла рас­ійскі дра­ма­тург, сцэ­на­рыст, рэ­дак­тар Лю­боў Му­ль­мен­ка. Яе п’еса «Алка­на­ве­лы» (пра стра­тэ­гіі ўжы­ван­ ня алка­го­лю) па­стаў­ле­на ў мас­коў­скім Тэ­ атры.doc. У Кі­ра­ве, Рас­то­ве, Пра­коп’еўску, Па­ўднё­ва-Са­ха­лін­ску ідуць пры­све­ча­ныя гэ­тым га­ра­дам да­ку­мен­та­ль­ныя спек­так­ лі, да ства­рэн­ня якіх яна мела непасрэдныя адносіны. Та­кім чы­нам, па­слу­хаць і па­га­ва­ рыць бы­ло пра што. На пра­ця­гу двух дзён за­ці­каў­ле­ныя дра­ ма­тур­гі, рэ­жы­сё­ры, акцё­ры і кры­ты­кі ўні­ка­ лі ў тое, як трэ­ба шу­каць ге­роя, гу­та­рыць з ім і апра­цоў­ваць гу­тар­ку для да­ку­мен­та­ль­ най п’есы. Шу­ка­лі ад­каз на пы­тан­не, у якой сту­пе­ні вар­та спа­лу­чаць да­ку­мен­та­ль­нае і мас­тац­кае. Пра­па­ноў­ва­лі тэ­мы. Спра­ба­ва­ лі на са­бе. Вы­пра­боў­ва­лі сяб­роў, пра­вя­ра­ ючы на іх тэ­зіс пра важ­насць вы­клю­чэн­ня з раз­мо­вы ра­цы­яна­ль­ных пы­тан­няў і пра да­ рэч­насць вя­дзен­ня яе ў ма­не­ры ва­яўні­ча­га пра­фа­на. Ства­ры­лі ка­ля двац­ца­ці ка­рот­кіх да­ку­мен­та­ль­ных гіс­то­рый. На­мац­ва­лі тэ­мы і стра­тэ­гіі для та­го, каб на­пі­саць п’есу пра та­емна­га бе­ла­ру­са. Ка­лі не над­та пі­ль­на ўгля­дац­ца ў падзеі і гіс­то­рыю тэ­атра­ль­на­га жыц­ця Бе­ла­ру­сі, то мо­жа пад­ацца, што з да­ку­мен­та­ль­ным тэ­ атрам мы зна­ёмыя вы­ключ­на па апош­ніх фес­ты­ва­ль­ных па­ка­зах Тэ­атра.doc — «За­па­ лі мой агонь» («Тэ­арт»), «За­бой­ца» і «9 ме­ ся­цаў/ 40 тыд­няў» («М.аrt.кан­такт»). Ад­нак гэ­ты від тэ­атра кроп­ка­ва існуе ў бе­ла­рус­ кай тэ­атра­ль­най пра­сто­ры ўжо ка­ля ста­год­ дзя. Мож­на лі­чыць, што ад­лік па­чы­на­ецца з узнік­нен­ня ві­цеб­ска­га Тэ­атра рэ­ва­лю­цый­ най са­ты­ры і агіт­тэ­атра. По­тым бы­ло спры­ чы­нен­не да ру­ху «сі­не­блуз­­ні­каў». І — знач­ ны пе­ра­пы­нак, вы­клі­ка­ны зме­на­мі ў гра­мад­ ска-па­лі­тыч­ным ла­дзе. Спек­так­лі Ва­ле­рыя Ра­еўска­га ў 1970-х у Ку­па­лаў­скім тэ­атры — «Пра­ўда! Ні­чо­га акра­мя пра­ўды!!!» па­вод­ ле Да­ні­іла Аля і «Ча­ла­век з ле­ген­ды» Яўге­ на Ша­ба­на. Плынь да­ку­мен­та­ль­най про­зы (Алесь Ад­амо­віч, Свят­ла­на Алек­сі­евіч), асоб­ ныя тво­ры з якой ста­лі асно­вай для ства­рэн­ ня спек­так­ляў. Да­рэ­чы, ці­ка­васць да іх сцэ­ ніч­на­га ўва­саб­лен­ня не зні­кае: у 2002 го­ дзе на сцэ­не РТБД Бру­на Бу­са­голь і Ва­ле­ рый Ані­сен­ка па­ста­ві­лі «Чар­но­бы­льс­кую

«9 ме­ся­цаў/ 40 тыд­няў» Аляксея Кулічкова і Сяргея Шаўчэнкі. «За­бой­ца» Аляк­сан­дра Мал­ча­на­ва. «За­па­лі мой агонь» Аляксандры Дзянісавай. Тэ­атр.doc.

ма­літ­ву», у 2009 го­дзе Ула­дзі­мір Са­віц­кі вы­пус­ціў «Апош­ніх све­дак» у Ко­ла­саў­скім тэ­атры. Да та­го ж існуе і ці­ка­васць да пра­ ектаў, ство­ра­ных спе­цы­яль­на для сцэ­ны: у тым жа 2009-м тэат­раль­ная мо­ладзь — Ка­ ця­ры­на Авер­ка­ва, Яўген Кар­няг і Але­ся Са­ ма­ха­вец — па­спра­ба­ва­ла пра­ца­ваць з інтым­ най да­ку­мен­та­ліс­ты­кай у бе­ла­рус­ка-швей­ цар­скім спек­так­лі «Пер­шае ка­хан­не». Тэх­ні­ ка­мі да­ку­мен­­таль­­на­га тэ­атра ў той ці іншай сту­пе­ні ка­рыс­та­юцца і ма­ла­дыя дра­ма­тур­гі, чые імё­ны ва ўсіх на слы­ху, — Па­вел Пра­жко, Дзміт­рый Ба­гас­лаў­скі, Кан­стан­цін Сце­шык. Пе­ра­лік мож­на доў­жыць і па­шы­раць. У нас моц­ныя но­гі. Мы мо­жам на іх тры­ ва­ла ста­яць. То­ль­кі ку­ды ж нам кро­чыць? Мы шу­ка­ем шля­хі. Адзін з іх па­ка­за­ла Лю­ боў Му­ль­мен­ка.

17

МАСТАЦТВА ліпЕНЬ 2013

фо­та дзяніса клябеева.

Лю­боў Му­ль­мен­ка: «За­пі­саць бы вас усіх!» Як ко­рат­ка рас­тлу­ма­чыць ча­ла­ве­ку, што та­кое да­ку­мен­та­ль­ны тэ­атр?

— Гэ­та спек­так­лі, якія па­стаў­ле­ны па п’есах... Не, не так. Спек­так­лі, зман­ці­ра­ ва­ныя з інтэрв’ю з рэ­аль­ны­мі лю­дзь­мі, якія бра­лі акцё­ры, рэ­жы­сё­ры і дра­ма­тур­ гі. У гэ­тых спек­так­лях мы мо­жам па­чуць спан­тан­нае вус­нае маў­лен­не — па­слу­ хаць, як га­во­раць на пры­пын­ку, на за­во­ дзе, у Ака­дэ­міі на­вук. Гэ­та ша­нец лепш па­знаць лю­дзей, пра якіх, на на­шу дум­ ку, мы ве­да­ем усё, а на­сам­рэч ма­ем ве­ль­ мі пры­бліз­нае ўяў­лен­не. Ша­нец апы­нуц­ ца ў не­йкім маў­лен­чым ася­род­ку. Усё ж та­кі адзін­ка да­ку­мен­та­ль­нас­ці — сло­ва, а не дзея­нне. Як вы «вы­ру­лі­лі» на шлях да­ку­мен­­таль­­ на­га тэ­атра?

— Тое, што бо­ль­шасць ма­іх пра­ектаў да­ ку­мен­та­ль­ныя, атры­ма­ла­ся, хут­чэй, вы­ пад­ко­ва. Про­ста на та­кія пра­екты мя­не час­цей за ўсё за­пра­ша­лі. Мо­жа, пер­шы ўдаў­ся як мае быць, і да­лей мя­не вы­ра­ шы­лі «пра­во­дзіць па гэ­тым арты­ку­ле». А «вы­ру­лі­ла» я... У мя­не бы­ла пер­шая п’еса, пе­ра­роб­ле­ная з апа­вя­дан­ня. І бы­ло ві­да­ воч­на, што яна пе­ра­роб­ле­на з апа­вя­дан­ ня. У той жа год, ка­лі я яе на­пі­са­ла, у Кі­ ра­ве пра­хо­дзі­ла ла­ба­ра­то­рыя «Жы­во­му тэ­атру — жы­во­га аўта­ра», якую зла­дзі­лі кры­тык і тэ­атра­ль­ны прадзю­сар Але­на Ка­ва­льс­кая і арга­ні­за­цыя «Ку­льт­пра­ект». Яны збі­ра­лі­ся пры­вез­ці ў Кі­раў да га­лоў­ на­га рэ­жы­сё­ра Тэ­атра на Спас­кай Ба­ры­ са Па­ўло­ві­ча ча­ты­рох дра­ма­тур­гаў. Каб гэ­тая не­ту­тэй­шая чац­вёр­ка за ты­дзень ства­ры­ла раз­ам з Бо­рам і акцё­ра­мі якіне­будзь спек­такль пра Кі­раў. Чац­вёр­ка бы­ла ўжо на­бра­на, але на фі­на­ль­най ста­ дыі адзін з аўта­раў за­хва­рэў. Па­ча­лі шу­ каць за­ме­ну. Пра­ект до­сыць ад­кры­ты для но­вых лю­ дзей: мо­гуць уз­яць не­ка­га па рэ­ка­мен­да­ цыі, мо­гуць уз­яць ча­ла­ве­ка без во­пы­ту пра­цы ў тэ­атры, мо­гуць узяць жур­на­ ліс­та, пра яко­га ду­ма­юць, што ён спра­ віц­ца. Не­хта з арга­ні­за­та­раў чы­таў маю п’есу, яна спа­да­ба­ла­ся, спы­та­лі ў Аляк­ сан­дры Дзя­ні­са­вай (та­му што ве­да­лі яе), на­рма­ль­ная я ці не. Са­ша ад­ка­за­ла: на­ рма­ль­ная. І я атры­ма­ла ліст з за­пра­шэн­ нем пры­ехаць на гэ­тую ла­ба­ра­то­рыю. Пры­еха­ла. Па­зна­ёмі­ла­ся з Мі­ха­ілам Уга­ ра­вым, Ма­ры­най Раз­беж­кі­най, якія так­ са­ма пры­еха­лі пра­во­дзіць дыс­ку­сію і па­ каз­ваць да­ку­мен­та­ль­нае кі­но, каб кры­ху пад­рых­та­ваць кі­раў­скую пуб­лі­ку. Ну, і не­ як экс­тэр­нам, за ты­дзень, мне пры­йшло­ ся зра­зу­мець, што гэ­та та­кое. Ра­шэн­ні, як рас­шыф­роў­ваць, ман­ці­ра­ваць, я пры­ма­ ла інту­ітыў­на, у пра­цэ­се. І, зда­ецца, атры­ ма­ла­ся ня­бла­га.

У чым пе­ра­ва­гі да­ку­мен­та­ль­на­га тэ­атра пе­рад мас­тац­кім?

— Да­ку­мен­та­ль­ны тэ­атр, у якім ня­ма эле­ мен­таў мас­тац­ка­га, — зу­сім не для мя­не, гэ­та для фа­на­таў. Мне пад­аец­ца, доб­ры мас­тац­кі тэ­атр па­ві­нен быць пад­обным да да­ку­мен­та­ль­на­га — і на­адва­рот. Тым лю­дзям, якія за­йма­юцца вы­ключ­на арта­ дак­са­ль­ным да­ку­мен­та­ль­ным тэ­атрам, ка­рыс­на па­мя­таць, што гэ­та то­ль­кі тэх­на­ ло­гія. Што вар­та быць смя­лей­шы­мі і пе­ ра­во­дзіць час­тку дзея­ння ў эцю­ды, штоне­будзь пры­дум­ляць. Я не ба­чу ў гэ­тым кры­мі­на­лу, а ба­чу вя­лі­кую ка­рысць і ці­ ка­вую за­да­чу. Ну, і за­йздрош­чу тым лю­ дзям, якія ў ста­не на­пі­саць цал­кам пры­ ду­ма­ны тэкст, не ка­рыс­та­ючы­ся тым, што ба­чы­лі ці чу­лі ў сва­ім жыц­ці. Не ўпэў­не­ на, што та­кія тэк­сты ўво­гу­ле існу­юць. І ка­лі ты ба­чыш у вы­пад­ко­вай фра­зе каш­ тоў­насць, дык ча­му б не падзя­ліц­ца ёю з на­ва­кол­лем? Я не ду­маю, што гэ­та пла­гі­ ят. Ты не кра­дзеш у жыц­ця, а раз­да­еш для вя­лі­кай ко­ль­кас­ці ка­рыс­та­ль­ні­каў. Які ге­рой да­ку­мен­та­ль­на­га тэ­атра вам імпа­нуе?

— Я бо­льш за ўсё на све­це люб­лю рус­ кую мо­ву. Та­му за­хап­ля­юся ты­мі, хто на гэ­тым по­лі дэ­ман­струе не­йкія цу­ды. На­прык­лад, пад­час экс­пе­ды­цыі ў Пра­ коп’еўск я бо­льш за ўсё ўпа­да­ба­ла хлоп­ца, гіс­то­рыю яко­га не­маг­чы­ма на­ват пе­ра­ка­ заць. Яна ні пра што. Пра тое, як га­во­рыць гэ­ты хло­пец, пра яго мо­ву. Пра жан­чы­ну «свет­ла­га ты­пу ва­ла­соў». Мож­на, ка­неч­не, ска­заць, што гэ­та гіс­то­рыя пра ка­хан­не, якое не скла­ла­ся: яна мед­сяс­тра, ён вай­ ско­вец-кан­трак­тнік. Але пра тое, што ён кан­трак­тнік, мы да­зна­емся на­пры­кан­ цы. Маг­лі б і не да­знац­ца. Фіш­ка гіс­то­

рыі ў тым, як хло­пец усё гэ­та спя­вае. Ад­ чу­ван­не, што ты па­слу­хаў пес­ню. Чыю гіс­то­рыю вам ха­це­ла­ся б пе­ра­ка­ заць ця­пер? Які ге­рой вас ці­ка­віць?

— У мя­не ў га­ла­ве ёсць не­шта на­кшталт слоў­ніч­каў ма­лых рус­кіх моў. Ёсць вя­лі­ кая рус­кая мо­ва, а ёсць мо­вы, на якіх раз­ маў­ля­юць асоб­ныя гру­пы. Я, на­прык­лад, да­ска­на­ла ва­ло­даю мо­вай па­ца­ноў. Мя­не па­ча­лі за­пра­шаць на пра­екты, дзе трэ­ба бы­ло імі­та­ваць, умоў­на ка­жу­чы, маў­лен­ не га­па­ты. Я гэ­ты слоў­ні­чак ве­даю. І мне ўжо не­ці­ка­ва ха­дзіць на інтэрв’ю з па­ца­ на­мі. Я са­ма ма­гу кі­ла­мет­ра­мі імі­та­ваць іх маў­лен­не. Гэ­тая тэ­ма за­кры­та. Мя­не ці­ка­віць слоў­ні­чак та­кой інтэ­лі­ ген­цкай пі­сь­мен­ніц­кай ту­соў­кі са сноб­ скім на­стро­ем. Ха­це­ла­ся б па­пры­сут­ні­ чаць на п’янках пяш­чот­ных, стом­ле­ных лі­та­ра­та­раў, па­слу­хаць, як яны на са­май спра­ве раз­маў­ля­юць. Не­як апы­ну­ла­ся на та­кой вы­пад­ко­ва. Ду­ма­ла: «За­пі­саць бы вас усіх!» — але дык­та­фо­на з са­бою не бы­ло. Ка­ра­цей, я раз­ва­жаю ка­тэ­го­ры­ямі слоў­ні­каў, а не лю­дзей. Ка­лі вы пры­хо­дзі­це ў да­ку­мен­та­ль­ны тэ­атр як гля­дач, што вас ці­ка­віць, які ваш лю­бі­мы спек­такль?

— Мне пад­аба­ецца «За­па­лі мой агонь» — і якраз сва­ёй не­да­ку­мен­та­ль­най час­ткай. Ні­ко­ль­кі не за­сму­ці­ла­ся б, ка­лі б з яго знік­лі ма­на­ло­гі акцё­раў пра ўлас­нае дзя­ цін­ства, а за­ста­ла­ся то­ль­кі фан­та­зія на тэ­ му Мо­ры­са­на, Хен­дрык­са і Джоп­лін. Да­ спа­до­бы пра­ект «Ма­та­ві­лі­хін­скі ра­бо­чы»: ён так і не стаў рэ­пер­ту­арным, але Аляк­ сандр Ра­дзі­во­наў, Юрый Клаў­дзі­еў і Мі­ ха­іл Дур­нян­коў яго зра­бі­лі як мае быць. Гэ­та, зда­ецца, са­мае лю­бі­мае. 

артэфакты

18

Ва­кол «Мак­бе­та» «Мак­бет» Уі­ль­яма Шэк­спі­ра Сцэ­ніч­ная рэ­дак­цыя — во­ль­ны пе­ра­клад Аляк­сея Ду­да­ра­ва Рэ­жы­сёр Ва­ле­рый Ані­сен­ка Сцэ­наг­ра­фія Аляк­сан­дра Кас­цю­чэн­кі Кас­цю­мы Ні­ны Гур­ло Ха­рэ­агра­фія Ды­яны Юрчан­ка На­цы­яна­ль­ны тэ­атр імя Яку­ба Ко­ла­са Л ю д­мі­ла Г ра­м ы ­ка

Іры­на Ціш­ке­віч (лэ­дзі Мак­бет), Юра­сь Цвір­ка (Мак­бет).

Істотныя зру­хі ад­бы­лі­ся ў На­цы­ян ­ аль­­ ным тэ­атры імя Яку­ба Ко­ла­са пры­клад­ на год та­му. Но­вы мас­тац­кі кі­раў­нік і ды­ рэк­тар Ва­ле­рый Ані­сен­ка ўзна­ча­ліў тру­пу і ад­ра­зу рас­па­чаў бур­ную дзей­насць на раз­ва­лі­нах дзей­нас­ці свай­го па­пя­рэд­ні­ ка. Не сак­рэт, што дру­гі, як яго ра­ней на­ зы­ва­лі, на­цы­яна­ль­ны тэ­атр краі­ны ў той час зна­хо­дзіў­ся не ў леп­шым ста­не. Ка­ лі пе­ра­йна­чыць вя­до­мае пры­слоў­е, дык па­цы­ент быў хут­чэй мёр­т­вы, чым жы­вы. Што яшчэ мож­на ска­заць пра тру­пу, якую га­да­мі раз­дзі­ра­лі мі­ж­усо­бі­цы? Якая бы­ла не то­ль­кі раз­ба­лан­са­ва­ная — ад­бы­ва­ла­ся ка­тас­тра­фіч­нае зні­жэн­не пра­фе­сій­нас­ ці. Леп­шыя і про­стыя не­заў­важ­на па­мя­ ня­лі­ся мес­ца­мі. На пад­мос­т­ках квіт­не­ла ка­ме­дыя з эле­мен­та­мі ві­да­воч­най па­ псы. Але ж і май­стры з тру­пы ні­ку­ды не падзе­лі­ся. Ча­го вар­ты адзін толь­кі Та­дэ­ вуш Кок­штыс, які да­гэ­туль зна­хо­дзіц­ца ў вы­дат­най фор­ме. Та­кім чы­нам, пе­рад Ва­ле­ры­ем Ані­сен­ кам ста­ялі веч­ныя пы­тан­ні: хто ві­на­ва­ты і што ра­біць? Ад­ка­зы му­сі­лі быць прак­ тыч­ны­мі. Тое, што тэ­атр змя­ніў­ся, ста­но­віц­ца зра­зу­ме­лым на­ват пры бег­лым по­зір­

ку на афі­шу. Тут, пра­ўда, з пэў­ны­мі ага­ вор­ка­мі. З’явіў­ся «дубль два» спек­так­ляў, якія па­спя­хо­ва ішлі ў РТБД. Ні­ку­ды не падзеў­ся вя­сё­лы ка­ме­дый­ны на­бор. Ка­ ме­дый па-ра­ней­ша­му бо­льш чым трэ­ба. І са­мыя мах­ро­выя за­ста­лі­ся. Чар­гу­юцца «Му­зыч­ныя ве­ча­ры ў тэ­атра­ль­най гас­ цёў­ні». Улас­на ка­жу­чы, пад ста­тус «на­ цы­яна­ль­на­га» не ўсё пад­агна­на. Але ж спад­чы­на Ва­ле­рыю Ані­сен­ку на­сам­рэч да­ста­ла­ся надзвы­чай цяж­кая. За та­кі ка­ рот­кі пе­ры­яд яе про­ста не­маг­чы­ма бы­ло пе­ра­адо­лець. Тым бо­льш што да­мок­лаў меч вы­ка­на­на­га або не пла­на па гле­да­ чах па-ра­ней­ша­му на­ві­сае над кож­ным бе­ла­рус­кім тэ­атрам. Апош­няй прэм’ерай се­зо­на стаў «Мак­ бет» Уі­ль­яма Шэк­спі­ра. Упер­шы­ню спек­ такль па­ка­за­лі пад ад­кры­тым не­бам на буй­ным Між­на­род­ным фес­ты­ва­лі «Мель­ па­ме­на Таў­рыі» ў Хер­со­не. Ён быў пры­ язна пры­ня­ты пуб­лі­кай. Та­кія па­ка­зы для Ва­ле­рыя Ані­сен­кі ма­юць асаб­лі­вае зна­чэн­не. Пры­нам­сі, ад сва­ёй ідэі на­ далей ла­дзіць «тэ­атр на пле­нэ­ры» ён не ад­маў­ля­ецца. «Мак­бет» стаў­ся пра­ця­гам шэк­спі­ры­ яны на ко­ла­саў­скіх пад­мос­тках. Не­ль­га

ска­заць, што да тво­раў ге­ні­яль­на­га дра­ ма­тур­га тут звяр­та­лі­ся ве­ль­мі час­та. Хут­ чэй — ува­гай не аб­мі­ну­лі. Ра­ды­ка­ль­ную су­час­ную вер­сію «Ка­ра­ля Лі­ра» пра­па­на­ ваў Ва­ле­рый Мас­люк у 1994 го­дзе. Спек­ такль быў спрэч­ны і вя­лі­ка­га за­хап­лен­ ня не вы­клі­каў. Але, шчы­ра ка­жу­чы, не ве­даю, як бы да яго па­ста­ві­лі­ся ця­пер. У кож­ным разе, яму не бра­ка­ва­ла ні ары­ гі­на­ль­най дум­кі, ні маш­та­бу, ні на­па­ лу па­чуц­цяў, бы­лі пра­ве­дзе­ны сэн­са­выя па­ра­ле­лі з існу­ючай рэ­ча­існас­цю. Па­га­ дзі­це­ся, амаль за­бы­тая па сён­няш­нім ча­ се пра­кты­ка. «Мак­бет» Ва­ле­рыя Ані­сен­кі (упер­шы­ ню ўва­соб­ле­ны рэ­жы­сё­рам так­са­ма ў ся­ рэ­дзі­не 1990-х) ні­бы рас­пас­цёр­ся па­між дзвю­ма эпо­ха­мі, хоць сцэ­ніч­ны ма­лю­нак, сцэ­наг­ра­фія, па­ста­но­вач­нае вы­ра­шэн­не іншыя. Укла­дзе­ным дум­кам да­да­юцца су­час­ныя акцэн­ты, сам спек­такль на­бы­ вае ты­по­выя сён­ня ры­сы ўні­вер­са­ль­нас­ ці. Ру­хо­мая і змен­лі­вая за­сло­на ад­ся­кае час­тку сцэ­ны па га­ры­зан­та­лі і жы­ве сва­ ім жыц­цём, усту­пае ў пэў­ныя ста­сун­кі з пер­са­на­жа­мі; у жа­лез­ную боч­ку з ва­дой ге­роі зрэд­час апус­ка­юць акры­ваў­ле­ныя ру­кі — вось, ба­дай, асноў­нае сцэ­наг­ра­

19

фо­та марыны катляровай.

МАСТАЦТВА ліпЕНЬ 2013

фіч­нае аздаб­лен­не, фун­кцы­яна­ль­нае і не аб­ця­жа­ра­нае за­ліш­ні­мі дэ­та­ля­мі. Усё вы­тры­ма­на ў агу­ль­най шэ­рай га­ме. Вон­ ка­ва гус­тоў­на. Па­вод­ле за­ду­мы, га­лоў­ ныя падзеі, у тым лі­ку ма­са­выя эпі­зо­ ды, ад­бы­ва­юцца па-за за­сло­най, у іншай пра­сто­ры. Ад­па­вед­на, вы­ка­наў­цам да­во­ дзіц­ца аб­жы­ваць астат­нюю час­тку сцэ­ны. Ства­ра­ецца ўра­жан­не, што акцё­раў за­ма­ ла, а пад­мос­ткаў за­шмат. Эмо­цыі, якія тут гу­ля­юць, не змя­ня­юць ста­но­віш­ча. Сцэ­ніч­ная рэ­дак­цыя Аляк­сея Ду­да­ра­ ва так­са­ма зроб­ле­на ў ся­рэ­дзі­не 1990-х. Гэ­та пер­шыя спро­бы су­час­най ад­апта­цыі кла­сі­кі, якія ця­пер рас­паў­сю­джа­ны ве­ль­ мі шы­ро­ка, у роз­ных ва­ры­яцы­ях. Лю­бо­га ро­ду ад­апта­цыя з’яўля­ецца ад­ыхо­дам ад пер­шак­ры­ні­цы і та­му мае на ўва­зе пэў­ ныя стра­ты. Ад­апта­цыя не мо­жа быць лепш за ары­гі­нал. І гэ­та, улас­на ка­жу­чы, тыя ўмо­вы гу­ль­ні, якія да­во­дзіц­ца пры­ маць, — пад­аба­ецца нам тое, што атры­ ма­ла­ся ў вы­ні­ку, або не. Па­вод­ле пра­па­на­ва­най сцэ­ніч­най вер­ сіі Аляк­сея Ду­да­ра­ва спек­такль Ва­ле­рыя Ані­сен­кі ўяў­ляе са­бой, так бы мо­віць, гіс­то­рыю па­сля­доў­на­га ўзнаў­лен­ня зла. Мак­б ет па­ч ы­н ае здзяй­с няць зла­ч ын­ ствы і не мо­жа спы­ніц­ца. Ён зніш­чае са­ мых бліз­кіх да ся­бе лю­дзей, зда­ецца, ген за­бой­ства акты­ву­ецца ў яго­ным арга­ніз­ ме і не дае спа­кою. Гэ­тая лі­нія акрэс­ле­ на ў спек­так­лі най­бо­льш вы­раз­на. І, па сут­нас­ці, ме­на­ві­та яна вы­зна­чае яго­ны га­лоў­ны змест. Знік­лі не­ка­то­рыя сцэ­ны з лэ­дзі Мак­бет і, ад­па­вед­на, шмат­лі­кія шэк­спі­раў­скія ка­лі­зіі па­між га­лоў­ны­мі ге­ро­ямі, якія над­аюць тво­ру кас­міч­ны, па­за­ча­са­вы сэнс. Ме­на­ві­та зма­ган­не зло­ га і доб­ра­га па­чат­каў у ча­ла­ве­ку, эва­лю­ цыя цём­на­га і су­пра­ціў свет­ла­га, шмат­ стай­ныя ад­цен­ні ча­ла­ве­чай ду­шы, якая не з’яўля­ецца ад­на­знач­на чор­най, — са­ мае ці­ка­вае ў інтэр­прэ­та­цыі тра­ге­дыі Шэк­спі­ра. У во­ль­ным пе­ра­кла­дзе Аляк­ сея Ду­да­ра­ва, ад­па­вед­на і ў спек­так­лі ко­ ла­саў­цаў, усё за­ся­ро­джа­на на лі­ней­ным ру­ху сю­жэ­та, атрым­лі­ва­ецца сціс­лы і бег­ лы яго пе­ра­каз. Але... Доб­ра гэ­та або бла­ га — за­бі­ваць лю­дзей? Без­умоў­на, бла­га. Не ве­даю, ко­ль­кі зной­дзец­ца ў за­ле гле­ да­чоў, якія ў гэ­тым сум­ня­ва­юцца. Спек­такль па­збаў­ле­ны моц­ных ві­зу­аль­ ных акцэн­таў, у ім ве­ль­мі мно­гае пе­рад­ аве­ра­на акцё­рам. Ан­жа­лі­цы Баркоўскай (лэ­дзі Мак­бет), Юра­сю Цвір­ку (Мак­бет), Яўге­ну Бе­рас­нё­ву (Бан­ка) мно­гія сцэ­ны пра­па­на­ва­на тры­маць «буй­ным пла­нам». Яны існу­юць, як гэ­та лю­біць Ва­ле­рый Ані­ сен­ка, у меж­ах тра­ды­цый­най псі­ха­ла­гіч­ най шко­лы і без­умоў­на ма­юць для гэ­та­ га пад­ста­вы, на­ват пра­цу­ючы над та­кі­мі скла­да­ны­мі воб­ра­за­мі. Зрэш­ты, бу­дзем лі­чыць, што гэ­та то­ль­ кі пер­шыя і не­абход­ныя кро­кі на шля­ху да ад­на­ўлен­ня тэ­атра. Свай­го ро­ду ўро­кі ско­ра­чы­тан­ня дзе­ля плён­на­га за­сва­ення ве­ль­мі скла­да­ных за­дач. 

    т э ат р П’еса Тор­стэ­на Бух­штай­не­ра «НордОст» маг­чы­ма з’явіц­ца ў рэ­пер­ту­ары Ма­ гі­лёў­ска­га аб­лас­но­га дра­ма­тыч­на­га тэ­атра. Па­куль жа тэкст су­час­на­га ня­мец­ка­га дра­ ма­тур­га пра тэ­ракт у Тэ­атра­ль­ным цэн­тры на Дуб­роў­цы двой­чы пра­чы­та­лі на пуб­лі­ку — у Ма­гі­лё­ве ў меж­ах пра­екта «Чы­тан­ні», што быў арга­ні­за­ва­ны не­ка­ль­кі год та­му та­га­час­ ным га­лоў­ным рэ­жы­сё­рам тэ­атра Ка­ця­ры­най Авер­ка­вай, і ў Мін­ску на за­крыц­ці се­зо­на ў Цэн­тры бе­ла­рус­кай дра­ма­тур­гіі і рэ­жы­су­ры. Для пра­екта «Чы­тан­ні» п’еса Бух­штай­ не­ра — сво­еа­саб­лі­вае выйсце за межы пра­ віл, бо пер­ша­па­чат­ко­ва ён быў ары­ента­ва­ ны на тое, каб па­зна­ёміць ма­гі­ляў­чан з тэк­ ста­мі су­час­ных бе­ла­рус­кіх дра­ма­тур­гаў. Ад­ нак рэ­жы­сёр Ула­дзі­мір Пят­ро­віч вы­ра­шыў пра­ві­лы па­ру­шыць — над­та яго за­ча­пі­ла тэ­ ма «Норд-Оста». Тым бо­льш што п’еса Бух­ штай­не­ра, ня­гле­дзя­чы на кан­крэт­ную гіс­то­ рыю, якая па­ля­гае ў асно­ве, — гэ­та не да­ку­ мен­та­ль­ны твор з да­клад­ным апі­сан­нем тэ­ рак­та, а хут­чэй роз­дум пра тое, што ёсць

Чытка п’есы Тор­стэ­на Бух­штай­не­ра «Норд-Ост».

тэ­ра­рызм, жыц­цё, ка­хан­не і свя­до­масць су­ час­на­га ча­ла­ве­ка. Сцэ­ніч­нае вы­ра­шэн­не чыт­кі, па сло­вах рэ­ жы­сё­ра, мак­сі­ма­ль­на на­блі­жа­на да бу­ду­ча­га сцэ­ніч­на­га вы­ра­шэн­ня спек­так­ля. Тры жан­ чы­ны — тэ­ра­рыс­тка-смя­рот­ні­ца (Але­на Кры­ ва­нос), урач, якая пра­цуе на «хут­кай» і якая ад­пра­ві­ла на мю­зікл сваю ма­ці і да­чку (На­ тал­ля Ка­ла­кус­та­ва), ды гля­дач­ка, што раз­ам з сям’ёй тра­пі­ла ў па­лон (Яўге­нія Бе­ла­цар­ коў­ская) — па­чы­на­юць апа­вя­даць свае гіс­то­ рыі з гля­дзе­ль­най за­лы, а на за­дні­ку ў рэ­жы­ ме анлайн тран­слю­ецца ві­дэа з іх буй­ны­мі пла­на­мі. Па­сту­по­ва дзея­нне пе­ра­но­сіц­ца на сцэ­ну. Вы­ка­рыс­тан­не ві­дэа для ўва­саб­лен­ ня п’есы і пе­ра­ўтва­рэн­не гле­да­чоў у за­лож­ ні­каў — пры­ём не но­вы: гэ­тым жа ад­мет­ная, на­прык­лад, і кё­льн­ская па­ста­ноў­ка «НордОста». Але Ула­дзі­мі­ру Пят­ро­ві­чу, зда­ецца, уда­ло­ся знай­сці сваю ма­не­ру. Асаб­лі­ва эма­ цый­ны фі­нал. На па­чат­ку дзея­ння гле­да­ чы ба­чаць ся­бе на за­дні­ку, а на­пры­кан­цы ві­ дэа ідзе ў за­пі­се, і ў за­ле ня­ма ні­ко­га, акра­мя трох жан­чын. Ця­бе ня­ма. Ты мо­жаш знік­нуць у лю­бую хві­лі­ну. Рэ­акцыя пуб­лі­кі пе­ра­кон­ вае, што тра­ге­дыя ўлас­на­га знік­нен­ня ці дра­ма вы­зва­лен­ня ёй па­трэб­ны.

А ле­н а Ма­л ь­ч эў­с кая.

актуаліі таццяны арловай

Тэ­атры па­сту­по­ва за­кры­ва­юць се­зон і па­чы­на­юць за­дум­вац­ца над тым, што ча­кае іх у дру­гой па­ло­ве ка­лен­дар­на­га го­да. Раз­ва­гі ніш­то са­бе, бо фі­нан­са­выя па­то­кі па­ці­ху вы­чэр­пва­юцца. Ста­ра­мод­нае пан­яцце «слу­жэн­не мас­ тац­тву» ні­ко­га не хва­люе. Сён­ня гла­мур­ ныя ма­дэ­лі на кон­кур­сах пры­га­жос­ці мо­ гуць вы­клас­ці ў інтэр­нэ­це сваю аго­ле­ную на­ту­ру і атры­маць ка­ро­ну. А тэ­атрам за­ га­да­на па­мя­таць пра ду­хоў­ныя каш­тоў­ нас­ці? Усё ж у іх кеп­ска з ка­мер­цый­най хват­кай: не на­ву­чы­лі­ся пра­соў­ваць свае ўні­ка­ль­ныя брэн­ды на рын­ку. Та­му пры ад­сут­нас­ці гро­шай вы­му­ша­ны пры­ста­ соў­вац­ца. Што ра­біць, ці­ка­ва­га рэ­жы­сё­ ра збо­ку на па­ста­ноў­ку не за­про­сіш. Рэ­ пер­ту­ар не­абход­на мець за­бой­ны, каб за­бяс­пе­чыць ува­гу пуб­лі­кі, за­ры­ента­ва­ най на пі­яр. Ад рас­ко­шы афар­млен­ня да­ во­дзіц­ца ад­маў­ляц­ца, але мож­на па­спра­ ба­ваць зра­біць дэ­ка­ра­цыю з упа­ко­вак ад камп’юта­раў і ха­ла­дзі­ль­ні­каў. За­мест гіс­ та­рыч­ных кас­цю­маў — то­ль­кі су­час­ныя. Тут про­ста, вы­ру­чыць «сэ­канд-хэнд». Му­зыч­ка — з га­то­вых дыс­каў. Пра тэх­ ніч­ныя мед­ыйныя маг­чы­мас­ці па­куль вар­та за­быц­ца. Ня­бла­га — у меж­ах раз­ умна­га — пад­вы­сіць кош­ты пра­гра­мак і бі­ле­таў. Што яшчэ? Усё звык­лае сме­ла вы­піх­ва­ем за дзве­ ры, а гла­ба­ль­ных зру­хаў па-ра­ней­ша­му ня­ма. Рэ­пер­ту­арныя і ама­тар­скія тэ­атры пра­цяг­ва­юць існа­ваць, і ні­які­мі рэ­пе­ лен­та­мі іх не вы­тру­ціць. Пра­ўда, мож­на па­спра­ба­ваць за­ва­біць гле­да­чоў тран­ сфар­ма­цы­яй свя­до­мас­ці і бес­са­ром­най ця­лес­нас­цю. Мож­на кла­січ­ны тэкст за­ мя­ніць у спек­так­лі ву­ліч­ным слэн­гам, яко­му асаб­лі­ва ра­ду­юцца ты­нэй­джа­ры. Мож­на за­ма­нь­ваць іх у тэ­атр пра­ва­ка­ тыў­ны­мі і пры­ко­ль­ны­мі тру­ка­мі. Ці­ка­ ва, як бу­дуць асу­час­ні­ваць на­шы сён­ няш­нія п’есы на­ступ­ні­кі з яко­га-не­будзь ХХІІ ста­год­дзя? Ці зра­зу­ме­юць яны штоне­будзь без сю­жэ­та, воб­ра­заў, ло­гі­кі? Усё гэ­та, на­пэў­на, пе­ра­тво­рыц­ца ў таб­лет­ку, як ежа. Пра­глы­нуў — і кайф. Што яшчэ? За­бы­ла­ся пра га­лоў­на­га ўдзе­ль­ні­ка пра­цэ­су — акцё­ра, які на­ўрад ці ка­лі-не­будзь пе­ра­ўва­со­біц­ца ў ро­ба­ та. Ён здат­ны без тэк­сту, дэ­ка­ра­цый і сін­ тэ­за­та­раў ства­раць спек­такль. Ад­ной­чы акцёр рап­там на­га­дае пра ся­бе не­зра­зу­ ме­лым ба­лю­чым ад­чу­ван­нем та­го, што ён быў. Быў! Ка­лі гро­шай зу­сім ма­ла, па­ сця­лі­це яму ды­ва­нок, ня­хай апа­ляе жы­ вой энер­гі­яй. Ня­хай іграе. 

дзейныя асобы

Аляк­сандр ­ Лен­к ін прасве тлены р эж ысёр

Бе­ла­рус­кую ані­ма­цыю не­маг­чы­ма ўя­віць без фі­ль­маў Аляк­сан­дра Лен­кі­на. Акцёр тэ­атра і кі­но па пер­шай спе­цы­яль­нас­ці, ён з 1988 го­да пра­цуе рэ­жы­сё­рам. Па­сту­по­ва асво­іў роз­ныя ві­ды тэх­ні­кі і раз­на­стай­ныя жан­ры, не­ўпрык­мет зра­біў­ся ад­ным з лі­да­ раў свай­го па­ка­лен­ня. Па­сля пер­шых сту­жак-пры­па­вес­цей «Пра­ свет­ле­ная ноч» і «Не за­бi! Шос­тая за­па­ведзь Ма­iсея» рэ­жы­сёр звяр­нуў­ся да фа­льк­лор­ных вы­то­каў му­ль­тып­лі­ка­цыі. По­тым бы­ла пра­ ца над се­ры­ялам-ко­мік­сам «Пры­го­ды рэ­ актыў­на­га па­ра­ся­ці». Яшчэ ў Лен­кі­на доб­ра атрым­лі­ва­юцца кі­на­каз­кі для дзя­цей. Яго ані­ма­цый­ную кар­ці­ну «Ка­му чорт дзя­цей ка­лы­ша» мож­на на­зваць ад­ной з леп­шых экра­ні­за­цый Ула­дзі­мі­ра Ка­рат­ке­ві­ча. На­ огул стуж­кі рэ­жы­сё­ра вы­лу­ча­юцца атмас­ фе­рай гу­ль­ні і сва­во­льс­тва, спа­лу­чэн­нем гу­ма­ру і кра­на­ль­най лі­ры­кі. Кар­ці­ны Аляк­ сан­дра Лен­кі­на бы­лі адзна­ча­ны шмат­лі­кі­мі пры­за­мі і ўзна­га­ро­да­мі кі­на­фес­ты­ва­ляў у Мас­кве, Суз­да­лі, Са­ма­ры, Каў­на­се. На апош­ нім, ХХ фес­ты­ва­лі ані­ма­цый­ных фі­ль­маў у Штут­гар­це, які ад­быў­ся сё­ле­та ў маі, стуж­ка «Дзед» атры­ма­ла дып­лом «Асобая згад­ка жу­ры» ў ка­тэ­го­рыі «Ані­ма­цый­ны фі­льм для дзя­цей». З кан­ца мі­ну­ла­га го­да вы з’яўля­еце­ся мас­тац­кім кі­раў­ні­ ком сту­дыі ані­ма­цый­ных фі­ль­маў На­цы­яна­ль­най кі­нас­ту­дыі «Бе­ла­ру­сь­фі­льм». Ня­даў­на стуж­ка «І.С.Бах» Але­ны Пят­ке­віч атры­ма­ла га­лоў­ную рас­ійскую прэ­мію «За­ла­ты арол». У пра­ гра­му ка­рот­ка­мет­раж­ных кар­цін апош­ня­га Кан­ска­га кі­на­фес­ ты­ва­лю тра­пі­лі ваш му­льт­фі­льм «Рыб­ка з імем Не­ль­га-3» і твор Мі­ха­іла Ту­ме­лі «Як слу­жыў жа я ў пана». Але ані­ма­цыя, як і ўвесь кі­не­ма­тог­раф, пе­ра­жы­вае скла­да­ны пе­ры­яд. Ку­ды ру­ха­ецца жанр — у бок фес­ты­ва­ль­на­га, ка­мер­цый­на­га ці нейка­га інша­га кі­но?

— Лі­чу, па­він­на існа­ваць і фес­ты­ва­ль­нае, і ка­мер­цый­нае кі­но. Сап­раў­ды, трэ­ба ду­маць і пра хлеб надзён­ны, і пра вя­лі­кае, ня­тлен­нае. У нас клас­ныя рэ­жы­сё­ры і мас­та­кі. Мы мо­жам

ра­біць аўтар­скае кі­но, якое то­ль­кі ўзды­мае прэс­тыж кра­іны і сту­дыі. Ча­му не? Што ты­чыц­ца ка­мер­цый­на­га кі­но, то рэ­н­ та­бе­ль­насць бе­ла­рус­кіх му­льт­фі­ль­маў ма­лая. Я не ве­даю, хто ўмее імі ган­для­ваць. На­прык­лад, рас­ійскія мар­ке­то­ла­гі звяз­ва­юць бу­ду­чы­ню ані­ма­цыі з по­ўна­мет­раж­ны­мі фі­ль­ма­мі. Да­стат­ко­ва зга­даць стуж­кі «Алё­ша Па­по­віч і Ту­га­рын Змей», «Да­бры­ня Ні­кі­ціч і Змей Га­ры­ныч», «Тры во­ла­ты і Ша­ма­хан­ская ца­ры­ца»...

— Раз­мо­вы пра по­ўна­мет­раж­ныя ані­ма­цый­ныя кар­ці­ны па­ ча­лі­ся не сён­ня, мы раз­ва­жа­ем на гэ­тую тэ­му апош­нія 15-20 га­доў. Та­кі фі­льм прад­угле­джвае ад­па­вед­ную вы­твор­часць, інвес­ты­цыі, су­пра­цоў­ніц­тва з іншы­мі сту­ды­ямі, на­быц­цё но­ вай тэх­ні­кі. Але так­са­ма і твор­часць, у пер­шую чар­гу. Ня­даў­на па­гля­дзеў фран­цуз­скі по­ўна­мет­раж­ны фі­льм «Кот ра­бі­на». У 2011-м ён уз­яў Гран-пры ў Анэ­сі, ані­ма­цый­ных Ка­нах. Сам сцэ­нар ці­ка­вы, а па ма­люн­ку — клас­ная стуж­ка! По­ўна­мет­раж­ная му­ль­тып­лі­ка­цыя — рэч ве­ль­мі пра­ца­ёмкая. Да­рэ­чы, за які час мож­на зра­біць «по­ўны метр»?

— На­пэў­на, га­ды за тры. Хі­ба гэ­та рэ­нта­бе­ль­на для на­шай сту­дыі? Хто зго­дзіц­ца на та­кі экс­пе­ры­мент?

— А ча­му для аме­ры­кан­скай сту­дыі «Пік­сар», якая пра­цуе ў жан­ры камп’ютар­най ані­ма­цыі, гэ­та рэ­нта­бе­ль­на? Там за­ня­та ажно 4000 ча­ла­век! І по­ўна­мет­раж­ны фі­льм яны так­са­ма ро­ бяць 3-4 га­ды. На ўсіх сту­ды­ях све­ту ніх­то не вы­пус­кае та­кую прад­укцыю за ме­сяц ці год. На апош­нім «Ліс­та­па­дзе» бы­ла прэ­зен­та­ва­на ве­ль­мі ары­гі­ на­ль­ная эстон­ска-лат­вій­ская ані­ма­цый­ная стуж­ка «Ло­та і ме­ ся­цо­вы ка­мень». Пра­ўда, яе бю­джэт амаль тры мі­ль­ёны еўра. Але ў Эсто­ніі не та­кая вя­лі­кая сту­дыя, як «Пік­сар», а фі­льм стаў надзвы­чай па­пу­ляр­ным ся­род эстон­скіх гле­да­чоў.

— Ка­лі эстон­скі фі­льм акуп­ля­ецца, гэ­та пры­клад для нас. Да­рэ­чы, рас­ійская ані­ма­цый­ная стуж­ка «Іван Ца­рэ­віч і Шэ­ ры Воўк» ле­тась зра­бі­ла­ся са­май ка­са­вай у на­шых усход­ніх су­се­дзяў. Аме­ры­кан­скія фі­ль­мы так­са­ма ка­са­выя. Ве­ль­мі пры­ваб­ная ў мас­тац­кім і ка­мер­цый­ным сэн­се фор­ма се­ры­яла ці аль­ма­на­ха. У нас ёсць уда­лы пры­клад — цыкл «Апо­весць мі­ну­лых га­доў» пра гер­бы га­ра­доў Бе­ла­ру­сі. Лі­чу, яго трэ­ба па­каз­ваць усю­ды, дзе маг­чы­ма, на­прык­лад, у мет­ ро. Гэ­та «доў­га­ігра­ючы» ку­ль­ту­ра­ла­гіч­ны пра­ект.

— Але ён ся­бе вы­чэр­пвае. Я ра­біў для «Апо­вес­ці...» на­ве­лы пра Брэст, Ві­цебск, Чэр­вень, Брас­лаў, Ту­раў. Ка­лі гля­дзіш іх за­пар, па­чы­на­еш раз­умець, што ў кож­най час­тцы ёсць ад­на і тая ж дра­ма­тур­гія: ка­лі­сь­ці быў за­сна­ва­ны го­рад, по­тым прый­ шлі та­та­ры і яго спа­лі­лі, по­тым го­рад ад­на­ві­лі, але пры­йшлі не­мцы і ўсё спа­лі­лі. Спа­лі­лі — ад­на­ві­лі, спа­лі­лі — ад­на­ві­лі і гэ­так да­лей... Я за­раз фар­му­люю гру­ба і пры­мі­тыў­на, але яно так і ёсць. Ад­шу­каць што­сь­ці не­ча­ка­нае з кож­ным раз­ам усё

фо­та сяргея ждановіча.

А н т а­н і ­н а К а р ­п і ­л а­в а

МАСТАЦТВА ліпЕНЬ 2013

21

22

дзейныя асобы

«Рыб­ка з імем Не­ль­га-3». Кадр з фі­ль­ма. 2012. «Птаха». Кадр з фі­ль­ма. 2009. «Пры­го­ды рэ­актыў­на­га па­ра­ся­ці». Кадр з фі­ль­ма. 2003.

ця­жэй. А кі­но без зна­хо­дак не бы­вае. Ма­быць, зро­бім яшчэ па­ру аль­ма­на­хаў, та­му што і дэ­ бю­ты па­трэб­ны, і ка­рысць яшчэ мо­жа быць. Але ця­пер мы ду­ма­ем над цык­лам «Ле­ген­ды і пад­анні Бе­ла­ру­сі», для яко­га ёсць ма­тэ­ры­ял. І там, хут­чэй за ўсё, зме­ніц­ца фар­мат — фі­ль­мы бу­дуць мець пра­цяг­ласць 3-4 хві­лі­ны (у «Апо­ вес­ці...» — хві­лі­на і 45 се­кунд). Ці мож­на за тры хві­лі­ны вы­раз­на ўзна­віць ле­ ген­ду?

— Мы то­ль­кі па­ча­лі аб­дум­ваць ідэю. Маг­чы­ма, бу­дзе 13-хві­лін­ны фі­льм з ча­тыр­ма сю­жэ­та­мі, а іншы 13-хві­лін­ны — з дву­ма. Ча­му б і не?.. Сап­раў­ды, на­ша ані­ма­цыя ба­га­тая на тэ­мы і жан­ры, ад гіс­та­рыч­ных да за­баў­ля­ль­ных. І яе твор­чы па­тэн­цы­ял так­са­ма за­ста­ецца знач­ным. По­спех Але­ны Пят­ке­віч з фі­ль­мам «І.С.Бах» — яшчэ ад­но свед­чан­не ста­лас­ці айчын­най ані­ма­цыі.

— Але­на Пят­ке­віч да­ўно атры­ма­ла Гран-пры на фес­ты­ва­лі ў Анэ­сі. У яе сто­ль­кі пры­зоў — адзін Аб­ерхаў­зэн, ста­рэй­шы кі­на­фес­ты­валь ка­рот­ка­ мет­раж­на­га кі­но, ча­го вар­ты! Лі­чу, што Але­на Мар­чан­ка-Пят­ке­віч у нас ця­пер леп­шы рэ­жы­ сёр. Што ты­чыц­ца жан­раў, дык, як той ка­заў, усе жан­ры доб­рыя, апроч сум­на­га. Возь­мем фі­ль­мы для са­мых ма­ле­нь­кіх — хо­чац­ца і для іх не­шта ра­біць! Пры­хо­дзіць на кі­нас­ту­дыю ма­ла­ды рэ­жы­сёр з амбі­цы­ямі — у яго і ад­ука­цыя, і во­пыт, і та­лент ёсць. І ка­лі яму ўну­шаць: «Ты бу­дзеш зды­маць стуж­ку пра ка­зя­вак!» — ён і зды­ме та­кое кі­но. А ка­лі яму пра­па­ну­еш: «Па­ка­жы, на што ты здо­ль­ны!» — бу­дзе іншы вы­нік. У мя­не так зда­ры­ла­ся з дэ­бют­най кар­ці­най «Пра­свет­ле­ная ноч»... На мой по­гляд, гэ­та ваш леп­шы фі­льм. У гэ­тай пры­па­вес­ці за­па­мі­на­ецца воб­раз су­час­на­га гора­да, бяс­кон­цых эска­ла­та­ раў мет­ро і люд­ско­га на­тоў­пу. Яны ўспры­ма­юцца як ме­та­фа­ ра мар­на пра­жы­та­га жыц­ця. Воб­ра­зы фі­ль­ма пэў­ным чы­нам ад­гук­ну­лі­ся ў ня­даў­ніх стуж­ках «Птаха» і «Дзед».

— Дэ­бют мне даў мас­тац­кі кі­раў­нік сту­дыі му­ль­фі­ль­маў Алег Бе­ла­ву­саў. Упер­шы­ню стуж­ку па­ка­за­лі ў 1989 го­дзе ў Кі­еве на Між­на­род­ным фес­ты­ва­лі ані­ма­цый­на­га кі­но «Крок». Не па­спе­лі ўклю­чыць у пра­гра­му дэ­бю­таў, фі­льм тра­піў у па­за­ кон­кур­сны пра­гляд. У той час з Аме­ры­кі пры­еха­ла Ні­на Аляк­се­ева, вя­до­мы кі­наз­на­вец, да­чка зна­ка­мі­та­га ані­ма­та­ра Аляк­сан­дра Аляк­ се­ева, ства­ра­ль­ні­ка тэх­ні­кі ані­ма­цыі, якая на­зы­ва­ецца «іго­ ль­ча­ты экран». На пра­гляд пры­йшло ча­ла­век 50. Не тое што я хва­ля­ваў­ся, але на­ту­ра­ль­на псі­ха­ваў, бо на­огул псіх па на­ту­ры. Скон­чыў­ся фі­льм, скон­чы­лі­ся апла­дыс­мен­ты, а хтось­­ці пляс­ кае ў да­ло­ні тры хві­лі­ны. Пад­умаў, што здзе­ку­юцца, і па­йшоў па­ліць на га­нак гас­ці­ні­цы. З’яўля­ецца Ігар Вол­чак: «Са­ша, ку­ды ты ўцёк? Ідзі хут­чэй, Ні­на Аляк­се­ева пра­гне ця­бе ба­чыць». Яна сап­раў­ды бы­ла ўзру­ ша­на гэ­тай стуж­кай. Уве­ча­ры ў ну­ма­ры гас­ці­ні­цы я спя­ваў ёй пес­ню «Хо­дзяць ко­ні над ра­кою», а яна пла­ка­ла, бо шмат га­доў не бы­ла на ра­дзі­ме. Са­ва Ку­ліш, вя­до­мы кі­на­рэ­жы­сёр, ка­лі ўба­чыў мой фі­льм, стаў для мя­не як ста­рэй­шы та­ва­рыш. Вось так і трэ­ба з ма­ла­ды­мі: «Па­спра­буй­це!» Дзя­ку­ючы та­му, што мы па­вя­лі­чы­лі аб’ёмы вы­твор­час­ці, у нас з’яві­лі­ся но­выя лю­дзі і за­цеп­лі­ла­ся надзея, што кі­но не скон­чыц­ца, на­ прык­лад, на Лен­кі­не або Ту­ме­лі. Ідзе на­ступ­нае па­ка­лен­не.

Ці­ка­ва, якім тэх­на­ло­гі­ям ад­да­юць пе­ра­ва­гу су­час­ныя ані­ма­та­ ры? На­пэў­на, ся­род са­мых за­пат­ра­ба­ва­ных — камп’ютар­ная? — Удак­лад­няю. Камп’ютар — про­ста пры­ла­да, та­кая, як пэн­ дзлік, ало­вак, гум­ка. Што мы ро­бім пры да­па­мо­зе камп’юта­ра? То­ль­кі раз­ма­лёў­ва­ем. Усе фо­ны і пер­са­на­жы ма­лю­юцца на па­пе­ры ру­кой, кон­ту­ры — так­са­ма ру­кой. Так, у фо­нах мож­на не­шта «па­рэ­заць», да­даць спец­эфек­ты. Але ўсё роў­на ў ля­леч­ ным і ма­ля­ва­ным кі­но 80-90% — руч­ная пра­ца. На­огул по­шу­кі тэх­на­ло­гіі і воб­ра­за ідуць у ад­па­вед­нас­ці са змес­там стуж­кі. На­прык­лад, фі­льм «Не за­бі!» па сцэ­на­ рыі Аляк­сан­дра За­йца­ва рас­па­вя­даў пра рэ­прэ­са­ва­ных, якіх сас­ла­лі на Са­ла­вец­кія астра­вы. Мы пры­ду­ма­лі тэх­на­ло­гію пік­сі­ля­цыі — гэ­та па­кад­ра­вая апра­цоў­ка ігра­во­га ці да­ку­ мен­та­ль­на­га кі­но. Ста­яла кі­на­ка­ме­ра, скі­ра­ва­ная на шкло з на­пы­лен­нем, ма­лю­нак пра­екта­ваў­ся на ма­та­вае шкло. На шкло мы на­сы­па­лі спе­цы­яль­ны па­ра­шок, по­тым пэн­дзлі­ ка­мі ра­бі­лі кар­цін­ку, по­тым на­клад­ва­лі яшчэ шкло. По­тым кла­лі яшчэ ад­но шкло з ва­зе­лі­нам, і так уз­ні­ка­ла ад­па­вед­ная фак­ту­ра. А ў фі­ль­ме «Ка­му чорт дзя­цей ка­лы­ша» па каз­цы Ка­рат­ке­ві­ча мы з мас­та­ком Ста­сам Спе­ран­скім ха­це­лі зра­ біць не­шта не­звы­чай­нае, ары­гі­на­ль­нае. І ў асно­ву ма­люн­ка па­кла­лі гра­фі­ку Мар­ка Ша­га­ла. На жаль, знік­ла ля­леч­ная ані­ма­цыя, якая сап­раў­дны бы­ла го­ на­рам сту­дыі. У ёй пра­ца­ва­лі Яўген Лар­чан­ка, Мі­ха­іл Ту­ме­ля, Вік­тар Доў­нар, На­тал­ля Лось, Тац­ця­на Жыт­коў­ская...

— Ля­ль­кі зды­маць — сап­раў­дны кайф! Ве­да­еце, як яны хо­ дзяць, як ма­цу­юцца? Ка­лі гэ­та ўба­чыў, то ледзь не за­пла­каў. У на­зе ля­ль­кі ёсць тры дзі­рач­кі, спе­ра­ду і зза­ду. Яны спа­лу­ ча­юцца ад­мыс­ло­вы­мі жа­лез­ны­мі кля­ма­ра­мі і за­маз­ва­юцца плас­ты­лі­нам, каб не бы­ло ві­даць. А ча­сам і не пад­маз­ва­юць. Ка­лі ля­ль­ку тры­ма­еш у ру­цэ, гэ­та ўні­ка­ль­нае ад­чу­ван­не! Але ля­ль­кі — спе­цы­фіч­ны ма­тэ­ры­ял, у іх ня­ма ру­хо­май мі­мі­кі, плас­ты­кі...

— Не, зу­сім не аб­авяз­ко­ва. У Мыш­кі з фі­ль­ма «Це­рам-Це­ра­ мок» бы­лі, на­прык­лад, ча­ты­ры га­ла­вы з роз­ны­мі вы­ра­за­мі тва­ру, і ва ўсіх ру­ха­лі­ся бро­вы. Мя­дзведзь быў зроб­ле­ны ледзь не ў на­ту­ра­ль­ную ве­лі­чы­ню. Каб ад­на­віць гэ­ту спра­ ву, па­трэб­ныя ля­ль­ка­во­ды, дэ­ка­ра­та­ры, мес­ца для зды­мак. Па­куль што ўсе не­абход­ныя звё­ны ёсць. Але трэ­ба, на­пэў­на, каб зор­кі спры­ялі. Я з за­да­ва­ль­нен­нем за­ймаў­ся б ля­ль­ка­мі, але не­ка­ль­кі га­доў та­му па­чаў ра­біць се­ры­ял «Рыб­ка з імем Не­ль­га» — ця­пер зды­ма­ем чац­вёр­ты фі­льм. Уся­го бу­дзе во­ сем се­рый. Не­ўза­ба­ве атры­ма­ецца сап­раў­дны аква­ры­ум! У гэ­тым се­ры­яле мне пад­аба­ецца гу­мар, які стаў пры­кме­тай ва­ша­га сты­лю.

— Шчы­ра ка­жу­чы, са­мы скла­да­ны жанр — ка­ме­дыя. А мой улю­бё­ны жанр — тра­гі­ка­ме­дыя. Да­рэ­чы, «Пта­ху» я зды­маў як тра­гі­ка­ме­дыю... Фі­льм ужо атры­маў шмат уз­на­га­род. Ся­род іх дып­ло­мы «За пяш­чо­ту і сум», «За леп­шую пры­па­весць», «За леп­шую дра­ма­тур­гію». Гэ­та не­звы­чай­ная гіс­то­рыя пра сяб­роў­ства ста­ро­га і лас­таў­кі, якую ён знай­шоў на бе­ра­зе ра­кі і ўра­та­ваў. У фі­на­ле гу­чыць за­па­мі­на­ль­ны тэкст: ка­лі існуе ча­ла­век, які вас лю­біць, гэ­та і ёсць га­лоў­ны сэнс ва­ша­га жыц­ця. За­па­мі­ на­юцца і не­ча­ка­ныя апош­нія кад­ры, ка­лі на пра­ва­дах раз­ам з птуш­ка­мі ся­дзіць баб­ка, якая ўвесь фі­льм вы­гля­да­ла бур­клі­ вай і не­за­да­во­ле­най. На маю дум­ку, «Птаха» — гэ­та пры­па­ весць. Ба­бу­ля жы­вая ці па­мер­ла? А мо, птуш­акі ўва­саб­ля­юць ду­шы ня­бож­чы­каў?

— Я доў­га ду­маў і вы­ра­шыў, што трэ­ба па­кі­нуць ад­кры­ты фі­нал, каб не ўсё бы­ло про­ста і зра­зу­ме­ла. Па­ра­докс і жах на­ша­га жыц­ця ў тым, што мы пад­аем мі­лас­ці­ну не­зна­ёмым, а са­мых бліз­кіх ча­сам крыў­дзім, не­спра­вяд­лі­ва ста­вім­ся да род­ных. На са­май спра­ве птуш­ка — то­ль­кі на­го­да для ге­роя звяр­нуц­ца да тых, хто ва­кол яго.

«Дзед». Кадр з фі­ль­ма. 2011.

На­пэў­на, му­зы­ка Мо­цар­та ў стуж­цы сім­ва­лі­зуе ад­веч­нае? — Та­кое ра­шэн­не пра­па­на­ваў кам­па­зі­тар Вік­тар Ка­пы­ць­ко. Пе­рад здым­ка­мі я імкну­ся знай­сці не­йкія му­зыч­ныя тэ­мы. Ка­лі па­ча­лі «Рыб­ку з імем Не­ль­га», пад­клаў пад ма­лю­нак му­ зы­ку з фі­ль­ма «Джэн­тль­ме­ны ўда­чы». Усе ка­за­лі, што тэ­мы быц­цам на­пі­са­ны ме­на­ві­та да «Рыб­кі». На са­май спра­ве я, як і мой дзя­дзь­ка, вя­до­мы рэ­жы­сёр Ігар Вол­чак, і мая ма­ма, маю му­зыч­ную ад­ука­цыю. Ма­ці скон­чы­ла му­зыч­ную шко­лу, яна пед­агог. Ігар Вік­та­ра­віч за­кон­чыў кан­сер­ва­то­рыю. Я ка­лі­сь­ці ву­чыў­ся іграць на фар­тэ­пі­яна. На­огул у ва­шых стуж­ках гу­чыць шмат опу­саў, якія ства­ра­юць і вы­кон­ва­юць Андрэй Ле­дзя­нёў, Ігар Са­цэ­віч, Ула­дзі­мір Тка­ чэн­ка. У «Птасе» вы­ка­наў­ца­мі вы­сту­па­юць ансам­блі «Лі­ць­ ві­ны» і «Гу­да». Ані­ма­цыя і му­зы­ка на­огул ве­ль­мі бліз­кія па ад­чу­ван­ні ча­су, пра­сто­ры і мет­ра­рыт­му.

— Мне зда­ецца, што з му­зы­кай ні­чо­га не­ль­га па­ра­ўнаць. Па­ мя­та­еце, у Анджэя Вай­ды быў фі­льм «Ды­ры­жор», дзе гу­чыць 40-я сім­фо­нія Мо­цар­та? Там скла­да­ныя ад­но­сі­ны па­між му­ жам і жон­кай, а ды­ры­жо­ра іграе, да­рэ­чы, сла­ву­ты Джон Гіл­гуд. Як па-роз­на­му гу­чыць кла­сі­ка на фо­не гэ­тых ад­но­сін! Ані­ма­цыя, пэў­на, са­мае вы­тан­ча­нае экран­нае мас­тац­тва. Дае пра­сто­ру для фан­та­зіі і маг­чы­масць ства­рэн­ня не­ве­ра­ год­на вы­раз­ных воб­ра­заў. На­ват у пе­ра­кла­дзе «ані­ма­цыя» — зна­чыць «ад­ушаў­лё­насць». На­огул што для вас ані­ма­цыя?

— Пы­тан­не скла­да­нае. Але, у пры­нцы­пе, для мя­не — усё. Быў у ма­ім жыц­ці не­йкі ка­так­лізм, я ве­ль­мі пе­ра­жы­ваў. Але ў пэў­ ны мо­мант ад­чуў, што па сут­нас­ці я шчас­лі­вы ча­ла­век. Ка­лі спра­ба­ваў зра­зу­мець пры­чы­ну свай­го ад­чу­ван­ня, то ўсвя­до­ міў: мая пра­фе­сія ўні­ка­ль­ная. Да­клад­ней, на­ват не пра­фе­сія, а ча­роў­ная спра­ва. Гэ­та і ёсць маё шчас­це. Я да гэ­та­га ча­су пе­ра­ка­на­ны, што мы — ча­раў­ні­кі... 

дыскурс

Тэ­атр + ры­нак = ? З рэ­дак­ц ый­н а­га «круг­л а­га ста­ла» Бе­ла­рус­кі ака­дэ­міч­ны му­зыч­ны тэ­атр дру­гі год за­пар ла­дзіць між­на­род­ны твор­чы пра­ект «На­тал­ля Гай­да за­пра­шае...». Сё­ле­та яго пра­гра­ма ўклю­ча­ла па­каз дзвюх па­ста­но­вак са­мо­га тэ­атра — кла­січ­най апе­рэ­ты «Міс­тар Ікс» і ва­дэ­ві­ля «Сап­раў­дная гіс­то­рыя па­руч­ні­ка Ржэў­ска­га», за­ключ­ны га­ла-кан­цэрт, у якім удзе­ль­ні­ча­лі зор­кі му­зыч­на­га мас­тац­тва з Мас­квы, Пе­цяр­бур­га, Ніж­ня­га Ноў­га­ра­да, Ека­ця­рын­бур­га, Пет­ра­за­вод­ска, Ка­ра­ган­ды. Сво­еа­саб­лі­вым ана­лі­тыч­ным вы­ні­кам му­зыч­на­га тыд­ня стаў­ся «круг­лы стол» кі­раў­ні­коў вя­ду­чых тэ­атраў СНД і Бал­тыі на тэ­му «Тэ­атр. Біз­нес. Гра­мад­ства». Вы­свет­лі­ла­ся, што пра­бле­мы му­зыч­ных ка­лек­ты­ваў на пост­са­вец­кай пра­сто­ры, ня­гле­дзя­чы на не­ка­то­рыя ню­ансы, шмат у чым пад­обныя, але спо­са­бы іх вы­ра­шэн­ня до­сыць раз­на­стай­ныя. Наталля Гайда падчас заключнага гала-канцэрта.

фо­та анжэлы граковіч.

Пер­шая тэ­за для аб­мер­ка­ван­ня: ці стаў му­зыч­ны тэ­атр за­клад­ні­кам рын­ку і рын­ка­вых ад­но­сін? Мі­х а­і л Саф­р о­н аў : Я за­ўсё­ды кры­ху не­рву­юся, ка­лі тэр­мі­ны «ры­нак» і «тэ­атр» ста­вяць по­бач. Так, мы пры­звы­ча­ілі­ся да сло­ва «прад­укт», але ні­чо­га агу­ль­на­га па­між рын­кам і тэ­атрам быць не мо­жа. Наш Свяр­длоў­скі тэ­атр му­зыч­най ка­ме­дыі — ста­бі­ль­ны рэ­пер­ту­арны тэ­атр з 80-га­до­вай гіс­то­ры­яй. Ма­гу па­хва­ліц­ца, што за ўвесь гэ­ты час у нас змя­ні­лі­ся то­ль­кі тры га­лоў­ныя рэ­жы­сё­ры. Пры чым тут ры­нак?.. Маг­чы­ма, та­кі кан­сер­ва­тызм нам у пэў­най сту­пе­ні і за­мі­нае. Ка­му­сь­ці зда­ ецца, што ўстой­лі­васць і ўраў­на­ва­жа­насць шко­дзяць твор­ час­ці. Але за­ўва­жу: кож­ны год мы на­ра­джа­ем ад­ну ці на­ват дзве сус­вет­ныя прэ­м’е­ры. Ро­бім так свя­до­ма, і та­кі пра­цэс пад­аец­ца нам прад­уктыў­ны­м. У нас ёсць спек­так­лі з роз­ны­мі бю­джэ­та­мі — ма­ле­нь­кі­мі і ве­лі­зар­ны­мі. Ёсць спек­так­лі, якія не про­ста акуп­ля­юцца, а яшчэ і пры­но­сяць пры­бы­так. Але я пе­ра­ка­на­ны: тэ­атр ні­ко­лі не мо­жа быць пры­быт­ко­вым і ні­якія гас­тро­лі не мо­гуць зра­біц­ца акуп­ля­ль­ны­мі. Бе­н ь­я мі­н ас Жал­в іс : Ха­цеў бы ад­ра­зу па­спра­чац­ца са спа­ да­ром Саф­ро­на­вым. Умо­вы, якія вы ма­еце ў Рас­іі, ве­ль­мі ад­роз­ныя ад тых, якія скла­лі­ся ў Літ­ве. Ека­ця­рын­бург — го­ рад-«мі­ль­ённік», а ў Каў­на­се ўся­го 300 ты­сяч жы­ха­роў. Гэ­та дру­гі го­рад кра­іны. Літ­ва мае ўся­го 3 мі­ль­ёны жы­ха­роў і тры му­зыч­ныя тэ­атры — у Ві­ль­ню­се, Каў­на­се і Клай­пе­дзе. І каб вы­жыць у гэ­тай сіс­тэ­ме, мы па­ча­лі лі­чыць гро­шы. Хоць гэ­та і не­пры­го­жае сло­ва, але інша­га не зна­хо­джу. Мы ро­бім пра­ дукт і яго прад­аём. Цал­кам за­ле­жым ад гле­да­ча, які пры­но­сіць гро­шы. У нас ня­ма стап­ра­цэн­тнай да­та­цыі. Трэ­ба за­раб­ляць са­мім, каб пла­ціць за­рпла­ту, вы­дзя­ляць срод­кі на са­цы­яль­ нае за­бес­пя­чэн­не су­пра­цоў­ні­каў, на мед­ыцы­ну. На­прык­лад, за­ро­бак артыс­та — ты­ся­ча до­ла­раў, а тэ­атру ён аб­ыхо­дзіц­ца ў ты­ся­чу сем­сот. І ка­лі ў ка­лек­ты­ве пра­цу­юць 350 ча­ла­век, атрым­лі­ва­юцца, па­га­дзі­це­ся, ужо вя­лі­кія су­мы. І ўсе на­шы дзея­нні так ці іна­чай звя­за­ны з рын­кам. Тым не менш, апроч апе­рэт і мю­зік­лаў у на­шым тэ­атры ідзе 9 гран­ды­ёзных опер. Кла­січ­на­га тан­ца ў рэ­пер­ту­ары ня­ма, най­перш та­му, што ня­ма сва­ёй кла­січ­най ба­лет­най тру­пы. У

25

МАСТАЦТВА ліпЕНЬ 2013

Мі­ха­іл Саф­ро­наў, ды­рэк­т ар Свяр­д лоў­ска­г а ака­д э­міч­на­г а тэ­а тра му­зыч­най ка­ме­д ыі (Ека­ц я­рын­б ург, Расія).

Ра­м у­нас Каў­брыс, ды­рэк­т ар і рэ­ж ы­сёр Клай­пед­ска­г а му­зыч­на­г а тэ­а тра (Літва).

Эган Кул­г а­нек, ды­рэк­т ар му­зыч­на­г а тэ­а тра «Кар­лін» (Пра­г а, Чэ­х ія).

Аман­т ай Ібра­еў, ды­рэк­т ар Ка­р а­г ан­д зін­ска­г а ака­д э­міч­на­г а тэ­а тра му­зыч­най ка­ме­д ыі (Казахстан).

Бе­нь­ямі­нас Жал­віс, ды­рэк­т ар Каў­нас­к а­г а му­зыч­на­г а тэ­а тра (Літва).

Па­вел По­лак, мас­т ац­к і кі­р аў­нік му­зыч­на­г а тэ­а тра «Кар­лін».

Але­на Ла­ры­ёна­ва, ды­рэк­т ар Му­зыч­на­г а тэ­а тра Рэ­спуб­лі­к і Ка­рэ­лія (Петразаводск, Расія).

Сяр­г ей Мін­д рын, мас­т ац­к і кі­р аў­нік Ні­ж а­г а­род­ска­г а ка­мер­на­г а му­зыч­на­г а тэ­а тра імя Ула­д зі­мі­р а Сця­па­на­в а (Расія).

Аляк­с андр Пят­ро­віч, ды­рэк­т ар Бе­ла­р ус­к ага ака­д э­міч­нага му­зыч­нага тэ­а тра.

Каў­на­се ка­лі­сь­ці існа­ва­ла ха­рэ­агра­фіч­ная шко­ла, але 12 га­ доў та­му яе за­кры­лі. Яе ад­сут­насць мы ўвесь час ад­чу­ва­ем, бо ві­ль­нюс­кія ба­лет­ныя вы­пус­кні­кі звы­чай­на за­ста­юцца ў ста­лі­цы. Аман­т ай Ібра­е ў : Ха­цеў бы па­ці­ка­віц­ца ў чэш­скіх ка­лег, хто фар­мі­руе рэ­пер­ту­арную па­лі­ты­ку іх тэ­атра. Эган Кул­г а­н ек : У на­шым ка­лек­ты­ве ігра­юцца вы­ключ­на мю­зік­лы і апе­рэ­ты. Опе­ры прад­стаў­ле­ны ў іншых тэ­атра­ль­ ных тру­пах. Вя­до­ма ж, мы со­чым за тым, што ад­бы­ва­ецца ў све­це, шу­ка­ем інфар­ма­цыю, бу­ду­чыя пра­екты аб­мяр­коў­ва­ юцца ка­ле­гі­яль­на, але кан­чат­ко­вае ра­шэн­не пры­маю то­ль­кі я — ды­рэк­тар. І ад­каз­насць за яго ля­жыць то­ль­кі на мне. Аман­т ай Ібра­е ў: Ці мо­жа мэ­рыя ўмеш­вац­ца ў фар­мі­ра­ван­не ва­ша­га рэ­пер­ту­ару? Эган Кул­г а­н ек: Не, ні­яка­га ўплы­ву на рэ­пер­ту­ар яна не аказвае. А ляк­с андр Пят­р о­в іч: Ха­цеў бы да­даць, што ў бе­ла­рус­кай сі­ту­ацыі вы­зна­ча­ль­ную ро­лю пры кож­най па­ста­ноў­цы іграе на­яўнасць гро­шай. Кож­ная па­ста­ноў­ка па­пя­рэд­не пра­ліч­ва­ ецца. Мы ве­да­ем (ня­хай і пры­бліз­на) па­мер бю­джэ­ту на год і, зы­хо­дзя­чы з гэ­та­га, вы­ра­ша­ем, ці змо­жам фі­нан­са­ва аду­ жаць той ці іншы спек­такль. Га­лоў­ны ме­не­джар ёсць га­лоў­ны ме­не­джар: ён ня­се ад­каз­насць за ўсё. Рэ­жы­сёр мае пра­ва на твор­чую ня­ўда­чу, але ад­каз­вае за яе за­ўжды ды­рэк­тар. Яму і вы­праў­ляць лю­бую сі­ту­ацыю. Мі­х а­і л Саф­р о­н аў: Да­рэ­чы, у Рас­іі ўжо га­ды тры ідзе дыс­ку­сія: хто га­лоў­ны — ды­рэк­тар ці твор­ца? Па-мой­му, пы­тан­не да­ гэ­туль ад­кры­тае. У Рас­іі ва­р’яц­кая ко­ль­касць тэ­атраў, і ча­сам ды­рэк­та­рам пры­зна­ча­юць ра­ней­ша­га ды­рэк­та­ра лаз­ні. А ў не­ка­то­рых ка­лек­ты­вах су­мяш­ча­юцца фун­кцыі ды­рэк­та­ра і мас­тац­ка­га кі­раў­ні­ка. Гэ­та ве­ль­мі скла­да­нае пы­тан­не, і мне зда­ецца, у Рас­іі яно яшчэ не да кан­ца вы­ра­ша­на. Але­н а Ла­р ы­ё на­в а: Не вар­та за­бы­ваць, што кож­ны тэ­атр, як і кож­ны ча­ла­век, мае ўлас­ную інды­ві­ду­аль­насць. Так, ёсць тэ­атры ды­рэк­тар­скія, ме­не­джар­скія з моц­най ка­ман­дай, але ёсць і аўтар­скія. Дзя­куй Бо­гу, што сён­ня маг­чы­мы роз­ныя фор­мы існа­ван­ня. На­пэў­на, у тым га­лоў­ны плюс су­час­на­га

мас­тац­ка­га жыц­ця. А што пер­шас­нае, эка­но­мі­ка ці твор­часць, пы­тан­не скла­да­нае. Я пад­тры­маю Мі­ха­іла Саф­ро­на­ва ў яго не­вя­сё­лых раз­ва­жан­нях. У Рас­іі ма­ецца сум­ны дос­вед, ка­лі ку­ль­ту­рай спра­ба­ва­ла кі­ра­ваць Мі­ніс­тэр­ства эка­но­мі­кі. Та­ды мы атры­ма­лі шмат не­па­хіс­ных эка­на­міч­ных уста­но­вак, якія, урэш­це, ста­лі зніш­чаць твор­чы пра­цэс. Ця­пер ідзе вы­праў­лен­ не па­мы­лак. Доб­ра, ка­лі яно бу­дзе ад­бы­вац­ца хут­чэй. Спа­дар Мін­дрын, а хто ў ва­шым тэ­атры ўплы­вае на рэ­пер­ту­арную па­лі­ты­ку і фар­мі­руе яе? Сяр­г ей Мін­д рын : Я прад­стаў­ляю, на­пэў­на, са­мы ка­мер­ ны — па на­зве і па сут­нас­ці — тэ­атр. Ён ма­ла­ды — яму ўся­го 20 га­доў. Яго асаб­лі­васць і ўні­ка­ль­насць у тым, што ў нас не бы­ло аркес­тра і мы па­чы­на­лі з па­ста­ноў­кі ка­мер­ных опер. Ніж­ні Ноў­га­рад — го­рад вя­до­мы, але ён усё роў­на падзе­ле­ны на сек­та­ры, і яны не ад­но­ль­ка­выя ў сэн­се ці­ка­вас­ці пуб­лі­кі да тэ­атра. Мы апы­ну­лі­ся, ска­жам шчы­ра, у зу­сім не тэ­атра­ль­ным ра­ёне. Па­сту­по­ва спра­бу­ем сі­ту­ацыю змя­ніць, каб гля­дач па­ чаў да нас ха­дзіць, каб існа­ваў сус­трэч­ны рух. Ра­м у­н ас Каў­б рыс : Ка­ле­гі, мне зда­ецца, у на­шым аб­мер­ка­ ван­ні з са­ма­га па­чат­ку што­сь­ці згу­бі­ла­ся. Нам важ­на вы­зна­ чыць: якая ку­ль­тур­ная па­лі­ты­ка па­трэб­на сён­ня дзяр­жа­ве, як дзяр­жа­ва гля­дзіць на дзея­чаў ку­ль­ту­ры і ча­го ад іх жа­дае? Каб мы за­йма­лі­ся ду­хоў­ным раз­віц­цём на­цыі ці каб за­раб­ля­лі гро­шы? Важ­на са­мім зра­зу­мець, якая на­ша га­лоў­ная мі­сія. Для ча­го мы існу­ем? Ні­ко­лі тэ­атр, тым бо­льш, му­зыч­ны не бу­дзе пры­быт­ко­вым. Па­лі­чы­це, ко­ль­кі каш­ту­юць інстру­мен­ты ў аркес­тры. Усё ве­ль­мі до­ра­га. Та­му па­куль дзяр­жа­ва са­ма не вы­зна­чыц­ца ва ўлас­ных ку­ль­тур­ных пры­яры­тэ­тах, да та­го ча­су і тэ­атр бу­дзе зна­хо­дзіц­ца ў пэў­най раз­губ­ле­нас­ці. Але­н а Ла­р ы­ё на­в а: Пра­бле­ма ў тым, што дзяр­жа­ва не ў ста­не ўцям­на сфар­му­ля­ваць за­да­чы, якія му­сяць ра­шаць уста­но­ вы ку­ль­ту­ры (і тэ­атры ў пер­шую чар­гу). Як і сваё стаў­лен­не да тэ­атра. Біз­нес-пра­ект у тэ­атры маг­чы­мы. Існуе Брад­вей, і лю­дзі гля­дзяць яго прад­укцыю. Але ні для ка­го не сак­рэт, што на Брад­веі то­ль­кі 10% па­ста­но­вак з’яў­ля­юцца фі­нан­са­ва па­спя­хо­вы­мі.

дыскурс

26

Спа­дар Кул­га­нек, а які спек­такль у ва­шым рэ­пер­ту­ары са­мы ка­са­вы? Эган Кул­г а­н ек: Цяж­ка ска­заць. У нас сем на­зваў у рэ­пер­ту­ ары, і кож­ная прэ­м’е­ра ігра­ла­ся 100 раз­оў на год. Та­кім чы­нам, кож­ны се­зон у нас быў но­вы ка­са­вы лі­дар. Мі­х а­і л Саф­р о­н аў: Спек­такль «Кар­мэн» — уда­лы пра­ект? Эган Кул­г а­н ек: Гэ­та са­мы па­спя­хо­вы спек­такль у гіс­то­рыі на­ша­га тэ­атра. Мі­х а­і л Саф­р о­н аў: Рэ­жы­сёр-па­ста­ноў­шчык — з Чэ­хіі? Эган Кул­г а­н ек: Не, аме­ры­ка­нец. Мі­х а­і л Саф­р о­н аў: Падзе­лі­це­ся?(Агу­ль­ны смех.) Аляк­с андр Пят­р о­в іч: Вы ад­ышлі ад па­ста­янна­га рэ­пер­ту­ ару? Па­в ел По­л ак : Нам цяж­ка зра­зу­мець, што та­кое «па­ста­янны рэ­пер­ту­ар». Ігра­ем тое, на што хо­дзіць гля­дач. У нас не бяс­ кон­цая ко­ль­касць спек­так­ляў і існуе іх ра­та­цыя. А ляк­с андр Пят­р о­в іч: Ко­ль­кі но­вых па­ста­но­вак вы ажыц­ цяў­ля­еце за год? Па­в ел По­л ак: Дзве. Аляк­с андр Пят­р о­в іч: Пры гэ­тым дзве зды­ма­еце з рэ­пер­ ту­ару? Эган Кул­г а­н ек: Не­аба­вяз­ко­ва. Мо­жам зняць і ад­ну. Яшчэ ад­но пы­тан­не, якое ці­ка­ва бы­ло б аб­мер­ка­ваць: ці з’яў­ля­ецца лі­цэн­зій­ны спек­такль га­ран­ты­яй по­спе­ху? У Мін­ску ста­ві­лі брад­вей­скі мю­зікл «Вес­тсай­дская гіс­то­рыя», у Ека­ця­рын­бур­гу ідзе так­са­ма брад­вей­скі прад­укт — спек­ такль «Скры­пач на да­ху». Спа­да­ры Саф­ро­наў і Пят­ро­віч, што ва­шым тэ­атрам даў гэ­ты во­пыт? Мі­х а­і л Саф­р о­н аў: На пра­ця­гу се­зо­на «Скры­пач на да­ху» ішоў у нас з аншла­га­мі, і мы ку­пі­лі пра­вы яшчэ на год. Але лі­цэн­зій­ны спек­такль — ве­ль­мі цяж­кая тэ­ма, і я не за­ўсё­ды раю ка­ле­гам гэ­тым за­ймац­ца. Над­та ўжо мно­га па­тра­ба­ван­ няў у аген­цтва, якое дае пра­ва на пра­кат, су­р’ёз­ныя штра­фы ў тым вы­пад­ку, ка­лі па­тра­ба­ван­ні не вы­ка­на­ны. Але на­ша ка­ман­да пры­звы­ча­іла­ся, мы вы­трым­лі­ва­ем. «Скры­пач на да­ ху» — не пер­шы наш дос­вед, «Ма­ры­цу» мы так­са­ма куп­ля­лі, але ў Бу­да­пеш­це. Вы не бу­дзе­це да­лей ад­маў­ляц­ца ад пра­кты­кі лі­цэн­зій­ных спек­так­ляў? Мі­х а­і л Саф­р о­н аў: Ні ў якім разе. Ужо ця­пер ду­ма­ем пра тое, каб на­быць пра­вы на пра­ект «Кар­мэн». Спа­дзя­юся, чэш­скія ка­ле­гі пад­ка­жуць, як гэ­та зра­біць. Му­сіць жа быць не­йкая кан­крэт­ная ка­рысць ад на­шай раз­мо­вы? Аляк­сандр Яўге­на­віч, а што Бе­ла­рус­ка­му му­зыч­на­му тэ­атру даў во­пыт «Вес­тсай­дскай гіс­то­рыі»? Аляк­с андр Пят­р о­в іч: Пра­ект па­спры­яў раз­віц­цю твор­ча­га па­тэн­цы­ялу тру­пы, але вя­лі­кай гля­дац­кай ці­ка­вас­ці, на жаль, не вы­клі­каў. Вар­та адзна­чыць, што лі­цэн­зію нам куп­ля­ла аме­ ры­кан­скае па­со­льс­тва, за што мы яму ўдзяч­ныя. Мі­х а­і л Саф­р о­н аў: Шчас­лі­выя лю­дзі! А ляк­с андр Пят­р о­в іч: Так, мы імкнём­ся зна­хо­дзіць спон­ са­раў на та­кія рэ­чы, як лі­цэн­зія. Пер­шым пра­ектам, які ажыц­ця­ві­лі су­мес­на з па­со­льс­твам Азер­бай­джа­на ў Бе­ла­ру­сі, стаў спек­такль «Аршын мал алан», які ця­пер ідзе пад на­звай «Вя­се­ль­ны кір­маш». Эган Кул­г а­н ек: Па­вод­ле ўлас­на­га дос­ве­ду за­ўва­жу, што заў­ сё­ды ляг­чэй да­мо­віц­ца з аме­ры­кан­ца­мі, чым з англі­ча­на­мі. У апош­ніх за­над­та жор­сткія па­тра­ба­ван­ні. Аляк­с андр Пят­р о­в іч: А ці пры­но­сяць вам парт­ыту­ры свае, чэш­скія аўта­ры? Эган Кул­г а­н ек: Мы ста­вім тво­ры на­цы­яна­ль­ных аўта­раў, і ўво­сень у нас ад­бу­дзец­ца чэш­ская прэ­м’е­ра. Але па­ві­нен пры­ знаць, што да «Кар­мэн» мы звяр­ну­лі­ся не ў апош­нюю чар­гу з-за та­го, што не мо­жам знай­сці до­сыць якас­на­га чэш­ска­га ма­тэ­ры­ялу. Гэ­та вя­лі­кая пра­бле­ма.

Гітана Пячкітэ і Раймондас Баранаўскас. Дуэт з аперэты «Марыца». Каўнаскі музычны тэатр (Літва).

А ляк­с андр Пят­р о­в іч: Нам у гэ­тым пла­не, вя­до­ма, ве­ль­мі да­па­ма­га­юць рас­ійскія кам­па­зі­та­ры. Му­зыч­ны тэ­атр яны лі­та­ра­ль­на за­кід­ва­юць улас­ны­мі тво­ра­мі. І знач­ная час­тка на­шай афі­шы — са­чы­нен­ні рас­ійскіх кам­па­зі­та­раў. На­огул фар­мі­ра­ван­не рэ­пер­ту­арнай па­лі­ты­кі — адзін з са­мых скла­да­ ных эле­мен­таў тэ­атра­ль­на­га пра­цэ­су. Але важ­на не за­бы­ваць і пра тое, што трэ­ба вы­хоў­ваць ка­лек­тыў, акрэс­лі­ваць улас­ную эстэ­ты­ку і ўлас­ны твар. Мі­х а­і л Саф­р о­н аў: Мне зда­ецца, су­час­на­му му­зыч­на­му тэ­атру ве­ль­мі за­мі­на­юць антрэп­ры­зы. Не ха­ваю, што стаў­лю­ся да іх ве­ль­мі раў­ні­ва. Сён­ня іх па­каз­ва­юць у Ека­ця­рын­бур­гу кож­ны ве­чар. Там ігра­юць зор­кі — Та­ба­коў, Бяз­ру­каў і гэ­так да­лей. У на­шым До­ме афі­цэ­раў мо­гуць па­каз­ваць якую-не­будзь за­езджую «Сі­ль­ву», ка­лі на сцэ­не 4-5 ча­ла­век, ня­ма аркес­ тра — гу­чыць фа­наг­ра­ма. І ўсім ве­се­ла. Та­му зра­зу­ме­ла, ка­лі ў чы­ноў­ні­каў рап­там уз­ні­кае пы­тан­не: на­вош­та ўтрым­лі­ваць аркестр і цэ­лы тэ­атр у скла­дзе 600 ча­ла­век? Сяр­г ей Мін­д рын: Так, антрэп­ры­за мо­жа быць пыш­най, але по­шлай, а мож­на на сцэ­не за­слаць ды­ва­нок — і гэ­та бу­дзе сап­раў­днае мас­тац­тва. Не ве­даю, мо­жа быць, на­шы спек­так­лі ў чым­сь­ці не­дас­ка­на­лыя, вар­тыя кры­ты­кі, але мы імкнём­ся час­та ездзіць, каб па­каз­ваць сваё мас­тац­тва ў рэ­гі­ёнах. Ця­ пер за­ня­ты пра­цай над мю­зік­лам «Дзі­кі са­ба­ка дын­га». Аўтар му­зы­кі — рэ­ктар на­шай Ні­жа­га­род­скай кан­сер­ва­то­рыі імя Глін­кі пра­фе­сар Эду­ард Фер­тэ­ль­мей­стэр. Мю­зікл раз­лі­ча­ны най­перш на мо­ла­дзе­вую аўды­то­рыю. Мі­х а­і л Саф­р о­н аў: Гас­тро­лі су­р’ёз­на­га ка­лек­ты­ву — гэ­та за­ў­ сё­ды доб­ра. Вы­сту­паю то­ль­кі су­праць тэ­атра­ль­най хал­ту­ры. Да­рэ­чы, ха­цеў бы звяр­нуць ува­гу ка­лег на та­кое но­ва­ўвя­дзен­ не, як вір­ту­аль­ныя за­лы. У Ека­ця­рын­бур­гу ёсць фі­лар­мо­нія, дык вось ця­пер яна актыў­на за­ня­ла­ся вір­ту­аль­най тран­ сля­цы­яй улас­ных кан­цэр­таў. У на­шай воб­лас­ці 75 га­ра­доў і ра­ёнаў, а фі­лар­мо­нія мае вір­ту­аль­ныя за­лы ўжо ў трыц­ца­ці. Мы так­са­ма ду­ма­ем пра вір­ту­аль­ны тэ­атр, каб па­каз­ваць свае

27

фо­та анжэлы граковіч.

МАСТАЦТВА ліпЕНЬ 2013

Аляксандр Камінскі. Папуры на тэмы аперэты «Масква–Парыж–Масква». Акадэмічны тэатр «Маскоўская аперэта» (Расія).

спек­так­лі ў пра­він­цыі. Не ўсю­ды доб­рыя да­ро­гі, на­рма­ль­ныя пля­цоў­кі, не да кож­най вёс­кі да­едзеш. Але пра­ктыч­на па­ўсюль ёсць біб­лі­ятэ­кі. У біб­лі­ятэ­цы вы­веш­ва­ецца пан­эль і вя­дзец­ца анлайн-тран­сля­цыя праз інтэр­нэт. На яе прад­аюц­ца квіт­кі. Гэ­та вы­клі­кае ве­лі­зар­ны ажы­ятаж. Да­йшло да та­го, што гле­ да­чы ро­бяць за­яўкі: якія спек­так­лі на­ша­га тэ­атра яны ха­це­лі б па­гля­дзець. Вір­ту­аль­ны тэ­атр — рэч, на мой по­гляд, надзвы­ чай эфек­тыў­ная. У тым лі­ку і ў асвет­ніц­кім сэн­се. А што змя­ня­ецца ў жыц­ці тэ­атра па­сля атры­ман­ня «За­ла­той мас­кі»? Па­вя­ліч­ва­ецца гля­дац­кі по­пыт? Мі­х а­і л С аф­р о­н аў: Лю­б ая ўзна­г а­р о­д а ўплы­в ае на імідж тэ­атра. Іншая спра­ва, што «За­ла­тая мас­ка», мне зда­ецца, пе­ра­жы­вае ця­пер не леп­шыя ча­сы. Звя­за­на гэ­та з тым, што экс­пер­тнай ра­дзе трэ­ба па­гля­дзець 600-700 спек­так­ляў, пры­чым «ужы­вую» атрым­лі­ва­ецца не за­ўсё­ды. На­прык­лад, ні­вод­ны з ча­ль­цоў экс­пер­тнай ра­ды не пры­ехаў гля­дзець наш мю­зікл «Скры­пач на да­ху». Яны ба­чы­лі яго на ві­дэа. Але ў лю­ бым вы­пад­ку ні­чо­га бо­льш знач­на­га, чым «За­ла­тая мас­ка», ця­пер ня­ма. І кож­ны тэ­атр усі­мі сі­ла­мі імкнец­ца на­ра­дзіць твор, вар­ты хоць бы на­мі­на­цыі. Да­рэ­чы, у нас з’я­віў­ся іншы тэ­атра­ль­ны фэст, у якім мо­гуць пры­няць удзел і бе­ла­рус­кія ка­ лек­ты­вы: «Му­зыч­нае сэр­ца тэ­атра». Ваш Му­зыч­ны тэ­атр ужо быў на гэ­тым фес­ты­ва­лі з «Вес­тсай­дскай гіс­то­рыяй» і атры­маў дып­лом. Гэ­та фэст пры­ват­на­га па­ра­д­ку, але ён збірае вя­лі­кую ко­ль­касць удзе­ль­ні­каў. Пра­ўда, ён не прад­угле­джвае па­ка­заў у Мас­кве. Гэ­та ўсё-та­кі ве­ль­мі да­ра­гая ўце­ха, та­му экс­пер­ты так­са­ма зна­ёмяц­ца з на­мі­нан­та­мі па ві­дэа. Але­н а Ла­р ы­ё на­в а: Маг­чы­ма, «За­ла­тая мас­ка» ў чым­сь­ці не­ дас­ка­на­лая. Але ўсе раз­уме­юць, што спек­так­лі, адзна­ча­ныя на ёй, вы­лу­ча­юцца сва­ёй якас­цю. Та­му, не­сум­нен­на, га­лоў­ная вар­тасць «За­ла­той мас­кі» — не мо­мант спа­бор­ніц­тва. Гэ­та сво­еа­саб­лі­вае вы­зна­чэн­не кі­рун­ку раз­віц­ця тэ­атра, та­го, ку­ды ён бу­дзе кро­чыць, што з ім ад­бу­дзец­ца за­ўтра.

Амантай Ібраеў. Арыя з аперэты «Лятучая мыш». Карагандзінскі тэатр музычнай камедыі (Казахстан).

Бе­н ь­я мі­н ас Жал­в іс: У Літ­ве ня­ма «За­ла­той мас­кі», але ў нас ёсць уз­на­га­ро­да «За­ла­ты крыж». Існуе і ка­мі­сія, якая ездзіць па ўсіх лі­тоў­скіх тэ­атрах. Аляк­с андр Пят­р о­в іч: Ка­ле­гі, а ці мо­жа кры­ты­ка сап­са­ваць рэ­пу­та­цыю тэ­атра? Мі­х а­і л Саф­р о­н аў: Мы лю­бім на­шу кры­ты­ку. Якая за­ўгод­на кры­ты­ка ў ад­рас яко­га за­ўгод­на спек­так­ля вы­клі­кае то­ль­кі боль­­шую ці­ка­васць. На­прык­лад, Ва­сіль Бар­ха­таў за­ўсё­ды ста­ віць скла­да­ныя спек­так­лі, яго шмат кры­ты­ку­юць, але інта­рэс да гэ­та­га рэ­жы­сё­ра то­ль­кі рас­це. Ка­лі вам не пад­аба­ецца су­ час­нае пра­чы­тан­не — про­ста не гля­дзі­це та­кі спек­такль. Эган Кул­г а­н ек: У Пра­зе мы імкнём­ся су­пра­цоў­ні­чаць з жур­на­ліс­та­мі пад­час пі­яр-кам­па­ній на­шых прэ­м’ер. Што ты­ чыц­ца кры­ты­кі, дык я ўпэў­не­ны: чым мац­ней га­няць — тым бо­ль­шы ажы­ятаж у пуб­лі­кі. Ня­даў­на наш ка­лек­тыў па­хва­ліў адзін з чэш­скіх кры­ты­каў і мы спа­ло­ха­лі­ся, што ў тэ­атр пе­ ра­ста­не ха­дзіць гля­дач. (Смя­ецца.) Але­н а Ла­р ы­ё на­в а: Пад­во­дзя­чы вы­нік гу­тар­кі, вы­ка­жу дум­ку, што сён­ня за­ру­ка на­ша­га пра­фе­сій­на­га по­спе­ху — у шмат­стай­ нас­ці. Маг­чы­мы та­кія ці іншыя фор­мы кі­ра­ван­ня, фі­нан­са­ван­ ня, рэ­пер­ту­ар мо­жа спа­лу­чаць роз­ныя жан­ры. Кож­ны гля­дач па­ві­нен мець маг­чы­масць уба­чыць сваю лю­бі­мую апе­рэ­ту ці мю­зікл, атры­маць но­выя і све­жыя му­зыч­ныя ўра­жан­ні. І доб­ра б не ехаць для гэ­та­га за ты­ся­чу кі­ла­мет­раў. Мі­х а­і л Саф­р о­н аў: Але ка­лі сён­ня не бу­дзе на­леж­най ува­гі да пад­рых­тоў­кі кад­раў для му­зыч­на­га тэ­атра, нас усіх ча­ка­юць вя­лі­кія ка­так­ліз­мы… Па­ва­жа­ныя гос­ці! Дзя­куй за ўдзел у дыс­ку­сіі. Бу­дзем спа­дзя­ вац­ца, што на­ша сус­трэ­ча не апош­няя і вы пры­едзе­це ў Мінск на гас­тро­лі раз­ам са сва­імі ка­лек­ты­ва­мі або змо­жа­це ўдзе­ль­ ні­чаць у на­ступ­ных пра­ектах тэ­атра.  За­да­ваў пы­тан­ні і пад­рых­та­ваў ма­тэ­ры­ял «круг­ла­га ста­ла» да дру­ку Ва­лян­цін Пе­пя­ля­еў.

28

Ля­леч­ны се­зон Сёлета ўразіла вялікая колькасць за­па­мі­на­ль­ных падзей у айчын­ ных тэ­атрах ля­лек. Ме­на­ві­та ля­ль­кі ста­лі аб­са­лют­ны­мі лідара­мі дру­гой На­цы­яна­ль­най тэ­атра­ль­най прэ­міі. Ва ўсіх ля­леч­ных тэ­атрах кра­іны ад­бы­лі­ся прэм’еры спек­так­ляў, на­ з­вы якіх пры­му­ша­юць моц­на за­ду­ мац­ца пра твор­чае жыц­цё тэ­атраў дра­ма­тыч­ных. На­пя­рэ­дад­ні свай­го 75-год­дзя Бе­ла­рус­кі дзяр­жаў­ны тэ­атр ля­лек уз­на­віў дзей­насць Твор­чай ла­ба­ра­то­рыі, якая пры ад­на­душ­най пад­трым­цы кры­ты­каў зноў пра­ца­ва­ла ў Мін­ску. На­рэш­це, Гро­дзен­скі тэ­атр за­сна­ваў і пра­вёў пер­шае Між­на­род­нае свя­та-фэст «Ля­ль­кі над Нё­ма­нам», і гэ­та ста­ ла­ся пры­емнай не­ча­ка­нас­цю для мно­гіх. Пра са­мыя ці­ка­выя моманты ля­леч­на­га се­зо­на згад­ва­юць Жан­на Лаш­ке­віч і Лю­боў Дзём­кі­на.

«Лясная песня» Лесі Украінкі. Закарпацкі акадэмічны тэатр лялек «Баўка» (Украіна).

дыскурс

29

МАСТАЦТВА ліпЕНЬ 2013

Ж а н ­н а Ла ш ­к е ­в і ч

Скрын­ка з сак­рэ­та­мі «Ля­л ь­к і над Нё­м а­н ам»: пер­с пек­т ы­в а па-за кан­ц эп­ц ы­я й Ля­леч­ні­к і з Бе­ла­ру­сі, Літ­вы, Поль­шчы, Рас­іі і Укра­іны адзна­чы­лі Пер­шае між­на­род­нае свя­т а-фес­т ы­валь два­нац­ цац­цю па­с та­ноў­ка­мі. Гро­д зен­скі фэст па­ўста­ваў як ча­роў­ная скрын­ка з сак­рэ­т а­мі-спек­т ак­ля­мі — тыя ха­ва­лі­с я ў кож­най шуф­ля­д зе, вы­емцы і ад­т у­лі­не. Іх су­пра­ва­д жа­лі за­г ад­ка­выя пры­ла­ды і пры­с та­с а­ван­ні, без­д а­ні «чор­ных ка­бі­не­т аў», ру­хо­мыя це­ні на шыр­мах, фо­к у­сы пе­ра­т ва­рэн­няў і му­зы­ка, без якой тэ­атра­ль­най та­ямні­цы па­прос­т у не існуе.

Асаб­лі­васць па­ло­вы па­ста­но­вак па­ля­га­ла ў тым, што іх рэ­ жы­сё­ры са­мі вы­сту­пі­лі дра­ма­тур­га­мі. На­ват там, дзе пэў­на зна­чы­ла­ся про­звіш­ча «М.Го­галь», па­шчы­ра­ваў Вік­тар Клім­чук, мас­тац­кі кі­раў­нік Бе­ла­рус­ка­га тэ­атра «Ля­ль­ка» з Ві­цеб­ска. «На­тат­кі вар’ята» — ве­ча­ро­вы спек­такль для пуб­лі­кі, якую вы­хоў­ва­лі не адзін год. Мас­та­кі Ган­на і Алесь Сі­да­ра­вы знай­ шлі ад­па­вед­ную пры­кме­ту вар’ятні — ме­та­ліч­ныя сцен­кі з ад­ту­лі­на­мі. Сцен­кі сы­хо­дзі­лі­ся ў кут, дзе му­сіў аб­жы­вац­ца Па­ прыш­чын. Да­чы­нен­ні пер­са­на­жаў уста­лёў­ва­лі­ся праз аб’екты, прад­ме­ты і ля­ль­кі роз­ных кан­струк­цый. Зя­лё­ны кам­бі­не­зон Па­прыш­чы­на кан­трас­та­ваў з пыш­ным бе­ла-ру­жо­вым убран­ нем на­ча­ль­ніц­кай да­чкі, якая пер­шы раз з’яў­ля­ла­ся на пу­антах, а дру­гі — на ро­лі­ка­вых ка­нь­ках. Мі­ту­сі­лі­ся хвац­кія чы­ноў­ні­кі, яны ж — да­кта­ры-са­дыс­ты, яны ж — інфер­на­ль­ныя пер­со­ны ў іншых сцэ­нах. Ча­сам ля­ль­кі ўва­саб­ля­лі ду­шы. Ча­сам — са­ бак (да­рэ­чы, не абы-якія пер­са­на­жы «На­та­так...», ад ка­то­рых то­ль­кі і мож­на па­чуць пра­ўдзі­выя сло­вы). Ча­сам звар’яце­лы Па­прыш­чын ка­чаў­ся па пад­ло­зе, еў па­пе­ру і ўпа­даў за да­чкою на­ча­ль­ні­ка. Але дзея­нню, гуч­на­му і ярка­му, бра­ка­ва­ла... раз­ віц­ця? Глы­бі­ні? Сэн­су. Па­прыш­чын — ён жа не вар’ят, пра­ўда? Зна­ны лі­та­ра­ту­раз­наў­ца Юрый Лот­ман знай­шоў су­вязь «На­ та­так вар’ята» з луб­ком: Па­прыш­чын збі­ва­ецца са сцеж­кі праз га­зет­ныя глуп­ствы, якія ве­ль­мі ўпа­да­ба­лі аўта­ры лу­бач­ных вы­яў (а яны час­ця­ком спа­сы­ла­лі­ся на га­зе­ты). Гіс­то­рыя дае пад­ста­ву для моц­на­га рэ­жы­сёр­ска­га за­ма­ху, ані­як не ад­маў­ ля­ючы ро­лю дра­ма­тур­га, асво­іцца з якой не так про­ста, што па­цвер­дзіў сва­ім сцэ­ніч­ным во­пы­там Вік­тар Клім­чук. Спек­такль «Ча­роў­ны пэн­дзаль» Ма­гі­лёў­ска­га аб­лас­но­га тэ­атра ля­лек — лаў­рэ­ат ІІ На­цы­яна­ль­най прэ­міі ў на­мі­на­цыі «Леп­шы спек­такль для дзя­цей». Рэ­жы­сёр Ігар Ка­за­коў па­пра­ ца­ваў з ма­ла­дым дра­ма­тур­гам Але­сяй Са­бе­ла. Атры­ма­ла­ся каз­ка-раз­ма­лёў­ка з ад­мет­най му­зы­кай Свят­ла­ны За­лес­кайБень і ці­ка­вым сцэ­наг­ра­фіч­ным вы­ра­шэн­нем мас­тач­кі Тац­ ця­ны Не­рсі­сян. Ад­мыс­ло­выя бе­лыя план­шэ­ты з пра­рэ­за­мі ўтва­ры­лі і шыр­му, і за­днік — аркуш для ма­ля­ван­ня з да­па­мо­гай кам­п’ю­тар­най гра­фі­кі. Быў зня­ты цэ­лы фі­льм, каб пад­тры­маць пер­са­на­жаў жы­во­га пла­на і пляс­ка­тых ля­лек на шпя­нях. Ля­ль­кі ў сваю чар­гу сты­лі­за­ва­ны пад дзі­ця­чыя ма­люн­кі і ўва­саб­ля­юць пер­са­на­жаў спек­так­ля ў ма­ля­ва­най кра­іне, дзе ата­ба­рыў­ся ка­ роль-са­ма­зва­нец з ня­доб­рым на­ме­рам пан­ішчыць ко­ле­ры і зра­біць усё шэ­ра-чор­ным. Але ля­ль­ка-дзяў­чын­ка згу­бі­ла­ся на тле чыр­во­най су­кен­кі га­лоў­най ге­ра­іні — дзяў­чын­кі-мас­тач­кі з ча­роў­ны­мі фар­ба­мі, якая ма­не­ра­мі і плас­ты­кай вы­да­ва­ла на

цё­тух­ну-тра­вес­ці. Сяб­роў­ка-Мыш­ка ста­ран­на пра­ціў­ка­ла ўсе рэ­плі­кі. Пер­са­на­жы-фар­бы бы­лі, па сут­нас­ці, ад­но­ль­ка­вы­мі і ад­роз­ні­ва­лі­ся то­ль­кі ко­ле­ра­мі кас­цю­маў. Пе­ра­тва­рэн­не ка­ра­ ля ў мас­та­ка ні­як не аб­грун­тоў­ва­ла­ся па­пя­рэд­нім раз­віц­цём падзей. На­даць раз­ма­лёў­цы аб’ёму мог бы ча­роў­ны пэн­дзаль дра­ма­тур­га, але яго­ная ро­ля ста­ла­ся эпі­за­дыч­най. Лі­тоў­скія ля­леч­ні­кі так па­сля­доў­на пра­клад­ва­юць свае шля­хі ў тэ­атра­ль­най пра­сто­ры, што на­ват іх фес­ты­ва­ль­ныя спек­так­лі — гэ­та апо­ве­ды пра по­шу­кі і да­ро­гі. Та­му каз­кі Паня­ ве­жыс­ка­га тэ­атра ля­лек на ко­лах і Ві­ль­нюс­ка­га тэ­атра «Lėlė» лі­та­ра­ль­на... рас­па­вя­лі. Але сцэ­ніч­нае ўва­саб­лен­не про­стых апо­ве­даў па­тра­ба­ва­ла ня­прос­тых мас­та­коў­скіх вы­ра­шэн­няў. Пан­яве­жыс­кая кан­струк­цыя ўяў­ля­ла са­бой ра­ры­тэт­ны інстру­ мент з кла­ві­яту­рай. З ім упраў­ляў­ся Пра­фе­сар, які на па­ру з Апа­вя­да­ль­ні­цай граў — то лі­та­ра­ль­на, то ў пе­ра­нос­ным сэн­ се — каз­ку «Пер­ні­ка­вы да­мок» па­вод­ле бра­тоў Грым. Пе­ра­каз пры­год бра­та і сяс­тры ў вя­дзь­мар­чы­ным до­ме за­няў хві­лін дзе­сяць, та­му асноў­ныя падзеі дра­ма­тург і рэ­жы­сёр Але­на Ба­ры­са­ва за­ся­ро­дзі­ла ва­кол каш­тоў­на­га інстру­мен­та — Пра­ фе­сар і Апа­вя­да­ль­ні­ца-экс­кур­са­вод ве­ль­мі ба­ялі­ся па­пса­ваць яго, але па­ста­янна пса­ва­лі, по­тым ра­ман­та­ва­лі і па­трош­ку між са­бой сва­ры­лі­ся. Іх па­бы­то­вы кан­флікт пе­ра­важ­ваў ка­зач­ны, і га­лоў­най дзей­най асо­бай спек­так­ля ра­біў­ся... інстру­мент. З усі­мі кла­ві­ша­мі, пед­аля­мі ды руч­ка­мі, са скры­ня­мі і за­ «Месяц Сальеры» паводле трагедыі «Моцарт і Сальеры» Аляксандра Пушкіна. Брэсцкі тэатр лялек.

слан­ка­мі, дзе зна­хо­дзі­лі­ся вы­шту­ка­ва­ныя інтэр’еры і ля­ль­кі. Ля­леч­ны тэ­атр з Пан­яве­жы­са, экза­тыч­на пе­ра­не­се­ны ў ва­зок з ко­нь­мі, існуе ў, так бы мо­віць, па­ход­на-па­ля­вым ста­но­віш­ чы. Гэ­та тэ­атр асвет­ны і хат­ні, спек­так­лі яго­ныя раз­лі­ча­ны на до­сыць вуз­кае ко­ла гле­да­чоў. Ён сам — ні­бы той каш­тоў­ны інстру­мент, які мож­на сап­са­ваць не­дак­лад­ным дзея­ннем і ня­трап­ным сло­вам. Рэ­жы­сёр Тэ­атра «Lėlė» Ры­мас Дрэ­жыс так­са­ма вы­сту­піў дра­ма­тур­гам свай­го спек­так­ля «За­ла­тая яблы­нь­ка, він­ны ка­ ло­дзеж», уз­яўшы на ўва­гу тое, што гле­да­чы доб­ра зна­ёмы з каз­кай і ўлас­на ка­зач­ных падзей хо­піць на хві­лі­ны сцэ­ніч­на­га ча­су. Та­му асо­ба Апа­вя­да­ль­ні­цы ў яго­ным вы­ра­шэн­ні за­йме­ла якас­на іншую ро­лю: пры­чы­ны падзей спек­так­ля яна да­лі­кат­на

дыскурс

фо­та прад­стаў­ле­на гро­дзен­скім тэ­атрам ля­лек.

30

«Па дарозе да сонца» Барыса Канстанцінава. Каўнаскі дзяржаўны тэатр лялек (Літва).

«Мікракосмас. Кампазіцыя» Роберта Дробнюха. Беластоцкі тэатр лялек (Польшча).

пра­ецы­ра­ва­ла на аўды­то­рыю, вы­клі­ка­ла эмо­цыі, за­ахвоч­ва­ла па­чуц­ці... Пад рас­по­вед пра ма­ча­ху з доч­ка­мі, пад­чар­ку, ка­ роў­ку і ка­ра­ля на ка­ні дзея­нне ру­ха­ла­ся ў тэм­па­рыт­ме ко­ла, на якое на­круч­ва­юць ка­ло­дзеж­ны лан­цуг. Чар­га­ва­лі­ся пан­ара­мы і ча­роў­ны ліх­тар, ды­яра­мы і тэ­атр це­няў, ме­ха­ніч­ныя пры­ста­ са­ван­ні з мек­сі­кан­скай лес­ві­цай Яка­ба (яна ства­рае ўяў­лен­ не пад’ёму і спус­ку). Мас­так Ма­рус Яну­ціс вы­клаў ста­ран­на пад­абра­ны шмат­стай­ны тэ­атра­ль­ны арсе­нал ста­рас­вет­чы­ны. На га­лоў­най ля­леч­най шыр­ме-экра­не чар­га­ва­лі­ся сцэ­ны ля­ леч­ныя і ані­ма­цый­ныя (кам­п’ю­тар­ная гра­фі­ка Аль­гі­ман­та­са Дрэ­жы­са). Су­кен­ка Апа­вя­да­ль­ні­цы з вы­явай зя­лё­на­га лу­гу, до­ма пры гаі ды аб­ло­каў утва­ра­ла да­сціп­ны ру­хо­мы за­днік, вар­та бы­ло Эль­ві­ры Піш­кі­най­тэ ўзяць ля­ль­ку-за­баў­ку ў ру­кі. Ля­леч­ні­цы не бра­ка­ва­ла май­стэр­ства аб­азна­най дра­ма­тыч­най актры­сы, а ля­ль­кам, сты­лі­за­ва­ным пад ста­рас­вец­кія цац­кі, — пяш­чот­ных до­ты­каў яе спрыт­ных рук. Пе­ра­мо­гі ў на­мі­на­цы­ях «Леп­шая ра­бо­та рэ­жы­сё­ра», «Леп­шая ра­бо­та мас­та­ка-па­ста­ ноў­шчы­ка» і «Леп­шая жа­но­чая ро­ля» гро­дзен­ска­га фэс­ту да­ ста­лі­ся ме­на­ві­та «За­ла­той яблы­нь­цы...». А «Леп­шы фес­ты­ва­ль­ны ансамбль» — у Каў­нас­ка­га дзяр­ жаў­на­га тэ­атра ля­лек. П’е­са і па­ста­ноў­ка «Па да­ро­зе да со­нца» на­ле­жаць рэ­жы­сё­ру Ба­ры­су Кан­стан­ці­на­ву. Твор, у якім амаль ня­ма тэк­сту, мае ад­мет­ную му­зыч­ную фор­му. ...Жы­ве са­бе скры­пач пад вак­за­ль­ным мос­там мас­та­ка Вік­та­ра Анто­на­ва. Грае му­зы­ку Дзя­ні­са Шад­ры­на, ча­кае, ма­ рыць (так, што на­ват дождж да яго пры­слу­хоў­ва­ецца і ліх­тар не за­ста­ецца аб­ыя­ка­вым), уз­іра­ецца ў чы­гу­нач­ныя рэ­йкі... А цяг­ні­кі бя­гуць і бя­гуць — то зу­сім да­лё­ка, то блі­жэй. І вось адзін спы­ня­ецца ля скры­па­ча і пе­ра­кі­да­ецца ў ван­дроў­ны цырк, дзе ля­леч­ныя на­се­ль­ні­кі па­каз­ва­юць ну­ма­ры-эпі­зо­ды — пра ча­ла­ве­ка, яго ата­чэн­не і ўза­ема­адно­сі­ны. На­зі­раць за імі смеш­ на, пры­кра, сум­на. Але праз іх скры­пач гар­туе во­лю па­клас­ ці ка­нец за­цяг­ну­та­му пад­мос­та­ва­му існа­ван­ню. Цыр­ка­выя артыс­ты раз­ва­ру­шы­лі яго­ныя па­чуц­ці, на­га­да­лі дзя­цін­ства і ча­кан­не шчас­ця. У фі­на­ле «шчас­це» клі­ча скры­па­ча за са­бой і вы­скок­вае з «чор­на­га ка­бі­не­та» — усе артыс­ты, за­ня­тыя ў спек­так­лі, з’яўля­юцца на сцэ­не і тры­ма­юць апаз­на­ва­ль­ныя зна­кі сва­іх пер­са­на­жаў — гар­мо­нік, фі­лі­жан­ку ка­вы, сця­жок... На фес­ты­ва­ль­ным па­ка­зе з імі вы­хо­дзіў Алег Жуг­жда, бо па да­ро­зе да гро­дзен­ска­га со­нца адзін з вы­ка­наў­цаў па­шко­дзіў на­гу і яго да­вя­ло­ся за­мя­ніць (ба­ла­зе пер­са­наж быў без тэк­сту і «без аб­ліч­ча», у чор­ным строі). Ад­мет­ная пра­ява пра­фе­сій­ най пад­трым­кі! На баль і па скар­бы вы­праў­ля­лі­ся зна­ны вар­шаў­скі «Гу­лі­вер» і Тэ­атр ля­ль­кі і акцё­ра з Лом­жы — ад­па­вед­на з «Не­вя­до­мы­мі

пры­го­да­мі Алад­дзі­на» Ібра­гі­ма Ша­во­ха і «Па­пя­луш­каю» Яна Бжэх­вы. Рэ­жы­сё­ры Яўген Ібра­гі­маў і Ярас­лаў Анта­нюк ла­дзі­лі ві­до­віш­чы пад­ра­бяз­ныя, фан­та­зій­ныя, бо­льш (усход­няя каз­ ка) і менш (за­ход­няя каз­ка) шчы­ль­на на­се­ле­ныя, бо­льш (пад усход­ні ву­ліч­ны тэ­атр) і менш (пад тэ­атр мо­ды) уда­ла сты­ лі­за­ва­ныя. «Па­пя­луш­цы» моц­на да­па­маг­ла му­зы­ка Баг­да­на Шча­па­ньс­ка­га — пад­тры­ма­ла тэм­па­рытм дзея­ння, акцёр­скае існа­ван­не ў ро­лях і над­ала сэн­су падзе­ям (за што кам­па­зі­тар і быў адзна­ча­ны як леп­шы). Бе­лас­тоц­кі тэ­атр ля­лек ад­ва­жыў­ся на ха­рэ­агра­фіч­ныя вы­ пра­ба­ван­ні і па­яднаў­ся з Пад­ляс­кай аса­цы­яцы­яй ха­рэ­агра­фіі для ўва­саб­лен­ня кам­па­зі­цыі Ро­бер­та Дроб­ню­ха «Мік­ра­кос­ мас». Дос­ціп рэ­жы­сё­ра Ка­ра­лі­ны Гар­ба­цік па­ля­гаў у тым, што да­чы­нен­ні ку­зу­рак у нас пад на­га­мі пад­обныя на ча­ла­ве­чыя. Акцё­ры ўзбро­ілі­ся ад­мыс­ло­вым рыш­тун­кам, свя­до­ма пе­ра­тва­ рыў­шы­ся ў пад­абен­ства ля­лек і... удзе­ль­ні­каў су­час­най ха­рэ­ агра­фіч­най па­ста­ноў­кі. Не­ка­то­рыя пе­ра­тва­рэн­ні (на­прык­лад, у па­ву­ка на па­ля­ван­ні, саб­ра­на­га са шмат­лі­кіх ме­та­ліч­ных «ног») вы­клі­ка­лі шчы­рае за­хап­лен­не за­лы. Сап­раў­днай скрын­кай з сак­рэ­там ста­ла­ся «Ляс­ная пес­ня» Ле­сі Укра­інкі За­кар­пац­ка­га ака­дэ­міч­на­га тэ­атра ля­лек «Баў­ка», якую спраў­дзіў рэ­жы­сёр Алег Жуг­жда, ад­кі­нуў­шы ша­лу­пін­не шмат­лі­кіх трак­то­вак у фа­льк­лор­ным рэ­чыш­чы. ...Дзе­сь­ці на зло­ме эпох ды эстэ­тык кам­па­нія вы­ка­наў­цаў ба­віц­ца ў ра­тон­дзе за ра­ялем: аб­азна­ныя эстэ­ты за­хап­ля­юцца фа­льк­ло­рам і ўцяг­ва­юцца ў не­йкае дзей­ства з па­ган­скі­мі ма­ ты­ва­мі. Дзей­ства ма­ляў­ні­ча пад­трым­лі­ва­юць вя­нок з ла­мач­ча і па­ло­сы пра­зрыс­тых бе­лых вэ­лю­маў; вя­нок і ра­яль ро­бяц­ца мес­ца­мі для вы­сту­пу ля­лек. Моц­ных, драў­ля­ных, разь­бя­ных — ся­лян­скіх, муж­чын­скіх. Сты­лі­за­ва­ных пад ке­ра­міч­ныя зба­ны з на­крут­ка­мі-га­ло­ва­мі — вяс­ко­вых жа­но­чых. Да­лі­кат­ных, лёг­кіх, на кі­ёчках — інфер­­наль­­ных. Зда­ецца, са сцэ­ны вось-вось за­стру­ме­ніць энер­гія не­йкіх пер­шас­ных па­чуц­цяў, па­клі­ка­ная муж­чын­скай мо­цай і жа­но­ чай ваб­нас­цю. Акцё­ры і за­ла ўжо па­ядна­ныя, ужо за­хоп­ле­ныя гу­ль­нёй і тэк­стам; у не­йкі мо­мант ля­ль­кі му­сяць па­чаць кі­ра­ ваць ля­ль­ка­во­да­мі і па­ка­заць ха­рак­та­ры. Але — не зда­ра­ецца. На­пал не на­бі­рае на­леж­на­га гра­ду­са. Дзея­нне пра­ві­сае, ка­нае, эмо­цыі граз­нуць, ні­бы­та пад но­гі артыс­там па­сла­лі стом­ле­ насць. І на пер­шым пла­не апы­на­юцца не­вы­раз­ныя ля­ль­кі і псеў­да­ра­ман­тыч­ныя строі артыс­таў, мяш­чан­скія та­лер­кі, якія гуч­на пры­бі­ва­ла да ра­яля ад­на з ге­ра­інь, пры­му­со­вае жаў­ нер­ства па ра­яль­ных стру­нах, ка­ляд­ныя лям­пач­кі ў цер­нях вян­ка, па­адкру­ча­ныя ля­леч­ныя га­ло­вы — яны ўжы­ва­юцца як кі­ліш­кі для га­рэл­кі...

31

МАСТАЦТВА ліпЕНЬ 2013

Л ю ­б о ў Д з ё м ­к і ­н а

Во­пыт да­сле­да­ван­няў Твор­чая ла­ба­ра­то­рыя тэ­атраў ля­лек

«За­ла­тая яблы­нь­ка, він­ны ка­ло­дзеж» Ры­маса Дрэ­жыса. Вільнюскі тэатр «Lėlė» (Літва).

Фі­нал ві­до­віш­ча так ад­роз­ні­ваў­ся ад на­стра­ёва­га, па­чуц­ цё­ва­га па­чат­ку, што вы­клі­каў пы­тан­не «А ці вар­та бы­ло вы­ ра­шаць та­кі ма­тэ­ры­ял праз ля­ль­кі?» Ад­каз — вар­та. Бо — вы­ ра­ша­на! То­ль­кі моц­ны рэ­жы­сёр­скі за­мах пе­ра­ха­пі­ла і зга­сі­ла ўва­саб­лен­не. Аль­бо ня­ўда­лы па­каз? Ба­ла­зе, пры­від пы­тан­ня «А да ча­го ў спек­так­лі ля­ль­кі?» больш не па­ўста­ваў. А ўва­саб­лен­не ма­ле­нь­кай тра­ге­дыі «Мо­ царт і Са­ль­еры» і ўво­гу­ле пад­ало­ся без­да­кор­ным. Пра­чы­тан­не кла­січ­най гіс­то­рыі Пуш­кі­на ў Брэс­цкім тэ­атры ля­лек мае на­зву «Ме­сяц Са­ль­еры» і на­ле­жыць рас­ійска­му рэ­жы­сё­ру Рус­ла­ну Ку­да­шо­ву. Спек­такль сап­раў­ды ззяе ха­лод­ным свят­лом ме­ся­ца і на­ват ме­ся­цаў — у іншас­ве­це, ку­ды пе­ра­не­се­на дзея­нне, ён у кож­на­га пер­са­на­ль­ны. Ме­сяц Са­ль­еры га­ран­туе яму аса­біс­тае пек­ла, і той без­ліч раз­оў пе­ра­жы­вае сваё зла­чын­ства. Для ўва­саб­лен­ня сва­ёй не­ча­ка­най і бліс­ку­чай за­ду­мы Рус­лан Ку­да­шоў ска­рыс­таў срод­кі вы­ключ­на тэ­атра­ль­ныя і вы­ключ­на ля­леч­ныя — ані­вод­на­га рад­ка з Пуш­кі­на не да­стаў. Пра му­зы­ку «двух сы­ноў гар­мо­ніі» ў спек­так­лі ру­піў­ся Ула­дзі­мір Быч­коў­ скі, пра сцэ­наг­ра­фію і ля­ль­кі — Андрэй За­па­рож­скі і Аляў­ці­на То­рык. На­ват Ізо­ра, па­мя­нё­ная Пуш­кі­ным як тая, што да­рыць яд, прад­стаў­ле­на ў спек­так­лі як Му­за. На за­пы­ты твор­цаў яна ад­гу­ка­ецца ад­па­вед­на: ад­на­му — Рэ­кві­ем, дру­го­му — атру­ту. Му­за во­ль­ная. І ле­ту­цен­ны Мо­царт — во­ль­ны. Ад­ля­цець, вяр­ нуц­ца, даць па­лёг­ку сяб­ру Са­ль­еры. Праз Мо­цар­та той ма­рыць (і яшчэ мо­жа!) вы­зва­ліц­ца ды спа­чыць. Але па­чвар­ны Дэ­ман пі­ль­нуе зла­чын­ства. Трэ­цім ста­іць пры сяб­рах у «За­ла­тым іль­ ву». Цяж­ка рас­прос­твае кры­лы і мя­ня­ецца з тва­ру... За­хап­ляе не то­ль­кі ад­мет­ны фо­кус з тва­рам Дэ­ма­на. Ля­леч­ныя руч­кі пе­рад­аюць са­да­ві­ну і атру­ту, пе­ра­соў­ва­юць рэ­чы, да­юць по­ўхі. Сем артыс­таў вір­ту­озна кі­ру­юць ча­тыр­ма ля­ль­ка­мі, да­жджом, ві­ху­ра­мі з пяс­ку, ліс­та­ве­ем, па­лё­там по­ўні Са­ль­еры і ад­лё­там (ад­плы­вам?) Мо­цар­та з Му­зай на ве­ліч­най ры­бі­не. Змі­цер Ну­янзін і Ра­ман Па­рхач пад­трым­лі­ва­юць пуш­кін­скі ды­ялог за Са­ль­еры і Мо­цар­та... «Ме­сяц Са­ль­еры» атры­маў Гран-пры свя­та-фэс­ту «Ля­ль­кі над Нё­ма­нам». Фес­ты­ва­ль­ны пра­ект гро­дзен­скіх ля­леч­ні­каў то­ль­кі рас­па­ча­ ты, а план­ка кон­кур­су ўзня­та вы­со­ка. Ад­мыс­ло­вай кан­цэп­цыі для пра­фе­сій­ных сяб­роў­скіх сус­трэч яны не шу­ка­юць: якое ж сяб­роў­ства па­вод­ле кан­цэп­цыі? Іх тур­бу­юць дзе­ці і ся­мей­ныя пра­гля­ды, і фес­ты­валь — не вы­клю­чэн­не. Лёг­кія на пад’ём, ля­ леч­ныя ка­лек­ты­вы ездзяць па све­це, ву­чац­ца адзін у ад­на­го і не цу­ра­юцца ня­ля­леч­ных мас­тац­тваў. Дру­гая На­цы­яна­ль­ная прэ­мія, зда­бы­тая Але­гам Жуг­ждам у ча­ты­рох на­мі­на­цы­ях, во­кам­гнен­на да­вя­ла, што ля­леч­ні­кі — на­род ве­ль­мі пер­спек­ тыў­ны, а для пер­спек­ты­вы хі­ба мож­на скнар­ні­чаць? 

«Ля­леч­ні­к і ўсёй кра­іны, яднай­це­с я!» — ме­на­ві­т а пад та­к ім за­к лі­кам на­пры­кан­цы мі­н у­ла­г а ста­г од­д зя ў Бе­ла­ру­ сі пра­ц а­ва­ла пер­шая Твор­чая ла­ба­ра­т о­рыя тэ­а траў ля­лек. На­т у­ра­ль­на, па­т рэ­ба ў ды­яло­г у, у пра­фе­сій­ных раз­ва­г ах пра стан і пер­спек­т ы­вы гэ­т а­г а ві­ду мас­т ац­т ва па сён­няш­ні дзень за­с та­ецца акту­а ль­най. Та­м у і ад­бы­ла­с я рэ­ані­ма­цыя ла­ба­ра­т о­рыі, якая ў гэ­т ым се­зо­не ўзна­ві­ла сваю дзей­ насць па­с ля не­д а­ра­ва­ль­на доў­г а­г а пе­ра­пын­к у.

Уз­яўшы іні­цы­яты­ву ў свае ды­рэк­тар­скія ру­кі, кі­раў­ні­кі тэ­ атраў ля­лек па­між са­бой па­ста­на­ві­лі: ла­ба­ра­то­рыі быць! Так, з кас­трыч­ні­ка па май што­ме­сяц з аб­лас­ных тэ­атраў у Бе­ла­рус­кі дзяр­жаў­ны тэ­атр ля­лек вы­праў­ляў­ся сцэ­ніч­ны дэ­сант з са­мы­мі апош­ні­мі да­сяг­нен­ня­мі. На суд ста­ліч­най пуб­лі­кі і тэ­атра­ль­ных ана­лі­ты­каў бы­лі прад­стаў­ле­ны сем све­жас­пе­ча­ных па­ста­но­вак, якія мо­гуць сфар­мі­ра­ваць пэў­нае ўяў­лен­не пра існу­ючы стан і бо­ле­выя кроп­кі айчын­ных ка­лек­ты­ваў. З ад­на­го бо­ку, каб у не­йкай ме­ры ажы­віць пра­цэс раз­віц­ця пе­ры­фе­рый­ных тэ­атраў, ві­да­воч­на не ха­пае фес­ты­ва­ляў і «ўнут­ры­ся­мей­ных» гас­ тро­ляў. З інша­га — скар­дзіц­ца на ад­сут­насць ува­гі ля­леч­ні­ кам не да­во­дзіц­ца. Тэ­ма лі­дар­ства тэ­атра ля­лек па вы­ні­ках дзвюх На­цы­яна­ль­ных прэ­мій па­сту­по­ва па­чы­нае на­бі­ваць аско­му. Сён­ня ку­ды бо­льш важ­ны роз­дум пра тое, як утры­ маць уз­ятыя вы­шы­ні і за­стац­ца на хва­лі по­спе­ху. Пад­час ла­ба­ра­то­рыі тры­умфа­тар мі­ну­лай прэ­міі Гро­ дзен­скі аб­лас­ны тэ­атр ля­лек па­ка­заў спек­такль «Вій. Жу­ дас­ная по­мста», які саб­раў шмат за­ці­каў­ле­ных ста­ліч­ных гле­да­чоў і вы­клі­каў пі­ль­ную ўва­гу кры­ты­кі. Зра­зу­ме­ла, у па­вет­ры яшчэ лу­на­юць ура­жан­ні па­сля «Пі­ка­вай да­мы» Але­га Жуг­жды, та­му ад ка­лек­ты­ву і гэ­тым раз­ам ча­ка­лі не­ча­га надзвы­чай­на­га. Тым бо­льш што ў асно­ву спек­так­ля па­кла­дзе­ны мікс з леп­шых го­га­леў­скіх тры­ле­раў. «Вы так вы­со­ка ўзня­лі план­ку свай­го май­стэр­ства...» — ска­жа на ла­ба­ра­то­рыі адзін з кры­ты­каў. Сап­раў­ды, увесь пра­гляд пра­йшоў у ча­кан­ні ча­го­сь­ці звы­шар­ды­нар­на­га, і гэ­та пэў­ным чы­нам пе­ра­шка­джа­ла ўспры­ман­ню на­сам­рэч якас­най, не­за­ш­там­па­ва­най рэ­жы­су­ры, на­сы­ча­най ура­жа­ль­ ны­мі дэ­та­ля­мі і вы­раз­ным акцёр­скім вы­ка­нан­нем. Атры­ма­ ла­ся, што ча­кан­не, так бы мо­віць, над­ума­на­га хо­ду і ста­ла са­мім гэ­тым хо­дам. Мо­жа, спек­такль і ўзру­шыў гле­да­чоў, але ў пра­фе­сі­яна­лаў вы­клі­каў пэў­ныя за­ўва­гі і па­жа­дан­ні. Аб­мер­ка­ван­не пы­тан­няў ве­ры і рэ­лі­гій­нас­ці ге­ро­яў, су­па­ стаў­лен­не іх па­зі­цыі са све­та­пог­ля­дам і ве­ра­выз­нан­нем са­мо­га пі­сь­мен­ні­ка вы­лі­лі­ся ў за­па­мі­на­ль­ную дыс­ку­сію. Тым не менш, рэ­жы­сёр Алег Жуг­жда тон­ка ад­чу­вае ўкра­інскі ка­ла­рыт і здат­ны ства­рыць ад­па­вед­ную атмас­ фе­ру, пра што свед­чыць не то­ль­кі яго «Вій...», але і «Ляс­ная пес­ня» па­вод­ле Ле­сі Укра­інкі, па­стаў­ле­ная ў За­кар­пац­кім ака­дэ­міч­ным тэ­атры ля­лек «Баў­ка». У аб­одвух спек­так­лях за­ўваж­на тра­пят­лі­вае стаў­лен­не да міс­тыч­нас­ці і фа­льк­ло­ ру, па­збаў­ле­нае тра­ды­цый­ных уяў­лен­няў і штам­паў. «На­тат­кі вар’ята» Бе­ла­рус­ка­га тэ­атра «Ля­ль­ка» пад­ха­пі­лі эста­фе­ту го­га­леў­скай тэ­ма­ты­кі ў рам­ках сё­лет­няй ла­ба­ра­

дыскурс

32

то­рыі. Жанр спек­так­ля рэ­жы­сёр Вік­тар Клім­чук па­зна­чыў як «вар’яцкая фан­тас­ма­го­рыя». Ка­лі ўліч­ваць, што жан­ра­вае вы­зна­чэн­не — гэ­та пэў­ная на­строй­ка гле­да­чоў на бу­ду­чае дзея­нне, дык яно цал­кам апраў­да­ла ся­бе. Атмас­фе­ра та­­таль­­ на­га вар’яцтва ахі­ну­ла за­лу амаль з пер­шых хві­лін і моц­на тры­ма­ла да са­ма­га фі­на­лу. Га­лоў­ны ге­рой, Аксен­цій Па­прыш­чын (Яўген Гу­сеў), ві­да­ воч­на хво­ры на га­ла­ву. Шмат хто адзна­чыў яркае, са­ма­адда­ нае вы­ка­нан­не гэ­тай ро­лі. Ад­нак дэ­ман­стра­ваць псі­хіч­нае за­хвор­ван­не на сцэ­не — спра­ва тон­кая, юве­лір­ная і ча­сам та­бу­ява­ная. Існуе шэ­раг за­ко­наў, якія не­ль­га па­ру­шаць акцё­ру, інакш на­ступ­ствы бу­дуць сум­ны­мі. У вы­пад­ку з ві­цеб­скім «ма­ ле­нь­кім ча­ла­ве­кам» па-за рам­ка­мі спек­так­ля за­стаў­ся важ­ны мо­мант унут­ра­на­га з­ло­му і над­ры­ву асо­бы. Та­му су­пе­ра­жы­ ваць яго­ным тра­гіч­ным трыз­нен­ням бы­ло скла­да­на. Уз­ні­ка­ла на­вяз­лі­вае жа­дан­не фі­на­лу, які скон­чыць па­ку­ты вар’ята. На жаль, фі­на­лу да­ча­ка­лі­ся не ўсе. Амаль по­ўная ад­сут­насць кры­ты­каў на аб­мер­ка­ван­ні — так­са­ма па­каз­чык, сво­еа­саб­лі­ вая рэ­цэн­зія. На­пэў­на, та­му і не ад­бы­ло­ся кан­так­ту па­між рэ­жы­сё­рам і не­шмат­лі­кі­мі вы­сту­поў­ца­мі, якія шчы­ра спра­ ба­ва­лі раз­абрац­ца, што ж у спек­так­лі пер­шас­нае: на­ўмыс­ная эклек­ты­ка або вы­пад­ко­вае кам­бі­на­ван­не не­су­мяш­ча­ль­на­га. Ад­нак су­мес­ныя раз­ва­гі не да­лі пэў­ных вы­ні­каў. Зра­зу­ме­ла, кож­ны з удзе­ль­ні­каў ла­ба­ра­тор­ных па­ся­джэн­ няў — асоб­ны, не­паў­тор­ны твор­чы «эле­мент» са сва­ім ад­чу­ ван­нем све­ту і аса­біс­тай год­нас­ці. Ві­да­воч­на і тое, што пры спа­лу­чэн­ні не ўсе эле­мен­ты да­юць кан­крэт­ную хі­міч­ную рэ­акцыю. У гэ­ты ве­чар по­ўна­га кан­так­ту не ад­бы­ло­ся. І гэ­та так­са­ма во­пыт! Спрад­веч­ныя ста­сун­кі «рэ­жы­су­ра — кры­ты­ка» што­раз акрэс­лі­ва­лі­ся пад­час аб­мер­ка­ван­няў. На­зі­раць за аса­біс­тай рэ­акцы­яй рэ­жы­сё­раў на ча­сам з’едлі­выя вы­па­ды ў бок іх дзе­ціш­ча — яшчэ тая аса­ло­да. У вы­пад­ку з ла­ба­ра­тор­ны­мі да­сле­да­ван­ня­мі — гэ­та і інды­ка­тар ад­экват­нас­ці. На шчас­це, бо­ль­шасць з твор­цаў, асаб­лі­ва ма­ла­дых, надзвы­чай удзяч­на ста­ві­лі­ся да па­рад ста­рэй­шых ка­лег. Спек­такль «Дзя­ды» Бе­ла­рус­ка­га дзяр­жаў­на­га тэ­атра ля­лек з’явіў­ся ў ліс­та­па­дзе мі­ну­ла­га го­да і ад­ра­зу тра­піў у лік па­ста­ но­вак спрэч­ных, здо­ль­ных вы­клі­каць су­пра­ць­лег­лыя дум­кі. Для ад­ных «Дзя­ды» — гэ­та спро­ба са­ма­ідэн­ты­фі­ка­цыі, по­шу­ку на­цы­яна­ль­на­га ге­роя. Дру­гім пад­аец­ца сум­ніў­на-эклек­тыч­ ным не­тра­ды­цый­ны пад­ыход да па­эмы Ад­ама Міц­ке­ві­ча. Ад­на­знач­на тое, што па­ста­ноў­ка Аляк­сан­дра Януш­ке­ві­ча дае пра­сто­ру для раз­ваг пра сін­тэ­тыч­ную пры­ро­ду су­час­на­га тэ­атра ля­лек, дзе гар­ма­ніч­на мо­гуць су­існа­ваць, зда­ва­ла­ся б, не­су­мяш­ча­ль­ныя рэ­чы. Ты­ту­лам «са­ма­га ка­ла­рыт­на­га» ла­ба­ра­тор­на­га па­ся­джэн­ня вар­та адзна­чыць дыс­ку­сію ва­кол па­ста­ноў­кі «Над без­дан­ню ў жы­це» ма­ла­до­га рэ­жы­сё­ра На­тал­лі Слаш­чо­вай. Ба­дай, та­кіх шква­ліс­тых эмо­цый з бо­ку на­шых па­мяр­коў­ных ана­лі­ты­каў да­гэ­туль не на­зі­ра­ла­ся. Асноў­ныя прэ­тэн­зіі да Го­ме­льс­ка­га тэ­атра ля­лек вы­ні­ка­лі з ад­сут­нас­ці якас­най інсцэ­ні­роў­кі зна­ ка­ва­га ра­ма­на Джэ­ра­ма Сэ­лен­джэ­ра. Пэў­ныя хі­бы за­ўва­жы­лі і ў вы­ка­нан­ні, аб­ыхо­джан­не акцё­раў з ля­ль­ка­мі вы­клі­ка­ла не­ўра­зу­мен­не: па за­ду­ме рэ­жы­сё­ра яны гэ­так бру­та­ль­на ста­ві­лі­ся да «яе вя­лі­кас­ці ля­ль­кі» ці про­ста дэ­ман­стра­ва­лі здзек і не­па­ва­гу? Вы­сно­ва: асоб­ныя дэ­та­лі спек­так­ля бы­лі на ўзроў­ні, але то­ль­кі на за­дум­цы ўсё і тры­ма­ла­ся, бо па­між інсцэ­ні­роў­кай, сцэ­ніч­ным ма­люн­кам і дзея­ннем не бы­ло да­ стат­ко­вай зла­джа­нас­ці. Увесь спектр за­ўваг вы­лі­ва­ецца ў адзі­нае пы­тан­не — вы­ ха­ван­не твор­цаў-ля­леч­ні­каў. Не сак­рэт, што ў Ака­дэ­міі мас­ тац­тваў гэ­та спе­цы­ялі­за­цыя — на эта­пе вы­мі­ран­ня. У тэ­атр усё час­цей пры­хо­дзяць акцё­ры без ад­па­вед­най ад­ука­цыі, без на­вы­каў пра­цы з ля­ль­кай. І гэ­та ба­лю­чая пра­бле­ма, якую не­ адной­чы ўзні­ма­лі пад­час ла­ба­ра­тор­ных сус­трэч. Між тым, сво­еа­саб­лі­вы май­стар-клас, тэст на тры­ва­ласць і ад­экват­насць успры­ман­ня кан­струк­тыў­най кры­ты­кі ма­ла­

«На­тат­кі вар’ята» паводле Мікалая Гогаля. Бе­ла­рус­кі тэ­атр «Ля­ль­ка».

«Вій. Жу­дас­ная по­мста» паводле Мікалая Гогаля. Гродзенскі абласны тэатр лялек.

ды рэ­жы­сёр пра­йшла з год­нас­цю. І ня­дзіў­на, што ме­на­ві­та ёй да­зво­лі­лі ажыц­ця­віць экс­пе­ры­мен­та­ль­ную для аб­лас­но­ га тэ­атра па­ста­ноў­ку. Асо­ба На­тал­лі Слаш­чо­вай зна­ёмая не то­ль­кі го­ме­льс­кім гле­да­чам, але і ста­ліч­ным пры­хі­ль­ні­кам тэ­атра­ль­на­га мас­тац­тва. Вар­та ўспом­ніць шмат­лі­кія чы­тан­ні на ба­зе Цэн­тра бе­ла­рус­кай дра­ма­тур­гіі, дзе На­тал­ля пра­яўля­ ла свае акцёр­скія і рэ­жы­сёр­скія здо­ль­нас­ці. Уз­гад­ва­ецца і яе бліс­ку­чая ро­ля Афе­ліі ў на­шу­ме­лай ма­гі­лёў­скай па­ста­ноў­цы «Гам­ле­та». Але на сё­лет­нюю ла­ба­ра­то­рыю тра­піў іншы спек­ такль Ма­гі­лёў­ска­га аб­лас­но­га тэ­атра ля­лек. «Дзі­вос­ныя аван­ту­ры пан­оў Куб­ліц­ка­га ды За­блоц­ка­га» рэ­жы­сё­ра Іга­ра Ка­за­ко­ва за­ха­пі­лі ста­ліч­ных гле­да­чоў не­ве­ ра­год­на лёг­кім, гар­ма­ніч­ным акцёр­скім ду­этам Мі­ка­лая Сце­ шы­ца і Юркі Дзі­ва­ко­ва. Спек­такль ні­бы за­га­дзя пры­зна­ча­ны для фес­ты­ва­ль­ных раз’ездаў: кам­пак­тны па сва­ёй па­бу­до­ве, з лёг­кас­цю ўспры­ма­ецца і да­рос­лы­мі, і дзе­ць­мі. Гіс­то­рыю пра пан­оў-гу­ль­та­ёў акцё­ры рас­па­вя­да­лі з та­кім за­да­ва­ль­ нен­нем, што іх па­чуц­ці на­ўпрост пе­рад­ава­лі­ся ў за­лу — на­ват ня­гле­дзя­чы на тое, што не ўсе сло­вы, з-за кеп­скай акус­ты­кі, да­хо­дзі­лі да пуб­лі­кі. У асно­ве спек­так­ля п’еса Сяр­гея Ка­ва­лё­ва і Пят­ра Ва­ сю­чэн­кі. Да­рэ­чы, пры­сут­насць апош­ня­га на аб­мер­ка­ван­ні пад­штур­хну­ла «ла­ба­ран­таў» да прад­мет­най раз­мо­вы пра

33

фо­та андрэя спрын­ча­на і марса чыгіркіна.

МАСТАЦТВА ліпЕНЬ 2013

«Дзяды» паводле Адама Міцкевіча. Бе­ла­рус­кі дзяржаўны тэ­атр лялек.

«Над без­дан­ню ў жы­це» паводле Джэ­ра­ма Сэ­лен­джэ­ра. Го­ме­льс­кі тэ­атр ля­лек.

стан рэ­чаў у бе­ла­рус­кай дра­ма­тур­гіі. Што за­раз ста­віць і дзе шу­каць ма­тэ­ры­ял? Мож­на на па­ль­цах ад­ной ру­кі пе­ра­лі­чыць дра­ма­тур­гаў, якія пі­шуць якас­ныя п’есы для дзя­цей. Да­рэ­чы, раз­ва­га­мі на гэ­тую тэ­му па­чы­на­лі­ся ла­ба­ра­тор­ныя дыс­ку­сіі, ка­лі ў ста­лі­цы вы­сту­паў Мін­скі аб­лас­ны тэ­атр ля­лек «Бат­ лей­ка» са спек­так­лем «Пе­вень, Кот, Цмок і іншыя» па п’есе «Чар­нак­ніж­нік» Сяр­гея Ка­ва­лё­ва. Да­во­лі тра­ды­цый­на вы­ра­ ша­ная каз­ка, ад­ра­са­ва­ная са­мым ма­ле­нь­кім гле­да­чам, бы­ла пра­сяк­ну­та цеп­лы­нёй і ду­хам ча­раў­ніц­тва. Брэс­цкі тэ­атр ля­лек, у сваю чар­гу, пры­вёз «здоб­ную» гіс­то­ рыю сла­вен­скай пі­сь­мен­ні­цы Свят­ла­ны Ма­ка­ро­віч «Пя­кар­ня Мыш-Маш». Сво­еа­саб­лі­вы за­йма­ль­ны лік­без для дзя­цей і да­рос­лых, інструк­цыя па вы­ра­бе пры­сма­каў на лю­бы густ. По­мніц­ца, як у свой час у па­чат­ко­вай шко­ле аб­авяз­ко­вым прад­ме­там бы­лі ўво­дзі­ны ў сак­ра­ль­ную спра­ву вы­печ­кі хле­ ба. Ды па­кро­ка­вая тэх­на­ло­гія пад­ава­ла­ся пер­шак­лас­ні­кам цяж­кай для ўспры­ман­ня. У спек­так­лі ж гэ­ты та­ямні­чы пра­цэс вы­гля­дае жы­вым і, што не­ма­ла­важ­на, смач­ным. Сім­бі­ёз сла­ вен­скай рэ­жы­су­ры Ро­бер­та Вал­тла і бе­ла­рус­кай сцэ­наг­ра­фіі Аляк­сан­дра Гры­гор’ева даў да­во­лі ці­ка­вы вы­нік. Ла­ба­ра­то­рыя прадэ­ман­стравала ста­ліч­ным гле­да­чам увесь маг­чы­мы спектр мас­тац­тва тэ­атра ля­лек. Атры­ма­ла­ся так, што ў афі­шы твор­чай май­стэр­ні кра­са­ва­лі­ся спек­так­лі для ўсіх

«Дзі­вос­ныя аван­ту­ры пан­оў Куб­ліц­ка­га ды За­блоц­ка­га» Сяр­гея Ка­ва­лё­ва і Пят­ра Ва­сю­чэн­кі. Ма­гі­лёў­скі аб­лас­ны тэ­атр ля­лек.

«Пя­кар­ня Мыш-Маш» Свят­ла­ны Ма­ка­ро­віч. Брэс­цкі тэ­атр ля­лек.

уз­рос­та­вых груп; рэ­жы­сё­раў ма­ла­дых і са шмат­га­до­вым во­пы­ там; ство­ра­ныя па­вод­ле дэ­фі­цыт­най айчын­най дра­ма­тур­гіі і кла­сі­кі. А гэ­та азна­чае, што на пад­ста­ве ўба­ча­на­га мож­на раз­ва­жаць пра кан­крэт­ны зрэз су­час­на­га тэ­атра ля­лек. Ла­ба­ра­то­рыя ад­бы­ла­ся. Ад­нак ві­да­воч­на ад­чу­ва­ецца не­ абход­насць зме­ны яе фар­ма­ту. Што­ме­сяч­ныя сус­трэ­чы ўсё ж ме­лі вуз­кі ха­рак­тар — у тым сэн­се, што ды­ялог пра­хо­дзіў не­пас­рэд­на з ад­ным тэ­атрам-удзе­ль­ні­кам, а не з усі­мі прад­ стаў­ні­ка­мі ка­лек­ты­ваў, як гэ­та му­сі­ла б быць у ідэ­але. Зра­зу­ ме­ла, арга­ні­за­цыя рэ­гу­ляр­ных ка­ман­дзі­ро­вак у Мінск дзе­ля пе­ра­йман­ня во­пы­ту, пра­гля­ду ўсіх спек­так­ляў і шы­ро­ка­га ды­яло­гу — спра­ва скла­да­ная з пры­чы­ны ге­агра­фіч­най ад­да­ ле­нас­ці і ад­сут­нас­ці фі­нан­са­ван­ня для та­ко­га ро­ду па­трэб. На­ пэў­на, та­му і пра­гу­ча­ла трап­нае па­жа­дан­не на фі­на­ль­ным па­ ся­джэн­ні — вяр­нуц­ца да фор­мы «кроп­ка­вых ка­ман­дзі­ро­вак» ста­ліч­ных кры­ты­каў у аб­лас­ныя тэ­атры. У та­кім разе знік­нуць на­ра­кан­ні на не­адап­та­ва­насць спек­так­ляў да пра­па­на­ва­най сцэ­ны, не­ідэ­аль­ную акус­ты­ку і шэ­раг іншых ня­зруч­нас­цей. Але ж, зра­зу­ме­ла, та­кі ва­ры­янт існа­ван­ня ла­ба­ра­то­рыі маг­чы­ мы пры кан­крэт­ным фі­нан­са­ван­ні і за­ці­каў­ле­нас­ці ўсіх, для ка­го сён­ня хва­ля по­спе­ху тэ­атра ля­лек існуе не пад гры­фам не­ча­ка­нас­ці, а ба­чыц­ца на­ту­ра­ль­най за­ка­на­мер­нас­цю, якую трэ­ба пад­трым­лі­ваць і раз­ві­ваць над­алей. 

дыскурс

34

Та ц ­ц я ­н а Г а­р а н ­с ка я

Ка­ра­ні без гле­бы Чар­н о­б ы­л ьс­к і шлях Ула­д зі­м і­р а Гар­д зе­е нкі Пра­ца над чар­но­бы­льс­кай тэ­май ця­гам двух дзя­сят­каў год вы­яві­ла ўні­каль­ны па­тэн­цы­ял мас­тац­тва Ула­дзі­мі­ра Гар­дзе­енкі: яно на­поў­ні­ла­ся не­рвам па­чуц­цё­вас­ці, на­ват міс­ты­кай — на мя­жы з сюр­рэ­аліз­мам За­мест не­кра­ло­га. Ва­не­вы пан­тоф­лі. Алей. 1995.

Яшчэ ў кам­па­зі­цы­ях, якія да­ты­чы­лі дра­ма­тыч­ных ста­ро­нак аса­біс­та­га жыц­ця мас­та­ка і яго сям’і, у тво­рах на тэ­му ва­еннай мі­нуў­шчы­ны Бе­ла­ру­сі пра­яві­лі­ся яго здо­ль­нас­ці вы­ра­шаць мас­тац­кія воб­ра­зы ад­на­ча­со­ва дэ­ка­ра­тыў­на і зна­ка­ва. Га­ ды ву­чо­бы на мас­та­ка тэ­атра і пра­ца па спе­цы­яль­нас­ці да­лі Ула­дзі­мі­ру Ці­та­ві­чу інстру­мен­та­рый аб­вос­тра­на­га мас­тац­кавоб­раз­на­га мыс­лен­ня, што мае на мэ­це імгнен­нае эма­цый­ нае ўздзе­янне на гле­да­ча, — та­кая спе­цы­фі­ка тэ­атра­ль­на­га мас­тац­тва, ка­лі кар­цін­кі хут­ка чар­гу­юцца, а воб­ра­зы па­він­ны за­стац­ца у свя­до­мас­ці. Сі­ту­ацыя рэ­зка мя­ня­ецца па­сля Чар­но­бы­ля, ка­лі ці не кож­ ны но­вы твор «стра­ляе ў яблы­чак» жыц­цё­вай рэ­ча­існас­ці, вы­ яўля­ючы бо­ле­выя кроп­кі на­ступ­стваў ка­тас­тро­фы. Эма­цый­на аго­ле­ныя пра­цы мас­та­ка на тэ­му Чар­но­бы­льс­кай тра­ге­дыі по­руч з су­гуч­ны­мі кар­ці­на­мі іншых бе­ла­рус­кіх жы­ва­піс­цаў (Вік­та­ра Ба­ра­бан­ца­ва, Ула­дзі­мі­ра Ко­жу­ха, Ва­ле­рыя Шка­ру­бы, Вік­та­ра Шма­та­ва) аб’еха­лі ў гру­па­вых вы­ста­вах па­ўсве­ту, уска­ лых­нуў­шы еўра­пей­скую су­по­ль­насць і аме­ры­кан­скае гра­мад­ ства па­пя­рэ­джан­нем пра не­бяс­пе­ку «мір­на­га» ата­ма... Ула­дзі­мір Гар­дзе­енка ро­дам з вёс­кі Клі­вы Хой­ніц­ка­га ра­ ёна, гэ­ты рэ­гі­ён сён­ня акрэс­лі­ва­ецца як зо­на ад­чу­жэн­ня. Бя­да, пе­ра­жы­ван­ні і роз­дум аб тра­ге­дыі раз­ня­во­лі­лі твор­чую ма­не­ру мас­та­ка: да­лоў улю­бё­ны ака­дэ­мізм і хва­лё­ную шко­лу ма­люн­ка, на­пе­рад — на­ту­ра­ль­ныя, жы­выя эмо­цыі і па­чуц­ці. Ужо не да кло­па­таў за­ха­ван­ня інды­ві­ду­аль­нас­ці твор­чай ма­ не­ры — за­пат­ра­ба­ва­ныя экс­пе­ры­мент і вы­яўлен­чыя по­шу­кі як ад­экват­ны шлях апі­сан­ня не­апі­са­ль­на­га... Гар­дзе­енка па­ста­віў для ся­бе за­да­чу за­свед­чыць нерв тра­ ге­дыі, пу­ль­са­цыю яе на­ступ­стваў: ася­ро­дак зо­ны ад­чу­жэн­ня змя­няў­ся на ва­чах, і ад мно­гіх мясц­ін (мяс­тэ­чак, вё­сак і ху­та­ роў) за­ста­ва­лі­ся зруй­на­ва­ныя пус­ткі. У гэ­тай сі­ту­ацыі не бы­ло мес­ца для фі­ла­соф­скіх раз­ваг і па­фа­су. Ду­шэў­ны боль рваў не­ рвы і зда­роў­е, якое ўрэш­це не вы­тры­ва­ла. Па­сля шмат­лі­кіх — па не­ка­ль­кі раз­оў на год — вы­ездаў у «зо­ну» да­вя­ло­ся пра­йсці праз ля­чэн­не ў Рэ­спуб­лі­кан­скім анка­ла­гіч­ным цэн­тры, праз скла­да­ную апе­ра­цыю, на­ват... праз клі­ніч­ную смерць. Бог мі­ла­ваў — мас­так вы­жыў, але за­ста­лі­ся што­га­до­выя пра­вер­кі і не­адступ­ная па­гро­за. І ўсё роў­на, ня­гле­дзя­чы на за­ба­ро­ны да­кта­роў, Ула­дзі­мір пра­цяг­вае на­вед­ваць мясц­іны свай­го дзя­цін­ства — дзе­ля пра­цы над се­ры­яй кар­цін на чар­ но­бы­льс­кую тэ­му, дзе­ля маг­чы­мас­ці па­ста­яць на па­ро­зе ха­ты, збу­да­ва­най яшчэ та­там, што за­гі­нуў на па­чат­ку вай­ны. Гар­

Сон. Алей. 1990.

дзе­енка ад­на­віў ба­ць­коў­скі дом, які по­тым час­та на­вед­ваў. На ран­ніх эта­пах твор­час­ці жы­ва­пі­сец з не­ве­ра­год­ным імпэ­там і за­хап­лен­нем пі­саў да­чар­но­бы­льс­кую па­лес­кую пры­ро­ду, што ва­бі­ла не­кра­ну­тым ха­рас­твом ве­ліч­ных пан­арам. Акры­яць па­сля анка­ла­гіч­най апе­ра­цыі да­па­мог то­ль­кі цуд, які па­ўстаў у свя­до­мас­ці пры­ві­да­мі трох­кут­ні­каў — чор­на­га і бе­ла­га. Яны з’яўля­лі­ся ці то ў сне, ці то на­яве з за­йздрос­ным па­ста­янствам, па­куль не знай­шлі ўва­саб­лен­ня ў кар­ці­не «Сон» (1990) — як сім­ва­лы жыц­ця і смер­ці, што віб­ры­ра­ва­лі і мі­ль­га­це­лі. Вы­зна­ча­ль­ным на пе­ра­ло­ме аса­біс­тай тра­ге­дыі стаў вы­ па­дак у ба­ль­ні­цы, ка­лі па­сля па­спя­хо­ва пра­ве­дзе­най доў­гай Хата дзеда Івана. Алей. 1995.

МАСТАЦТВА ліпЕНЬ 2013

35

36

дыскурс

апе­ра­цыі Ула­дзі­мі­ра вяр­ну­лі ў па­ла­ту: на во­чы тра­піў апус­це­лы ло­жак ня­даў­на пры­ве­зе­на­га з чар­но­бы­льс­ кай зо­ны хлоп­чы­ка Ва­ні. На­па­мі­нам пра ма­ле­нь­ка­га сяб­ра за­ста­лі­ся не пры­бра­ныя з-пад лож­ка дзі­ця­чыя пан­тоф­лі. Яны ста­лі­ся зна­кам бя­ды. Ва ўлас­ным ура­ та­ван­ні ад смер­ці Гар­дзе­енка ўба­чыў сім­во­лі­ку пе­ ра­емнас­ці аб­арва­ных жыц­цяў, у тым лі­ку і Ва­не­вага, які не спра­віў­ся з хва­ро­бай. Твор­ца іна­чай па­гля­дзеў на ўлас­ны та­лент і па­тэн­цы­ял жы­ва­піс­ца, рас­ца­ніў­ шы цуд ура­та­ван­ня як аванс: ён му­сіць здзей­сніць мас­тац­кі чын — рас­ка­заць пра не­па­мер­насць бя­ды ў ад­ным з най­пры­га­жэй­шых ку­точ­каў пла­не­ты. Так з’яві­ла­ся кар­ці­на «За­мест не­кра­ло­га. Ва­не­вы пан­ тоф­лі» (1995). Кам­па­зі­цыю мож­на аб­азна­чыць як міс­ты­фі­ка­ва­ ную мас­тац­ка-воб­раз­ную спо­ведзь. Жу­дас­нае чор­ на-акса­міт­нае тло кар­ці­ны раз-по­раз уска­лых­ва­юць ві­да­воч­на не­ма­ты­ва­ва­ныя ўсплёс­кі. Рап­там яны пе­ра­тва­ра­юцца ў імклі­вы ві­хор, што ўзды­ма­ецца ўга­ру, у пра­сто­ру жыц­цё­вых рэ­алій, і вы­хоп­лі­вае з яе — ...пан­тоф­лі, пра­сці­ну, коў­дру і...ча­ла­ве­чае жыц­ цё — усё тое, што бы­ло ў арэ­але ба­ль­ніч­на­га лож­ка, імгнен­на пе­ра­тво­ра­на­га з па­бы­то­вай рэ­чы ў сцэ­ну страш­най тра­ге­дыі. У кам­па­зі­цыі пан­уе на­пал па­чуц­ цяў, здат­ных праз мас­тац­ка-воб­раз­ную сты­хію кар­ ці­ны раз­бу­рыць раў­на­ва­гу вы­ста­вач­най прасторы. Ён чап­ляе гле­да­ча, па­ру­шае спа­кой і на­гня­тае эмо­цыі, спа­ра­джае па­чуц­цё тры­во­гі і не­бяс­пе­кі... Іншыя кар­ці­ны се­рыі не менш ад­мет­ныя. Ся­род іх кра­явід «Ма­лен­не но­чы» (1994). На­строй на­сця­ро­жа­ нас­ці ўтва­ра­юць змеш­ча­ныя на пер­шым пла­не ста­гі се­на — ні­бы­та аслу­пя­не­лыя ад не­ча­ка­нас­ці ўба­ча­на­га і за­сты­лыя ў па­кло­не-ма­літ­ве істо­ты. Твор пра­ці­нае па­чуц­цём мёр­твай ці­шы­ні і спа­кою, хо­ла­дам ме­сяч­ на­га свят­ла і сюр­рэ­аліс­тыч­ным свя­чэн­нем снеж­на­га по­кры­ва. Ура­жан­не ка­тас­тра­фіч­най за­мкнё­нас­ці і амяр­цве­лас­ці. Рэ­аль­ны кра­явід пе­ра­тва­рыў­ся ў воб­раз пры­ро­ды, на­поў­не­ны жу­дас­цю глы­бо­ка­га ад­чаю. З асаб­лі­вай пра­нік­нё­нас­цю на­пі­са­на кар­ці­на «Край Час журбы. Алей. 1994. май­го дзя­цін­ства» (1995). На­зва га­во­рыць са­ма за ся­бе, і зра­зу­ме­ла, ча­му сто­ль­кі лю­бас­ці і ча­ла­ве­ча­га за­мі­ла­ван­ня ў кож­ным воб­ра­зе, у плас­тыч­ных інта­на­цы­ях са­ба­кі, што вые на ме­сяц ні­бы ў клет­цы не­бяс­пе­кі, адзі­но­ты, тво­ра. Ка­лі б не хі­міч­ныя пля­мы на бе­лым сне­зе, ка­лі б не ад­чаю... аб­уджа­ючае страх фан­тас­тыч­нае свя­чэн­не ад­не­куль знут­ры Пра сму­так мас­та­ка ў пе­ра­жы­ван­нях аб не­па­мер­ных стра­ па­лат­на, мож­на бы­ло б і не зда­га­дац­ца пра тра­гіч­ную до­ тах час­та га­во­раць ужо на­звы яго кар­цін — «На­пя­рэ­дад­ні», лю най­пры­га­жэй­шай з мясц­ін, дзе ўлет­ку да­ўно ўжо не­ль­га «Дуб. Ла­кі­ра­ва­ная рэ­ча­існасць», «Бліс­ка­ві­цы над Пры­пяц­цю», збі­раць гры­бы і есці яблы­кі і дзе ня­ма ўмоў для бяс­печ­на­га «За­губ­ле­ная пры­га­жосць», «Па­кі­ну­тая вёс­ка». У іх — асаб­лі­ жыц­ця. вая ды­на­мі­ка і плас­ты­ка вір­ту­озна­га ма­люн­ка, уз­моц­не­ная Надзвы­чай­нае гу­чан­не ў чар­но­бы­льс­кай се­рыі тво­раў кан­трас­та­мі і ча­сам ша­кі­ру­ючы­мі спа­лу­чэн­ня­мі ко­ле­раў. Гар­дзе­енкі на­бы­ва­юць шмат­лі­кія квет­ка­выя на­цюр­мор­ Кра­са­моў­ны і на­звай, і змес­там твор «Му­зы­ка мёр­твых струн» ты. Мас­та­ка ні­бы пра­рва­ла квет­ка­вы­мі фан­тас­ма­го­ры­ямі. (1996), дзе гу­кі чар­но­бы­льс­кай пры­ро­ды — гэ­та му­зы­ка смер­ Рас­лі­ны ўва­соб­ле­ны ве­ліч­ны­мі і ўзнёс­лы­мі і ўспры­ма­юцца ці, якую ігра­юць сты­хіі вят­роў у аб­арва­ных пра­ва­дах, якая плас­тыч­на-ко­ле­ра­вым, на раз­рыў аор­ты, рэ­кві­емам па не­зва­ гу­чыць у гру­ка­це ліш­тваў чор­ных акон­ных дзір па­кі­ну­тых хат, рот­ным: «Квет­кі не для пад­арун­ка», «Апош­няя сля­зін­ка ле­та», у вал­туз­ні і шор­га­це стат­каў дзі­кіх ка­ба­ноў і ў мно­гіх іншых «Дзь­му­хаў­цы і чыр­во­ны тэ­ле­фон», «Час жур­бы», «Пер­шае ру­хах і трыз­нен­нях па­кі­ну­тай зям­лі. Парт­рэт­ная твор­часць — ад­на з най­бо­лей ад­мет­ных ста­ ўра­жан­не жыц­ця», «На аб­очы­не», «Успа­мін», «Пеў­ні тут бо­лей ро­нак мас­тац­тва Ула­дзі­мі­ра Гар­дзе­енкі. Тут вя­ду­чая ро­ля не спя­ва­юць», «Ня­гуч­ныя зва­ноч­кі», «Гі­гант» — іх дзя­сят­кі на­ле­жыць яго май­стэр­ству ма­ля­ва­льш­чы­ка — не­вы­пад­ко­ва дзя­сят­каў, яны га­ло­сяць фар­ба­мі і рыт­ма­мі жы­ва­пі­су. Вось дзя­сят­кі год Гар­дзе­енка вы­кла­дае ма­лю­нак у вя­ду­чых мас­ дып­тых «Са­ба­чы сум». На пер­шым пла­не, быц­цам за­сло­натац­кіх на­ву­ча­ль­ных уста­но­вах кра­іны, атры­маў­шы зван­ні дэ­ка­ра­цыя, змроч­ныя ка­рун­кі су­хас­тою, плас­ты­ка сі­лу­этаў да­цэн­та і пра­фе­са­ра. Яго эскіз­ныя за­ма­лёў­кі пад жы­ва­піс­ныя яко­га роз­на­маш­таб­ная і роз­на­ка­ля­ро­вая: ад­ны тра­вы пад кам­па­зі­цыі ча­сам на­бы­ва­юць ста­тус са­ма­стой­ных тво­раў і па­ па­ры­ва­мі вят­роў трым­цяць у га­ры­зан­та­ль­ных віб­ра­цы­ях, спя­хо­ва экс­па­ну­юцца па­ра­ле­ль­на з жы­ва­піс­ны­мі парт­рэ­та­мі, як істо­ты, што імкнуц­ца ўця­чы ку­ды пад­алей; дру­гія ста­яць не ўсту­па­ючы ім у вас­тры­ні ха­рак­та­рыс­тык пер­са­на­жаў і ў не­па­хіс­на, за­сла­ня­ючы міс­ты­кай за­сох­лых кве­так га­ры­зонт; ад­мет­нас­ці аўтар­ска­га по­чыр­ку. Ся­род най­бо­лей кра­са­моў­ных іншыя цяж­ка на­ват рас­паз­наць, бо яны пе­ра­тва­ры­лі­ся ў це­ «Парт­рэт дзя­дзь­кі Юзі­ка» (1980) і «Док­тар мас­тац­тваз­наў­ства ні кве­так — бяс­ко­лер­ныя, змроч­ныя, ад­чу­жа­ныя ад жыц­ця. Ана­толь Са­ба­леў­скі» (1981). У апош­нім ма­люн­ку Гар­дзе­енка За­вяр­шае сум­ную кар­ці­ну за­пус­цен­ня воб­раз адзі­но­ка­га

МАСТАЦТВА ліпЕНЬ 2013

37

Чыр­во­ныя дрэ­вы. Алей. 1998.

вос­тра пад­ме­ціў і ад­люс­тра­ваў ты­по­выя ры­сы, на­поў­ніў аб­ ліч­ча парт­рэ­та­ва­на­га не­йкай асаб­лі­вай ды­на­мі­кай ха­рак­та­ру і ду­хоў­най пра­свет­ле­нас­цю. Воб­раз успры­ма­ецца жы­вым, ру­хо­мым, ні ў якім вы­пад­ку не ака­дэ­міч­ным — і ў той жа час надзвы­чай рэ­аль­ным і пра­ўдзі­вым. Але най­перш мас­так на­ пі­саў шэ­раг ад­мет­ных жы­ва­піс­ных парт­рэ­таў, дзе ча­сам не ба­яўся быць іра­ніч­ным («Парт­рэт Ва­ле­рыя Гед­рой­ца», 1999), шчы­ра вы­яўляў сваю па­ва­гу тым, ка­го лі­чыў вар­ты­мі яе («Ду­ мы пра Бы­лое. Пят­русь Броў­ка», 1976; «Пер­шы стар­шы­ня Кан­сты­ту­цый­на­га су­да Рэ­спуб­лі­кі Бе­ла­русь В.Г.Ці­хі­ня», 2003; «Парт­рэт хі­рур­га анка­ла­гіч­на­га цэн­тра Це­ра­ха М.К. — Чу­жо­га го­ра не бы­вае», 2003), за­хап­ляў­ся ма­ла­дос­цю («Парт­рэт сту­ дэн­ткі Да­шы», 2005) і ад­да­ваў на­леж­нае год­ным гіс­та­рыч­ным асо­бам («Пер­шы гу­бер­на­тар Гро­дзен­скай гу­бер­ні П.А.Ста­ лы­пін», 2001). За­глыб­ле­ную ме­та­фа­рыч­насць вы­яўлен­чай мо­вы на­бы­вае шэ­раг аўта­пар­трэ­таў жы­ва­піс­ца. Эцюд­на-за­ ма­лё­вач­ныя па ха­рак­та­ры — «Алея» (1997), «Мас­так пра­цуе» (2010), па­ста­но­вач­на-кар­цін­ныя — «На пле­нэ­ры» (2002), кам­па­зі­цый­на аб­стра­га­ва­ныя — «Што сён­ня пра­сіць у Бо­га» (1999), «Мой анёл-ахоў­нік» (1994). Тво­ры яднае ўнут­ра­ная за­ ся­ро­джа­насць, скан­цэн­тра­ва­насць пер­са­на­жа на не­чым ве­ль­мі важ­ным, вар­тым асаб­лі­вай ува­гі. Са­мыя роз­ныя вы­явы і з’явы су­сед­ні­ча­юць з мас­та­ком — ці то ра­ды ма­гут­ных дрэў у ця­ніс­ тым па­рку, ці то моц­ныя сце­ны рэ­стаў­ра­ва­на­га за­мка пад­час ван­дроў­кі ў ста­ра­жыт­ны го­рад, ці то міг­цен­ні і віб­ра­цыі ледзь бач­ных аге­нь­чы­каў у цем­ры но­чы, якую не здат­нае пра­біць

на­ват ме­сяч­нае свят­ло. Але ра­туе ча­ла­ве­ка ад стра­ху не­быц­ця тра­пят­кое пол­ымя цар­коў­най свеч­кі — усю­ды ў аўта­пар­трэ­тах Гар­дзе­енкі пра­соч­ва­ецца пра­га Бос­ка­га свят­ла. Яшчэ вы­раз­ней яна чы­та­ецца ў ство­ра­ным ім шэ­ра­гу па­лот­наў, дзе спа­чат­ку спак­ва­ля — «За­губ­ле­ная пры­га­жосць» (1999), «Фар­ны кас­цёл» (2000), «Бра­ма» (2001), а по­тым усё бо­лей тры­ва­ла на пер­шы план вы­сту­пае воб­раз Хра­ма як шля­ху да раў­на­ва­гі і су­па­ ка­ення ду­шы: «Фар­ны кас­цёл у Га­род­ні» (2002), «Ка­лож­ская цар­ква» (2002), «Да­ро­га да Хра­ма» (2004). Сво­еа­саб­лі­вым брэн­дам твор­час­ці Ула­дзі­мі­ра Ці­та­ві­ча Гар­ дзе­енкі ста­лі кар­ці­ны, дзе ён ма­люе чыр­во­ныя дрэ­вы. Гэ­тыя пра­цы трап­ля­юць на вок­лад­кі ка­та­ло­гаў і афі­шы яго вы­стаў. Яны ні­бы ўва­саб­лен­не вя­лі­кай тра­ге­дыі бе­ла­рус­кай зям­лі. Кар­ці­на «Чор­ны ве­цер» (1998): усплёс­кі чыр­ва­ні на ства­лах, на­па­ло­ву саг­ну­тых пад шква­ліс­тым вет­рам, — ні­бы «кроп­кізлуч­кі» ў тэ­ле­граф­ным па­ве­дам­лен­ні пра не­бяс­пе­ку. «Бліс­ка­ ві­цы над Пры­пяц­цю» (1996) — аго­ле­ныя га­лі­ны, вы­рва­ныя з цем­ры чыр­ван­ню фан­тас­тыч­на­га аза­рэн­ня, уз­ня­тыя да не­ба ў маў­клі­вай ма­літ­ве. Най­ма­гут­ней­шым акор­дам у гэ­тым шэ­ра­гу кар­цін гу­чыць кам­па­зі­цыя «Чыр­во­ныя дрэ­вы» (1998) — тра­ ге­дыя іграе жу­дас­ную ме­ло­дыю бя­ды, пе­ра­бі­ра­ючы, быц­цам на­пя­тыя стру­ны, стром­кія ства­лы. Чар­но­бы­льс­кая тра­ге­дыя ад­бі­рае ў нас, вы­ры­вае з жыц­ця леп­шых. Пра­цэс не пе­ра­пы­ня­ецца і сён­ня, то­ль­кі мы пра гэ­ та ма­ла га­во­рым, моў­чкі пе­ра­но­сім го­рыч страт. Не маў­чаць мас­та­кі і іх тво­ры. 

паралелі Л ю д­м і ­л а Г р а­м ы ­ка

Знай­дзі­це тры ад­роз­нен­ні Пра леп­ш ыя рас­і йскія спек­так­лі Сё­ле­та рас­ійская На­цы­яна­ль­ная тэ­атра­ль­ ная прэ­мія «За­ла­тая мас­ка» су­пра­ва­джа­ла­ся гуч­ны­мі эмо­цы­ямі. Страс­ці рас­па­лі­лі­ся па­ сля пад­вя­дзен­ня вы­ні­каў. Да нас да­хо­дзі­ла то­ль­кі вод­гул­ле, якое свед­чы­ла пра маш­таб падзеі і зу­сім іншую якасць пра­фе­сій­на­га існа­ван­ня. Як ка­жуць, нам бы ва­шы пра­ бле­мы! Тэ­атра­ль­ныя дыс­ку­сіі ў Бе­ла­ру­сі да­ўно ру­ха­юцца па за­мкнё­ным ко­ле, за­ся­ ро­джа­ныя ў асноў­ным на пра­бле­мах фі­нан­ са­ван­ня. Мно­гія з ці­каў­нас­цю на­зі­ра­юць, раз­бу­раць або не ка­ме­дыі, што за­па­ла­ні­лі рэ­пер­ту­ар бо­ль­шас­ці тэ­атраў, сам тэ­атр. Бе­ла­рус­кую На­цы­яна­ль­ную прэ­мію пе­ра­ха­ пі­лі на ля­ту. І па­куль цяг­нец­ца вы­му­ша­ная і, на мой по­гляд, не аб­грун­та­ва­ная твор­чай ло­гі­кай па­ўза, усё час­цей мож­на па­чуць пра ка­рыс­ны во­пыт «За­ла­той мас­кі», які вар­та пе­ра­ймаць. З гэ­тым цяж­ка не па­га­дзіц­ца. Пры тым, што як ні гля­неш — на «За­ла­той мас­цы» ўсё інакш. Але...

Спро­ба су­мяш­чэн­ня

У афі­шу фес­ты­ва­лю «За­ла­тая мас­ка», які рас­па­чаў­ся ў Мас­кве на­пры­кан­цы сту­дзе­ня і скон­чыў­ся пад­час уру­чэн­ня на­цы­яна­ ль­най прэ­міі ў ся­рэ­дзі­не кра­са­ві­ка, раз­ам з па­за­кон­кур­сны­мі пра­гра­ма­мі — «Но­вая п’еса», «Мас­ка плюс», «Ле­ген­дар­ныя спек­так­лі і імё­ны» — ува­хо­дзі­ла ка­ля со­тні спек­так­ляў. Пя­ць­ дзя­сят шэсць з іх прэ­тэн­да­ва­лі на зван­не лаў­рэ­атаў. У экс­пер­ тны са­вет, якім кі­ра­ва­ла ве­ль­мі стро­гая Ма­ры­на Да­вы­да­ва, ува­хо­дзі­ла дзе­вят­нац­цаць ча­ла­век. У скла­дзе жу­ры, на ча­ле з мас­тац­кім кі­раў­ні­ком Алек­сан­дрын­ска­га тэ­атра Ва­ле­ры­ем Фо­кі­ным, пра­ца­ва­ла трыц­цаць. Ся­род іх — пры­емная не­ча­ка­ насць! — га­лоў­ны ды­ры­жор Сім­фа­ніч­на­га аркес­тра Рэ­спуб­лі­кі Бе­ла­русь Аляк­сандр Ані­сі­маў і га­лоў­ны рэ­жы­сёр Бе­ла­рус­ка­га ака­дэ­міч­на­га му­зыч­на­га тэ­атра Су­сан­на Цы­рук, якія раз­ам з іншы­мі «жу­ры­лі» му­зыч­ны тэ­атр. У дра­ма­тыч­най пра­гра­ме бра­лі ўдзел леп­шыя рас­ійскія рэ­жы­сё­ры: Ка­ма Гін­кас, Кан­стан­цін Ба­га­мо­лаў, Вік­тар Ры­жа­ коў, Ры­мас Ту­мі­нас, Мін­даў­гас Кар­баў­скіс, То­мас Астэр­ма­ер, Дзміт­рый Кры­маў, Мі­ха­іл Уга­раў. На­ват па­вод­ле гэ­та­га пе­

«Злая дзяў­чы­на» Паўла Пра­жко. Тэатр юных гледачоў імя Аляксандра Бранцава, Тэатр «Post» (Санкт-Пецярбург).

ра­лі­ку лёг­ка мож­на ўя­віць сту­пень кан­ку­рэн­цыі, уз­ро­вень тэ­атра­ль­ных пра­па­ноў і ко­ль­касць сцэ­ніч­ных на­кі­рун­каў. Аба­ вяз­ко­вая на­яўнасць змяс­тоў­нас­ці на «За­ла­той мас­цы» на­ват не аб­мяр­коў­ва­ецца. Уваж­лі­ва вы­ву­чаю пра­гра­му — ні­вод­най ка­ме­дыі ў звык­лым для нас раз­умен­ні. Ся­род аўта­раў — Антон Чэ­хаў, Ген­рык Ібсен, Вік­тар Роз­аў, Аляк­сандр Пуш­кін, Бер­­ тальд Брэхт, Андрэй Пла­то­наў, Аўгуст Стрын­дберг, ну і гэ­так да­лей. А так­са­ма бе­ла­рус Па­вел Пра­жко, які, па сло­вах ра­ сій­скіх кры­ты­каў, з’яўля­ецца ад­ным з са­мых рэ­пер­ту­арных дра­ма­тур­гаў Рас­іі: за яго п’есы зма­га­юцца тэ­атры. Пра­гра­ма «Russian case», якую «За­ла­тая мас­ка» прэ­зен­туе за­меж­ным тэ­атра­ль­ным дзея­чам, — сво­еа­саб­лі­вы кан­цэн­трат пра­гра­мы асноў­на­га фес­ты­ва­лю. Яна фар­мі­ру­ецца ку­ра­та­рам, які змя­ня­ецца што­год. Ад по­гля­даў ку­ра­та­ра на тэ­атра­ль­ны пра­цэс за­ле­жыць, якія спек­так­лі бу­дуць вы­стаў­ле­ны, так бы мо­віць, на сус­вет­ны рэ­за­нанс. «Леп­шыя рас­ійскія спек­так­ лі» аб­авяз­ко­ва возь­муць пад ува­гу прадзю­са­ры і ды­рэк­та­ры між­на­род­ных фес­ты­ва­ляў, мно­гія з якіх ме­на­ві­та з гэ­тай мэ­тай пры­язджа­юць у Мас­кву. А яшчэ — з’явяц­ца пуб­лі­ка­ цыі ў шмат­лі­кіх за­меж­ных вы­дан­нях: рус­кі тэ­атр па-ра­ней­

39

www.goldenmask.ru

МАСТАЦТВА ліпЕНЬ 2013

ша­му ве­ль­мі па­пу­ляр­ны ва ўсім све­це, ува­га да яго пі­ль­ная. А яшчэ — тэ­атра­ль­ныя экс­пер­ты, якія су­пра­цоў­ні­ча­юць з «За­ла­той мас­кай», змо­гуць па­тра­піць на са­мыя прэс­тыж­ныя між­на­род­ныя фес­ты­ва­лі. Ім не­абход­на ад­соч­ваць апош­нія тэ­атра­ль­ныя тэн­дэн­цыі і брэн­ды. Быць у тэ­ме — аб­авяз­ко­вая ўмо­ва пра­фе­сій­на­га існа­ван­ня, якая за­бяс­печ­вае шы­ры­ню по­ гля­даў і ана­лі­тыч­на­га кан­тэк­сту, не аб­ме­жа­ва­ных звык­лы­мі ўяў­лен­ня­мі пра тры­ва­лыя шля­хі раз­віц­ця. Якраз тут з лёг­кас­цю мож­на пра­вес­ці па­ра­ле­лі з айчын­най тэ­атра­ль­най рэ­ча­існас­цю, хоць амбі­цыі і па­лёт у нас, зра­ зу­ме­ла, іншыя. Як ні дзіў­на, для пра­фе­сій­най су­по­ль­нас­ці пы­тан­не аб пры­сут­нас­ці ў бе­ла­рус­кай сцэ­ніч­най пра­сто­ры раз­бу­ра­ль­на­га за­меж­на­га інша­дум­ства ўсё яшчэ за­ста­ецца акту­аль­ным. У лі­та­ра­ль­ным сэн­се! На рэ­дкіх сус­трэ­чах тэ­ атра­ль­най гра­мад­скас­ці з не­пры­мі­ры­мас­цю аб­мяр­коў­ва­ ецца: гля­дзець або не гля­дзець, пры­во­зіць або не пры­во­зіць, «пуш­чаць або не пуш­чаць» на вы­тап­та­нае тэ­атра­ль­нае поле ўся­ля­кіх... шкод­ных на­ся­ко­мых. Да­ўно пе­ра­ра­дзіў­шы­ся, псі­ ха­ла­гіч­ны рэ­алізм па-ра­ней­ша­му — на­ша ўсё. А Рас­ія, ад­куль да нас не­ка­лі пры­быў лё­са­выз­на­ча­ль­ны тэ­атра­ль­ны дэ­сант, ся­мі­мі­ль­ны­мі кро­ка­мі ру­ха­ецца да­лей. Сё­ле­та пра­гра­му «Russian case» збі­ра­ла тэ­атра­ль­ны кры­тык, экс­перт прэ­міі і фес­ты­ва­лю «За­ла­тая мас­ка», ку­ра­тар пра­екта «Но­вая п’еса» Крыс­ці­на Мац­ві­енка. Ме­на­ві­та яна праз пэў­ны пад­бор «леп­шых рас­ійскіх спек­так­ляў» акрэс­лі­ва­ла га­лоў­ныя тэн­дэн­цыі, рас­стаў­ля­ла акцэн­ты, на якія за­про­ша­ным гас­ цям мі­ма­во­лі да­во­дзі­ла­ся звяр­таць ува­гу. Та­кім чы­нам на пад­ста­ве «За­ла­той мас­кі» фар­мі­ру­ецца су­час­ная рас­ійская тэ­атра­ль­ная дум­ка. Бы­ло б на­іўным лі­чыць, што дум­ка гэ­тая аб­са­лют­ная, не мае ані­якай аль­тэр­на­ты­вы. Нам на­ват уя­віць скла­да­на, коль­­кі роз­ных по­гля­даў на тэ­атра­ль­ны пра­цэс скры­жоў­ва­ецца ў Расіі. Тым не менш, «За­ла­тая мас­ка» мае ста­тус На­цы­яна­ль­най прэ­міі, га­ран­та­ва­на вы­со­кі ўзро­вень пра­гра­мы і пра­цяг­вае за­йма­ецца тым, чым за­йма­ецца. На сён­няш­ні дзень гэ­та ад­на з са­мых уплы­во­вых рас­ійскіх тэ­ атра­ль­ных інсты­ту­цый. Зме­на дыс­кур­су

Рас­ійскі тэ­атр — у шы­ро­кім сэн­се — ні­ко­лі не аб­мі­нае га­ра­ чыя кроп­кі гра­мад­ска­га быц­ця. Яго­нае аб­ліч­ча фар­мі­ру­ецца ў про­стай за­леж­нас­ці ад са­цы­яль­ных па­ве­ваў і пра­блем, якія аб­авяз­ко­ва трэ­ба ад­рэф­лек­са­ваць на пад­мос­тках. Умоў­на ка­ жу­чы, на шмат­лі­кіх рас­ійскіх сцэ­нах ні­ко­лі не за­йма­лі­ся вы­ ключ­на «па­ку­та­мі чэ­ле­са». Ка­хан­не ка­хан­нем, але глы­бін­ныя зру­хі ду­хоў­ных плас­тоў тут за­ўсё­ды ад­чу­ва­ль­ныя. Ме­на­ві­та на са­цы­яль­най скі­ра­ва­нас­ці рас­ійска­га тэ­атра ў пра­гра­ме «Russian case» быў па­стаў­ле­ны моц­ны акцэнт. «Яшчэ ўчо­ра быць да­лу­ча­ным да па­лі­ты­кі ў тэ­атра­ль­ным ася­род­ку лі­чы­ла­ ся кеп­скім то­нам, — за­зна­чае Крыс­ці­на Мац­ві­енка, — а сён­ня са­цы­яль­ная і па­лі­тыч­ная анга­жа­ва­насць “лю­дзей мас­тац­тва” ста­ла не­абход­нас­цю і спо­са­бам сцвер­дзіць сваё аса­біс­тае пра­ ва на сум­лен­насць. Рас­ійскі тэ­атра­ль­ны мэй­нстрым ад­чу­валь­ на “па­ля­веў”: раз­маў­ляць аб пра­бле­мах жыц­ця — на­ўпрост і апас­род­ка­ва­на — ця­пер прэ­ра­га­ты­ва не то­ль­кі Тэ­атра. dос і пры­хі­ль­ні­каў “но­вай дра­мы”, але ўсіх тых, хто ўсве­дам­ляе тэ­атр як поле для акту­аль­на­га вы­каз­ван­ня, а не мес­ца для ку­ль­тур­на­га баў­лен­ня ча­су». Са­цы­яль­ная за­вос­тра­насць, ві­да­воч­на «за­па­ра­ле­ле­ная» з еўра­пей­скім, у пры­ват­нас­ці, з поль­скім тэ­атрам, у Рас­іі на­ бы­вае ўлас­ныя ры­сы. Тэ­атр, па сут­нас­ці, з’яўля­ецца гі­ган­цкай фаб­ры­кай ку­ль­тур­на­га на­ма­ло­ту. Ён бяс­кон­ца пе­ра­ла­пач­вае акту­аль­ныя і гіс­та­рыч­ныя тэ­мы; асэн­соў­вае но­выя пра­ві­лы жыц­ця рап­тоў­на­га ка­пі­та­ліз­му; зноў і зноў вы­вя­рае ма­раль­­ ныя за­ко­ны. То вы­кры­вае ўсіх і ўсё, то за­ся­ро­джва­ецца на са­мым сут­нас­ным, спра­буе вы­ста­віць ра­хун­кі мі­ну­ла­му, але ўрэш­це за­ста­ецца сам-на­сам з та­ле­на­ві­тай і за­гад­ка­вай рус­ кай ду­шой, ад якой і пад пры­му­сам ні­ко­лі не ад­мо­віц­ца.

За­ўваж­ная зме­на дыс­кур­су ў рас­ійскім тэ­атры ад­бы­ва­ецца раз­ам са зме­най рэ­жы­сёр­скіх і ад­на­ўлен­нем дра­ма­тур­гіч­ных форм. Усё мае ві­да­воч­ныя пры­кме­ты актыў­на­га тэ­атра­ль­на­га ру­ху. З’яўля­юцца іншыя пля­цоў­кі, аб­жы­ва­юцца пры­дат­ныя для сцэ­ніч­ных па­ка­заў га­рыш­чы і су­та­рэн­ні. Мно­гія пе­ра­ка­ на­ны, што сён­ня гіс­то­рыя тэ­атра ства­ра­ецца ме­на­ві­та там. «За­кі­ну­тыя па­мяш­кан­ні ні­ко­му бо­лей не па­трэб­ныя, — ка­жа Крыс­ці­на Мац­ві­енка, — вы­твор­часць па­мі­рае, а мас­тац­тва квіт­нее». Пры гэ­тым ко­ль­касць ма­ла­дых лю­дзей, якія жа­да­ юць пра­ца­ваць у рэ­пер­ту­арным тэ­атры, з ця­гам ча­су змян­ ша­ецца. Для нас, дзе ўсё вы­ра­шае ста­бі­ль­ны, хоць і ма­ле­нь­кі за­ро­бак, а мас­тац­тва — як атры­ма­ецца, — сі­ту­ацыя зу­сім ужо не­зра­зу­ме­лая. Тым не менш, за па­ста­яннае мес­ца пра­цы тут ніх­то асаб­лі­ва не чап­ля­ецца. За­тое ўсё бо­лей ва­жыць твор­ чая іні­цы­яты­ва, пе­ра­ка­нан­не: улас­ны­мі на­ма­ган­ня­мі мож­на да­сяг­нуць мно­га­га. У вы­ні­ку на не­вя­ліч­кіх сцэ­нах пан­уюць ма­ла­дыя рэ­жы­сё­ры і па­спя­хо­ва за­йма­юцца пы­тан­ня­мі, якія лі­чац­ца ня­ста­тус­ны­мі для ста­лых, пры­зна­ных май­строў. Бо­льш вы­раз­на акрэс­лі­ва­ецца экс­пе­ры­мен­та­ль­ная плынь. Уз­мац­ня­ецца ці­ка­васць да му­ль­ты­ку­ль­тур­на­га клас­та­ру. Мно­ гія на спра­ве пе­ра­кон­ва­юцца: існуе шмат маг­чы­мас­цей для за­нят­каў мас­тац­твам. Мож­на па­ехаць у пра­він­цыю і ўзні­маць тэ­атра­ль­ную ца­лі­ну (там ця­пер пра­цуе вя­лі­кая ко­ль­касць вы­пус­кні­коў рас­ійскіх ВНУ). Мож­на да­лу­чыц­ца да сцэ­ніч­ных пра­ктык раз­ам з мас­та­ка­мі-кан­цэп­ту­аліс­та­мі, па­шы­ра­ючы між­дыс­цып­лі­нар­ныя ўяў­лен­ні. Сён­ня ўсё бо­льш рас­паў­ сю­джва­юцца і з лёг­кас­цю сцвяр­джа­юць ся­бе са­цы­яль­ныя тэ­атра­ль­ныя пра­екты з ня­змен­на пра­ві­ль­ным, ча­ла­ве­чым вы­ра­зам тва­ру; тэ­атр тан­ца ўсё час­цей уз­ні­кае на па­меж­жы дра­мы і су­час­най ха­рэ­агра­фіі... Да­ку­мен­та­ль­ны тэ­атр да­ўно вы­йшаў за межы Тэ­атра. dос, вы­раз­на акрэс­лі­ва­ецца яго­нае пуб­лі­цыс­тыч­нае аб­ліч­ча. Зрэш­ты, усё гэ­та бы­ло прад­стаў­ле­на на афі­шы «Russian case», пад­ма­ца­ва­на сцэ­ніч­ны­мі вы­ява­мі і ста­ла­ся пе­ра­ка­­наль­­ ным аргу­мен­там у дыс­ку­сі­ях пра маг­чы­мыя шля­хі раз­віц­ця. Пе­рад на­мі ні­бы­та пры­адкры­ла­ся са­ма­ўзнаў­ля­ль­ная сіс­тэ­ма рус­ка­га тэ­атра: скла­да­ная, імпрэ­сіў­ная, роз­нас­кі­ра­ва­ная, імклі­вая. І гэ­та, ба­дай, ура­зі­ла най­бо­льш. Па вя­лі­кім ра­хун­ку, у гэ­тай сіс­тэ­ме цал­кам ад­сут­ні­ча­юць над­ума­ныя пры­яры­тэ­ты. Мас­тац­тва ды­хае, дзе мо­жа і хо­ча. Вя­лі­кая тэ­атра­ль­ная фор­ма і там­тэй­шыя «па­ру­ша­ль­ні­кі спа­кою»

Яшчэ ад­на ака­ліч­насць вы­раз­на «па­ра­ле­ліц­ца» з бе­ла­рус­кі­мі рэ­алі­ямі. Лі­чыц­ца, што мас­тац­тва ця­пер не над­та пры­ваб­лі­вае са­мых раз­умных і здо­ль­ных. У тэ­атра­ль­ныя ВНУ час­та пры­ хо­дзяць, спа­дзе­ючы­ся на сла­ву і се­ры­яль­ныя гро­шы. Роз­ні­ца ў тым, што для нас гэ­та пра­бле­ма за­кан­чва­ецца раз­ам з яе кан­ста­та­цы­яй. У Рас­іі ка­жуць: «Та­лен­ты ў дэ­фі­цы­це, та­му не за­ста­юцца па-за ўва­гай. Маг­чы­мас­цей за­рыць та­лент у зям­ лю не існуе». Гэ­та да­па­ма­гае пад­трым­лі­ваць пе­ра­емнасць рэ­жы­су­ры, але не да­ты­чыц­ца на­сле­да­ван­ня за­ма­ца­ва­ных норм. Са­мае га­лоў­нае — асо­ба, здат­ная на пад­мос­тках ад­ люс­троў­ваць час або рас­па­вя­даць пра яго з да­па­мо­гай мас­ тац­кіх воб­ра­заў. У пра­гра­ме «Russian case» спек­так­лі «вя­лі­кай фор­мы» бы­лі прад­стаў­ле­ны рэ­жы­сё­ра­мі, ва­кол якіх не­ка­ль­кі апош­ніх се­зо­наў ві­ру­юць моц­ныя страс­ці. Па­ра­дак­са­ль­на, але ме­на­ві­та яны спра­бу­юць па­ста­віць знак роў­нас­ці па­між роз­ны­мі тэ­атра­ль­ны­мі эпо­ха­мі. Вя­лі­кай і роў­на­вя­лі­кай. Ці атрым­лі­ва­ецца? З мак­сі­ма­ліс­цкай апан­та­нас­цю, на мя­жы эма­цый­на­га зры­ ву фар­му­люе сваю — на­шу — но­вую пра­ўду рэ­жы­сёр Юрый Бу­ту­саў. У «Доб­рым ча­ла­ве­ку з Се­зу­ана» Бер­та­ль­да Брэх­та мас­коў­ска­га Тэ­атра імя Аляк­сан­дра Пуш­кі­на ця­гам спек­так­ ля зда­ецца, што рэ­ча­існасць трым­ціць на ва­чах у гле­да­чоў, як аго­ле­ны нерв. Га­вор­ка пра ча­ла­ве­ка, за­ціс­ну­та­га між роз­ны­мі эпо­ха­мі, пра­ві­ла­мі існа­ван­ня, улас­ны­мі звыч­ка­мі

«Доб­ры ча­ла­ве­к з Се­зу­ана» Бер­та­ль­да Брэх­та. Тэатр імя Аляксандра Пушкіна (Масква).

«Без на­звы» паводле п'есы Антона Чэхава «Платонаў». Сямён Іваноў (Платонаў). Тэ­атр дра­мы імя Фё­да­ра Вол­ка­ва (Яраслаўль).

«Год, калі я не нарадзіўся» паводле п'есы Віктара Розава «Гняздо глушца». Тэатр п/к Алега Табакова (Масква).

www.goldenmask.ru

паралелі

40

МАСТАЦТВА ліпЕНЬ 2013

і нор­ма­мі ма­ра­лі. Пы­тан­не пра рас­ко­шу за­ста­вац­ца доб­рым тран­сфар­му­ецца ў не­маж­лі­васць за­ста­вац­ца са­бой. Не быць доб­рым — зна­чыць не жыць. Не быць са­бой — зна­чыць не існа­ваць. Вы­плёў­вае гра­шо­выя па­то­кі фаб­ры­ка па вы­ра­бе цы­га­рэт. Раз­ры­ва­ецца на час­ткі, але не мі­зар­нее ча­ла­ве­чая ду­ша. Або мі­зар­нее? Ні­яка­вее? Ста­рой «ля­вац­кай» п’есе Бер­ та­ль­да Брэх­та ві­да­воч­на да­вя­ло­ся пе­ра­жыць улас­ную эпо­ху. Яна вы­плюх­ну­та ў но­вы час з мак­сі­ма­ль­на на­кру­ча­ны­мі рок-н-ро­ль­ны­мі рыт­ма­мі. З ло­зун­га­мі-зон­га­мі, якія чыр­во­ ным па чор­ным ад­бі­ва­юцца ў ціт­рах і не да­юць маг­чы­мас­ці ад­вес­ці ва­чэй. З мак­сі­ма­ль­на аго­ле­ны­мі па­чуц­ця­мі, жы­вы­мі сля­зь­мі на ва­чах акцё­раў, ра­бо­та якіх са­ма па са­бе ста­но­віц­ца мас­тац­кім ад­крыц­цём. Рэ­дкая здат­насць аб­агу­ль­няць на­ба­ле­ лыя пра­бле­мы, над­аваць ім агу­ль­на­ча­ла­ве­чы сэнс, упіс­ваць у між­ча­са­вы фі­ла­соф­скі кан­тэкст ро­біць рэ­жы­сё­ра пі­цер­ска­га Тэ­атра імя Лен­са­ве­та ад­ной з га­лоў­ных фі­гур су­час­на­га ра­ сійска­га тэ­атра. Здо­ль­насць хвац­ка ма­ні­пу­ля­ваць са сцэ­ніч­най фор­май і акту­аль­ным сты­лем да­зва­ляе змя­няць уяў­лен­ні пра маг­чы­мас­ці сцэ­ніч­на­га мас­тац­тва. Зор­ка Кан­стан­ці­на Ба­га­мо­ла­ва ад­на з са­мых яркіх на су­час­ным рас­ійскім тэ­атра­ль­ным не­бас­хі­ле. І без­умоў­на, са­мая не­прад­ка­за­ль­ная, эпа­таж­ная, не­адназ­нач­ная. «Я ге­ ній», — па­прос­ту ка­жа рэ­жы­сёр жур­на­ліс­там. Па­сля яго­на­га «Лі­ра» ў пі­цер­скім «Пры­стан­ку ка­ме­ды­янта» пе­ра­сва­ры­ла­ся тэ­атра­ль­ная гра­мад­скасць у Мас­кве і Санкт-Пе­цяр­бур­гу. Рэ­акцыя — ад аб­урэн­ня да за­хап­лен­ня. Га­лоў­ны рэ­жы­сёр­скі па­сыл — апа­ка­ліп­сіс ужо над­ышоў. («Мас­тац­тва» ле­тась пі­ са­ла пра гэ­ты спек­такль. Сё­ле­та ён бу­дзе па­ка­за­ны ў Мін­ску на «Тэ­Арце».) Па­ста­ноў­ка «Ідэ­аль­на­га му­жа» Оска­ра Уай­ль­да ў МХТ імя Чэ­ха­ва ста­ла хі­том апош­ня­га мас­коў­ска­га тэ­атра­ ль­на­га се­зо­на. На яе не­маг­чы­ма на­быць бі­ле­ты. Зроб­ле­на ў рэ­дкім па сён­няш­нім ча­се жан­ры па­лі­тыч­най са­ты­ры. Ка­жуць, па­сля кож­на­га спек­так­ля Алег Та­ба­коў вы­хо­дзіць на сцэ­ну і па­ціс­кае ру­кі ўсім удзе­ль­ні­кам па­ста­ноў­кі. На «Russian case» апра­ча «Лі­ра» па­ка­за­лі «Год, ка­лі я не на­ра­дзіў­ся» па­вод­ле «Гняз­да глуш­ца» Вік­та­ра Роз­ава, прэ­зен­ та­ва­ны Тэ­атрам п/к Але­га Та­ба­ко­ва. Кан­стан­цін Ба­га­мо­лаў лі­чыць, што аса­біс­та для яго спек­такль стаў­ся гу­ль­нёй не па пра­ві­лах. Пры­нам­сі, гэ­тым раз­ам у «вы­віх­ну­тай свя­до­мас­ці» яго на­ўрад ці вар­та па­пра­каць. Не ве­даю, хто яшчэ з та­кой бяз­лі­тас­най упэў­не­нас­цю вы­ста­віў ра­ху­нак той, ня­даў­на пра­мі­ну­лай эпо­се, якая «за от­цов про­дув­ших­ся рас­пла­та», і хто з та­кой ня­ўмо­ль­най жор­сткас­цю на­крэс­ліў шлях у алі­ гар­ха­ва-на­фта­вую бу­ду­чы­ню. Псі­ха­ла­гіч­ная да­клад­насць Але­га Та­ба­ко­ва ў ро­лі са­вец­ка­га на­мен­кла­тур­на­га ра­бот­ні­ка Су­да­ко­ва, цёп­лыя ча­ла­ве­чыя фар­бы, які­мі На­тал­ля Це­ня­ко­ва аб­ма­ля­ва­ла воб­раз жон­кі На­тал­лі Гаў­ры­лаў­ны, атмас­фе­ра іх до­ма, які пра­гля­да­ецца на­скрозь, пра­бле­мы, рас­ча­ра­ван­не, боль і... уз­ру­шэн­не па­сля спек­так­ля. Ні­бы не­спа­дзя­ва­ны до­ тык да кра­іны, якую мно­гія з нас па­кі­ну­лі, але ж за­ста­лі­ся там на­заў­сё­ды. Лаў­рэ­атам «За­ла­той мас­кі» ў на­мі­на­цыі «Дра­ма. Вя­лі­кая фор­ма» стаў спек­такль «Без на­звы» па­вод­ле п’есы Анто­на Чэ­ ха­ва «Пла­то­наў» ярас­лаў­ска­га Тэ­атра дра­мы імя Фё­да­ра Вол­ ка­ва. Рэ­жы­сёр Яўген Мар­чэ­лі. Та­кім чы­нам бы­ла па­цвер­джа­на тэ­за пра пі­ль­ную ўва­гу пра­фе­сій­най су­по­ль­нас­ці да та­лен­ту, які ні­дзе не за­ржа­вее. У эфек­тна раз­гор­ну­тым маш­таб­ным ві­до­віш­чы пу­ль­са­ва­ла і кур­чы­ла­ся тра­пят­кое, ня­гег­лае і зня­мог­лае па­чуц­цё. Раў­на­цэн­най страс­ці мо­жа быць то­ль­кі страсць. Роў­ным ад­чаю — то­ль­кі ад­чай. Боль, які вы­ка­наў­цам ро­лі Пла­то­на­ва Ся­мё­нам Іва­но­вым тран­слі­ра­ваў­ся ў за­лу, аса­цы­яваў­ся са ста­нам звы­чай­на­га ча­ла­ве­ка, які раз­гу­біў­ся ад ві­да­воч­най бес­сэн­соў­нас­ці сён­няш­ня­га быц­ця. Фе­но­мен Пра­жко

Для на­шых тэ­атра­ль­ных дзея­чаў пры­сут­насць у пра­гра­ме «За­ла­той мас­кі», а по­тым у «Russian case» трох спек­так­ляў па

41

п’есах Па­ўла Пра­жко ста­ла­ся по­ўнай не­ча­ка­нас­цю і сво­е­асаб­ лі­вай фо­на­вай інфар­ма­цы­яй. «Вы ве­да­еце, сё­ле­та...» — ну, і гэ­так да­лей... Кры­ху па­зней ча­ты­ры па­ста­ноў­кі па тэк­стах Пра­жко бы­лі па­ка­за­ны раз­ам з «леп­шы­мі рас­ійскі­мі спек­ так­ля­мі» ў Поль­шчы. Рас­ійскія кры­ты­кі на­зы­ва­юць яго­ную дра­ма­тур­гію «фе­но­ме­нам». Яна пра­ва­куе рэ­жы­сё­раў на ства­ рэн­не но­вай тэ­атра­ль­най рэ­ча­існас­ці. Вам па­трэб­ны «но­выя фор­мы»? Ка­лі лас­ка! Тэ­атра­ль­ная Рас­ія лю­біць «све­жую кроў». Ду­маю, у да­дзе­ным вы­пад­ку ад­бы­ва­ецца яшчэ і спа­жы­ван­не бе­ла­рус­кай мен­та­ль­нас­ці. Усе спек­так­лі па п’есах Па­ўла Пра­жко, па­ка­за­ныя пад­час «Russian case», па­стаў­ле­ны ма­ла­дым пі­цер­скім рэ­жы­сё­рам Дзміт­ры­ем Вал­кас­трэ­ла­вым. У асно­ве тры­ва­ла­га тан­дэ­ма дра­ ма­тург — рэ­жы­сёр — асо­бас­ны і ча­ла­ве­чы грунт. Так су­па­ла. Але ж пад­обныя су­па­дзен­ні, без­умоў­на, рэ­дкасць. «Злая дзяў­чы­на» Пра­жко і Вал­кас­трэ­ла­ва (санкт-пе­цяр­ бур­гскія Тэ­атр юных гле­да­чоў імя А.Бран­ца­ва, Тэ­атр «Роst») па­сля­доў­на па­ру­шае ўсе за­ма­ца­ва­ныя тэ­атра­ль­ныя ўяў­лен­ні. Яе пра­ва­ка­цый­насць на­кшталт над­акуч­лі­ва­га свер­бу. У мно­ гіх вы­клі­кае дыс­кам­форт. Пуб­лі­ка шчы­ль­на, пля­чо ў пля­чо, улад­ка­ва­на ў за­ле без пад­мос­ткаў, про­ста пе­рад удзе­ль­ні­ка­мі спек­так­ля. На­па­чат­ку ўсім жа­да­ючым пра­па­ну­юць ку­ба­чак гар­ба­ты, га­ту­юць яе тут жа, на кух­ні ў ква­тэ­ры, дзе ад­бы­ва­ ецца дзея­нне. Акцё­ры пра­цу­юць лі­та­ра­ль­на за два мет­ры ад гле­да­чоў. Вар­та зра­біць крок, каб апы­нуц­ца ў звы­чай­ным су­час­ным па­коі. Мэб­ля з «Ікеі», кні­гі антыг­ла­ба­ліс­ткі На­омі Кляйн, ві­ні­ла­выя плас­цін­кі Сай­ма­на і Гар­фан­ке­ля. Бяс­кон­ цыя не­аба­вяз­ко­выя раз­мо­вы, агу­ча­ныя рэ­мар­кі, надзён­ныя пра­бле­мы і ша­ра­го­выя сі­ту­ацыі рас­кры­ва­юцца ў ды­яло­гах дзвюх звы­чай­ных ма­ла­дых пар. Але Злая дзяў­чы­на ні­як не да­ста­соў­ва­ецца да кам­па­ніі. Ме­на­ві­та яе «актыў­ная жыц­цё­ вая па­зі­цыя» ўяў­ля­ецца ня­пра­ві­ль­най і, зда­ецца, раз­бу­рае асно­вы са­мой раз­ме­ра­най і ўста­ля­ва­най рэ­ча­існас­ці. Па­воль­­ ны рас­по­вед пра сён­няш­няе жыц­цё-быц­цё надзей­на, ні­бы цэ­мен­там, зма­ца­ва­ны сцэ­ніч­най атмас­фе­рай. Яна ўзнаў­ляе асаб­лі­вую, пан­адтэк­ста­вую змяс­тоў­насць і з’яўля­ецца га­лоў­ ным на­быт­кам спек­так­ля. «Мы ўсе хо­чам “вя­лі­кіх падзей”, — за­зна­чае Дзміт­рый Вал­кас­трэ­лаў, — але трэ­ба ўба­чыць, што жыц­цё скла­да­ецца не з іх. І ўяў­нае падзей­нае смец­це, ма­за­іка мік­ра­па­дзей, саб­ра­ная ў тэк­сце Па­ўла Пра­жко, гіс­то­рыя ў тэк­ сце — смец­цем не з’яўля­ецца, гэ­та і ёсць жыц­цё». Без­умоў­на, у экс­пе­ры­мен­та­ль­най ні­шы зна­хо­дзіц­ца спек­ такль «Сал­дат» пе­цяр­бур­гска­га Тэ­атра «Роst» і мас­коў­ска­га Тэ­атра.dос, які па­вод­ле сва­ёй пра­цяг­лас­ці мо­жа ўвай­сці ў «Кні­гу рэ­кор­даў Гі­нэ­са». Ця­гам дзе­ся­ці хві­лін сцэ­ніч­на­га ча­су гле­да­чы маў­клі­ва — праз экран — на­зі­ра­юць за ча­ла­ве­ кам, які мы­ецца пад ду­шам. У на­яўнас­ці звы­чай­ная ква­тэ­ра, доў­гі ка­лі­дор з дзвя­ры­ма ў кух­ню і ван­ны па­кой. На спін­цы крэс­ла — сал­дац­кая фор­ма. На­пры­кан­цы мы па­чу­ем то­ль­кі ад­ну фра­зу: «Сал­дат пры­йшоў у ад­па­чы­нак. Сал­дат у армію бо­льш не вяр­нуў­ся». Аб­мер­ка­ван­не па­сля спек­так­ля ства­рае яго­нае га­лоў­нае зместавае поле. «Я сва­бод­ны» — сво­еа­саб­лі­вае слайд-шоу. Мі­ні­мум не­ абход­на­га тэк­сту. Кар­цін­кі звы­чай­на­га жыц­ця ў Мін­ску, пад Мін­скам, зня­тыя на ама­тар­скую ліч­ба­вую ка­ме­ру. Сэнс не ха­ва­ецца над­та глы­бо­ка. Усё гэ­та, па­вод­ле Пра­жко, «кан­цэн­ тра­цыя на па­ўся­дзён­ным інды­ві­ду­аль­ным во­пы­це». Гіс­та­рыч­на так скла­ла­ся, што са­мыя яркія бе­ла­рус­кія дра­ ма­тур­гі трап­ля­юць на айчын­ныя пад­мос­ткі праз Рас­ію. У вы­ пад­ку з дра­ма­тур­гі­яй Па­ўла Пра­жко ўсё ад­бы­ва­ецца не зу­сім па ўста­ля­ва­ных пра­ві­лах. Своеасаблівасць яго­ных тэк­стаў нам ад­кры­ва­юць рас­ійскія тэ­атры. Айчын­ныя — ма­ру­дзяць. Зрэш­ты, цяж­ка ўя­віць са­бе бо­льш по­ўную і раз­гор­ну­тую кар­ці­ну све­ту, чым тая, што па­ўстае пе­рад гле­да­ча­мі на рас­ійскіх пад­мос­тках. Пры­зна­чэн­не сцэ­ніч­на­га мас­тац­тва да­клад­на вы­зна­ча­на, але тэ­атр не ад­маў­ля­ецца ад змяс­тоў­ ных аль­тэр­на­тыў. Вось то­ль­кі зда­ецца, што ка­рыс­ны во­пыт «За­ла­той мас­кі» мы не спя­ша­емся пе­ра­ймаць. 

к ульт урны пласт Над з е я У с а­в а

Да­ма Ма­ль­тый­ска­га ордэ­на Лёс ад­на­го па­р ыж­с ка­га парт­рэ­та Не­ка­ль­кі га­доў на­зад на вы­ста­ве поль­ска­га мас­тац­тва ў На­цы­яна­ль­ным мас­тац­кім му­зеі экс­па­на­ваў­ся пры­го­жы «са­лон­ны» парт­рэт да­мы, ство­ра­ны ў 1928 го­дзе. Ён па­сту­піў у 1960-м з Му­зея гіс­то­рыі Вя­лі­кай Айчын­най вай­ны. На парт­рэ­це ясна чы­таў­ся под­піс па-поль­ску: «Czedekowski 1928». Аўта­ра, поль­ска­га жы­ва­піс­ца Ба­ляс­ла­ва Яна Ча­да­хоў­ска­га (1885—1969), спе­цы­яліс­ты му­зея «апаз­на­лі» ад­ра­зу. А вось імя ма­дэ­лі доў­гі час бы­ло не­вя­до­мым. Па сцвяр­ джэн­ні аса­біс­та зна­ёмай з мас­та­ком пані Эльж­бе­ты Та­ма­шэў­скай, на­ро­джа­най Ра­дзі­віл, якой па­ка­за­лі гэ­ты парт­рэт пры на­вед­ван­ні Ра­дзі­ві­ла­мі му­зея ў чэр­ве­ні 2010 го­да, на­ма­ля­ва­ная да­ма з’яўля­ла­ся пер­шай жон­кай жы­ва­піс­ца. Атры­бу­цыя па па­мя­ці ака­за­ла­ся па­мыл­ко­вай. У 2011 го­дзе імя ма­дэ­лі ўда­ло­ся ўста­на­віць дзя­ку­ючы вы­пад­ ко­вай зна­ход­цы ў інтэр­нэ­це вы­явы з аліч­ба­ва­на­га архі­ва ілюс­ тра­цый вар­шаў­ска­га ча­со­пі­са «Kurjer Codzenny» (1928 год). Парт­рэт, ве­ра­год­на, быў апуб­лі­ка­ва­ны ў свец­кай хро­ні­цы, дзе ён на­зы­ваў­ся парт­рэ­там жон­кі амба­са­да­ра Поль­шчы ў Па­ры­жы Гэ­ле­ны Хла­поў­скай. Гэ­ле­на, з до­му гра­фоў Мел­жы­ньс­кіх, на­ра­дзі­ла­ся ў 1887 го­ дзе ў По­зна­ні. За­муж за Альф­рэ­да Хла­поў­ска­га (1874—1940), сы­на Стэ­фа­на Хла­поў­ска­га і Ма­рыі з Пан­інскіх, вы­йшла ва ўзрос­це двац­ца­ці га­доў, праз два ме­ся­цы па­сля смер­ці ба­ць­кі. Ма­ці яе, з ро­ду Мы­це­льс­кіх, па­мер­ла тры­ма га­да­мі ра­ней. З род­ных за­стаў­ся то­ль­кі брат — граф Кшыш­таф Мел­жы­ньс­кі з Па­ўло­віц, які па­ста­раў­ся хут­чэй вы­даць за­муж асі­ра­це­лую сяс­ тру за ча­ла­ве­ка за­мож­на­га і спраў­на­га. Альф­рэд Хла­поў­скі быў на 13 га­доў ста­рэй­шы за Гэ­ле­ну, што ў той час не з’яўля­ла­ся чым­сь­ці ня­звык­лым. Вы­дат­ны эка­на­міст і гас­па­дар­чы дзеяч, ён быў буй­ным зем­ле­ўла­да­ль­ні­кам. З ім Гэ­ле­на ме­ла чац­вя­рых дзя­цей — дзвюх да­чок і двух сы­ноў. За­ўзя­ты па­ляў­ні­чы і ван­ дроў­нік, Альф­рэд Хла­поў­скі, ві­да­воч­на, з юнац­тва быў зна­ёмы з Ра­дзі­ві­ла­мі, бо гім­на­зію скон­чыў у По­зна­ні, а эка­но­мі­ку і пра­ва вы­ву­чаў ва ўні­вер­сі­тэ­тах Па­ры­жа, Бер­лі­на, Мюн­хе­на і Га­ле, там жа, дзе ў ма­ла­дос­ці жы­лі так зва­ныя «бер­лін­скія Ра­дзі­ві­лы». У гэ­тыя ж га­ды ён стаў ка­ва­ле­рам Ма­ль­тый­ска­га ордэ­на, як і Кшыш­таф Мел­жы­ньс­кі. Ма­ль­тый­скі ордэн гас­пі­ та­ль­ераў — ста­рэй­шы ў Еўро­пе ры­цар­скі ордэн рым­ска-ка­та­ ліц­кай цар­квы, які за­йма­ецца да­бра­чын­нас­цю, арга­ні­за­цы­яй і пад­трым­кай шпі­та­ляў і ба­ль­ніц. Пад­час Пер­шай сус­вет­най вай­ны Хла­поў­скі кі­ра­ваў шпі­та­ля­мі Ма­ль­тый­ска­га ордэ­на, чле­на­мі яко­га бы­лі асо­бы з ся­м’і ня­свіж­скіх Ра­дзі­ві­лаў. Па­сля аб­вяш­чэн­ня не­за­леж­нас­ці Поль­шчы на па­чат­ку 1920-х га­доў «ма­ль­тый­скай да­май», «да­май го­на­ру і ад­да­нас­ці» (так зва­ лі­ся да­мы-арыс­так­рат­кі, чле­ны ордэ­на, якія на свае срод­кі ўтрым­лі­ва­лі шпі­та­лі і аса­біс­та пра­ца­ва­лі ў іх у якас­ці сяс­цёр мі­ла­сэр­нас­ці) ста­ла і жон­ка Хла­поў­ска­га — Гэ­ле­на. У між­ва­ енны пе­ры­яд у Поль­шчы бы­ло ўся­го шэсць «ма­ль­тый­скіх дам» з вы­шэй­шай арыс­так­ра­тыі, ся­род іх Гэ­ле­на Хла­поў­ская і тры да­мы з ро­ду Ра­дзі­ві­лаў. У 1923 го­дзе Альф­рэд Хла­поў­скі зра­біў га­ла­вак­руж­ную ка­р’е­ру: быў пры­зна­ча­ны мі­ніс­трам сель­скай гас­па­дар­кі, а ў на­ступ­ным, 1924 го­дзе — амба­са­да­рам Поль­шчы ў Фран­ цыі. Хла­поў­скія пе­ра­еха­лі ў Па­рыж, дзе пра­вя­лі 12 га­доў. За­ха­ва­ла­ся мнос­тва іх та­га­час­ных фа­таг­ра­фій. Па­куль муж за­ймаў­ся на­ла­джван­нем поль­ска-фран­цуз­скіх ад­но­сін — пад­ рых­тоў­кай афі­цый­ных ві­зі­таў мі­ніс­траў за­меж­ных спраў і

вы­да­чы крэ­ды­таў Поль­шчы, а так­са­ма да­па­мо­гай поль­скай эміг­ран­цкай ды­яспа­ры ў Па­ры­жы, 37-га­до­вая Гэ­ле­на — ма­ці тра­іх дзя­цей — вя­ла ве­лі­кас­вец­кі лад жыц­ця, прад­ыкта­ва­ны яе но­вым ста­но­віш­чам. На ад­ной з фа­таг­ра­фій 1925 го­да яна ўва­соб­ле­на ў па­рыж­скай май­стэр­ні вя­до­ма­га поль­ска­га ску­льп­та­ра Вац­ла­ва Шы­ма­ноў­ска­га (1859—1930) ка­ля брон­ за­вай ад­ліў­кі яго зна­ка­мі­та­га по­мні­ка Фры­дэ­ры­ку Ша­пэ­ну, пе­ра­ве­зе­на­га з Па­ры­жа ў Вар­ша­ву і ад­кры­та­га прэ­зі­дэн­там Поль­шчы Ігна­там Мас­ціц­кім у ліс­та­па­дзе 1926 го­да. Яе парт­рэ­ты пі­са­лі мод­ныя ў той час са­лон­ныя мас­та­кі Па­ры­жа, ся­род іх быў і Ба­ляс­лаў Ча­да­хоў­скі. Мас­так пра­жыў вя­лі­кую час­тку жыц­ця за меж­амі Поль­шчы, лі­чыў­ся май­страм па­ра­дна­га парт­рэ­та і пры жыц­ці меў еўра­пей­скую вя­до­масць. Яго на­ват на­зы­ва­лі «ўну­кам Ма­тэй­кі», бо ву­чыў­ся ў Кра­каў­ скай ака­дэ­міі ў не­пас­рэд­на­га вуч­ня вя­лі­ка­га поль­ска­га жы­ ва­піс­ца Ка­зі­мі­ра Па­хва­льс­ка­га. У кан­цы Пер­шай сус­вет­най вай­ны Ча­да­хоў­скі пе­ра­ехаў у ЗША, по­тым вяр­нуў­ся ў Па­рыж, дзе пра­жыў да 1938 го­да. Мяр­ку­ючы па ўсім, яго кар­ці­ны зра­ бі­лі ўра­жан­не на вы­шэй­шы па­рыж­скі свет поль­скай ка­ло­ніі: Ча­да­хоў­скі не меў пра­блем з за­ка­за­мі. Ся­род ма­дэ­ляў бы­лі вяр­шкі поль­скай арыс­так­ра­тыі — кар­ды­нал Са­пе­га, гра­фы Па­тоц­кія — бра­ты Альф­рэд і Ежы, іх ма­ці Эльж­бе­та Па­тоц­кая, на­ро­джа­ная Ра­дзі­віл, Стэ­фан Аса­вец­кі (гэ­тыя пра­цы за­гі­ну­лі ў га­ды вай­ны). За парт­рэт гра­фа Тыш­ке­ві­ча ў па­ляў­ні­чым гар­ ні­ту­ры мас­так атры­маў Га­на­ро­вы дып­лом — най­вы­шэй­шую ўзна­га­ро­ду ў та­га­час­най Поль­шчы. У 1930 го­дзе яму быў за­ моў­ле­ны парт­рэт прэ­зі­дэн­та Поль­шчы Ігна­та Мас­ціц­ка­га. Парт­рэт Гэ­ле­ны Хла­поў­скай мож­на лі­чыць ад­ным з са­мых уда­лых у твор­час­ці мас­та­ка пе­ры­яду «арт-дэ­ко». У ім ма­ла ад­чу­ва­ецца пры­смак са­ло­на і пе­ра­бо­ль­ша­най пры­га­жос­ці, ха­рак­тэр­ных для Ча­да­хоў­ска­га ў іншых вы­явах поль­скай арыс­так­ра­тыі. Гэ­та леп­шы пры­клад так зва­на­га «эле­ган­тна­га» свец­ка­га па­ра­дна­га парт­рэ­та. Май­стар ві­да­воч­на імкнуў­ся на­ма­ля­ваць да­му вы­шэй­ша­га па­рыж­ска­га све­ту з бляс­кам і шы­кам, вы­ка­рыс­тоў­ва­ючы ўвесь арсе­нал да­ступ­ных яму срод­ каў — па­лат­но вя­лі­ка­га па­ме­ру, бліс­ку­чы жы­ва­піс, пры­го­жая ра­ма. Ён па­са­дзіў ма­дэль у па­за­ло­ча­нае разь­бя­нае бар­лін­нае крэс­ла, за­дра­пі­ра­ваў­шы ў лёг­кі пра­зрыс­ты шаль, які Гэ­ле­на пры­трым­лі­вае ру­кой. Скла­да­ная і ня­зруч­ная, але эле­ган­тная па­ста­ва. Уда­ва мас­та­ка па­зней рас­па­вя­ла пра пры­нцы­пы му­ жа­вай пра­цы над парт­рэ­та­мі. Эскіз вы­кон­ваў­ся не­пас­рэд­на пэн­дзлем. «Ча­да­хоў­скі раз­маў­ляў з ма­дэ­ля­мі пад­час се­анса, каб іх вы­раз тва­ру быў жы­вым і на­ту­ра­ль­ным. Ве­лі­зар­ную ўва­гу над­аваў ва­чам, якія за­ўсё­ды ма­ля­ваў пер­шы­мі па­сля

МАСТАЦТВА ліпЕНЬ 2013

Ба­ляс­лаў Ча­да­хоў­скі. Парт­рэт Гэ­ле­ны Хла­поў­скай. Алей. 1920-я.

пад­ма­лёў­кі. Да кож­на­га парт­рэ­та ён пад­бі­раў інды­ві­ду­аль­ную ра­му», — успа­мі­на­ла Лу­іза Ча­да­хоў­ская. Вы­пеш­ча­ная аго­ле­ная ру­ка да­мы без­да­кор­най фор­мы так­са­ма «па­зі­руе» — ма­ляў­ ні­ча ля­жыць на пад­ла­кот­ні­ку крэс­ла. Мас­так пад­крэс­лі­вае ззян­не да­лі­кат­най ску­ры, вы­раз­ныя во­чы і вы­тан­ча­ны сі­лу­эт ма­дэ­лі амаль не­заў­важ­ны­мі, але да­ра­гі­мі ўпры­га­жэн­ня­мі — за­вуш­ні­ца­мі, бран­за­ле­там, ко­ль­ца­мі і жам­чуж­ны­мі ка­ра­ля­мі. Не за­стаў­ся без ува­гі і мод­ны ў той час аб­утак на строй­ных на­гах. Прад­ума­ныя па­ста­ва і ўбор, кра­са­моў­ныя дэ­та­лі: кні­га і тар­шэр на за­днім пла­не, да­ра­гія тка­ні­ны аб­іўкі сцен — усё па­він­на апа­вяш­чаць пра ба­гац­це за­моў­цы, якое так хут­ка вы­чар­па­ла­ся. У Па­ры­жы з мер­ка­ван­няў прэс­ты­жу Хла­поў­скія жы­лі на шы­ро­кую на­гу. Але за па­каз­ной рас­ко­шай і да­бра­ бы­там ха­ва­лі­ся жыц­цё­выя ня­го­ды — стра­та дзе­вя­ці­га­до­ва­га сы­на Яна ў 1923 го­дзе, смерць ста­рэй­ша­га — і адзі­на­га — бра­ та ў 1927-м, вы­ха­ван­не тра­іх дзя­цей, да­ўгі, по­шук гро­шай... На ад­ной з по­зніх фа­таг­ра­фій 1930-х га­доў Хла­поў­ская яшчэ эле­ган­тная, але вы­гля­дае ўжо зму­ча­най і стом­ле­най. Ма­ёмас­нае ста­но­віш­ча ся­м’і ўсклад­ніў сус­вет­ны фі­нан­ са­вы кры­зіс 1929 го­да. Маг­чы­ма, та­ды (а мо­жа, і па­зней,

43

на­пя­рэ­дад­ні Дру­гой сус­вет­най вай­ны) ру­хо­мая ма­ёмасць ся­м’і амба­са­да­ра з гэ­тых ма­ёнткаў час­ тко­ва бы­ла прад­адзе­на, пад­ора­на ці пе­ра­ве­зе­на на за­ха­ван­не «на крэ­сы» — у Клецк, Лан­цут ці Ня­ свіж, да доб­рых зна­ёмых — Па­тоц­кіх і Ра­дзі­ві­лаў, з які­мі Хла­поў­скія бы­лі звя­за­ны агу­ль­най пра­цай у Ма­ль­тый­скім ордэ­не гас­пі­та­ль­ераў. Ці быў парт­ рэт у Ня­свіж­скім за­мку, як мер­ка­ва­ла­ся ра­ней? У во­пі­се 1939 го­да ста­рой Ма­ры­яй Ру­жай Ра­дзі­віл, на­ро­джа­най Бра­ніц­кай, якая да­ва­ла тлу­ма­чэн­ні са­вец­кай ка­мі­сіі пра на­звы за­мка­вых парт­рэ­таў, парт­рэт Хла­поў­скай не на­зва­ны (ва ўся­кім разе па іме­ні). Маг­чы­ма, парт­рэт па­тра­піў да сва­якоў Мел­жы­ньс­кіх — Ялен­скіх, ма­ёнтак якіх Ту­ча быў пад Клец­кам. У ся­дзі­бе Ядві­гі з ро­ду Ялен­скіх і яе му­жа і стры­ечна­га бра­та Андрэя Мел­жы­ньс­ка­га быў вя­лі­кі збор прад­ме­таў мас­тац­тва, у тым лі­ку дзя­сят­кі слуц­кіх па­ясоў. Ра­дзі­ві­лы, Па­тоц­кія, Хла­поў­скія і Мел­жы­ньс­кія бы­лі доб­ры­мі зна­ёмы­мі. У Па­ры­жы ў Ма­рыі Ра­дзі­ віл бы­лі рас­кош­ная ква­тэ­ра і да­мы, яны, ве­ра­год­на, сус­тра­ка­лі­ся да­во­лі час­та. Адзін з Ра­дзі­ві­лаў, князь Мі­хал, быў жа­на­ты з Аль­до­най, на­ро­джа­най Хла­ поў­скай. За­ха­ва­ла­ся фа­таг­ра­фія, дзе па­ра Хла­поў­ скіх знятая раз­ам з Ма­ры­яй Ра­дзі­віл (Бра­ніц­кай) у Ры­ме, дзе ў 1934 го­дзе пра­хо­дзіў з’езд Ма­ль­тый­ ска­га ордэ­на. У 1936 го­дзе па­рыж­ска­му жыц­цю Хла­поў­скіх пры­йшоў ка­нец: 62-га­до­ва­га Альф­рэ­да ад­пра­ві­лі на пен­сію. Сям’я вяр­ну­ла­ся ў род­ныя Кас­ця­ны пад По­знан­ ню. У па­чат­ку Дру­гой сус­вет­най вай­ны ўжо хво­ра­га Альф­рэ­да Хла­поў­ска­га арыш­та­ва­лі фа­шыс­ты і тры­ма­лі ў шпі­та­лі, не да­зва­ля­ючы па­кі­нуць ро­да­ вы ма­ёнтак. Па­сля смер­ці му­жа ў 1940 го­дзе Гэ­ле­ на вы­еха­ла ў Вар­ша­ву, а ад­туль — праз Іта­лію — у Фран­ц ыю, дзе ў па­р ыж­с кім што­т ыд­нё­ві­ку «Le Petit Parisien» (ад 26 мая 1940 го­да) над­ру­ка­ва­ла арты­кул пра лёс свай­го му­жа. У яе не за­ста­ва­ла­ся ілю­зій на­конт гіт­ле­раў­ска­га рэ­жы­му. Га­ды Дру­гой сус­вет­най вай­ны яна пра­вя­ла ў эміг­ра­цыі — у ЗША. Ту­ды ж у па­ва­енны час пе­ра­ехаў і мас­так Ча­да­хоў­ скі. Па­сля за­кан­чэн­ня вай­ны Гэ­ле­на вяр­ну­ла­ся да да­чкі ў Эвен у Фран­цыі, дзе і па­мер­ла ў 1959 го­дзе. Ёй бы­ло 72. Ча­да­хоў­скі пе­ра­жыў сваю ма­дэль на 10 га­доў. Пе­рад смер­цю ўсе тво­ры ён за­вяш­чаў ра­дзі­ме — Поль­шчы. У 2001 го­дзе яны бы­лі пе­рад­адзе­ны яго дру­гой жон­кай Гер­дай у За­мак-му­зей у Лан­цу­це. Са­мы бліс­ку­чы і на­сы­ча­ны падзе­ямі па­рыж­скі пе­ры­яд жыц­ця Гэ­ле­ны мі­нуў бы сон, па­кі­нуў­шы то­ль­кі ўспа­мі­ны (пры­емныя і гор­кія) і ад­но рэ­аль­нае па­цвяр­джэн­не — гэ­ты парт­рэт. Ча­му­сь­ці ён знік са збо­раў ся­м’і, га­да­мі ван­дра­ваў не­вя­до­ма дзе — і не­спаз­на­ны­мі шля­ха­мі па­тра­піў у Мінск, стаў­шы ўпры­га­жэн­нем ка­лек­цыі поль­ска­га жы­ва­пі­су ХХ ста­год­дзя. Ве­ра­год­на, жы­выя ўну­кі гэ­тай жан­чы­ны, на­шчад­кі яе тра­іх дзя­цей. Ма­лод­шы сын Хла­поў­скай, жур­на­ліст, на­зва­ны ў го­ нар ба­ць­кі Альф­рэ­дам, па­мёр у Поль­шчы ў 1988 го­дзе. Да­чка Ма­рыя Тэ­рэ­за (1910—1980) вы­йшла за­муж за поль­ска­га дып­ ла­ма­та Ежы Ла­соц­ка­га. Крыс­ці­на, якая жы­ла ў Фран­цыі, — за афі­цэ­ра фран­цуз­ска­га вой­ска Маў­ры­цыя дэ Бар­ты­ла­та. Ка­лі ад­шу­каць уну­каў па­ры Хла­поў­скіх, яны, ве­ра­год­на, мо­гуць шмат ці­ка­ва­га рас­па­вес­ці пра сваю ба­бу­лю — ге­ра­іню гэ­та­ га парт­рэ­та... І маг­чы­ма, та­ды яе воб­раз ад­кры­ецца зу­сім з інша­га бо­ку. А парт­рэт зда­бу­дзе сваю рэ­аль­ную, а не мер­ка­ва­ную «гіс­ то­рыю існа­ван­ня». 

к ульт урны плас т

44

С в я т ­л е ­н а Н е ­м а­га й

Кам­па­зі­тар з Вы­га­ніч і Ра­ка­ва Мі­х ал Груш­в іц­к і — на­ноў ад­к ры­тае імя Га­доў пят­нац­цаць на­зад ску­льп­тар Ва­ляр’ян Януш­ке­віч зга­дзіў­ся па­ка­заць мне ста­рыя ра­каў­скія мо­гіл­кі — адзін з най­лепш за­ха­ ва­ных у Бе­ла­ру­сі ка­та­ліц­кіх не­кро­па­ляў. Рас­чыт­ва­ючы ста­рыя імё­ны на за­мшэ­лых плі­тах, мы не маг­лі пра­мі­нуць сціп­ла­га, але до­сыць ад­мет­на­га по­мні­ка. Гэ­та быў крыж з вы­се­ча­ным на мар­му­ро­вым па­ста­ мен­це му­зыч­ным фраг­мен­там і над­пі­сам: «Tu nasz lirnik wioskowy skonał, grając na lirzе». Та­ды я ўпер­шы­ню па­чу­ла імя кам­па­ зі­та­ра Мі­ха­ла Груш­віц­ка­га, ад­нак пры гэ­тым мне бы­ло з пэў­нас­цю ска­за­на, што ані­вод­на­га яго тво­ра, на вя­лі­кі жаль, не за­ха­ва­ла­ся. Мі­хал Груш­віц­кі за фар­тэ­пі­яна. 1880—1890-я.

У той мо­мант са скру­хай пад­ума­ла­ся: які сум­ны лёс на­пат­каў ча­ла­ве­ка, ад най­важ­ней­шай спра­вы ду­хоў­на­га са­ма­вы­яўлен­ня яко­га за­ста­ла­ся ад­но ка­рот­кая эпі­та­фія з но­та­мі на над­ма­­ гіль­­ным по­мні­ку. Тым бо­лей, што вы­бі­тыя на мар­му­ры межы ад­ве­дзе­на­га яму Бо­гам жыц­ця — 1828—1904 — бы­лі не та­кой ужо да­лё­кай гіс­та­рыч­най ад­лег­лас­цю! Мі­ну­ла яшчэ га­доў дзе­сяць, і вось ад­ной­чы мне па­тэ­ле­ фа­на­ва­ла ад­на з на­стаў­ніц ра­каў­скай му­зыч­най шко­лы, пы­та­ючы­ся, ці не па­тра­пі­лі вы­пад­ко­ва якія-не­будзь тво­ры Мі­ха­ла Груш­віц­ка­га ў збор «Бе­ла­рус­кай ка­пэ­лы»? На той час я вы­му­ша­на бы­ла даць ад­моў­ны ад­каз. Ад­нак не­ўза­ба­ве аку­ рат ад’язджа­ла ў Поль­шчу, і хоць му­зы­ка дру­гой па­ло­вы ХІХ ста­год­дзя не з’яўля­ла­ся асноў­ным прад­ме­там ма­іх на­ву­ко­вых інта­рэ­саў, без асаб­лі­вай надзеі на по­спех вы­ра­шы­ла ўсё-та­кі пра­ве­рыць, ці да­па­маг­лі за­меж­ныя схо­віш­чы аца­лець му­зы­ цы Груш­віц­ка­га. І вось по­шу­кі ў біб­лі­ятэ­ках і архі­вах Вар­ша­вы, Кра­ка­ва, а за­тым Ві­ль­ні, Мас­квы і Санкт-Пе­цяр­бур­га да­лі плён. Уда­ло­ся знай­сці, ска­пі­ра­ваць і пры­вез­ці ў Бе­ла­русь бо­льш за дзе­сяць інстру­мен­та­ль­ных і ва­ка­ль­ных са­чы­нен­няў Мі­ха­ла Груш­віц­ ка­га. Ме­на­ві­та пры­сут­насць му­зыч­ных артэ­фак­таў дае нам за­раз маг­чы­масць ка­заць пра кам­па­зі­та­ра «ўго­лас» і спы­ніць по­зірк на яго твор­чай спад­чы­не. Бі­ягра­фіч­ныя звес­ткі пра Мі­ха­ла Груш­віц­ка­га па­куль не­ шмат­лі­кія. Іx га­лоў­най кры­ні­цай на сён­няш­ні дзень з’яўля­ ецца не­кра­лог кам­па­зі­та­ра, на­пі­са­ны вы­дат­ным гіс­то­ры­кам,

кра­язнаў­цам і пуб­лі­цыс­там Аляк­сан­драм Ельс­кім. Упер­шы­ню не­кра­лог згад­ва­ецца ў кні­зе «Та­ямні­цы ста­ра­жыт­ныx сxовіш­ чаў» Ад­ама Ма­ль­дзі­са, які ў 1971 го­дзе ба­чыў яго ў вроц­лаў­скім архі­ве «Ossolineum». У да­лей­шым імя Груш­віц­ка­га ўзні­ка­ла пе­ра­важ­на ў пуб­лі­ка­цы­ях пра Аляк­сан­дра і Мі­ха­ла Ельс­кіх, якія да­во­дзі­лі­ся кам­па­зі­та­ру шваг­ра­мі — бы­лі род­ны­мі бра­та­мі яго пер­шай жон­кі Ста­ніс­ла­вы. Інфар­ма­цыю пра Груш­віц­ка­га так­са­ма да­паў­ня­юць юнац­кі арты­кул і не­вя­ліч­кая бра­шу­ра Язэ­па Януш­ке­ві­ча, вы­да­дзе­ная да пер­ша­га кан­цэр­та з пры­ве­ зе­ных тво­раў кам­па­зі­та­ра, што ад­быў­ся ў Ра­ка­ве 26 чэр­ве­ня 2011 го­да. Яшчэ не­ка­ль­кі слоў ха­це­ла­ся б ска­заць пра вы­дат­ны фо­та­ пар­трэт Мі­ха­ла Груш­віц­ка­га — кам­па­зі­тар зня­ты за шы­коў­ ным, ба­га­та аздоб­ле­ным разь­бой фар­тэ­пі­яна, маг­чы­ма, тым, якое ста­яла ў Вы­га­ні­чаx ці Ра­ка­ве. Зды­мак быў змеш­ча­ны ў вы­ да­дзе­най у 1911 го­дзе кні­зе «З успа­мі­наў вы­гнан­ца»: там ма­ ёнтак Вы­га­ні­чы і яго ўла­да­ль­ні­ка ўзгад­вае ўдзе­ль­нік па­ў­стан­ня Кас­ту­ся Ка­лі­ноў­ска­га рэ­ва­лю­цый­ны на­ча­ль­нік Ра­каў­скай акру­гі Апа­лі­на­ры Свен­та­жэц­кі. Яго ме­му­ары сіс­тэ­ма­ты­за­ва­ла і апуб­лі­ка­ва­ла пер­шая ў све­це жан­чы­на — пра­фе­сар ма­тэ­ма­ ты­кі, а да та­го ж пі­сь­мен­ні­ца і пуб­лі­цыс­тка Соф’я Ка­ва­леў­ская. Не­вя­до­ма, са­мо­му Свен­та­жэц­ка­му ці Ка­ва­леў­скай на­ле­жыць спа­сыл­ка, дзе Груш­віц­кі на­зы­ва­ецца «вя­до­мым му­зы­кан­там і най­сум­лен­ней­шым зем­ле­ўлас­ні­кам». Рас­кі­да­ныя, бы ліс­це во­се­ньс­кім вет­рам, звес­ткі з дрэ­ва жыц­ця Груш­віц­ка­га мы па­спра­ба­ва­лі саб­раць у ад­ну ніз­ку,

45

МАСТАЦТВА ліпЕНЬ 2013

каб склас­ці па­куль ка­рот­кі і да­лё­ка не по­ўны жыц­ця­піс кам­ па­зі­та­ра. Мі­хал Груш­віц­кі — на­шча­дак шляxецка­га ро­ду гер­ба Кор­чак — быў сы­нам стар­шы­ні Мен­скай цы­ві­ль­най па­ла­ты Ру­до­ль­фа Груш­віц­ка­га і Фе­лі­цы­яны з Вай­дзе­ві­чаў. На­ра­дзіў­ ся бу­ду­чы зем­ле­ўлас­нік і кам­па­зі­тар 29 ліс­та­па­да 1828 го­да ў Вы­га­ні­чах, не­да­лё­ка ад Ра­ка­ва. Ма­ёнтак Вы­га­ні­чы, атры­ма­ны кам­па­зі­та­рам у спад­чы­ну па ма­ця­рын­скай лі­ніі, меў доў­гую гіс­то­рыю. Яшчэ ў XV ста­год­дзі ён быў улас­нас­цю ві­лен­ска­га ва­яво­ды Кеж­гай­ла­ві­ча, па­сля ж на­ле­жаў Бул­га­кам, Сан­гуш­кам і Ры­льс­кім. На па­чат­ку ХІХ ста­год­дзя Вы­га­ні­чы пе­ра­йшлі ва ўла­дан­не дзе­ду Груш­віц­ка­га Фе­лік­су Вай­дзе­ві­чу і яго­най жон­цы Ма­рыі, вя­до­мым дзя­ку­ючы свай­му сяб­роў­ству з дзе­каб­рыс­там і пі­сь­мен­ні­кам Аляк­сан­ драм Бяс­ту­жа­вым-Мар­лін­скім.

Вок­лад­ка мін­ска­га вы­дан­ня «Са­лон­най ма­зур­кі».

У дзе­да Мі­ха­ла Груш­віц­ка­га бы­лі і іншыя вар­тыя згад­кі зна­ёмствы. Імя Фе­лік­са Вай­дзе­ві­ча зна­чы­ла­ся ў спі­се мін­скай ма­сон­скай ло­жы «Па­ўноч­ная паxодня», ма­гіс­трам якой у той час быў Да­мі­нік Ма­нюш­ка, а ча­ль­ца­мі — ба­ць­ка і дзя­дзь­кі бу­ду­ча­га аўта­ра «Га­ль­кі» і «Страш­на­га два­ра»: Чэс­лаў, Ка­зі­ мір і Юзаф. Па­сля та­го як Фе­лі­цы­яна Вай­дзе­віч вы­йшла за­муж за Ру­ до­ль­фа Груш­віц­ка­га, яе ба­ць­ка прад­аў зя­цю Вы­га­ні­чы, дзе і на­ра­дзіў­ся бу­ду­чы кам­па­зі­тар. Як і на­ле­жыць на­шчад­ку шляxецка­га ро­ду, Мі­хал Груш­віц­кі, па сло­ваx Ельс­ка­га, атры­ маў па­чат­ко­вае «грун­тоў­нае xрыс­ці­янска-на­цы­яна­ль­нае выxаван­не ў год­ным па­ва­гі, па­тры­ярxаль­ным ся­мей­ным гняз­дзе». Па­зней Груш­віц­кі ву­чыц­ца і з адзна­кай скан­чае Шляxецкі інсты­тут у Ві­ль­ні — элі­тар­ную на­ву­ча­ль­ную ўста­

Вок­лад­ка пе­цяр­бур­гска­га вы­дан­ня Па­ла­нэ­за і Ма­зур­кі для фар­тэ­пі­яна.

Ад­бы­ло­ся іх зна­ёмства ў 1821 го­дзе, ка­лі па­сля па­ра­да вой­скаў пад Бе­шан­ко­ві­ча­мі Аляк­сандр І па­кі­нуў зі­ма­ваць гвар­дзей­скі кор­пус у за­ход­ніх гу­бер­нях. Так 24-га­до­вы дра­гун Бяс­ту­жаў во­ляю лё­су па­тра­піў у Вы­га­ні­чы, ад­куль да­сы­лаў ліс­ ты з ад­ра­сам «Літ­ва. Вёс­ка Вы­га­ні­чы ў 40 вяр­стаx ад Мін­ска». У да­та­ва­ным 22 ліс­та­па­да 1821 го­да ліс­це ён па­кі­нуў аб ма­ ёнтку і яго гас­па­да­раx зыч­лі­выя ўспа­мі­ны: «Лёс быў до­сыць лі­тас­ці­вым, аб­раў­шы для мя­не ква­тэ­ру ў пэў­на­га не­за­мож­на­га, але вы­дат­на­га ча­ла­ве­ка. Вет­лі­вая сям’я, кні­гі на ўсіх мо­вах... фар­тэ­пі­яна, раз­умныя і цвя­ро­зыя раз­ва­жан­ні ба­ць­кі, лас­ка­ вае стаў­лен­не ма­ці, кам­па­нія да­чок, яшчэ бо­льш мі­лых, чым ча­роў­ныx, — усё гэ­та аб­яцае мне ніш­та­ва­тую зі­му... Шчы­ра ка­жу­чы, у ма­лод­шую сяс­тру ад ня­ма ча­го ра­біць мож­на бы­ло б за­ка­хац­ца. Але, на жаль, яны аб­едзве ўжо ня­вес­ты ў по­ўным сэн­се сло­ва». Ма­лод­шую з пры­га­жу­няў, у якую, па ўлас­ным пры­знан­ні Бяс­ту­жа­ва, ён «быў за­ка­ха­ны да не­маг­чы­мас­ці», зва­лі Цэ­цы­ лі­яй. Ста­рэй­шая ж, пан­на Фе­лі­цы­яна, так­са­ма ра­бі­ла ўра­жан­ не на су­час­ні­каў: ме­на­ві­та ёй пры­свя­чаў чу­лыя і ўзнёс­лыя вер­шы па­эт і вы­клад­чык Мен­скай гім­на­зіі Ігнат Ле­га­то­віч. Праз сем га­доў па­сля «бяс­ту­жаў­скай» зі­мы Фе­лі­цы­яна ста­ла ма­ці Мі­ха­ла Груш­віц­ка­га. Па­зней ме­на­ві­та праз Груш­віц­кіx — Міxала і яго пер­шую жон­ку Ста­ніс­ла­ву — у зна­ка­мі­тую біб­лі­ ятэ­ку Аляксандра Ельс­ка­га па­тра­піў пер­шы асоб­нік славутага расійскага аль­ма­на­ха «Па­ляр­ная зор­ка», да­сла­ны Бяс­ту­жа­вым у Вы­га­ні­чы з яго аса­біс­тым аўтог­ра­фам.

Вок­лад­ка вар­шаў­ска­га вы­дан­ня ба­ль­най п’есы «За­пра­шэн­не нa ва­льс».

но­ву, ку­ды юна­кі з за­мож­ных сем’яў па­сту­па­лі пры­клад­на ва ўзрос­це 14 га­доў. Час­тка прад­ме­таў вы­кла­да­ла­ся тут вы­ключ­на па-фран­цуз­ску. Кні­газ­бор біб­лі­ятэ­кі на­ліч­ваў бо­льш за 5 ты­сяч та­моў на ня­мец­кай, поль­скай, фран­цуз­скай і рас­ійскай мо­вах. Ня­гле­дзя­чы на ўсё бо­ль­шае ўзмац­нен­не ру­сі­фі­ка­цыі, асно­ву вы­клад­чыц­ка­га скла­ду інсты­ту­та ўтва­ра­лі вы­ха­ван­цы бы­ло­га Ві­лен­ска­га ўні­вер­сі­тэ­та — па­тры­ятыч­на на­стро­еныя на­стаў­ні­кі з пе­рад­авы­мі по­гля­да­мі. Груш­віц­ка­му па­шчас­ці­ла ву­чыц­ца пад кі­раў­ніц­твам вя­до­ма­га ма­тэ­ма­ты­ка, інспек­та­ра, а па­сля ды­рэк­та­ра інсты­ту­та Анджэя Ка­лі­ноў­ска­га. Ся­род пед­аго­гаў кам­па­зі­та­ра бы­лі так­са­ма пра­фе­сар гіс­то­рыі Аляк­сандр Зда­но­ віч і ма­тэ­ма­тык Чаш­ніц­кі. Вя­до­ма, што ў Шля­хец­кім інсты­ту­це не­йкі час вы­кла­да­лі спя­вак Юзаф Ахі­лес Ба­но­ль­дзі (спе­вы і за­меж­ныя мо­вы), а так­са­ма мас­так Ка­нут Ру­сец­кі (ма­лю­нак і жы­ва­піс), та­му не вы­клю­ча­на, што Груш­віц­кі мог на­вед­ваць і лек­цыі гэ­тых вы­дат­ных май­строў. Мно­гія на­ву­чэн­цы інсты­ ту­та за­хап­ля­лі­ся му­зы­кай і ла­дзі­лі да­бра­чын­ныя кан­цэр­ты, у якіх, да­рэ­чы, пры­маў удзел і бу­ду­чы сва­як Груш­віц­ка­га скры­пач Мі­хал Ельс­кі. Маг­чы­ма, ме­на­ві­та ў Ві­ль­ні і ад­бы­ло­ся зна­ёмства двух та­ле­на­ві­тых юна­коў, амаль ра­вес­ні­каў. Атры­маў­шы ся­рэд­нюю ад­ука­цыю, Груш­віц­кі едзе пра­цяг­ ваць на­ву­чан­не ў ста­лі­цу Рас­ійскай імпе­рыі. Ён на­вед­вае Пе­ цяр­бур­гскі ўні­вер­сі­тэт, ад­нак, не пра­слу­хаў­шы по­ўна­га кур­са з пры­чы­ны цяж­кой хва­ро­бы, вяр­та­ецца на ра­дзі­му. У 1853 го­дзе Мі­хал Груш­віц­кі ажа­ніў­ся са Ста­ніс­ла­вай Ельс­ кай (1828—1860) і не­ка­то­ры час жыў у ма­ёнтку Гер­ма­ніш­кі,

46

што на Ва­ло­жын­шчы­не. Ад шлю­бу з Ельс­кай у кам­па­зі­та­ра на­ра­дзі­лі­ся чац­вё­ра дзя­цей — Ка­раль, Ма­рыя, Эдмунд і Ван­да. Існу­юць звес­ткі, што ў гэ­ты час Груш­віц­кія час­та на­вед­ва­лі За­мос­це, ма­ёнтак Ельс­ка­га. Праз сем га­доў шчас­лі­вы по­быт сям’і не­ча­ка­на пе­ра­ры­вае смерць жон­кі, якую кам­па­зі­тар «ка­ хаў бо­льш за жыц­цё». Са ста­ну рос­па­чы і пры­гне­ча­нас­ці яму да­па­ма­гае вы­йсці твор­часць. Моц­нае ду­шэў­нае ўзру­шэн­не вы­клі­ка­ла да жыц­ця «ў яго на­скрозь мас­тац­кай ду­шы» і вя­лі­кае му­зыч­нае натxне­нне. У 1860-я га­ды з-пад пя­ра Груш­віц­ка­га вы­хо­дзяць са­мыя яркія му­зыч­ныя са­чы­нен­ні на вер­шы кра­ ёвыx, ліц­він­скіx па­этаў — Ад­ама Міц­ке­ві­ча («Дзя­ды»), Ула­дзіс­ ла­ва Сы­ра­ком­лі («Вяс­ко­вы лір­нік») і Габ­ры­элі Пу­зы­ны («Зва­ны для глуxіx»). На жаль, ру­ка­пі­саў ці ста­рад­ру­каў гэ­тыx тво­раў, у якіх «за­ўсё­ды гу­ча­ла чул­лі­вая, свой­ская но­та», на сён­няш­ні дзень знай­сці не ўда­ло­ся. Ня­гле­дзя­чы на смерць Ста­ніс­ла­вы, цес­ныя кан­так­ты па­між Груш­віц­кі­мі і Ельс­кі­мі пра­цяг­ва­лі­ся. Пра гэ­та яскра­ва свед­ чыць за­па­чат­ка­ва­ная Ельс­кім у 1882 го­дзе «Кні­га для за­пі­су на­вед­ні­каў збо­раў у За­мос­ці», якая фік­суе імё­ны ажно трох па­ка­лен­няў Груш­віц­кіх. Так, 15 ліс­та­па­да 1882 го­да, па­зна­ёміў­ шы­ся з экс­па­на­та­мі за­мос­цін­ска­га му­зея, Груш­віц­кі вы­ка­заў сво­еа­саб­лі­вае пі­сь­мо­вае шка­да­ван­не, што ён не мас­так і не ў сі­лах «зра­біць ко­пій з каш­тоў­на­га збо­ру, каб уве­ка­ве­чыць яго

к ульт урны плас т

для шы­ро­кіх ко­лаў, апуб­лі­ка­ваў­шы ў якім-не­будзь ілюс­тра­ва­ ным ча­со­пі­се». Груш­віц­кія бы­лі ў За­мос­ці і ў дзень за­сна­ван­ня «Кні­гі для за­пі­саў» — 16 лі­пе­ня 1882 го­да. Та­ды ўпер­шы­ню ўпі­ саў сваё імя сын кам­па­зі­та­ра Ка­раль Груш­віц­кі. Праз амаль 14 га­доў, 18 лю­та­га 1896 го­да, ён зро­біць за­піс ужо раз­ам з жон­каю Ане­ляй Груш­віц­кай з Чар­ноў­скіх. А 18 мая 1904 го­да, не­ўза­ба­ве па­сля смер­ці ба­ць­кі, Ка­раль Груш­віц­кі адзна­чыў­ся ў за­мос­ цін­скай кні­зе раз­ам з доч­ка­мі Ядзві­гай і Ка­мі­лай. Ка­раль «з лю­бас­цю і ша­на­ван­нем» дзя­куе Ельс­ка­му ў яго кні­зе 13 лі­пе­ня 1914 го­да за ста­ноў­чы «ўплыў і блас­ла­вен­не для да­чок», якія за пры­кла­дам свай­го стры­ечна­га дзе­да — сап­раў­дна­га па­тры­ёта краю і руп­ліў­ца на­ву­кі — «шчас­лі­ва скон­чы­лі ву­чо­бу». Але вер­нем­ся да жыц­цё­вых пу­ця­він Мі­ха­ла Груш­віц­ка­га. Знай­шоў­шы ў са­бе моц пе­ра­адо­лець тра­ге­дыю стра­ты жон­кі, кам­па­зі­тар ажа­ніў­ся па­ўтор­на — з ма­лод­шай ад яго на дзе­вяць га­доў Ле­ака­дзі­яй Ра­ты­ньс­кай, якая, па сло­ваx Ельс­ка­га, бы­ла «асо­бай год­най» і змаг­ла за­мя­ніць ма­ці ча­ты­ром асі­ра­це­лым дзе­цям ад пер­ша­га шлю­бу. Яна пад­ара­ва­ла кам­па­зі­та­ру яшчэ двуx на­шчад­каў — сы­на Баг­да­на і да­чку Се­да­лію. Пра­ўда­па­доб­ на, што Ле­ака­дзія Ра­ты­ньс­кая так­са­ма па­хо­дзі­ла з сям’і, дзе ку­ль­ты­ва­ва­лі­ся му­зыч­ныя тра­ды­цыі. Так, у вя­до­мым на­ры­се «Не­ка­ль­кі ўспа­мі­наў з му­зыч­на­га мі­ну­ла­га Літ­вы» Мі­хал Ельс­кі пі­саў: «Трыц­цаць га­доў на­зад, не га­во­ра­чы пра іншыя, у ад­ным

МАСТАЦТВА ліпЕНЬ 2013

Фе­лікс Януш­ке­віч. А.Свен­та­рэц­кі, В.Ду­нін-Мар­цін­ке­віч і М.Груш­віцкі на мес­цы збо­ру інсур­ген­таў Мін­ска­га па­ве­та. Алей.1983.

Ігу­мен­скім па­ве­це ў да­мах зем­ле­ўлас­ні­каў бы­ло не­ка­ль­кі па­ста­янных гур­ткоў струн­на­ га квар­тэ­та, скла­дзе­ных з ама­та­раў му­зы­кі, як на­прык­лад: у Ма­нюш­каў, Ра­ты­ньс­кіх і ў май­го ба­ць­кі». Да­рэ­чы, імё­ны дру­гой жон­кі Груш­віц­ка­га і яе дзя­цей так­са­ма за­ха­ва­лі­ся ў «Кні­зе для за­пі­саў» Ельс­ка­га. Бо­ль­шую час­тку жыц­ця кам­па­зі­тар раз­ам з сям’ёй жыў у му­ра­ва­ным двуxпа­вярxовым бу­дын­ку ў Вы­га­ні­чаx, якія на той час на­ле­ жа­лі Ра­каў­скай во­лас­ці Мін­ска­га па­ве­та. У 1880 го­дзе ў вёс­цы Вы­га­ні­чы бы­ло 15 два­ роў, 112 жыxароў, цар­ква, пі­ва­вар­ны за­вод. Па­вод­ле ж пе­ра­пі­су 1897 го­да, у ся­ле бы­ло ўжо 30 два­роў і 168 жыxароў, а так­са­ма схо­ віш­ча для за­па­саў хле­ба. У ма­ёнтку ж жы­ло 49 ча­ла­век, пра­ца­ваў ва­дзя­ны млын. На­ват праз гэ­тыя суxія ліч­бы пра­гля­да­ецца плён­ ная пра­ца руп­лі­ва­га зем­ле­ўлас­ні­ка Мі­ха­ла Груш­віц­ка­га, які, па сло­вах Ельс­ка­га, «не то­ль­кі не аб­ця­жа­рыў ма­ёмасць да­ўга­мі, як гэ­та зда­ра­ецца амаль па­ўсюд­на, але пад­няў яе кошт праз заxаван­не ля­соў». Так уме­ла і та­ле­на­ві­та Груш­віц­кі спа­лу­чаў мас­тац­кія за­хап­лен­ні з аб­авяз­ка­мі гас­па­да­ра ўлас­най зям­лі, зям­лі сва­іх про­дкаў. Слоў­н ы парт­р эт кам­п а­з і­т а­р а апош­н іх га­доў яго жыц­ця да­йшоў да нас дзя­ку­ючы Ган­не Ка­зі­мі­раў­не Ма­зу­ра, жы­хар­цы вёс­кі Пя­рэ­жа­ры, што ў двух кі­ла­мет­рах ад Вы­ га­н і­ч аў. Яе ўспа­м і­н ы за­н а­т а­в аў вя­д о­м ы лі­т а­р а­т у­р аз­н аў­ц а Язэп Януш­ке­в іч, та­д ы яшчэ ву­чань 10 кла­са Ра­каў­скай ся­рэд­няй шко­лы. 88-га­до­вая жан­чы­на ўзгад­ва­ла, што «Гру­сь­віц­кі» — ме­на­ві­та так вы­маў­ля­ла­ся про­звіш­ча кам­па­зі­та­ра ў на­ва­ко­ль­ных вёс­ ках — быў ча­ла­ве­кам «ся­рэд­ня­га рос­ту, з сі­вы­мі ва­ла­са­мі, на­сіў ву­сы. Быў надзвы­чай ад­ука­ва­ны, доб­ры, ся­ля­не ста­ві­лі­ся да яго з па­ва­гай. У Ва­ло­жын­скім ра­ёне яму на­ле­жа­ лі ма­ёнткі Гер­ма­ніш­кі (вёс­ка Два­рэц) і Бес­авае Ба­ло­та ка­ля вёс­кі На­ві­ны». Вя­до­ма, што па­сля жа­ні­ць­бы ма­лод­ша­га сы­на Баг­да­на Мі­ хал Груш­віц­кі пе­раеxаў у Ра­каў, дзе і па­мёр 5 са­ка­ві­ка 1904 го­да. Не­за­доў­га да смер­ці, у ліс­та­па­дзе 1903 го­да, кам­па­зі­та­ра за­пра­сі­лі на свят­ка­ван­не юбі­лею вы­пус­кні­коў бы­ло­га Шля­ хец­ка­га інсты­ту­та. Не здо­леў­шы па­ехаць у Ві­ль­ню з пры­чы­ны ста­ла­га ве­ку, зна­ка­мі­ты сва­ім кра­са­моў­ствам Мі­хал Груш­віц­кі да­слаў ко­ліш­нім ка­ле­гам уз­нёс­лы ліст. Па ўспа­мі­нах Ельс­ка­га, яго «бра­тэр­скае па­ві­тан­не» вы­клі­ка­ла ў су­раз­моў­цаў «сля­зіс­ тую за­ду­мен­насць, бо гэ­ты ці­хі ча­ла­век, які надзвы­чай ма­ла раз­ва­жаў пра ся­бе, умеў го­ра­ча ад­чу­ваць і ду­маць за мно­гіх, глы­бо­ка і во­ль­на». На­ват у ка­ра­це­нь­кай на­тат­цы-не­кра­ло­гу Ельс­кі не­ка­ль­кі раз­оў згад­вае вы­дат­ныя мас­тац­кія здо­ль­нас­ці Мі­ха­ла Груш­ віц­ка­га, у пры­ват­нас­ці, яго «рэ­дкі дэк­ла­ма­тар­скі та­лент». Сён­ня мы мо­жам то­ль­кі ўяў­ляць, з якім бліс­ку­чым акцёр­скім май­стэр­ствам кам­па­зі­тар ува­саб­ляў і рас­кры­ваў воб­ра­зы сва­іх тво­раў. На­пэў­на, яго «заxапля­ль­ная дэк­ла­ма­цыя, да­поў­не­ная натxнё­най му­зы­кай», ураж­ва­ла мно­гіх, ка­лі, па сло­вах Ельс­ка­ га, Груш­віц­кі стаў сап­раў­дным «улю­бён­цам да­моў». Інфар­ма­цыя пра аўтар­скія пуб­ліч­ныя кан­цэр­ты Груш­віц­ ка­га ў Мін­ску, што ты­ра­жу­ецца ў не­ка­то­рых вы­дан­нях і на

47

ста­рон­ках інтэр­нэ­ту, вы­клі­кае ў нас пэў­ны сум­ніў і па­куль не зна­хо­дзіць па­цвяр­джэн­ня. З за­ха­ва­ных бі­ягра­фіч­ных звес­так пра кам­па­зі­та­ра пе­рад на­мі хут­чэй па­ўстае по­стаць та­ле­на­ві­ та­га і вы­со­ка­аду­ка­ва­на­га му­зы­кан­та-ама­та­ра, які, у ад­роз­нен­ не ад свай­го шваг­ра Мі­ха­ла Ельс­ка­га, не ўяў­ляў і не ацэ­нь­ваў улас­ную кам­па­зі­тар­скую і вы­ка­на­ль­ніц­кую дзей­насць у якас­ці пра­фе­сій­най. Бо­льш ве­ра­год­на, што Груш­віц­кі му­зі­цы­ра­ваў вы­ключ­на ў шля­хец­кіх са­ло­нах і ся­дзіб­ных гас­цёў­нях для аб­ме­жа­ва­на­га ко­ла род­ных і сяб­роў. Тым не менш, гэ­тыя вы­ступ­лен­ні на­пэў­на бы­лі да­стат­ко­ва час­ты­мі, а імя Міxала Груш­віц­ка­га — до­сыць вя­до­мым, бо, па свед­чан­ні Ельс­ка­га, кам­па­зі­та­ра «ве­да­ла амаль уся Літ­ва». З му­зыч­най спад­чы­ны Мі­ха­ла Груш­віц­ка­га, якая доў­гі час лі­чы­ла­ся стра­ча­най, на сён­няш­ні дзень нам уда­ло­ся вы­явіць 5 ма­зу­рак, 2 па­ла­нэ­зы, 2 ва­ль­сы, 2 поль­кі для фар­тэ­пі­яна, а так­са­ма не­вя­ліч­кую пе­се­нь­ку «Ты!» на сло­вы не­вя­до­ма­га аўта­ра. Гэ­тыя са­чы­нен­ні вы­да­ва­лі­ся ў дру­кар­няx Са­ла­мо­на­ва ў Мін­ску, Яздоў­ска­га ў Санкт-Пе­цяр­бур­гу, Фле­ка ў Вар­ша­ве. Мно­гія з іx ма­юць пры­свя­чэн­ні, што акрэс­лі­ва­юць ко­ла сва­ якоў і зна­ёмыx кам­па­зі­та­ра. Так, Мі­ха­лу Ельс­ка­му пры­све­ча­на «Mazourka de salon» («Cалон­ная ма­зур­ка»), ор. 3, ула­да­ль­ні­ку ма­ёнтка ў Ра­ка­ве Эдмун­ду Здзяxоўска­му — ма­зур­ка Фа ма­жор з цык­ла ча­ты­роx ма­зу­рак, ор. 25. Згод­на з опус­най ну­ма­ра­цы­яй ад­шу­ка­ных тво­раў, му­зыч­ная спад­чы­на Мі­ха­ла Груш­віц­ка­га бы­ла да­во­лі ба­га­тай: па­ла­нэз «Dla godowej uroczystości» («На шлюб­ную ўра­чыс­тасць») па­зна­ча­ны ажно опу­сам 41. Як па­каз­ва­юць уз­га­да­ныя тво­ры, Мі­хал Груш­віц­кі вы­яўляў ся­бе ў най­бо­льш ха­рак­тэр­ных для ама­тар­ска­га ася­род­дзя сфе­рах фар­тэ­пі­яннай і ка­мер­на-ва­ка­ль­най му­зы­кі. Пры зна­ёмстве з са­чы­нен­ня­мі кам­па­зі­та­ра нас быц­цам агор­твае атмас­фе­ра ста­раш­ля­хец­ка­га ба­лю ці ся­дзіб­най гас­цёў­ні. Так, па­ла­нэ­зы Фа ма­жор і Соль ма­жор («Dla godowej uroczystości») дэ­ман­стру­юць тып «бліс­ку­ча­га» свец­ка­га тан­ца. Бра­вур­ны, ура­чыс­ты ха­рак­тар му­зы­кі ства­ра­ецца ў іх з да­па­мо­гай срод­ каў мод­на­га на пра­ця­гу ўся­го ХІХ ста­год­дзя са­лон­на­га вір­ ту­озна­га сты­лю brilliant. На­пэў­на, у якас­ці ба­ль­ныx тан­цаў вы­ка­рыс­тоў­ва­лі­ся ва­ль­сы Груш­віц­ка­га, пра што га­во­раць іх пра­грам­ныя на­звы — «Invitation à la Valse» («За­пра­шэн­не на ва­льс») і «Valse pari» («Ва­льс-за­клад»). «Па­лёт­насць», «лёг­ касць», «свец­касць» — вось най­бо­льш па­ка­за­ль­ныя для гэ­тых тво­раў воб­раз­ныя ха­рак­та­рыс­ты­кі. Ма­зур­кі ж кам­па­зі­та­ра ба­чац­ца сво­еа­саб­лі­вы­мі «люс­тэр­ка­мі ду­шы». Іх эма­цый­ны ды­япа­зон ся­гае ад свя­точ­на-за­баў­ля­ль­на­га («Mazourka de salon», ор. 3) да лі­ры­ка-ме­ланxаліч­на­га (ма­зур­кі до мі­нор, фа мі­нор, ор. 25). У мі­лай, не­муд­ра­ге­ліс­тай пе­се­нь­цы «Ты!» аўтар ці то жар­там, ці то сур’ёзна раз­ва­жае пра пе­ра­ва­гі вы­не­се­на­га ў на­зву ка­рот­ка­га слоў­ца. На жаль, з-за та­го, што бо­ль­шасць му­зыч­ных са­чы­нен­няў Мі­ха­ла Груш­віц­ка­га не вы­яўле­на, мы ця­пер не мо­жам, ды і не спра­бу­ем аца­ніць яго твор­часць у цэ­лым. На сён­няш­ні дзень маг­чы­ма то­ль­кі па­зна­чыць яе не­ка­то­рыя ка­арды­на­ты. Так, жыц­цё­вы шлях і мас­тац­кую спад­чы­ну кам­па­зі­та­ра воб­раз­на мож­на на­зваць апош­ні­мі про­мня­мі ліц­він­скай му­зыч­най ку­ ль­ту­ры, якія на схі­ле ра­ман­тыч­най эпо­хі адзін за ад­ным па­во­лі зга­са­лі. Але, па­ту­ха­ючы, аза­ра­лі не­бас­хіл на­ша­га му­зыч­на­га мас­тац­тва ясным, глы­бо­кім і ду­хоў­на ба­га­тым свят­лом. Гэ­ тае свят­ло вы­пра­ме­нь­вае му­зы­ка Фла­ры­яна Мі­ла­доў­ска­га, На­па­ле­она Орды, Ка­эта­на Кра­шэў­ска­га, Мі­ха­ла Ельс­ка­га, у тво­рах якіх мож­на знай­сці вы­раз­ныя па­ра­ле­лі з са­чы­нен­ня­мі Мі­ха­ла Груш­віц­ка­га. І хоць на­леж­нае да­сле­да­ван­не жыц­ця і твор­час­ці гэ­та­га кам­па­зі­та­ра яшчэ на­пе­ра­дзе, ужо сён­ня мож­ на ска­заць, што яны скла­да­юць яркую ста­рон­ку му­зыч­на­га мі­ну­ла­га Бе­ла­ру­сі. P.S. У кра­са­ві­ку бя­гу­ча­га го­да ў Ра­ка­ве вось ужо дру­гі раз ад­ быў­ся рэ­гі­яна­ль­ны фес­ты­валь-кон­курс фар­тэ­пі­яннай му­зы­кі імя Мі­ха­ла Груш­віц­ка­га. А гэ­та зна­чыць — імя і тво­ры кам­па­ зі­та­ра вяр­ну­лі­ся з не­быц­ця і бу­дуць жыць. 

summary The July issue of Mastactva magazine opens with a series of publications under the Artefacts ru­ bric. The notable events that have recently taken place in the cultural life of Belarus are discussed by: Mikhas Tsybulski (exhibitions of the water­ colorist Ivan Staliarow at the Vitsiebsk Art Muse­ um and the Magiliow P.Maslenikaw Art Museum dedicated to the artist’s 90th birthday anniversary, p.4), Ales Sukhadolaw (exhibition of non-figura­ tive art «Another Reality» at the Belarus National Library, p.6), Tattsiana Mushynskaya (project of the Belarusian Music Theatre «The Ball at Sofia Halshanskaya’s» at the State Museum of Vernac­ ular Architecture and Mode of Life, p.8), Liudmila Sayankova (the Week of Contemporary Japa­ nese Film in Minsk, p.10), Volga Brylon (p.12) and Dzianis Martsinovich (p.13) (Imre Kalman’s Mister X staged by Hanna Matornaya at the Belaru­ sian Academic Music Theatre — two views of the event), Darya Amialkovich (victory of the Belar­ usian documentary Games of Parallel Worlds, or Our Reply to Amsterdam at the 11th Krasnogorye International Film Festival in the Moscow Region, p.14), Alena Malchewskaya (master class «Doc­ umentary Theatre: Technologies» at the Centre of Belarusian Dramaturgy and Directing, p.16), Liudmila Gramyka (Shakespeare’s Macbeth staged by Valery Anisienka at the Yakub Kolas Nation­ al Theatre, p.18). The Dramatis Personae rubric introdues Aliak­ sander Lenkin — one of the recognized leaders of animation in Belarus (The Luminous Director, p.20; interviewed by Anatanina Karpilava). The following materials are published under the Discourse rubric. Valiantsin Piepialiayew prepared a review of the round-table discussion of the topic «The­ atre. Business. Society», which was held within the framework of the international project «Na­ tallia Gaida Invites» carried out by the Belaru­ sian Academic Music Theatre (Theatre + Market?, p.24). Zhanna Lashkievich talks about the first inter­ national festival «Puppets Above the Nieman», which was set up and run by the Grodna Puppet Theatre (A Box with a Secret, p. 29). On the eve of its 75th anniversary, the Belar­ usian State Puppet Theatre renewed the activ­ ities of the Creative Laboratory, which worked again this year in Minsk. Liubow Dziomkina an­ alyzes the first results of its activities (Research Experience, p.31). The art critic Tattsiana Garanskaya concen­ trates her attention on the Chernobyl theme in the creative work of the painter Uladzimir Gardzieyenka (Roots Without Soil, p.34). The Parallels rubric offers an account of the prestigious «Golden Mask» theatre competition. Liudmila Gramyka shares her impressions of this year’s shows (Find Three Distinctions, p.38). The following two publications appear under the Cultural Layer rubric. Nadzieya Usava relates the story of the identi­ fication of the model portrayed by the Polish art­ ist Boleslaw Czedokowski. The portrait belongs to the collection of the National Art Museum of Be­ larus (The Lady of the Maltese Order, p.42). Sviatlena Niemagai reviews the creative work of the composer Mikhal Grushvitski, whose name was rescued from oblivion through the efforts of musicologists and regional ethnographers (The Composer from Vyganichy and Rakaw, p.44). The issue closes with the Marks of Time rubric. Returning to Tattsiana Tsiuryna’s article on the production of J.Offenbach’s The Tales of Hoffmann published in the July 1983 issue of Mastactva Belarusi, Tattsiana Mushynskaya shares her own im­ pressions of the production and talks about the destinies of the performers of the main parts (The Belarusian Hoffmanniada, p.48).

знакі часу

Бе­ла­рус­кая «Гоф­ма­ні­яда»

Т ац­ця­на М у ­ш ы н­ская Роў­на тры дзе­ся­ці­г од­д зі та­м у, у сё­мым ну­ма­ры «Мас­т ац­т ва Бе­ла­ру­сі» за 1983 год, быў над­ру­ка­ва­ны арты­к ул Тац­ц я­ны Цю­ры­най пра апош­нюю ста­ліч­н ую прэм’еру — «Каз­к і Гоф­ма­на» Жа­ка Афен­ба­ха, якія бы­лі па­с таў­ле­ны на сцэ­не Дзяр­ж аў­на­г а ака­д э­міч­на­г а тэ­а тра опе­ры і ба­ле­т а.

Той спек­такль доб­ра па­мя­таю. Ён аза­ дач­ваў, не­чым раз­драж­няў, чап­ляў ня­ звык­лас­цю і доў­га за­ста­ваў­ся ў па­мя­ці. «Каз­кі Гоф­ма­на» да­ва­лі шмат пад­стаў для роз­ду­му. Жак Афен­бах, кла­сік фран­ цуз­скай апе­рэ­ты, — аўтар бо­льш як 100 му­зыч­на-тэ­атра­ль­ных са­чы­нен­няў. І та­ды, і ця­пер яны пры­ваб­лі­ва­юць зла­ ба­д зён­н ы­м і сю­ж э­т а­м і, пры­г а­ж ос­ц ю парт­ы тур, пра­с як­н у­т ых да­с ціп­н ы­м і рыт­ма­мі і ме­ло­ды­ямі. «Каз­кі», акрэс­ ле­ныя аўта­рам як фан­тас­тыч­ная опе­ра, лі­чац­ца ад­ным з леп­шых са­чы­нен­няў Афен­ба­ха. Яны ні­бы­та рас­па­да­юцца на тры сцэ­ніч­ныя на­ве­лы, са­ма­стой­ныя, але аб’ядна­ныя воб­ра­зам па­эта Гоф­ма­на і яго анта­га­ніс­та Лін­дор­фа. Ці­ка­ва, што «Каз­кі Гоф­ма­на» трой­ чы бы­лі ўва­соб­ле­ны на мін­скай сцэ­не. Упер­шы­ню — бо­льш як 100 га­доў та­му гас­т ро­л ь­н ай тру­п ай Ка­з ан­с ка-Са­р а­ таў­с ка­г а опер­н а­г а та­в а­р ыс­т ва. По­ тым — на­шым Тэ­атрам опе­ры і ба­ле­та ў чэр­ве­ні 1941-га, на­пя­рэ­дад­ні вай­ны. А на па­ч ат­к у 1980-х твор Афен­б а­х а з’явіў­ся на афі­шы Опер­на­га па іні­цы­ яты­ве ды­ры­жо­ра Тац­ця­ны Ка­ла­мій­ца­ вай і па­цвер­дзіў, што экс­клю­зіў­насць рэ­пер­ту­ару — свед­чан­не са­ма­быт­нас­ці ка­лек­ты­ву. Рэ­жы­сё­рам вы­сту­піў Юрый Аляк­сан­драў, та­ды ма­ла­ды па­ста­ноў­ шчык, а ця­пер ад­на з най­буй­ней­шых фі­гур у рас­ійскім му­зыч­ным тэ­атры. З на­го­ды прэм’еры кры­ты­ка пі­са­ла пра вы­раз­ную па­ста­но­вач­ную кан­цэп­цыю, пра тое, што «Каз­кі» ўраж­ва­юць «не­ звы­чай­ным све­там мас­тац­кіх воб­ра­заў, фан­тас­тыч­най і ўзнёс­лай атмас­фе­рай дзея­ння...» Парт­ыю Гоф­ма­на, які ба­чыць рэ­ча­ існасць не ў рэ­аль­ным свят­ле, а рас­кве­ ча­н ую па­этыч­н ай фан­т а­з і­я й, спя­в аў адзін з вя­ду­чых са­ліс­таў тэ­атра экс­прэ­ сіў­ны Ула­дзі­мір Экна­ды­ёсаў. У ліб­рэ­та опе­ры воб­раз да­рад­цы Лін­дор­фа існа­ваў асоб­на ад воб­ра­заў ве­дзь­ма­ра Да­пер­ту­ та, опты­ка Ка­пе­лі­уса, док­та­ра Мі­рак­ля. У мін­скім спек­так­лі ўсе яны па­ўста­ва­лі

роз­ны­мі ўва­саб­лен­ня­мі Лін­дор­фа, так бы мо­віць, зло­га ге­нія па­эта. Ад­на­ча­со­ ва ўзмац­ня­ла­ся фан­тас­ма­га­рыч­насць спек­так­ля, зло вы­гля­да­ла шма­таб­ліч­ ным і амаль не­пе­ра­мож­ным. Лін­дор­фа і вы­твор­ных ад яго пер­са­на­жаў спя­ваў Юрый Бас­тры­каў, ула­да­ль­нік пры­го­жа­га ба­ры­то­на, артыст, які для кож­на­га пер­ са­на­жа зна­хо­дзіў ад­мет­ны сцэ­ніч­ны ма­ лю­нак, плас­ты­ку і не­паў­тор­ны тэмбр. Ярка бы­лі аб­ма­ля­ва­ны і жа­но­чыя воб­ ра­зы. Люд­мі­ла Ко­лас вы­кон­ва­ла парт­ыю аб­ая­ль­най ля­ль­кі Алім­піі, якую Гоф­ман пры­мае за жы­вую істо­ту. Ніна Казлова ўва­саб­ля­ла кур­ты­зан­ку Джу­ль­ету, якую па­эт успры­маў як сім­вал ка­хан­ня. На­ тал­ля Кас­тэн­ка вы­хо­дзі­ла на сцэ­ну ў ро­лі спя­вач­кі Анто­ніі, тра­пят­кой і асу­джа­най на хут­кую смерць. Ля­ль­ка, кур­ты­зан­ка, спя­вач­ка... Тыя ге­ра­іні вы­гля­да­лі як роз­ныя гра­ні ад­на­го за­гад­ка­ва­га жа­но­ ча­га аб­ліч­ча. Як жа склаў­ся твор­чы лёс па­ста­но­ вач­най гру­пы і вы­ка­наў­цаў га­лоў­ных парт­ый гэ­та­га эфек­тна­га і шмат­знач­на­га спек­так­ля па­чат­ку 1980-х? Тац­ця­на Ка­ ла­мій­ца­ва па­мер­ла ў ся­рэ­дзі­не 90-х га­ доў. Па­за­ле­тась мы раз­ві­та­лі­ся з Юры­ем Бас­тры­ка­вым. Ды­ры­жор Ула­дзі­мір Ма­шэн­скі зра­біў­ ся свя­та­ром і пры­свя­ціў ся­бе слу­жэн­ню Бо­гу. Люд­мі­ла Ко­лас ця­пер пра­фе­сар і за­гад­чык ка­фед­ры опер­ных спе­ваў на­ш ай Ака­д э­м іі му­з ы­к і. На сцэ­н е ў вя­ду­чых парт­ыях вы­сту­па­юць яе ву­ча­ ні­цы — На­стас­ся Мас­кві­на, Тац­ця­на Гаў­ ры­ла­ва, Тац­ця­на Трац­цяк. Ніна Казлова, праспяваўшы вядучы сапранавы і мецца-сапранавы рэпертуар, з'яўляецца цяпер дырэктарам трупы салістаў оперы. На­тал­ля Кас­тэн­ка ў ся­рэ­дзі­не 90-х з’еха­ла ў Гер­ма­нію і да ня­даў­ня­га ча­су вы­сту­па­ла ў ад­ным з там­тэй­шых опер­ных тэ­атраў. Ула­дзі­мір Экна­ды­ёсаў амаль два дзе­ся­ці­год­дзі быў вя­ду­чым і надзі­в а за­п ат­р а­б а­в а­н ым са­л іс­т ам тэ­а тра. Лі­р ы­к а-дра­м а­т ыч­н ыя тэ­н а­ ры — каш­тоў­насць надзвы­чай­ная! Іх шу­ка­юць па ўсіх тру­пах, ша­ну­юць і бе­ ра­гуць. Яны — ге­роі-ка­хан­кі, без якіх не аб­ыдзец­ца ні­вод­ны кла­січ­ны ці су­час­ны опер­ны спек­такль. У гіс­то­рыі айчын­най му­зыч­най сцэ­ ны «Каз­кі Гоф­ма­на» за­ста­лі­ся яркай і пры­кмет­най па­ста­ноў­кай. Не­здар­ма му­ зы­каз­наў­цы сцвяр­джа­лі, што спек­такль «па­шы­рыў жан­ра­вы ды­япа­зон, унёс жы­ вы стру­мень у тэ­атра­ль­нае жыц­цё Мін­ ска і Бе­ла­ру­сі, адзна­чыў но­выя твор­чыя маг­чы­мас­ці опер­най тру­пы». 

«Каз­кі Гоф­ма­на» Жа­ка Афен­ба­ха. Ула­дзі­мір Экна­ды­ёсаў (Гоф­ман). 1983.

Індэкс 74958.

Рэ­спуб­лі­кан­скі тэ­атр бе­ла­рус­кай дра­ма­тур­гіі пра­цяг­вае вы­пра­цоў­ваць но­вы фар­мат. Спек­такль «Бег­чы з Эль­сі­но­ра, аль­бо Гам­лет на­вы­ва­рат» па п’есе Вік­та­ра По­ні­за­ва зроб­ле­ны ў вос­тра­эпа­таж­най ма­не­ры. Ды­ялог з кла­сі­кай вя­дзец­ца з па­зі­цыі раз­ня­во­ле­на­га по­стма­дэр­ну. Рэ­жы­сёр з Укра­іны Сяр­гей Па­ўлюк раз­ам з акцё­ра­мі РТБД, зда­ецца, пе­ра­сту­пае це­раз усе існу­ючыя ў бе­ла­рус­кім тэ­атры та­бу. Рэ­цэн­зію на спек­такль чы­тай­це ў на­ступ­ным ну­ма­ры «Мас­тац­тва». На здым­ку: Кі­рыл На­віц­кі ў ро­лі Гам­ле­та. фота андрэя спрын­ча­на.

кошт 30 000 рублёў.