Mastactva #06 2012

чэрвень 6’2012

Вя­час­лаў Во­ліч. Ды­ры­жор як прад­стаў­нік элі­ты Прасторавыя метамарфозы «Гарызонта» Лялькі з раніцы да вечара

Уладзімір Савіч. Анёл-ахоўнік. Змешаная тэхніка. 2012.

змест

П р а кт ы к а . Т э ор ы я . Г і стор ы я

артэфакты

дзейныя асобы

Але­ся Бе­ля­вец

Тац­ця­на Му­шын­ская

Ма­тэ­рыя ча­су «Па­ркку­ль­ту­ры» Тац­ця­ны Ра­дзі­віл­кі 2

Вя­час­лаў Во­ліч. Ды­ры­жор як прад­стаў­нік элі­ты 18

«Пес­ня пра до­лю». вяртанне легенды Твор Янкі Ку­па­лы і Ула­дзі­мі­ра Му­ля­ві­на 4

Рэ­гіс­тра­цый­нае па­свед­чан­не № 638 выдадзена Міністэрствам інфармацыі Рэспублікі Беларусь

Га­лоў­ны рэ­дак­тар Людміла Аляксееўна Грамыка.

Іры­на Ге­ра­сі­мо­віч

Пры­сут­насць не­пра­моў­ле­на­га «ЯНО ТУТ» у га­ле­рэі «Ў» 6 Шэ­ва­лье Спі­ва­коў і кам­па­зі­тар Чап­лін Два аркестры аднаго маэстра 8

Надзея Бун­цэ­віч

Крэ­атыў­насць для Кар­мэн Героі Бізэ ў Ма­ла­дзеч­не 10

Да­ні­ла Арці­мо­віч

Мя­ня­ем «Жы­зэль»... на «Жы­зэль»! Чарговая вер­сія ра­ман­тыч­на­га ба­ле­та 11

Лі­на Мя­дзве­дзе­ва

Па­чы­на­ль­нік «но­вай хва­лі» Рэ­трас­пек­ты­ва япон­ска­га кі­нак­ла­сі­ка 12

Ве­ра­ні­ка Юрэ­віч-Ма­лаш­чук

По­вязь і пе­ра­кры­жа­ван­не Су­час­ны тэк­стыль: настаўнік і вучні 14

Ка­ця­ры­на Ка­лян­ке­віч

Пан­ара­ма суб’­ектыў­на­га Унут­ра­ныя лан­дшаф­ты Ка­ця­ры­ны Су­ма­ра­вай 15

дыскурс

Дэкада сучаснага арта Спроба інтэрпрэтацыі

Ла­ры­са Міх­не­віч

Прасторавыя метамарфозы «Гарызонта» 23

Па­вел Вай­ніц­кі нЎля­выя 26

Люд­мі­ла Гра­мы­ка

Звы­чай­ны ра­курс Лялькі з раніцы да вечара 30

Ма­рыя Мі­хай­ла­ва

Кошт по­спе­х у Як «прад­аць» му­зей на­вед­ва­ль­ні­ку? 36 культурны пласт

Ала Баб­ко­ва

«Не паказана значэнне гістарычнай прамовы таварыша Сталіна...» Як ства­раў­ся фі­льм «Кан­стан­цін За­сло­наў» 40

Алесь Су­ша

Signum на ты­т у­ль­ным арку­шы З гіс­то­рыі вы­да­вец­кай мар­кі 44 фатаграфічная калекцыя

Лю­боў Гаў­ры­люк

Дзя­ніс Мар­ці­но­віч

Ман­мар­траў­скі ра­ён ці Вер­са­льс­кі сель­са­вет? «Граф Люк­сем­бург» у Му­зыч­ным тэ­атры 16

За­сна­ва­ль­нік — Мі­ніс­тэр­ства ку­ль­ту­ры Рэ­спуб­лі­кі Бе­ла­русь Вы­даецца са сту­дзе­ня 1983 го­да

Ве­ра Гу­дзей-Каш­та­ль­ян

Тац­ця­на Му­шын­ская

№ 6 (351) чэрвень 2012

Фаб­ры­ка 2005-ы 48

Рэ­дак­цый­ная ка­ле­гія: Тац­ця­на Арло­ва, Але­ся Бе­ля­вец, Гаў­ры­іл Ваш­чан­ка, Во­ль­га Да­дзі­ёма­ва, Мі­хась Дры­неў­скі, Іне­са Душ­ке­віч, Ва­ле­рый Жук, Эду­ард За­рыц­кі, Алена Каваленка (намеснік галоўнага рэдактара), Тац­ця­на Му­шын­ская, Ула­дзі­мір Ры­лат­ка, Ры­чард Смо­льс­кі, Ула­дзі­мір Тоў­сцік, Рас­ціс­лаў Янкоў­скі, Аляк­сандр Яфрэ­маў. Мас­тац­кі рэ­дак­тар Андрэй Ган­ча­роў. Літаратурны рэдактар Але­на Гра­мы­ка. Фо­та­ка­рэс­пан­дэнт Андрэй Спрын­чан. На­бор Іна Адзі­нец. Вёр­стка Андрэй Ган­чароў, Акса­на Кар­та­шо­ва. www.kimpress.by e-mail: art_mag@tut.by Вы­да­вец — Рэ­дак­цый­навы­да­вец­кая ўста­но­ва «Ку­ль­ту­ра і мас­тац­тва». Вы­да­вец­кая лі­цэнзія № 02330/0494414 ад 17 красавіка 2009 года.

Ад­рас выдавецтва і рэ­дак­цыі: 220013, Мінск, пра­спект Не­за­леж­нас­ці, 77. Тэлефон 292-99-12, тэлефон/факс 334-57-35 (бух­гал­тэ­рыя). © «Мас­тац­тва», 2012. Аў­тар­скія ру­ка­пі­сы не рэ­цэн­зу­юц­ца і не вяр­та­юц­ца. Аўта­ры над­ру­ка­ва­ных ма­тэ­ ры­ялаў ня­суць ад­каз­насць за пад­бор пры­ ве­дзе­ных фак­таў, а так­са­ма за змеш­ча­ныя да­ныя, якія не пад­ля­га­юць ад­кры­тай пуб­лі­ ка­цыі. Рэ­дак­цыя мо­жа дру­ка­ваць арты­ку­лы ў па­ра­дку аб­мер­ка­ван­ня, не падзя­ля­ючы пун­кту гле­джан­ня аўта­раў. Пад­пі­са­на ў друк 20.06.2012. Фар­мат 60х90 1/8. Па­пе­ра ме­ла­ва­ная. Друк афсет­ны. Гар­ні­ту­ра «Minion Pro». Ум. друк. арк. 6,0. Ум.-выд. арк. 10,23. Ты­раж 1920. Заказ 1716.

На першай старонцы вокладкі: Аляксандр Канавалаў. Сад. Акрыл. 2012.

Дзяржаўнае прад­пры­емства «Вы­да­вец­тва “Бе­ла­рус­кі Дом дру­ку”». 220013, г. Мінск, праспект Не­за­леж­нас­ці, 79. ЛП № 02330/0494179 ад 03.04.2009.

артэфакты

Ма­тэ­рыя ча­су «Па­ркку­ль­ту­ры» Тац­ця­ны Ра­дзі­віл­кі Але­ся Бе­ля­вец

Вы­ста­ва Тац­ця­ны Ра­дзі­віл­кі ў Му­зеі су­час­на­га вы­яўлен­ча­га мас­тац­тва пад на­звай «Па­ркку­ль­ту­ры» ўклю­чы­ла ў ся­бе не то­ль­кі яе лі­таг­ра­фіі, але і вя­ лі­кія жы­ва­піс­ныя па­лот­ны, вы­ка­на­ныя але­ем. Да­сюль гля­дач ве­даў мас­тач­ку як гра­фі­ка, які апе­люе да тон­кай пра­цы з ко­ле­рам, сэн­са­ва на­сы­ча­най шмат­ слой­най вы­явы, скла­да­най ка­лаж­най фак­ту­ры тво­раў. На­зва вы­с та­вы «Па­ркку­ль­т у­р ы» (ме­на­ві­т а так — ад­ным хут­ка пра­моў­ле­ным сло­ва­злу­ чэн­нем) не павінна выклікаць у на­вед­ва­ль­ні­ка аса­цы­яцый з пэў­най уста­но­вай, а, па за­ду­ме аўтар­кі, му­сіць аб­уджаць эмо­цыі, звя­за­ныя з успа­мі­на­мі дзя­цін­ства: «Парк ку­ль­ту­ры — сім­ вал мес­ца, ча­с у, пра­с то­ры, аса­біс­тых і ўсім зна­ёмых воб­ра­заў. Сён­ня гэ­тыя два сло­вы ад­ сы­ла­юць нас да ся­рэ­дзі­ны мі­ну­ла­га ста­год­дзя. Я злі­ла іх у ад­но, каб не ўзні­ка­ла кан­крэт­ных аса­цы­яцый». З та­го пе­ры­яду па­хо­дзіць і асаб­ лі­вы тып фо­та­вы­явы — чор­на-бе­лая, ма­гіч­ на-ня­рэз­кая, з час­ткай стра­ча­ных дэ­та­лей. Ка­лі ўсё не­зра­зу­ме­ла, у сму­зе, але па­ўстае ад­чу­ван­не не­ча­га бліз­ка­га — на­ват у чу­жых фа­т аг­р а­фі­я х. Та­к ая віб­р а­ц ыя, ад­с ут­н асць кан­крэ­ты­кі да­зва­ляе на­зі­ра­ль­ні­к у да­поў­ніць ува­соб­ле­нае ўлас­ным дос­ве­дам і сва­імі аса­ біс­ты­мі фраг­мен­та­мі. У гіс­то­рыі мас­тац­тва Тац­ця­на, без­умоў­на, не пер­шая, хто трап­ляе пад аб­аян­не фа­таг­ра­фіч­най опты­кі. Ме­на­ві­та фо­та­здым­кі, ча­сам — свае, час­цей — чу­жыя, ста­но­вяц­ца асно­вай для ства­рэн­ня яе жы­ва­ піс­ных ра­бот і се­рый лі­таг­ра­фій. Фа­т аг­р а­фія ад­л юс­т роў­в ае рэ­а ль­н асць па ме­ры раз­віц­ця і да­ска­на­лен­ня тэх­ніч­ных

Фу­ні­ку­лёр. Дып­тых. Алей. 2011.

2 МАСТАЦТВА ЧЭРВЕНЬ 2012

срод­каў. У здым­ках ся­рэ­дзі­ны мі­ну­ла­га ста­год­ дзя опты­ка «з’ядае» дэ­та­лі, тое, што кан­крэ­ты­ зуе вы­яву, што ро­біць тва­ры інды­ві­ду­аль­ны­мі, а по­быт ува­соб­ле­ных лю­дзей на­сы­чае ха­рак­ тэр­ны­мі прад­ме­та­мі. Ад­нак не­ль­га ска­заць, што ста­рыя ад­біт­кі па­збаў­ле­ны інды­ві­ду­аль­ нас­ці, аб­еза­соб­ле­ны: яны ўбі­ра­юць дро­бя­зі ў свой сі­лу­эт, фак­ту­ру. Вы­к лі­ка­ныя на па­вер­хню лёг­кім на­мё­кам вы­явы вы­плы­ва­юць з на­шай па­мя­ці і па­зна­юцца на­мі. Тво­ры мас­тач­кі та­кія ж ру­хо­мыя, уз­ні­кае ўра­жан­не, што воб­ра­ зы — по­ста­ці лю­дзей і аб­ры­сы прад­ме­таў — ства­ра­юцца дзя­к у­ючы асаб­лі­вай плод­нас­ці па­вер­хні, з якой яны па­ўста­юць. Асаб­лі­в ае на­п ру­ж ан­н е гэ­т ым ра­б о­т ам да­юць пе­ра­с я­чэн­ні ра­к ур­саў, пун­к таў гле­ джан­ня. По­зірк гле­да­ча ні­бы за­хоп­лі­ва­ецца і ўтрым­л і­в а­е цца, на­з і­р а­л ь­н ік на­п руж­в ае зрок — у спро­бе раз­га­даць па­ра­док­сы вы­ яўлен­чай пра­с то­ры. Гэ­та не рэ­а ліс­тыч­ная жы­ва­піс­ная ілю­зія (акно), а пра­сто­ра інша­га кштал­т у. Фі­г ур­кі лю­дзей раз­меш­ча­ны на вы­ раз­на па­зна­ча­най плос­кас­ці, ба­га­тай аса­цы­ яцы­ямі, по­гляд звер­ху дае асаб­лі­выя пе­ра­ва­гі. Ства­ра­ецца ўлас­ная глы­бі­ня кар­ці­ны — не ў бок сы­хо­д жан­ня лі­ній га­ры­зон­т у (антра­ па­ла­гіч­ны по­гляд), а з пун­к ту аб­с трак­тна­га без­аса­бо­ва­га су­зі­ран­ня. У гу­ль­ню ўсту­па­юць не ха­рак­та­ры і псі­ха­ло­гія пер­са­на­жаў, а сі­лы гра­ві­та­цыі са­мой кар­ці­ны. Мас­так лёг­ка — ні­ бы шах­мат­ныя фі­г ур­кі — рас­стаў­ляе по­ста­ці лю­дзей, і яны раз­мяш­ча­юцца па­вод­ле не­йкай ло­гі­кі, на­прык­лад, пры­цяг­ва­юцца склад­ка­мі. «Склад­ка» — вя­до­мае фі­ла­соф­скае вы­зна­ чэн­не — з’яўля­ецца і ад­роз­нен­нем, і ад­на­ча­ со­ва свед­чан­нем ад­роз­нен­ня. З ад­на­го бо­к у, гэ­та вы­гін, скрыў­лен­не пра­с то­ры, з інша­га, яна апе­люе да «двай­ні­ка» — пад­ва­ення, ад­ люс­тра­ван­ня.

Інту­ітыў­на рэ­агу­ючы на ме­та­фі­зіч­нае азна­ чэн­не гэ­т а­га пан­яцця, Тац­ц я­на Ра­д зі­віл­к а да­дае тон­кі ню­анс: яе склад­кі на­ле­жаць тка­ ні­не, што за­ля­жа­ла­ся ў ша­фе. Ка­лі яе да­ста­лі і раз­гар­ну­лі, у згі­бах за­ста­ло­ся не­шта — рэ­чы, аскеп­кі-фраг­мен­ты ча­го­сь­ці, з да­па­мо­гай якіх мож­на пра­чы­таць ве­ль­мі аса­біс­тыя гіс­то­рыіад­люс­т ра­в ан­ні. Склад­кі, по­с та­ці лю­д зей і гэ­тае «не­шта» (якое за­ста­ецца ўто­еным) ста­ но­вяц­ца ге­ро­ямі бо­ль­шас­ці яе сю­жэ­таў. Склад­ка бліз­кая да раз­ло­му, і ў мно­гіх ра­ бо­тах ён сап­раў­ды ад­бы­ва­ецца: зруш­ва­юцца ад­на ад­нос­на дру­гой плос­кас­ці, раз­ры­ва­юцца аб­ры­сы. Ві­зу­аль­ны апо­вед ні­бы пад­ае на пры­ ступ­ку ні­жэй — і пра­цяг­ва­ецца з гэ­тай за­мін­кі, кроп­кі пры­пы­нен­ня. Су­пра­ць­лег­лая стра­т э­гія — рыт­мі­за­цыя вы­явы. Не ад­на по­стаць, а дзве пад­обныя. У «Ку­па­льш­чы­цах» ад­бы­ва­ецца збіў­ка маш­та­ баў — по­ста­ці, якія зна­хо­дзяц­ца по­бач, яўна на­ле­жаць роз­ным кроп­кам пра­с то­ры. Яны апуш­ча­ны ў чыр­во­ную га­ра­чую маг­му ва­ ды — успа­мін пра спя­кот­нае ле­та. У «Гу­ль­цах» по­стаць на­сам­рэч ад­на: муж­чы­на вы­яўле­ны ў роз­ных ра­к ур­сах. Ад­но­ль­к а­выя ад­біт­кіштам­пы, мяч — скок-скок-скок — па­ў та­рае і схе­ма­ты­зуе тра­екто­рыю ру­ху лю­дзей. «Вос­траў» інспі­ра­ва­ны рэ­аль­ны­мі ўра­жан­ ня­мі — ван­дроў­кай на мо­ра. Каб да­брац­ца да ва­ды, трэ­ба бы­ло спус­кац­ца з вы­со­ка­га аб­ры­ву. «Ра­к урс — ча­роў­ны, дэ­ка­ра­тыў­ны, кож­ны дзень іншы», — рас­каз­вае Тац­ця­на. Там яна зра­бі­ла шмат фо­та­здым­каў. Гэ­ты ра­к урс, і стан ле­та, і згад­ка пра яго — усё ўсплы­вае ў «Вос­тра­ве», дзе на па­ла­са­тым фо­не — ні­бы на ста­рых шпа­ле­рах — пра­яўля­ецца гіс­то­рыя, ад­да­ле­ная ад нас ча­сам, па­ўсцёр­тая ў па­мя­ці. Аб­стра­га­ва­ная — дзе­ля та­го, каб у ад­сут­нас­ці дэ­та­ляў за­ха­ва­ла­ся атмас­фе­ра.

Вос­траў. Алей. 2011. Ка­ра­год. Алей. 2011. Адзін доў­гі дзень. Фраг­мент. Зме­ша­ная тэх­ні­ка. 2011. Шлях. Лі­таг­ра­фія. 2011.

За ме­с яц да вы­с та­вы Тац­ц я­ны Ра­дзі­віл­кі ў На­цы­яна­ль­ным мас­тац­кім му­зеі па­каз­ва­лі ра­бо­ты мас­та­ка ХІХ ста­год­дзя Іва­на Шыш­кі­на. Ура­жан­не ад яе: ні­бы гля­дзіш на свет ва­чы­ма дзі­ц я­ці. Аса­біс­та я бо­льш так пры­ро­ду не ўспры­маю. Кар­ці­на-схе­ма лет­ня­га ад­па­чын­к у на фо­не ста­рых шпа­лер сён­ня бо­льш рэ­аль­ ная, чым пад­ра­бяз­нае пра­піс­ван­не пяс­чы­нак на бе­ра­зе і блі­каў на ва­д зе. Аб­с трак­тная, раз­бі­тая на па­ло­сы плос­касць, што му­сіць па­зна­чаць мо­ра, по­ста­ці, пад­адзе­ныя цём­ным сі­лу­этам, це­ні і ад­біт­кі на ва­дзе ў скла­да­най, кры­ху аб­стра­га­ва­най гу­ль­ні — і ты раз­уме­еш, пра што гэ­та ўсё... Яшчэ адзін вы­раз­ны і дзей­сны пры­ём — фраг­м ен­т а­в ан­н е. Дэ­т аль за­м ест цэ­л а­г а ў мно­гіх вы­пад­ках пра­цуе бо­льш прад­уктыў­на. На­пру­жа­ная за­ся­ро­джа­насць на ру­ху гу­ль­цоў спы­няе ўва­гу мас­та­ка. Твор «За ры­сай» па­каз­ вае то­ль­кі но­гі людзей, ён ні­бы вы­яўляе кадр, атры­ма­ны ад­во­ль­ным на­ціс­кан­нем кноп­кі за­

артэфакты

тво­ра. Вы­па­дак і дэ­таль ста­но­вяц­ца ўва­саб­лен­ нем цэ­ла­га. Доў­гі фар­мат дып­ты­ха «Фу­ні­ку­лёр» ледзь утрым­лі­вае раў­на­ва­гу арэ­ляў: сямейная па­ра і на су­пра­ць­лег­лым ба­ку — но­гі дзі­ця­ці. Ві­да­воч­на, тут ме­та­фа­ра не­ча­га бо­льш важ­ка­га і ад­на­ча­со­ва — крох­ка­га... У лі­таг­ра­фіі «Шлях» у цэн­тры ўва­гі — па­ во­дзі­ны адзі­но­кіх по­ста­цей, якія пад­на­ча­ль­ ва­юцца агу­ль­на­му ру­ху. Зла­джа­ны на­пра­мак пе­ра­мяш­чэн­ня бо­ль­шас­ці лю­дзей і асоб­ныя тра­екто­рыі са­мот­ных фі­г ур ства­ра­юць асаб­ лі­вы рытм тво­ра. Се­рыя лі­таг­ра­фій у на­ма­лё­ва­ных за­ла­тых ра­мах (у іх змеш­ча­ны цал­кам вы­пад­ко­выя фраг­мен­ты) — акцэн­та­цыя на каш­тоў­нас­ці спан­тан­ных і мі­ма­лёт­ных воб­ра­заў. «Адзін доў­гі дзень» — гэ­та на­бор воб­ра­заў, сво­еа­саб­лі­вы аса­цы­ятыў­ны шэ­раг. Кам­па­зі­цыя і рэ­зкія ра­к ур­сы пад­крэс­лі­ва­юць ча­са­вую пе­ра­к ліч­к у з мас­тац­твам 1920-х га­доў, фа­

таг­ра­фі­яй і кі­но. «Гэ­та мо­жа быць адзін дзень жыц­ц я, — тлу­ма­чыць Тац­ц я­на, — ці адзін дзень пра­гля­ду фа­таг­ра­фій». Ілю­зія і рэ­аль­ насць змы­ка­юцца па­між са­бой на ўмоў­най плос­кас­ці — пра­сто­ры арку­ша. Мас­тач­ка шу­кае асаб­лі­вых, на­поў­не­ных сэн­са­мі і пе­ра­ход­ных мо­ман­таў — дзея­ння, якое зні­к ае, не­з а­в ер­ш а­н ас­ц і, не­з а­кон­ч а­ нас­ці... Ве­ра­год­на, су­час­нае фо­та пе­ра­ста­ла на­т хняць мас­та­коў з-за сва­ёй по­ўнай пра­ га­во­ра­нас­ці — яно ўжо не ча­руе, а то­ль­кі прад­стаў­ляе імі­джы. Не­да­ка­за­насць, не­пра­ яўле­насць вы­явы звы­чай­на па­кі­дае бо­льш мес­ца для ўлас­най гіс­то­рыі гле­да­ча. Па­вод­ле кла­січ­на­га вы­зна­чэн­ня тра­ды­цый­ ных форм мас­тац­тва, жы­ва­піс ства­рае на па­ лат­не ілю­зіі, а ў гра­фі­цы — на­адва­рот: аркуш ста­но­віц­ца час­ткай воб­раз­най пра­с то­ры. Пры­нцы­по­вай мя­жы па­між ме­та­дам пра­цы з жы­ва­пі­сам і гра­фі­кай у Тац­ця­ны Ра­дзі­віл­кі ня­ ма — яны ўсе тра­пі­лі ў за­леж­насць ад інша­га мед­ыя — фа­таг­ра­фіі. Плос­кас­насць сва­іх ра­ бот Тац­ця­на па­зна­чае як ілю­зор­ную ма­тэ­ры­ яль­насць. Бе­лы фон гра­фі­кі — пра­сто­ра, што сы­хо­дзіць у пер­спек­ты­ву, фон жы­ва­пі­с у — па­вер­хня тка­ні­ны ці шпа­лер. Але ўсё на­шмат скла­да­ней: у ад­ным тво­ры сін­тэ­зу­юцца са­мыя роз­ныя пра­цэ­сы: яднан­не і раз­рыў, рыт­мі­за­ цыя і збіў­ка рыт­му, пад­крэс­лі­ван­не плос­кас­ці і на­мёк на ілю­зор­насць пра­сто­ры, пад­ва­енне і па­тра­енне кро­пак пер­спек­тыў і пун­к таў по­ гля­ду. По­гляд звер­ху, ка­лі лі­ніі сы­хо­дзяц­ца не на звык­лай нам ры­се га­ры­зон­т у, а фак­тыч­на ў бяс­кон­цас­ці ці аб­страк­тнай кроп­цы, ро­біць пра­цэс су­зі­ран­ня га­ла­вак­руж­ным — уцяг­вае гле­да­ча ў глы­бі­ню кар­ці­ны. У вы­ні­ку плос­касць пе­ра­с тае фік­са­вац­ца, яна пе­ра­с тва­ра­ецца кож­ны раз — усё дзе­ля ад­ной мэ­ты: знай­сці ана­ла­гі з ма­тэ­ры­яй па­мя­ці. ЧЭРВЕНЬ 2012 МАСТАЦТВА 3

«Пес­ня пра до­лю». ВЯРТАННЕ ЛЕГЕНДЫ Твор Янкі Ку­па­лы і Ула­дзі­мі­ра Му­ля­ві­на Ве­ра Гу­дзей-Каш­та­ль­ян

Эма­цый­ная і сэн­са­вая на­сы­ча­насць ку­ль­тур­най падзеі, ка­лі кож­ны з яе ства­ ра­ль­ні­каў ці­ка­вы сам па са­бе і пра­ва­куе на асоб­ную тэ­му для раз­мо­вы, а раз­ам з іншы­мі ро­біць прэ­зен­та­ва­ную мас­тац­ кую з’яву не­за­быў­най, — гэ­тым раз­ам пе­ра­ўзы­хо­дзі­ла ўсе маг­чы­мыя ча­кан­ні. Га­вор­ка пра прэм’еру фолк-опе­ры «Пес­ ня пра до­лю», якая ад­бы­ла­ся ў Бе­ла­рус­ кай дзяр­жаў­най фі­лар­мо­ніі. Пры­мер­ка­ва­ная да 130-год­дзя з дня на­ра­ джэн­ня кла­сі­ка бе­ла­рус­кай лі­та­ра­ту­ры, па­ эта-пра­ро­ка Янкі Ку­па­лы, фолк-опе­ра, вя­до­ма ж, апе­люе да свай­го аўта­ра — ле­ген­дар­най асо­бы Ула­дзі­мі­ра Му­ля­ві­на і да «Пес­ня­роў» — пра­слаў­ле­на­га ка­лек­ты­ву, імя яко­га зра­бі­ла­ся сі­но­ні­мам на­цы­яна­ль­на­га. Ува­саб­ляе глы­бо­ ка фі­ла­соф­скія дум­кі пра ча­ла­ве­чае жыц­цё і до­лю бе­ла­рус­ка­га му­жы­ка-се­ля­ні­на, які­мі пра­сяк­ну­ты ку­па­лаў­скія вер­шы. Асно­вай му­ зыч­на­га тво­ра стала «Ад­веч­ная пес­ня» — па­ эма тра­ге­дый­на­га гу­чан­ня, на­пі­са­ная амаль сто га­доў та­му. фо­та віктара зайкоўскага.

Рок-, зонг-, фолкці опе­ра-пры­тча? Пер­шая па­ста­ноў­ка «Пес­ні пра до­лю» ад­бы­ ла­ся ў Мін­ску бо­льш як 35 га­доў та­му. Ідэя ства­рэн­ня опе­ры-пры­тчы па­вод­ле ку­па­лаў­ ска­га тво­ра на­ра­дзі­ла­ся ў Ва­ле­рыя Яшкі­на, які ў ансам­блі «Пес­ня­ры» іграў на кла­віш­ных

4 МАСТАЦТВА ЧЭРВЕНЬ 2012

і на лі­ры. Ён жа вы­сту­піў аўта­рам ліб­рэ­та і рэ­жы­сё­рам пер­шай па­ста­ноў­кі. Ці­ка­ва, што па­зней, ужо ў Рас­іі, Яшкін пра­цяг­ваў рас­па­ ча­ты з Му­ля­ві­ным во­пыт ства­рэн­ня буй­ных му­зыч­на-дра­ма­тыч­ных тво­раў у фолк-ро­ка­ вым сты­лі. Для «Пес­ня­роў» на­огул бы­ло ха­ рак­тэр­ным імкнен­не фа­льк­лор­ныя эле­мен­ты спа­лу­чыць з ро­ка­вай сты­ліс­ты­кай і эстрад­най ма­не­рай вы­ка­нан­ня. У чэр­ве­ні 1976 го­да, ад­ра­зу па­сля па­ка­зу ў Мін­ску, прэм’ера «Пес­ні пра до­лю» ад­бы­ла­ся ў Мас­кве, на ве­ль­мі прэс­тыж­най пля­цоў­цы — у кан­цэр­тнай за­ле «Рас­ія». Шэсць па­ка­заў за­ пар! Па­ста­ноў­ка ме­ла по­спех і ў Ле­нін­гра­дзе, і ў іншых га­ра­дах СССР. Ме­на­ві­та та­му ама­ тар­скія за­пі­сы «Пес­ні пра до­лю» за­ха­ва­лі­ся ў пры­ват­ных ка­лек­цы­ях мас­коў­скіх ме­ла­ма­наў, а так­са­ма ў Свяр­длоў­ску і Арэн­бур­гу. Рас­ійская кры­ты­ка пі­са­ла пра без­да­кор­нае ва­к а­ль­нае і інстру­мен­та­ль­нае вы­к а­нан­не ансам­блем «Пес­ні пра до­лю», яе бяс­спрэч­ ныя вы­со­кап­ра­фе­сій­ныя му­зыч­ныя якас­ці, у той жа час адзна­ча­ла рас­цяг­ну­тасць ліб­рэ­та, пе­ра­гру­жа­насць свет­ла­вы­мі эфек­та­мі, «на­ зой­лі­васць» рэ­жы­су­ры і ня­ўда­лыя спро­бы тэ­атра­лі­за­цыі дзея­ння. Прэ­тэн­зіі да па­ста­но­ вач­на­га вы­ра­шэн­ня сён­ня цяж­ка аспрэч­ваць, хоць ёсць і бо­льш пры­язныя мер­ка­ван­ні, а вось на­конт рас­цяг­ну­тас­ці... да­руй­це! Опе­ра Му­ля­ві­на, якая праз 36 га­доў зноў пра­гу­ча­ла на сцэ­не фі­лар­мо­ніі, да­ла маг­чы­масць асэн­ са­ваць яе дра­ма­тур­гіч­ную прад­ума­насць і цэ­лас­насць, аца­ніць знач­насць той падзеі і па­тэн­цы­ял, які ўтрым­лі­вае твор.

«Пес­ня пра до­лю» зна­хо­дзіц­ца ў шэ­ра­ гу пер­шых са­вец­кіх рок-опер, чые аўта­ры на­зы­ва­лі свае опу­сы як за­ўгод­на, то­ль­кі не рок-опе­ра­мі, бо ў 1970–1980-я га­ды да­дат­кі на­кшталт «рок-» ці «джаз-» ві­да­воч­на не ўхва­ ля­лі­ся. «Арфей і Эўры­ды­ка» Жур­бі­на, «Зор­ка і смерць Ха­акі­на Мур’еты» Рыб­ні­ка­ва прэ­зен­ та­ва­лі­ся як зонг-опе­ры, «Пун­со­выя вет­ра­зі» Ба­гас­лоў­ска­га — як опе­ра-фе­ерыя, «Ста­ды­ ён» Град­ска­га — як дыс­ка­опе­ра, «“Юно­на” і “Авось”» Рыб­ні­ка­ва — як опе­ра-міс­тэ­рыя. Но­вае жан­ра­ва-сты­ля­вое ўтва­рэн­не (рокопе­ра) уз­ні­ка­ла на скры­жа­ван­ні ака­дэ­міч­най тра­ды­цыі і най­ноў­шых эстрад­ных па­ве­ваў. Спра­ва не сто­ль­кі ў стра­ка­тас­ці жан­ра­ва-сты­ ля­вых азна­чэн­няў «рок-», «фолк-», «зонг-» ці, як у пер­шым ва­ры­янце «Пес­ні пра до­лю», — «опе­ра-пры­тча», дзе ніш­то не на­мя­к ае на ары­гі­на­ль­ны сты­ля­вы мікст. Для та­ко­га не­з вы­ч ай­н а­га тво­р а сён­н я зной­дзец­ца шмат вы­зна­чэн­няў, са­мым су­ час­ным з якіх мо­жа быць «кра­со­вер» — гэ­ты стыль уз­ні­кае на пе­ра­кры­жа­ван­ні дзвюх, трох ці бо­ль­шай ко­ль­кас­ці з’яў, арга­ніч­на з’ядна­ных і сплаў­ле­ных у адзі­най мас­тац­кай фор­ме. У са­мым шы­ро­кім ку­ль­тур­ным кан­тэк­сце мож­ на ка­заць пра так зва­ны «трэ­ці на­пра­мак», які за­ймае ні­шу па­між улас­на ака­дэ­міч­най (элі­тар­най) і ўлас­на эстрад­най (па­пу­ляр­най) му­зы­кай. Што ж ты­чыц­ца «Пес­ні пра до­лю», у якой спа­лу­ча­юцца ака­дэ­міч­ная і фа­льк­лор­ ная тра­ды­цыі, эстэ­ты­ка і сты­ліс­ты­ка ро­ка, вы­ка­рыс­тоў­ва­юцца эле­мен­ты джа­за, мож­на сап­раў­ды ка­заць пра ме­га­мікст.

Тое, што пер­шае вы­ка­нан­не опе­ры ў 1976 го­дзе пад­ало­ся рас­цяг­ну­тым і «не­тэ­атра­ль­ ным», маг­ло быць вы­ні­кам па­с та­но­вач­най не­дас­ка­на­лас­ці і ня­ста­чы ў вы­ка­наў­цаў акцёр­ ска­га май­стэр­ства. Па­ко­ль­кі «Пес­ня­ра­мі» бы­ла аб­ра­на фор­ма тэ­атра­лі­за­ва­на­га кан­цэр­тна­га вы­ка­нан­ня, ха­рак­тэр­ная для рок-опе­ры ўво­гу­ ле. «Вя­до­ма, мож­на бы­ло за­пра­сіць для спек­ так­ля пэў­ную ко­ль­касць акцё­раў, вы­ка­рыс­таць фа­наг­ра­мы з гу­чан­нем вя­лі­кіх аркес­траў і г.д. Але “Пес­ня­ры” зра­бі­лі ад па­чат­ку да кан­ца свой спек­такль са сва­ім пра­чы­тан­нем Ку­па­ лы, — пі­саў Яшкін, — са сва­імі пес­ня­мі, тан­ца­мі і дра­ма­тыч­ны­мі ро­ля­мі. Жа­дан­не зра­біць усё са­мім — удзе­ся­ця­рых спець, сыг­раць і бач­на “вы­явіць му­зы­ку” — рас­цэ­нь­ва­ецца не як са­ма­ мэ­та, а як ад­чу­ван­не ўлас­най сі­лы, да­сле­да­ван­ не маг­чы­мас­цей ва­ка­ль­на-інстру­мен­та­ль­на­га ансам­бля па-за тра­ды­цый­ным жан­рам пес­ні». Вось у гэ­тым да­сле­да­ван­ні якраз і пра­гля­да­ юць на­ва­тар­скія зда­быт­кі му­ля­він­ска­га тво­ра, якія шмат у чым апя­рэ­джва­лі свой час.

У іншым вы­мя­рэн­ні Ця­пе­раш­ні па­каз фолк-опе­ры «Пес­ня пра до­лю» быў бы не­маг­чы­мы без ана­лі­зу і амаль да­сле­да­ван­ня «пес­ня­роў­скай» прэ­м’е­ры. Але ж гэ­тым раз­ам — праз артыс­тыч­ныя маг­чы­ мас­ці ця­пе­раш­ніх вы­ка­наў­цаў, якія за­свой­ва­лі бяз­меж­ны і шмат у чым не­спаз­на­ны кос­мас ку­па­лаў­скай па­эзіі і му­ля­він­скай твор­час­ці. І пер­шым па­глы­біў­ся ў гэ­тую не­абсяж­ную пра­с то­ру Аляк­сандр Крам­ко. Тое, што не за­ха­ва­ла­ся ні­якіх нот «Пес­ні пра до­лю», — за­к а­на­мер­на для рок-му­зы­кі, ства­ра­ль­ні­кі якой звы­чай­на ро­бяць умоў­ны за­піс, а кож­ны з вы­ка­наў­цаў пад­час ка­лек­тыў­най пра­цы ў ансам­блі да­дае што­сь­ці сваё, пэў­ныя дэ­та­лі. Да та­го ж вы­ка­рыс­тан­не элек­трон­ных эфек­таў не­маг­чы­ма за­пі­саць но­та­мі. Та­му Крам­ко да­вя­

ло­ся спа­чат­ку рас­шыф­ра­ваць адзі­ны цу­дам за­ха­ва­ны ама­тар­скі аўды­яза­піс, зра­біць пар­ ты­ту­ру, а по­тым пе­ра­ла­жэн­не для аркес­тра. У му­зыч­ным пла­не ён цал­кам і ве­ль­мі да­клад­на ад­на­віў му­ля­він­скі твор. У вы­ні­ку най­скла­да­ ней­шай пра­цы «Пес­ня пра до­лю» на­ра­дзі­ ла­ся ў но­вым гу­ка­вым аб­ліч­чы. Та­кім чы­нам уз­буй­ніў­ся маш­таб тво­ра. Бо­льш рэ­ль­ефна акрэс­лі­ла­ся і не­дак­лад­насць усіх жан­ра­вых азна­чэн­няў, зроб­ле­ных аўта­ра­мі і кры­ты­ка­мі. Зра­бі­ла­ся зра­зу­ме­ла, што «Пес­ня пра до­лю» ўжо на ўзроў­ні ліб­рэ­та бы­ла па­бу­да­ва­на як шмат­пла­на­вая дра­ма­тур­гіч­ная кан­цэп­цыя. Але аха­піць твор у цэ­лас­ным вы­гля­дзе мо­жа ды­ры­жор — праз асэн­са­ван­не і зні­тоў­ ван­не роз­ных воб­раз­на-змес­та­вых і сты­ля­вых плас­тоў парт­ыту­ры. Мі­ха­ілу Ка­зін­цу да­вя­ло­ся кі­ра­ваць ары­гі­на­ль­ным па скла­дзе аркес­трам, шэ­ра­гам са­ліс­таў-ва­ка­ліс­таў, муж­чын­скай гру­ пай ха­ра­вой ка­пэ­лы імя Шыр­мы, да якіх да­лу­ чыў­ся і фа­льк­лор-тэ­атр «Го­сь­ці­ца», плас­тыч­ны «го­лас» тво­ра. У вы­ні­ку да­клад­на зной­дзе­на­га ба­лан­су па­між роз­ны­мі склад­ні­ка­мі — ха­ра­ вы­мі і плас­тыч­ны­мі эпі­зо­да­мі, аркес­тра­вы­мі і со­ль­ны­мі фраг­мен­та­мі атры­ма­ла­ся му­зыч­наха­рэ­агра­фіч­нае дзей­ства, маш­таб­нае і ўзнёс­ лае па сэн­са­вай глы­бі­ні. Ві­даць, не пра­йшоў да­рэм­на і дос­вед вы­ка­нан­ня рок-опе­ры «Гус­ ляр» Іга­ра Лу­чан­ка — Ула­дзі­мі­ра Му­ля­ві­на, якое ад­бы­ло­ся ў Бе­ла­рус­кім му­зыч­ным тэ­ атры ле­тась амаль у тым жа скла­дзе. Да­рэ­чы, рэ­жы­сё­рам і аўта­рам ха­рэ­агра­фіі кож­ны раз вы­сту­па­ла Ла­ры­са Сі­ма­ко­віч, без якой «Пес­ня пра до­лю» не на­бы­ла б но­ва­га аб­ліч­ча. Кож­ны з вы­ка­наў­цаў здо­леў ства­рыць ад­ мет­ны воб­раз, у якім на­ту­ра­ль­на ядна­юцца ва­ка­ль­ны і акцёр­скі па­чат­кі. Пётр Ялфі­маў (Янка Ку­па­ла) уз­на­віў ра­ман­ты­за­ва­нае аб­ліч­ча па­эта — на­зі­ра­ль­ні­ка, апа­вя­да­ль­ні­ка, ка­мен­ та­та­ра і ўскос­на­га ўдзе­ль­ні­ка падзей. Ян Жан­

чак (Му­жык) ства­рыў не сто­ль­кі кан­крэт­ны, ко­ль­кі аб­агу­ль­не­ны, як у тво­ры Ку­па­лы, воб­ раз бе­да­ка, які за­ста­ецца та­кім ад на­ра­джэн­ня да смер­ці. Дра­ма­тыз­мам лё­су, на­ка­на­ва­нас­ці, вы­яўле­ным ужо ў пес­ні Хлоп­чы­ка («Ма­ці мая, ма­ці...»), а ў фі­на­ле ў гі­бе­лі Му­жы­ка («Ча­му ж, до­ля, ты цяж­кая?»), пра­сяк­ну­та ўся «Пес­ня». Ка­ця­ры­на Дзег­ця­ро­ва (Ма­ці і Жон­ка) знай­шла мнос­тва ад­цен­няў, каб пе­рад­аць шмат­гран­ны ха­рак­тар жан­чы­ны. Яна пяш­чот­ная і ла­год­ная (у Ка­лы­хан­цы), усцеш­лі­вая ў раз­мо­ве з сы­нам, за­дзір­лі­вая (жар­тоў­ная пес­ня на Вя­сел­лі), змар­не­лая ад цяж­кай пра­цы, ня­ўцеш­ная ў го­ры (Плач уда­вы). По­бач з аб­агу­ль­не­на-рэ­аліс­тыч­ны­мі воб­ра­ за­мі па­ўста­юць Це­ні (Бя­да, Го­ра, До­ля, Го­лад і Хо­лад) і пер­са­ні­фі­ка­ва­ныя По­ры го­да (Вяс­на, Ле­та, Во­сень, Зі­ма), і та­ды пра­с то­ра тво­ра на­паў­ня­ецца шмат­пла­на­вым ме­та­фа­рыч­ным змес­там. Плас­тыч­ныя але­го­рыі зні­тоў­ва­юць падзеі, праз іх вы­яўля­ецца ду­алізм све­таў­ спры­ман­ня. Дзей­снае і ста­ту­арнае, жы­вое і змяр­цве­лае, бы­та­вое і агу­ль­на­ча­ла­ве­чае, рэ­аль­нае і ірэ­аль­нае, сус­вет­нае і кас­міч­нае — ме­на­ві­та тое, што кож­ным раз­ам, ад­сы­ла­ючы да глы­бін­ных мі­фа­ла­гіч­ных і фа­льк­лор­ных архе­ты­паў, дэ­ка­дзі­ру­ецца як глы­бо­кі пад­свя­ до­мы вод­гук мі­ну­ла­га ў су­час­ным. Вы­ка­нан­не «Пес­ні пра до­лю» ста­ла знач­ най падзе­яй у су­час­ным ку­ль­тур­ным жыц­ці бе­ла­рус­кай ста­лі­цы. Ма­ла хто зга­дае, што 20 га­доў та­му ме­на­ві­та на мін­скай фі­лар­ма­ніч­ най сцэ­не бы­ла вы­ка­на­на поп-опе­ра Іга­ра Па­лі­во­ды «Мак­сім» па­вод­ле тво­раў Мак­сі­ма Баг­да­но­ві­ча. Гэ­ты кам­па­зі­тар­скі дос­вед та­ды зра­зу­ме­лі да­лё­ка не ўсе, тым бо­льш не ўсвя­ до­мі­лі як вод­гул­ле спро­бы, ажыц­цёў­ле­най Му­ля­ві­ным у «Пес­ні пра до­лю». Але яшчэ ця­жэй прад­выз­на­чыць час з’яў­лен­ня тво­ра, роў­на­га ім...

«Пес­ня пра до­лю». Сцэ­на са спек­так­ля.

артэфакты

ЧЭРВЕНЬ 2012 МАСТАЦТВА 5

Пры­сут­насць не­пра­моў­ле­на­га «ЯНО ТУТ» у га­ле­рэі «Ў» Іры­на Ге­ра­сі­мо­віч

Ідэя вы­ста­вы «ЯНО ТУТ» на­ра­дзі­ла­ся ў Анта­ні­ны Сла­бод­чы­ка­вай на пад­ста­ ве яе пра­цы, зроб­ле­най для пра­екта «ЛітÄra», што прайшоў у Інсты­ту­це імя Гё­тэ ў ве­рас­ні 2010 го­да. Мас­та­кам бы­ло пра­па­на­ва­на пра­ана­лі­за­ваць вер­шы су­час­ных ня­мец­ка­моў­ных па­этаў пры да­па­мо­зе ві­зу­аль­ных срод­каў. Праз тран­сфар­ма­цыю ві­зу­аль­най аб­алон­кі вер­шаў (лі­тар, рад­коў, строф) уз­ні­ка­лі но­выя сэн­са­выя вы­мя­рэн­ні. ...за­ўсё­ды на скла­дах спы­няц­ца. ця­пер я гэ­та ве­даю да­клад­на... Аб­р аў­ш ы для ана­л і­з у верш Мо­н і­к і Рынк «drifting accumulation», Анта­ні­на шмат разоў пе­ра­пі­са­ла яго на ста­рон­ках ста­ро­га ня­мец­ ка-рус­к а­г а фра­з е­а ла­гіч­на­г а слоў­ні­к а. Яна сфар­мі­ра­ва­ла поле гу­ль­ні па­між сло­ва­мі вер­ ша і сло­ва­мі слоў­ні­ка, са­чы­ла за гэ­тай гу­ль­нёй і фік­са­ва­ла зда­быт­кі пры да­па­мо­зе фар­бы, пэў­на­га шрыф­т у ці ка­ла­жа. Вар­та адзна­чыць, што ства­рэн­не поля ўза­ема­дзе­яння роз­ных з’яў рэ­ча­існас­ці і фік­с а­цыя зна­хо­д ак, што з’яўля­юцца пад­час та­ко­га ўза­ема­дзе­яння, — інстру­мент, які Сла­бод­чы­ка­ва вы­ка­рыс­тоў­вае як у сва­ёй твор­час­ці, так і ў вы­ста­вач­ным пра­ екце «ЯНО ТУТ». ...не­шта мя­не пры­ня­ло, пры­ня­ло, каб зніш­чыць... Пры­сво­іўшы верш, Анта­ні­на зда­б ы­ла яго эсэн­цыю — сло­вы «ЯНО ТУТ», па-ня­мец­ку «ES IST DA». Тэ­ма­тыч­на тэкст Мо­ні­кі Рынк за­кра­нае ад­чу­ван­не ця­жа­ру, збян­т э­жа­нас­ці, ад­чу­жа­ нас­ці ад рэ­ча­існас­ці, якое ча­сам апус­ка­ецца на ча­ла­в е­к а. Мо­н і­к а Рынк на­з ы­в ае гэ­т ае ад­чу­ван­не дэп­рэ­сі­яй. Анта­ні­на Сла­бод­чы­ ка­ва ад­маў­ля­ецца ад акрэс­ле­ных пан­яццяў: дэп­рэ­сія — на­ступ­ства, пры­чы­на — «ЯНО», якое мес­ціц­ца па той бок мо­вы. Трап­на, што Сла­бод­чы­ка­ва на вер­ба­ль­ным уз­роў­ні аб­ірае ме­на­ві­та за­ймен­нік. Ка­лі вы ўзды­ма­еце слу­ хаў­к у тэ­ле­фо­на і чу­еце: «Гэ­та я», то раз­уме­еце вы­каз­ван­не, то­ль­кі ка­лі ве­да­еце ча­ла­ве­ка, які тэ­ле­фа­нуе. Гэ­так­са­ма і з «ЯНО»: зра­зу­мець, што мае на ўва­зе мас­тач­ка, мо­жа то­ль­кі той, хто мае та­кі ж дос­вед, кі­ру­ючы­ся якім Анта­ні­на ства­ры­ла пра­ект. Ад­чу­ван­не «ЯНО ТУТ» надзвы­чай скла­да­на фар­му­ля­ваць для іншых — яно інды­ві­ду­аль­ нае, звя­з а­нае з экзіс­т эн­цый­най адзі­но­т ай асо­бы, яго мож­на па­ра­ўнаць з пе­ра­жы­ван­нем бо­лю, якое ста­віць пад пы­тан­не маг­чы­мас­ці мо­вы пе­рад­аваць інфар­ма­цыю: скла­да­на апі­ саць для інша­га ўлас­ны боль, мож­на то­ль­кі спа­дзя­вац­ца, што іншы пе­ра­жыў та­кі ж дос­вед і дзя­ку­ючы гэ­та­му — зра­зу­мее. Пра­ект Анта­ні­ ны каш­тоў­ны тым, што пры да­па­мо­зе ві­зу­аль­ ных срод­каў яна зна­хо­дзіць вы­ра­жэн­не для та­го, пе­рад чым ад­сту­па­юць сло­вы. 6 МАСТАЦТВА ЧЭРВЕНЬ 2012

Пра­ект «ЯНО ТУТ». Га­ле­рэя «Ў». 2012.

у якасці эпіграфаў да раздзелаў артыкула выкарыстаны радкі з верша монікі рынк «drifting accumulation» у перакладзе ірыны герасімовіч.

...вя­лі­зар­нае не­шта. нут­ра­ное за­ўсё­ды, цяж­кое... Што ж гэ­та за дос­вед? Ад­ной­чы Анта­ні­на Сла­бод­чы­ка­ва ў пры­ват­най раз­мо­ве ска­за­ла: «Ка­лі­сь­ці мя­не надзвы­чай ура­зіў той факт, што кож­ны, аб­са­лют­на кож­ны ча­ла­век, яко­га я сус­ тра­каю на ву­лі­цы аль­бо ў тран­спар­це, па­мрэ, і яму гэ­та вя­до­ма. Якую муж­насць трэ­ба мець, каб пра­цяг­ваць жыць, ве­да­ючы гэ­та». Пра­ект «ЯНО ТУТ» мес­ціц­ца на мя­жы мас­ тац­тва і псі­ха­тэ­ра­піі. Яго мож­на раз­гля­даць як сво­еа­саб­лі­вую ілюс­тра­цыю да кніг та­кіх псі­ха­тэ­ра­пеў­таў, як Ірвін Ялам аль­бо Паўль Ці­ліх, якія ў сва­іх пра­цах над­аюць шмат ува­ гі экзіс­т эн­цый­най тры­во­зе як не­ад’емна­му склад­ні­к у ча­ла­ве­ча­га існа­ван­ня. Га­вор­ка ідзе пра тры­во­г у, звя­за­ную з са­мім зна­хо­джан­нем ча­ла­ве­ка ў све­це, яе кры­ні­ца ў тым, што мы ні­ чо­га не ве­да­ем пра тое, ад­куль пры­йшлі і ку­ды сы­дзем, не ве­да­ем ка­лі, і ў гэ­ты аб­ме­жа­ва­ны пе­ры­яд ча­су нам трэ­ба не­як аб­ыхо­дзіц­ца са сва­ім жыц­цём. У пе­ра­лом­ныя эта­пы — на­ра­ джэн­не, хва­ро­ба, смерць бліз­кіх — экзіс­тэн­ цый­ная тры­во­га ро­біц­ца асаб­лі­ва ад­чу­ва­ль­ най. Але і па-за гэ­ты­мі вос­тры­мі сі­т у­ацы­ямі яна, як па­вет­ра, за­ўсё­ды тут. Гэ­ты «падзем­ны гул» мо­жа ра­біц­ца гуч­ней­шым ці за­ці­хаць, але ад­ной­чы па­чуў­шы, за­быць яго не­маг­чы­ма. Пра гэ­ты дос­вед Анта­ні­на Сла­бод­чы­ка­ва і рас­каз­ вае сва­ім пра­ектам «ЯНО ТУТ». Аса­біс­тасць і глы­бін­ную надзён­насць тэ­мы мас­тач­ка тлу­ма­чыць у сва­ім ві­дэ­аін­тэрв’ю, у якім яна ад­каз­вае на пы­тан­ні, але су­раз­моў­цы не ві­даць — ім ро­біц­ца кож­ны гля­дач. Го­лас Сла­бод­чы­ка­вай су­пра­ва­джае на­вед­ні­ка праз аб­едзве за­лы вы­ста­вы — бе­лую і чор­ную. ... я па­мы­лі­ла­ся. гэ­та не звер... Чор­ная за­ла — кан­ста­та­цыя фак­та, што «ЯНО ТУТ», а так­са­ма спро­ба вы­свет­ліць, што та­кое «ЯНО», і ла­ка­лі­за­ваць «ТУТ». У пры­цем­не­най за­ле ля ад­ной сця­ны ста­ялі вя­лі­кія лі­та­ры, зроб­ле­ныя з па­ха­ва­ль­ных штуч­ных кве­так, што ўтва­ра­лі фра­зу «ЯНО ТУТ», ка­ля сця­ны на­суп­раць бы­ла змеш­ча­на тая са­мая фра­за па-ня­мец­к у: «ES IST DA». Мас­тач­ка тон­ка пры­ кмя­чае, што не­за­леж­на ад та­го, на якой мо­ве фар­му­лю­ецца вы­каз­ван­не ад­нос­на экзіс­тэн­ цый­ных з’яў, ма­т э­ры­ял, з яко­га ства­ра­ецца вы­каз­ван­не, за­ста­ецца ня­змен­ным. Па­між інста­ля­цы­ямі — пус­ты па­кой. Так Анта­ні­на ро­біць тое са­мае не­на­зоў­нае асноў­ ным аб’ектам. «ЯНО ТУТ» — рам­ка, у якую мож­на ўста­віць усё, што тры­во­жыць, па­ло­хае. Пус­ты па­кой не за­ста­ецца пус­тым, у ім гле­да­ чы. «ЯНО ТУТ» аб­рам­ляе нас раз­ам з на­шы­мі тры­во­га­мі і стра­ха­мі. Пра тое, што «ЯНО» не то­ль­кі ў гэ­тым па­коі, але і па­ўсюд­на, рас­каз­ва­юць ві­дэ­апра­цы. Ад­на з іх па­каз­вае лі­та­ры «ES IST DA» на сне­зе, рух у ві­дэа ўтва­ра­юць то­ль­кі лёг­кія па­ве­вы вет­ру, што гой­дае ча­рот. У дру­гім ві­дэа лі­та­ры фра­зы зга­ра­юць на сне­зе, зноў ад­чу­ван­не, вя­до­мае та­му, хто спаз­наў экзіс­т эн­цый­ныя ўскрай­кі быц­ц я, — пя­к у­чае жа­д ан­н е якім-не­будзь чы­нам па­з ба­віц­ц а гня­т у­ча­г а ця­ж а­ру. Але ці маг­чы­ма гэ­та? У ад­ным са сва­іх эсэ пра Да­с та­еўска­га Леў Шас­тоў уз­гад­вае ле­ген­ду пра анё­ла смер­ці, які цал­кам па­кры­ты ва­чы­

артэфакты

ма. На­вош­та анё­лу сто­ль­кі ва­чэй? Па­вод­ле гэ­тай ле­ген­ды, ка­лі анёл смер­ці спус­ка­ецца да ча­ла­ве­ка, то не аб­авяз­ко­ва за­бі­рае яго з са­бою, а про­ста па­кі­дае яму сваю па­ру ва­ чэй. «І та­ды ча­ла­век рап­там па­чы­нае ба­чыць звыш та­го, што ба­чаць усе, і што ён сам ба­чыць сва­імі ста­ры­мі ва­чы­ма, не­шта цал­кам но­вае. І ба­чыць ён но­вае па-но­ва­му, як ба­чаць не лю­дзі, але істо­ты з “іншых сус­ве­таў”, так, што яно ёсць не “не­абход­ным”, але “сва­бод­ным”, то-бок яно ёсць і тут жа яго ня­ма, што яно з’яўля­ецца, ка­лі зні­кае, і зні­кае, ка­лі з’яўля­ецца. Бы­лыя, пры­род­ныя, “як ва ўсіх”, во­чы свед­чаць пра гэ­та “но­вае” цал­кам су­пра­ць­лег­лае та­му, што ба­чаць во­чы, якія па­кі­нуў анёл... І та­ды па­чы­на­ецца ба­ра­ць­ба па­між дву­ма зро­ка­мі, на­т у­ра­ль­ным і не­на­т у­ра­ль­ным, ба­ра­ць­ба, зы­ход якой та­кі ж, пад­аец­ца, пра­бле­ма­тыч­ны і та­ямні­чы, як і яе па­ча­так». Анта­ні­на Сла­бод­чы­ка­ва, без­умоў­на, ва­ло­ дае та­кім іншым зро­кам, што мае да­чы­нен­не да сап­раў­днас­ці і пра­ўдзі­вас­ці. Акра­мя скраз­ ня­коў «з та­го бо­к у» но­вы зрок да­зва­ляе ча­ла­ ве­к у ад­чу­ваць струк­т у­ры, што ля­жаць у асно­ ве быц­ця, гля­дзець скрозь кан­струк­ты сэн­су, якія вы­пра­цоў­вае цы­ві­лі­за­цыя, каб пры­вя­заць нас да рэ­ча­існас­ці і пры­му­сіць ка­рыс­тац­ца вы­к люч­на зям­ным зро­кам. Экс­па­зі­цыя дру­гой за­лы вы­ста­вы — апо­вед пра ба­ра­ць­бу па­між на­т у­ра­ль­ным і не­на­т у­ра­ль­ным зро­кам. ...ча­го мы то­ль­кі не ра­бі­лі, каб не вы­біц­ ца з так­ту і не пад­дац­ца... У бе­лай за­ле, ку­ды мож­на тра­піць праз пра­ лом у сця­не, які фі­зіч­на на­гад­вае пра бо­ле­выя ад­чу­ван­ні пе­ра­адо­лен­ня «ЯНО ТУТ», Анта­ні­на раз­мяш­чае на сця­не дош­чач­кі-кар­ці­ны з ка­ ла­жа­мі, дзе кам­бі­нуе ку­ль­т ур­ныя сім­ва­лы.

Фун­кцыя іх — на­паў­няць сэн­сам на­ша хіс­ ткае ста­но­віш­ча ў сус­ве­це. Прад­с таў­ле­ныя кан­струк­ты сэн­су па­хо­дзяць з роз­ных сфер, та­кіх як ге­ра­ізм, рэ­лі­гія, сям’я, сек­су­аль­насць... Мас­тач­ка вы­ка­рыс­тоў­вае ў ка­ла­жах тое, што акру­жае яе ў што­дзён­ным жыц­ці: фо­та­здым­ кі, ма­люн­кі сва­ёй да­чкі, кар­цін­кі з ча­со­пі­саў, на­к лей­кі, кар­ці­ны, зной­дзе­ныя ў су­ве­нір­ных кра­мах. Яна ка­рыс­та­ецца той са­май мо­вай, якой ка­рыс­та­юцца ўсе. Але вы­каз­ван­ні яе — ня­звык­лыя. Бо яна мае іншы зрок. Ві­зу­аль­ныя пра­явы су­час­най ма­са­вай ку­ль­т у­ры і вы­явы, уз­ятыя са свай­го ася­род­дзя, Анта­ні­на пе­ра­ пля­тае са сло­ва­мі на­зва­на­га вер­ша, а так­са­ма з іншы­мі цы­та­та­мі — як з кніг, так і з бу­дзён­ных раз­моў і ўлас­ных раз­ваг. Праз ку­ль­т ур­ныя і са­цы­яль­ныя за­с ло­ны пра­бі­ва­ецца тры­вож­ ная энер­гія «ЯНО ТУТ». Зна­хо­дзім мы і ве­лі­ код­ныя ма­ты­вы ў спа­лу­чэн­ні з кас­міч­ны­мі, і тран­сфар­ма­ва­ныя воб­ра­зы ге­ро­яў гла­мур­ных ча­со­пі­саў, і воб­ра­зы ге­ро­яў Вя­лі­кай Айчын­най вай­ны, і кла­січ­ныя пей­за­жы. Усе «пад­ман­кі» су­час­най цы­ві­лі­за­цыі, якія за­с ла­ня­юць тое, што «ЯНО ТУТ», мас­тач­ка бяз­лі­тас­на вы­кры­вае: по­ста­ці жан­чын з ча­со­пі­саў Анта­ні­на за­ляп­ ляе кру­га­мі ру­жо­ва­га ко­ле­ру — най­бо­льш гла­мур­на­га з усіх: пры­га­ж у­ні, якія ха­ва­юць сап­раў­дныя аб­ліч­чы за пры­го­жы­мі мас­ка­мі, атры­моў­ва­юць маг­чы­масць сха­ваць тва­ры за не­раз­баў­ле­ным гла­му­рам — чыс­тай ру­жо­вас­ цю. На па-мяш­чан­ску іды­ліч­ны пей­заж мас­тач­ ка на­к лей­вае аркуш са сло­ва­мі «ня­ма сэн­су», а ўзве­дзе­ная ў свя­тасць тэ­ма ма­ця­рын­ства пад­аец­ца з пры­сма­кам бру­та­ль­нас­ці. Анта­ні­на Сла­бод­чы­ка­ва не ад­маў­ля­ецца ад тых сэн­са­вых на­паў­нен­няў, якія пра­па­нуе ку­ль­т у­ра, яна ўваж­лі­ва раз­гля­дае іх: да ад­ных ста­віц­ца сур’ёзна, з іншых іра­ні­зуе. ...ня­ма сэн­су пра гэ­та ду­маць. яно тут. па­к уль яно тут бы­ло... Ад­чу­ван­не «ЯНО ТУТ» акцэн­ту­юць аква­ры­умы з ва­дой. У адзін з іх мас­тач­ка апус­кае той са­мы слоў­нік, з яко­га па­чаў­ся пра­ект. Што вы­ка­рыс­ та­на — сы­хо­дзіць. Анта­ні­на да­па­ма­гае кні­гам, што аджы­лі сваё, знік­нуць і вы­стаў­ляе гэ­ты пра­цэс на ўсе­агу­ль­ны агляд. Асаб­лі­ва моц­на ўздзей­ні­чае тое, што аква­ры­умы з кні­га­мі, то-бок «жы­выя» аб’екты, раз­мяш­ча­юцца на­ суп­раць сця­ны з дош­чач­ка­мі з кан­струк­та­мі сэн­саў: ко­ль­кі за­ўгод­на мож­на раз­гля­даць ка­ла­жы, па­глыб­ляц­ца ў вы­ву­чэн­не сэн­саў, а «ЯНО ТУТ», за тва­ёю спі­най, ЯНО — у кні­гах, якія ка­на­юць, якія вось-вось пе­ра­с та­нуць быць час­ткай гэ­тай рэ­ча­існас­ці, на не­тры­ва­ ласць, хіс­ткасць якой так хо­чац­ца за­быц­ца. Кні­гі ў аква­ры­умах ства­ра­юць эстэ­ты­к у, якая зна­хо­дзіц­ца на та­бу­ява­най тэ­ры­то­рыі смер­ці, знік­нен­ня, раз­ла­жэн­ня. Ці ду­ма­лі вы пра тое, што ад­бы­ва­ецца з лю­бым це­лам пад зям­лёю? Гэ­тая тэ­ры­то­рыя па­ло­хае да не­ма­ты, але Анта­ні­на дэ­ман­струе, што пра яе мож­на га­ва­рыць, ужы­ва­ючы ві­зу­аль­ныя срод­кі. Ме­на­ві­та праз інста­ля­цыю з аква­ры­ума­мі Анта­ні­на Сла­бод­чы­ка­ва па­каз­вае і спо­саб па­зба­віц­ца ад не­вы­нос­нас­ці «ЯНО ТУТ» — су­ці­шыць гэ­тае страш­нае ад­чу­ван­не мож­на, то­ль­кі на­кі­ра­ваў­шы на яго твор­чую энер­гію. Што вы­к лі­кае ці­ка­васць — не па­ло­хае. ЧЭРВЕНЬ 2012 МАСТАЦТВА 7

Шэ­ва­лье Спі­ва­коў і кам­па­зі­тар Чап­лін Два аркестры аднаго маэстра фо­та ге­на­дзя жын­ко­ва.

Тац­ця­на Му­шын­ская

Усё час­цей на гас­тро­лі ў Бе­ла­русь пры­язджа­юць му­зы­кан­ты сус­вет­на­га ўзроў­ню і рэ­йтын­гу. Свед­чан­не гэ­та­ му — Між­на­род­ны фес­ты­валь «Ула­дзі­ мір Спі­ва­коў за­пра­шае», які сё­ле­та дру­гі раз пра­йшоў у кра­іне (пер­шы ад­быў­ся ў снеж­ні 2010 го­да). Зноў — ажы­ятаж, шы­коў­ныя і экс­клю­зіў­ныя пра­гра­мы, зор­кі пер­шай ве­лі­чы­ні, астра­на­міч­ныя кош­ты бі­ле­таў, якія тым не менш раз­ля­ це­лі­ся за лі­ча­ныя га­дзі­ны. Фо­рум саб­ раў бо­льш за 200 удзе­ль­ні­каў з 13 кра­ін. Свя­та, пад­час яко­га ад­бы­ло­ся 9 кан­цэр­ таў, не па­тра­ба­ва­ла вя­лі­кай ко­ль­кас­ці бю­джэт­ных срод­каў: яго ге­не­ра­ль­ным парт­нё­рам вы­сту­піў «Аль­фа-банк», афі­цый­ны­мі парт­нё­ра­мі — «Сі­менс» і «Лу­койл-Бе­ла­русь». Як і два га­ды та­му, мар­шрут гас­тро­ляў, акра­мя ста­лі­цы, уклю­чаў Го­мель і Ма­гі­лёў. Сё­ле­та да іх да­даў­ся Ня­свіж, дзе ў па­ла­цы Ра­дзі­ві­лаў пра­й­ шоў кан­цэрт вы­дат­на­га пі­яніс­та Ба­ры­са Бе­ра­ зоў­ска­га. На афі­шы фэс­ту па­ядна­лі­ся так­са­ма вы­ступ­лен­ні сла­ву­та­га аўстра­лій­ска­га гі­та­рыс­ та-вір­ту­оза То­мі Эма­ну­эля і кан­цэрт аркес­тра «Ка­ме­ра­та За­льц­бург» з ра­дзі­мы Мо­цар­та (тут Спі­ва­коў са­лі­ра­ваў як скры­пач). Спы­нім­ся бо­льш пад­ра­бяз­на на двух пра­ ектах, прэ­зен­та­ва­ных у На­цы­яна­ль­ным тэ­атры опе­ры і ба­ле­та. Пер­шы анан­са­ваў­ся як гран­ды­ кулуары

«Тэ­ма ­ па­мя­ці ­ за­ўжды ­ акту­аль­ная...» Ула­дзі­мір Тэ­адо­ра­віч — асо­ ба шмат­гран­ная. Ге­ні­яль­ны скры­пач, та­ле­на­ві­ты ды­ры­ жор, ме­цэ­нат, арт-ды­рэк­тар між­на­род­ных фес­ты­ва­ляў. ­ Ён за­пат­ра­ба­ва­ны, яго час рас­пі­са­ны па хві­лі­нах. І спа­ дзя­вац­ца на экс­клю­зіў­нае інтэрв’ю бы­ло б вя­лі­кай сме­ лас­цю, ка­лі не на­хаб­ствам. Та­му — ко­ль­кі ду­мак ві­ноў­ні­ка ўра­чыс­тас­ці, за­на­та­ва­ных ­ на прэс-кан­фе­рэн­цыі, якая ­ ад­кры­ва­ла фес­ты­валь.

Ган­на Агла­та­ва (сап­ра­на). За ды­ры­жор­скім пу­ль­там Ула­дзі­мір Спі­ва­коў.

Якім чы­нам вы па­зна­ёмі­лі­ся з Ана­то­лем Сіў­ко, ма­ла­дым бе­ла­рус­кім спе­ва­ком, удзе­ль­ні­ кам кан­цэр­та ад­крыц­ця?

— Яго­ную кан­ды­да­ту­ру па­рэ­ ка­мен­да­ваў Вік­тар Ба­ба­ры­кін, га­лоў­ны ды­ры­жор Прэ­зі­дэн­ц­ ка­га аркес­тра Бе­ла­ру­сі (Ана­ толь вы­сту­паў раз­ам з гэ­тым ка­лек­ты­вам. — Рэд.). Пе­ра­мо­ вы вёў арга­ні­за­тар фес­ты­ва­ лю, прадзю­сар Мак­сім Бе­рын. І хоць ён да­сы­лаў мне за­піс спе­ва­ка, па­ве­рыў яму на сло­ва. Бяс­спрэч­на, Ана­толь Сіў­ко — уз­ыхо­дзя­чая зор­ка... Бо­льш як дзе­сяць ма­ла­дых бе­ ла­рус­кіх му­зы­кан­таў у роз­ны час атрым­лі­ва­лі сты­пен­дыі ва­ ша­га фон­ду. Сё­ле­та ў ад­ным з кан­цэр­таў «Вір­ту­озаў Мас­квы», дзе са­лі­ру­юць сты­пен­ды­яты, удзе­ль­ні­чае і на­ша ма­ла­дая флей­тыс­тка Юлія Шчас­но­віч. Вя­до­ма, што вы пад­ара­ва­лі дзяў­­чы­не ве­ль­мі год­ны інстру­ мент...

— Яна — цу­доў­ны му­зы­кант! Слу­хаў дзяў­чы­ну, ка­лі яна надзвы­чай пра­фе­сій­на ігра­ла на вуч­нёў­скім інстру­мен­це. 8 МАСТАЦТВА ЧЭРВЕНЬ 2012

Та­ко­га вы­ні­ку на ім да­сяг­ нуць про­ста не­маг­чы­ма! Гэ­та свед­чан­не, што пе­рад на­мі — та­лент. У той час ма­ці Юліі цяж­ка хва­рэ­ла, по­тым па­йшла з жыц­ця. І ма­ім на­ту­ра­ль­ным жа­дан­нем бы­ло да­па­маг­чы. Інстру­мент вы­бі­ра­ла ў Па­ры­жы мая ся­рэд­няя да­чка, Тац­ця­на. Па ад­ука­цыі яна флей­тыс­тка, ця­пер за­свой­вае на­вы­кі дра­ма­тыч­най артыс­ткі. Скон­чы­ла кур­сы, дзе ра­ней ву­ чы­ла­ся зна­ка­мі­тая Фа­ні Ардан. Да­чка па­еха­ла ў спе­цы­ялі­за­ва­ ны ма­га­зін, ёй пры­нес­лі 8–10 флейт. Яна на іх ігра­ла, каб вы­браць леп­шую. Ця­пер Юлія Шчас­но­віч вы­сту­пае з гэ­тай флей­тай. Ма­ла­дую артыс­тку я за­пра­сіў у Ма­ла­дзёж­ны аркестр кра­ін СНД. У скла­дзе яго Юлія вы­праў­ля­ла­ся ў Кі­тай. Да­рэ­чы, ва­ша Ака­дэ­мія му­ зы­кі дае ад­ука­цыю ве­ль­мі вы­ со­ка­га ўзроў­ню. Та­му пры­йшоў час бо­лей ёй да­па­ма­гаць. У тым лі­ку і праз на­быц­цё інстру­мен­ таў. Гэ­та не то­ль­кі пад­трым­ка му­зы­кан­таў, але і інвес­ты­цыі ў бу­ду­чы­ню. Наш фонд шмат кла­по­ціц­ца пра юных вы­ка­

наў­цаў. Па­чы­на­ючы яшчэ з Яўге­на Кі­сі­на. Да­па­ма­га­лі і Цэн­тра­ль­най дзі­ця­чай му­зыч­ най шко­ле Мас­квы, элі­тар­най уста­но­ве. Іва­ну Ка­рыз­ну, ва­ша­ му вы­дат­на­му ві­ялан­чэ­ліс­ту, фонд уся­ляк спры­яў на пра­ця­гу бо­льш як 10 га­доў. Ад­на з удзе­ль­ніц мін­ска­га фес­ты­ва­ лю — расіян­ка На­сця Ка­бе­кі­ на. Яна так ура­зі­ла маю ду­шу вы­ка­нан­нем «Эле­гіі» Рах­ма­ ні­на­ва, што ку­піў я ёй сап­раў­ дную іта­ль­янскую ві­ялан­чэль. Яшчэ адзін вы­дат­ны му­зы­кант, яко­га прэ­зен­ту­ем, — тру­бач Сяр­гей На­ка­ра­каў. Ён — зор­ка, не­здар­ма мае зван­не «Па­га­ні­ні тру­бы». Ко­ль­кі ча­су вам трэ­ба, каб аца­ніць сту­пень ад­ора­нас­ці му­зы­кан­та?

— Пяць хві­лін.

Ці ад­чу­ва­еце вы роз­ні­цу па­між рас­ійскім і бе­ла­рус­кім слу­ха­ чом?

— Вар­та зга­даць дум­ку Па­ ска­ля: «Усё ча­ла­вец­тва — гэ­ та адзін ча­ла­век, які жы­ве веч­на...» І я, і му­зы­кан­ты ма­іх

аркес­траў у вас ад­чу­ва­ем ся­бе кам­фор­тна. Лі­чу Бе­ла­русь сва­ ёй кра­інай. Асно­ва кож­на­га фес­ты­ва­лю — уз­ро­вень пра­ грам і асоб, якія пры­язджа­юць. На са­май спра­ве, якас­на­га му­зыч­на­га прад­укту ў све­це ня­шмат. Кі­на­зор­ка Скар­лет Ёхан­сан ня­даў­на рас­ка­за­ла све­ту пра свае бе­ла­рус­кія ка­ра­ні. А ў вас іх ча­сам ня­ма?

— Не. У мя­не ка­ра­ні ўкраін­ скія...

Ці па­мя­та­еце вы свой пер­шы пры­езд у Мінск?

— Так, я іграў у фі­лар­мо­ніі з аркес­трам як скры­пач. Ды­ры­ жы­ра­ван­не асвой­ваў па­зней. Ву­чыў­ся ў Ізра­іля Ба­ры­са­ві­ча Гус­ма­на. Ды­ры­жор­скі дэ­бют ад­быў­ся ў 1979 го­дзе — з Чы­ каг­скім сім­фа­ніч­ным аркес­ трам. Рас­ка­жы­це, ка­лі лас­ка, пра інстру­мент, на якім вы ігра­ еце...

— Гэ­та скрып­ка Анто­ніа Стра­ ды­ва­ры. У 2013-м свет бу­дзе

артэфакты

фо­та ге­на­дзя жын­ко­ва.

ёзны га­ла-кан­цэрт «Зор­кі сус­вет­най опер­най сцэ­ны» з удзе­лам леп­шых ва­ка­ліс­таў Еўро­пы і СНД у су­пра­ва­джэн­ні На­цы­яна­ль­на­га сім­фа­ ніч­на­га аркес­тра Рас­іі. Пер­шы раз ба­чы­ла Спі­ва­ко­ва за ды­ры­жор­ скім пу­ль­там. Ад­чу­ван­не надзвы­чай­нае! Так, за­ла на­элек­тры­за­ва­на, рэ­аль­нае ўра­жан­не пе­ра­ўзы­хо­дзіць чаканае. На­зі­раць, як ён ды­ ры­жы­руе, — не­па­раў­на­ль­ная аса­ло­да! Не­ль­га па­ве­рыць, што Спі­ва­ко­ву амаль 70. За пу­льт ён не пад­ыма­ецца, а ўзля­тае. Ма­не­ра ды­ры­жы­ра­ ван­ня экс­прэ­сіў­ная і ярка-тэ­атра­ль­ная. Ве­ль­мі пры­го­жыя ру­кі — плас­тыч­ныя, вы­раз­ныя, кра­ са­моў­ныя, амаль ба­лет­ныя. Я ся­дзе­ла збо­ку ад сцэ­ны, і гэ­та да­ва­ла рэ­дкую маг­чы­масць увесь час ба­чыць твар ма­эстра, са­чыць за ад­цен­ня­мі яго­ных эмо­цый. У чым га­лоў­ны сак­рэт дзі­вос­на­га ўздзе­яння Спі­ва­ко­ва-ды­ры­жо­ра? Ён рас­хі­ну­ты му­зы­цы і аркес­тран­там, не ба­іцца ўлас­ных па­чуц­цяў, іх пра­змер­нас­ці і ма­гут­най плы­ні! Ён не ба­іцца па­каз­ваць за­хап­лен­не — тво­рам, кам­па­зі­та­ рам, гу­чан­нем струн­ных або ду­ха­вых, тэм­брам го­ла­су спе­ва­ка. Твар і по­стаць ад­люс­троў­ва­юць без­ліч ста­наў — за­ча­ра­ва­насць, пяш­чо­ту, здзіў­ лен­не, пра­цэс услу­хоў­ван­ня, сму­так, га­рэз­ную ра­дасць. Та­ды і ды­ры­жор­ская па­лач­ка ўспры­ма­ ецца як ці не га­лоў­ны му­зыч­ны інстру­мент! Аркес­тра­выя ну­ма­ры (увер­цю­ры да опер «Кар­мэн», «Ка­роль на га­дзі­ну», «Сі­ла лё­су», інтэр­мец­ца з «Сель­ска­га го­на­ру») па­кі­да­лі фе­ ерыч­нае ўра­жан­не. Бяс­спрэч­ным фа­ва­ры­там пуб­лі­кі стаў­ся іта­ль­янскі тэ­нар Іван Маг­ры, ву­ чань Лу­ча­на Па­ва­ро­ці, са­ліст опер­ных тэ­атраў Ры­ма, Ба­лон­ні і Ге­нуі. Агу­ль­на­вя­до­ма: кож­ны спя­вак ці­ка­вы най­перш ад­мет­нас­цю і афар­ боў­кай го­ла­су. Та­ко­га пры­го­жа­га тэ­на­ро­ва­га тэм­бру гэ­тая за­ла да­ўно не чу­ла! Гук «саб­ра­ны», на­сы­ча­ны, роў­ны ў роз­ных ды­япа­зо­нах. Да­

Ана­толь Сіў­ко (бас).

Іван Маг­ры (тэ­нар) і ды­ры­жор Ула­дзі­мір Спі­ва­коў.

дай­це сю­ды іта­ль­янскі тэм­пе­ра­мент, ха­рыз­му, сва­бо­ду ад­чу­ван­ня ся­бе на сцэ­не. Ган­на Агла­та­ва, са­ліс­тка Вя­лі­к а­га тэ­атра Рас­іі, — до­сыць ма­ла­дая, але ты­ту­ла­ва­ная і за­ пат­ра­ба­ва­ная спя­вач­ка. Асаб­лі­ва спа­да­ба­лі­ся ў яе вы­ка­нан­ні арыя Мар­га­ры­ты з «Фаў­ста» і най­скла­да­ная ка­ва­ці­на Нор­мы. Маг­чы­ма, лёг­ кая пра­сту­да не да­ла ёй по­ўнас­цю прад­эман­ стра­ваць ва­ка­ль­ныя маг­чы­мас­ці. Не­ль­га не па­ра­да­вац­ца за на­ша­га су­айчын­ні­ка Ана­то­ля Сіў­ко, ба­са-ба­ры­то­на, чыя між­на­род­ная кар’ера склад­ва­ецца ве­ль­мі ўда­ла! Ана­толь — пе­ра­ мож­ца мно­гіх між­на­род­ных кон­кур­саў. Так, ён не ва­ло­дае «сце­на­біт­ным» го­ла­сам, здо­ль­ным «пе­ра­ўзыс­ці» які за­ўгод­на аркестр, але аб­а­ яль­насць, рас­ка­ва­насць, ад­мет­насць тэм­бру ва­ка­ліс­та бяс­спрэч­ныя. Ка­лі яго за­ўва­жыў і пад­трым­лі­вае ма­эстра Спі­ва­коў, у пер­спек­ты­ вах спе­ва­ка мож­на не сум­ня­вац­ца. І яшчэ пра адзін уні­ка­ль­ны пра­ект Спі­ва­ко­ва, па­ка­за­ны ў Мін­ску. «Агні вя­лі­ка­га го­ра­да» — ня­ мы фі­льм, па­стаў­ле­ны ў 1931 го­дзе. Рэ­жы­сёр і вы­ка­наў­ца га­лоў­най ро­лі — Чар­лі Чап­лін.

адзна­чаць 300 га­доў з ча­су яго на­ра­джэн­ня. Скрып­ка да­дзе­на мне ў па­жыц­цё­вае ка­рыс­тан­не. Ка­лі скон­чу вы­ка­на­ль­ніц­кую кар’еру, інстру­мент бу­дзе мець на­зву «Стра­ды­ва­ры — эксСпі­ва­коў». Ня­даў­на сыг­раў 10 соль­ных кан­цэр­таў у Аме­ ры­цы. Тым не менш скрып­ка доб­ра ся­бе ад­чу­вае (смя­ецца)... Вы — кі­раў­нік «Вір­ту­озаў Мас­квы» і На­цы­яна­ль­на­га фі­лар­ма­ніч­на­га аркес­тра Ра­ с­іі. Яко­му ка­лек­ты­ву ад­да­яце больш ча­су і кло­па­таў?

— Ка­лі ў сям’і двое дзя­цей, ці мож­на ад­но дзі­ця лю­біць бо­льш за дру­гое? На­пэў­на, гэ­та не­маг­чы­ма. Іншая спра­ ва, «Вір­ту­озы» ўзнік­лі да­ўно, у 1979-м, а На­цы­яна­ль­на­му фі­лар­ма­ніч­на­му — то­ль­кі дзе­сяць. Та­му бо­льш ува­гі ма­ лод­ша­му. Вы шмат гас­тра­лю­еце, сус­тра­ ка­еце­ся з мно­гі­мі зна­ка­мі­ты­мі лю­дзь­мі. Ці не ўзні­ка­ла жа­дан­ не на­пі­саць ме­му­ары?

— Не. Па-пер­шае, зу­сім ня­ ма ча­су. Па-дру­гое, пра ўсё

Зда­ва­ла­ся б, што нам да стуж­кі, ство­ра­най 80 га­доў та­му? Ня­хай кла­сі­ка, але ж, пэў­на, не­вы­ нос­ная арха­іка?.. Але спра­ва ў тым, што му­зы­ку да фі­ль­ма — для не­вя­лі­ка­га ансам­бля — так­са­ ма на­пі­саў сам Чап­лін. Яна, пе­ра­кла­дзе­ная на сім­фа­ніч­ны склад, і гу­ча­ла ў вы­ка­нан­ні аркес­тра пад кі­раў­ніц­твам Спі­ва­ко­ва. Пра­ект ураж­ваў не­ча­ка­нас­цю су­па­стаў­лен­ня жан­раў — кі­но і жы­вы аркестр. Ад­крыц­цём Чап­лі­на як кам­па­ зі­та­ра. Ад­люс­тра­ва­ным у стуж­цы кан­трас­там гра­ніч­най бед­нас­ці і бяз­меж­на­га ба­гац­ця (якія, пэў­на, бу­дуць існа­ваць за­ўжды). Ня­спын­ны­мі пе­ра­хо­да­мі ад фар­са да лі­ры­кі, ад гу­ма­ру, ка­ме­ дый­най плы­ні (не па­мя­таю, каб у шы­коў­най за­ле опер­на­га ўвесь час ста­яў ня­стрым­ны смех!) да пры­год, ад усмеш­кі да слёз. Не­су­пас­таў­нас­цю га­лі­вуд­ска­га аб­ліч­ча артыс­та з не­прэ­зен­та­бе­ль­ нас­цю яго ге­роя. Бо ма­ле­нь­кі ча­ла­век Чап­лі­на не­ча­ка­на аказ­ваў­ся та­кім бліз­кім і «ма­ле­нь­кім лю­дзям» рус­кай лі­та­ра­ту­ры, і ге­ро­ям бе­ла­рус­кіх пі­сь­мен­ні­каў, якія ма­ры­лі «лю­дзь­мі звац­ца». Так што то­ль­кі і за­ста­ецца да­даць — бра­ва, ма­эстра Спі­ва­коў!

на­пі­саць не­ль­га: ка­го­сь­ці не ўспом­ніш, хто­сь­ці па­крыў­дзіц­ ца... Ве­ль­мі час­та, ка­лі чы­та­еш успа­мі­ны вя­до­мых асоб, ра­курс успры­ман­ня та­кі: «Я і Стра­він­ скі». А мо­жа, ле­пей на­адва­ рот — «Стра­він­скі і я»?.. Якім чы­нам фар­мі­ру­юцца пра­ гра­мы ва­шых фес­ты­ва­ляў?

— Шмат га­ра­доў і кра­ін пра­ па­ноў­ва­юць нам пра­вес­ці фес­ты­валь. Але На­цы­яна­ль­ ны сім­фа­ніч­ны аркестр Рас­іі з за­да­ва­ль­нен­нем вы­сту­пае і на ра­дзі­ме. Бо ў нас ёсць аб­авяз­кі пе­рад сва­ім слу­ха­чом. Пра­гра­ мы ў роз­ных кра­інах ад­мет­ ныя. На­прык­лад, у Ка­ль­ма­ры фес­ты­валь ла­дзіц­ца 24-ы раз. За пра­вя­дзен­не гэ­та­га фэс­ту, дзе з’яўля­юся артыс­тыч­ным ды­рэк­та­рам, урад Фран­цыі мя­не ўзна­га­ро­дзіў тры­ма ордэ­на­мі. Ця­пер я — шэ­ва­лье Спі­ва­коў... З гэ­тай на­го­ды Ула­ дзі­мір Пу­цін за­ўва­жыў: «Да­лей трэ­ба ўзна­га­ро­джваць імян­ной збро­яй». У Фран­цыі пра­хо­дзіць шмат му­зыч­ных фо­ру­маў. І трэ­ба бы­ло пры­ду­маць тое, ча­го

не існа­ва­ла. На мой по­гляд, заўжды акту­аль­ная тэ­ма па­мя­ці, удзяч­нас­ці. Та­му ў Ка­ль­ма­ры ад­бы­лі­ся фес­ты­ва­лі, пры­све­ча­ныя Ша­ля­пі­ну, Шас­ та­ко­ві­чу, Мя­ну­хі­ну. Пра­йшоў фэст, пры­мер­ка­ва­ны да 80-год­ дзя Пен­дэ­рэц­ка­га, ад­на­го з най­буй­ней­шых кам­па­зі­та­раў ХХ ста­год­дзя. Яшчэ пры жыц­ці Рас­тра­по­ві­ча я не­як пра­па­ на­ваў: «Сла­ва, да­вай зро­бім у Ка­ль­ма­ры фес­ты­валь, пры­све­ ча­ны та­бе!» Ён ад­ка­заў: «Не трэ­ба! Вось ка­лі мя­не не бу­дзе, та­ды і зра­бі...» Так і атры­ма­ ла­ся. Пра­гра­ма апош­ня­га фес­ ты­ва­лю ў Мін­ску раз­на­стай­ ная — му­зы­ка сім­фа­ніч­ная, ва­ка­ль­ная, інстру­мен­та­ль­ная. Мы пры­вез­лі і не­ча­ка­ны пра­ ект — «Агні вя­лі­ка­га го­ра­да», ге­ні­яль­ны фі­льм Чап­лі­на. Аркестр уз­наў­ляе му­зы­ку, якая гу­чыць у ня­мой стуж­цы. Не ма­гу без слёз успры­маць фі­на­ль­ную сцэ­ну кар­ці­ны. Яна за­ўжды кра­нае мя­не глы­бо­кім сэн­сам і ча­ла­веч­нас­цю...

ЧЭРВЕНЬ 2012 МАСТАЦТВА 9

Крэ­атыў­насць для Кар­мэн Героі Бізэ ў Ма­ла­дзеч­не Надзея Бун­цэ­віч

Ад­но то­ль­кі на­яўнас­цю ў Ма­ла­дзеч­не опер­на­га тэ­атра сён­ня ўжо не здзі­віць. І хай той Ма­ла­дзе­чан­скі ма­ла­дзёж­ны му­зыч­ны тэ­атр дае спек­так­лі ўся­го разы два на год, кож­ную прэм’еру тут ча­ка­юць так, быц­цам гэ­та падзея ста­ год­дзя.

Ся­род «пра­блем­ных зон» — пы­тан­ні рэ­жы­ су­ры. Сё­ле­та тэ­атр вы­ра­шыў быц­цам па­кі­нуць іх «за дуж­ка­мі», але да­рма: па­зна­ча­нае ў пра­ грам­цы кан­цэр­тнае вы­ка­нан­не, за­сна­ва­нае не на опе­ры цал­к ам, а то­ль­кі на асаб­лі­ва важ­ных му­зыч­ных ну­ма­рах, пе­ра­тва­ры­ла­ся про­ста ў кан­цэрт. Дый кан­цэр­ты апош­нім ча­ сам ро­бяц­ца ку­ды бо­льш тэ­атра­лі­за­ва­ны­мі! Не то­ль­кі з-за імкнен­ня ад­па­вя­даць сус­вет­на­му ўзроў­ню, але і та­му, што ў Бе­ла­ру­сі апош­нім ча­сам з’яві­лі­ся доб­рыя му­зыч­ныя рэ­жы­сё­ры. Ад­на з са­мых крэ­атыў­ных — Ган­на Ма­тор­ная, ха­ра­вы ды­ры­жор, якая ня­даў­на скон­чы­ла БДАМ дру­гі раз — па кла­се рэ­жы­су­ры Мар­ га­ры­ты Ізвор­скай-Елі­зар’евай. З рэ­жы­су­рай не­пас­рэд­на звя­за­ны і асэн­са­ва­насць спе­ваў і ўсёй парт­ыі, і ўлас­на акцёр­скае май­стэр­ства (да­рэ­чы, на­спеў час вы­кла­даць яго ў му­зыч­ных на­ву­ча­ль­ных уста­но­вах хоць бы фа­куль­та­тыў­ на). На­рэш­це, пра­блем­ным вы­гля­даў сё­ле­та і вы­бар тво­ра. «Кар­мэн» не мо­жа быць без фо­та па­ўла цы­бі­на.

Ну, цэ­ла­га ста­год­дзя ці ўсё ж та­кі ад­на­го го­да, удак­лад­няць не бу­дзем. Бо «ко­да­вым» сло­вам бы­ла і бу­дзе ме­на­ві­та падзея, да якой рых­ ту­юцца, між іншым, не то­ль­кі артыс­ты, але і гле­да­чы. Апош­нія за­маў­ля­юць бу­ке­ты, шы­юць вя­чэр­нія строі — пры­чым у ад­па­вед­нас­ці з прэм’ерай. Сё­ле­та бы­ла «Кар­мэн» Жор­жа Бі­зэ — і за­ла стра­ка­це­ла спа­лу­чэн­нем чыр­ во­на­га з чор­ным, да­мы пры­хо­дзі­лі з квет­ка­мі ў ва­ла­сах. І не з сяб­роў­ка­мі, як гэ­та бы­вае ў ста­лі­цы, а ўсё бо­льш з ка­ва­ле­ра­мі. Ды не бег­лі ў

вых» опер­ных на­зваў (на­га­да­ем, ра­ней бы­лі «Іа­лан­та» і «Яўгеній Ане­гін» Пят­ра Чай­коў­ ска­га, «Тра­ві­ята» Джу­зэ­пэ Вер­дзі), а гэ­та ўжо аб­авяз­вае. Да та­го ж, Ма­ла­дзеч­на імкнец­ца вы­ка­рыс­тоў­ваць улас­ныя спеў­ныя рэ­сур­сы, а не раз­ліч­вае на са­ліс­таў з іншых ка­лек­ты­ ваў. Сё­ле­та гэ­та тэн­дэн­цыя ста­ла яшчэ бо­льш ві­да­воч­най. Бо та­кое «гас­ця­вое» вы­клю­чэн­не скла­ла ўся­го ад­на спя­вач­ка — за­про­ша­ная на парт­ыю Кар­мэн пя­ці­кур­сні­ца Бе­ла­рус­кай ака­дэ­міі му­зы­кі Ма­ры­на Зміт­ро­віч: та­кім чы­нам яна зда­ва­ла дзяр­жаў­ны іспыт. Усе астат­нія — свае вы­ха­ван­цы і пед­аго­гі! Асаб­лі­ва ўзра­да­ваў Андрэй Ма­цю­шо­нак, яко­му, ня­гле­дзя­чы на ўся­го трэ­ці курс ка­ле­джа, да­ве­ ры­лі парт­ыю Ха­зэ. І не па­мы­лі­лі­ся! Ці­ка­ва, што ў гэ­тым най­скла­да­ным му­зыч­ным ма­тэ­ры­яле, які звы­чай­на спя­ва­юць ку­ды бо­льш ста­лыя тэ­на­ры з моц­ным дра­ма­тыч­ным, а не лі­рыч­ ным го­ла­сам, ма­ла­ды спя­вак рас­крыў­ся на­ват ле­пей, чым не­ўза­ба­ве ў пе­сен­на-ра­ман­са­вай

«Кар­мэн». На­тал­ля Фран­ске­віч (Мі­ка­эла), Андрэй Ма­цю­шо­нак (Ха­зэ).

Па­лац ку­ль­ту­ры аку­рат к сё­май га­дзі­не ве­ча­ра, а не­та­роп­ка на­кі­роў­ва­лі­ся за­га­дзя, каб і вы­ стаў­ку ў фае па­гля­дзець, і з дум­ка­мі саб­рац­ца, кан­чат­ко­ва на­стро­іўшы­ся на свя­та. У гэ­тым сэн­се Ма­ла­дзе­чан­скі ма­ла­дзёж­ны му­зыч­ны тэ­атр зра­біў га­лоў­нае: вы­ха­ваў сваю пуб­лі­ку — сур’ёзную, спа­гад­лі­вую, доб­ра­зыч­ лі­вую, па­праў­дзе на­род­ную, у да­стат­ко­ва вя­ лі­кай ко­ль­кас­ці — ма­ла­дзёж­ную. І тым са­мым пра­цяг­нуў доб­рыя тра­ды­цыі, што дзе­ся­ці­год­ дзя­мі за­к лад­ва­лі­ся Ры­го­рам Са­ро­кай, за­ва­ да­та­рам апош­ня­га і мно­гіх іншых кла­січ­ных твор­чых пра­ектаў (ён ста­іць на ча­ле не то­ль­кі тэ­атра, але і там­тэй­ша­га му­зыч­на­га ка­ле­джа, а так­са­ма сім­фа­ніч­на­га аркес­тра на­ву­ча­ль­най уста­но­вы). А што ж з вы­ка­на­ль­ніц­кі­мі тра­ды­цы­ямі? Што­год тэ­атр звяр­та­ецца да са­мых «хі­то­ 10 МАСТАЦТВА ЧЭРВЕНЬ 2012

пра­гра­ме «Убе­льс­кай лас­таў­кі» — Ад­кры­та­га фес­ты­ва­лю-кон­кур­су імя Ста­ніс­ла­ва Ма­нюш­кі. Андрэй Саў­чан­ка, які ву­чыц­ца ў Ма­ла­дзе­чан­ скім фі­лі­яле БДАМ, шы­коў­на па­чу­ваў ся­бе ў ро­лі Эска­мі­льё. Мі­ка­эла вы­клад­чы­цы ка­ле­джа На­ тал­лі Фран­цке­віч пе­ра­ўзыш­ла не то­ль­кі га­лоў­ ную ге­ра­іню, але і ўсіх астат­ніх — ажно опе­ру ха­це­ла­ся пе­ра­йме­на­ваць. Цу­доў­ны ансамбль скла­лі Фрас­кі­та і Мер­сэ­дэс (дзве Воль­гі — Ко­ хан і Гар­дзей), хоць пер­шая вы­кла­дае ха­ра­вое ды­ры­жы­ра­ван­не, дру­гая ж... цым­ба­лы. Хор не ха­ваў сва­іх здо­ль­нас­цей у фі­на­ле. Агу­ль­ны по­спех вы­явіў не­ка­то­рыя пра­бле­ мы тэ­атра, што спа­ра­дзі­лі фар­мі­ра­ван­не да­лё­ ка не леп­шых тэн­дэн­цый. І ка­лі мы ста­вім­ся да гэ­та­га ка­лек­ты­ву ўсур’ёз, а не як да «дзі­ця­чай» рэ­гі­яна­ль­най за­баў­кі, дык і вы­ра­шаць іх трэ­ба як ма­га хут­чэй.

яркай спя­вач­кі, здо­ль­най па­праў­дзе ад­су­нуць на дру­гі план усіх астат­ніх. Доб­ра, што тэ­атр і сам раз­умее ўсе азна­ ча­ныя «тон­кас­ці», якія вось-вось мо­гуць пры­ вес­ці да «дзір­кі». Да свай­го 5-год­дзя, што бу­дзе адзна­чац­ца на­ле­та, ён рых­туе сен­са­цыю — опе­ру Але­га За­лёт­не­ва пра Мі­ха­ла Кле­афа­са Агін­ска­га, імя яко­га но­сіць Ма­ла­дзе­чан­скі ка­ледж. Ры­гор Са­ро­ка сам звяр­нуў­ся з гэ­тай ідэ­яй да кам­па­зі­та­ра. Та­му но­вы твор на­ра­ джа­ецца не ад­но «за ста­лом», а з раз­лі­кам на маг­чы­мас­ці бу­ду­чых вы­ка­наў­цаў. Так і па­він­на быць! Вось то­ль­кі, пэў­на, і рэ­жы­сё­ра трэ­ба пад­ клю­чаць на ад­ным з па­чат­ко­вых эта­паў, каб ён мог, са свай­го бо­ку, уплы­ваць на дра­ма­тур­гію. На­ват у тым вы­пад­ку, ка­лі опе­ра, па­вод­ле су­ час­ных сус­вет­ных стан­дар­таў, спа­чат­ку вы­йдзе ў кан­цэр­тнай вер­сіі.

Мя­ня­ем «Жы­зэль»... на «Жы­зэль»! Чарговая вер­сія ра­ман­тыч­на­га ба­ле­та

Да­ні­ла Арці­мо­віч

Вы­зна­ча­ль­най тэн­дэн­цы­яй у раз­віц­ці На­цы­яна­ль­на­га тэ­атра опе­ры і ба­ле­ та Рэ­спуб­лі­кі Бе­ла­русь за­ўсё­ды бы­ла ары­ента­цыя на кла­січ­ныя зда­быт­кі мі­ну­лых вя­коў. У апош­нія се­зо­ны ад­ной з пра­яў та­кой мас­тац­кай па­лі­ты­кі зра­ бі­ла­ся прэ­зен­та­цыя Андры­сам Лі­епам, за­сна­ва­ль­ні­кам пра­екта «Рус­кія се­зо­ны ХХІ», сус­вет­най ха­рэ­агра­фіі па­чат­ку мі­ну­ла­га ве­ку. Пры­чым як у гас­тро­ль­ ным ва­ры­янце, так і ў ста­цы­янар­ных па­ста­ноў­ках («Та­мар», «Ша­хе­ра­за­да»). У тым жа рэ­чыш­чы — ад­на­ўлен­не кла­ сі­кі ХІХ ста­год­дзя, якую ажыц­цяў­ляе на бе­ла­рус­кай сцэ­не вя­до­мы рас­ійскі тан­цоў­шчык і ха­рэ­ограф Мі­кі­та Да­лгу­ шын. Яго су­пра­цоў­ніц­тва з тэ­атрам рас­па­ча­ло­ся прэм’ерай «Сі­ль­фі­ды», па­ка­за­най ле­тась. Пра­ця­гам ста­ла но­ вая інтэр­прэ­та­цыя «Жы­зэ­лі» Ад­оль­фа Ад­ана, у Мін­ску яна пя­тая па лі­ку. Ця­пер спек­такль займеў пер­ша­па­чат­ко­вую на­зву — «Жы­зэль, або Ві­лі­сы». Шэ­дэўр сус­вет­най ха­рэ­агра­фіі пе­ры­яду ра­ ман­тыз­му, гэ­ты ба­лет быў упер­шы­ню па­стаў­ ле­ны Жа­нам Ка­ра­лі і Жу­лем Пе­ро ў Па­ры­жы ў 40-я га­ды ХІХ ста­год­дзя. У асно­ве падзей пер­шай, рэ­аліс­тыч­най, час­ткі ба­ле­та — ка­хан­не гра­фа Аль­бер­та (Ігар Анош­ка) да ся­лян­кі Жы­зэ­лі (Во­ль­га Гай­ко). Але Ганс (Ягор Азар­ке­віч), які сам прэ­тэн­дуе на сэр­ца і ру­ку дзяў­чы­ны, вы­кры­вае арыс­так­ра­ тыч­нае па­хо­джан­не кан­ку­рэн­та, за­ру­ча­на­га з гер­ца­гі­няй. Жы­зэль, уз­ру­ша­ная здра­дай ка­ха­на­га, губ­ляе роз­ум, па­мі­рае і ста­но­віц­ца ві­лі­сай... Як вя­до­ма, у асно­ве сю­жэ­та — ра­ман­тыч­ ная і ад­на­ча­со­ва міс­тыч­ная ле­ген­да, за­пі­са­ная

артэфакты

ня­мец­кім па­этам Ген­ры­хам Гей­нэ. Па­вод­ле яе ня­вес­ты, што па­мер­лі да свай­го вя­сел­ля, ашу­ка­ныя ка­ха­ны­мі, вы­хо­дзяць ноч­чу з ма­гіл, і го­ра сус­трэч­на­му, які тра­піў­ся на іх шля­ху. Ві­лі­сы пры­му­ша­юць яго тан­ца­ваць да та­го ча­су, па­куль пад­арож­нік не пад­ае на зям­лю не­пры­том­ны. Ле­ген­да надзі­ва да­к лад­на ад­ па­вя­дае сут­нас­ці ра­ман­тыч­на­га мас­тац­тва з яго­ным кан­трас­там па­між све­там рэ­аль­ным і фан­тас­тыч­ным. Апош­н і раз на на­ш ай сцэ­н е «Жы­з эль» бы­ла ўзноў­ле­на ў 1987 го­дзе зна­ка­мі­тай пе­ цяр­бур­гскай ба­ле­ры­най Іры­най Кал­па­ко­вай, спек­такль зна­хо­дзіў­ся ў ня­кеп­скім ста­не і да сён­няш­няй вяс­ны пры­сут­ні­чаў у рэ­пер­ту­ары. Зрэш­ты, з’яў­лен­не но­вай вер­сіі сё­ле­та не не­сла якой-не­будзь ры­зы­кі для тру­пы. «Жы­ зэль» — адзін з са­мых ста­рых ба­ле­таў, у якім за­ха­ваў­ся пер­шас­ны ха­рэ­агра­фіч­ны тэкст. Та­му пры ўва­саб­лен­ні «Жы­зэ­лі» бо­ль­шасць ба­лет­ май­страў грун­та­ва­лі­ся на вер­сіі Ка­ра­лі, Пе­ро і Ма­ры­уса Пе­ці­па і ажыц­цяў­ля­лі ў леп­шым вы­пад­ку ўлас­ную сцэ­ніч­ную рэ­дак­цыю. Як сцвяр­джаў сам Да­лгу­шын, яго за­да­ча — зра­ біць пер­шас­ны ха­рэ­агра­фіч­ны тэкст жы­вым, на­сы­ча­ным эмо­цы­ямі, зра­зу­ме­лым кож­на­му. Пры ана­лі­зе апош­няй мін­скай «Жы­зэ­лі» вар­та ка­заць най­перш пра інтэр­прэ­та­цыю са­ ліс­та­мі воб­ра­заў, пра пэў­ныя штры­хі, ад­цен­ні, якія ад­роз­ні­ва­юць но­вы спек­такль ад па­пя­ рэд­ня­га. Вы­раз­най і экс­прэ­сіў­най у сва­ім тан­ цы па­ўстае Во­ль­га Гай­ко, вы­ка­наў­ца га­лоў­най парт­ыі. Сін­хрон­насць і плас­тыч­нае су­лад­дзе па-ра­ней­ша­му ўлас­ці­выя тан­цам ві­ліс у дру­гой час­тцы, што ства­рае ўра­жан­не фан­тас­тыч­нас­ці дзеі (да­рэ­чы, ця­пер ві­лі­сы з’яў­ля­юцца на сцэ­не ў бе­лых на­кід­ках — гэ­та пры­му­шае ўзга­даць доў­г ую фа­т у як час­тку вя­се­ль­на­га ўбо­ру і ўзмац­няе дра­ма­тызм іх воб­ра­заў). Най­бо­льш ві­да­воч­ныя зме­ны ві­зу­аль­ныя — у сцэ­наг­ра­фіі і кас­цю­мах (мас­так Вя­час­лаў

Оку­неў). Блед­на-бла­кіт­ны ко­лер пе­ра­ў тва­ рыў­ся ў гус­та-сі­ні ў адзен­ні ге­ра­іні. Ярчэй­шы­мі зра­бі­лі­ся кас­цю­мы кар­дэ­ба­ле­ту, маг­чы­ма, гэ­та да­ло пад­ста­ву му­зы­каз­наў­цы Надзеі Бун­цэ­віч ска­заць, што пер­шая дзея зра­бі­ла­ся бо­льш іды­ліч­най. Прэ­зен­та­бе­ль­на стаў вы­гля­даць дом га­лоў­най ге­ра­іні. А вось бу­ды­нак, дзе Аль­берт ха­вае шпа­гу і шля­хец­кую воп­рат­ку, зве­даў «ка­пі­та­ль­ны ра­монт». На маю дум­ку, вы­зна­ча­ль­най ры­сай но­вай «Жы­зэ­лі» з’яўля­ецца фа­та­ль­насць тра­гіч­ных падзей. Пра тое ка­жа шэ­раг ака­ліч­нас­цей. Папер­шае, ра­ней лю­боў­ная іды­лія раз­гор­тва­ла­ся на ўлон­ні пры­ро­ды, уда­ле­чы­ні ад пры­двор­на­ га све­ту. Ця­пер за­мак, аб­ры­сы яко­га ўзні­ка­юць на ма­ляў­ні­чым за­дні­ку, ні­бы­та свед­чыць, што граф то­ль­кі ча­со­ва здат­ны вы­зва­ліц­ца ад за­ ко­наў свай­го ася­род­ка. Зме­ну кан­цэп­цыі па­цвяр­джае і ра­шэн­не воб­ра­за Аль­бер­та. Вы­ка­наў­цы парт­ыі звы­чай­ на вы­бі­ра­юць ад­ну з дзвюх інтэр­прэ­та­цый. Ма­ла­ды граф — або ахвя­ра вы­пад­ко­ва­га збе­гу аб­ста­ві­наў, або ігрок, які не раз­лі­чыў усіх на­ ступ­стваў гу­ль­ні. Ге­рой Іга­ра Анош­кі ака­заў­ся надзвы­чай ра­ман­тыч­ным, шчы­ра за­ка­ха­ным, у не­чым крох­кім юна­ком. Та­му склад­ва­ла­ся ўра­жан­не, што, ня­гле­дзя­чы на па­лкасць па­ чуц­цяў, ён не змо­жа аб­ара­ніць Жы­зэль ад арыс­так­ра­тыч­на­га све­ту, яко­му на­ле­жыць ад на­ра­джэн­ня. І на­рэш­це — фі­нал спек­так­ля. У тра­ды­цый­най вер­сіі ліб­рэ­та Аль­берт за­ста­ ецца жы­вым, але на­заў­жды страч­вае Жы­зэль, бо ўла­да ві­ліс дзей­ні­чае то­ль­кі ўна­чы. У вер­сіі Да­лгу­шы­на юнак за­ста­ецца ля­жаць не­ру­хо­ мым на зям­лі. Можна то­ль­кі зда­гад­вац­ца: ці ён знеп­ры­том­неў, ура­жа­ны пе­ра­жы­тым, ці ру­шыў услед за ка­ха­най у свет пры­ві­даў. Спек­такль прад­эман­стра­ваў доб­ры тэх­ніч­ ны ўзро­вень тру­пы і за­свед­чыў яе здоль­насць вы­ра­шаць бо­льш скла­да­ныя твор­чыя за­да­чы, чым тыя, што па­куль ста­вяц­ца пе­рад ёй.

фо­та мі­ха­іла не­сце­ра­ва.

«Жы­зэль». Сцэ­на са спек­так­ля.

ЧЭРВЕНЬ 2012 МАСТАЦТВА 11

Па­чы­на­ль­нік «но­вай хва­лі» Рэ­трас­пек­ты­ва япон­ска­га кі­нак­ла­сі­ка Лі­на Мя­дзве­дзе­ва

Сё­хэй Іма­му­ра да­ўно за­няў па­чэс­нае мес­ца ся­род кла­сі­каў сус­вет­на­га кі­ не­ма­тог­ра­фа. Яго стуж­кі «Ле­ген­да аб На­ра­яме» (1983) і «Ву­гор» (1997) бы­лі ўзна­га­ро­джа­ны ў Ка­нах За­ла­той па­ль­ ма­вай га­лі­най. У кра­са­ві­ку ў мін­скім кі­на­тэ­атры «Цэн­тра­ль­ны» пра­йшла рэ­ трас­пек­ты­ва фі­ль­маў гэ­та­га рэ­жы­сё­ра. Пра­гра­ма скла­да­ла­ся з ігра­вых фі­ль­маў і да­ку­мен­та­ль­ных тво­раў, зня­тых пад­ час су­пра­цоў­ніц­тва Іма­му­ры з тэ­ле­ба­ чан­нем. Вы­зна­чыць, да­к у­мен­та­ль­ным ці ігра­вым кі­но з’яў­ля­ецца «Ча­ла­век, які вы­па­рыў­ся», не­ль­га. Ме­на­ві­та з-за гэ­та­га стуж­ка вы­к лі­ка­ла шы­ро­кі рэ­за­нанс у япон­скім гра­мад­стве і зра­бі­ла Сё­ хэя Іма­му­ру ад­ным з па­чы­на­ль­ні­каў усход­няй «но­вай хва­лі». На пер­шы по­гляд, у фар­ма­це тэ­ле­фі­ль­ма нам рас­па­вя­да­юць гіс­то­рыю по­ шу­каў ча­ла­ве­ка, які знік ка­ля го­да та­му. Са­цы­ яль­ная пра­бле­ма знік­нен­ня без вес­так вя­лі­ кай ко­ль­кас­ці япон­цаў рас­кры­ва­ецца не праз пе­ра­лі­чэн­не жур­на­ліс­там фак­таў і агуч­ван­не ліч­баў, а праз зва­рот да жан­ру псі­ха­ла­гіч­най дра­мы. Але за фа­са­дам да­к у­мен­та­ліс­ты­кі рэ­ жы­сёр ха­вае яшчэ ад­ну пра­бле­му, якая мае да­чы­нен­не да мас­тац­тва: на­ко­ль­кі рэ­аль­ная рэ­аль­насць кі­не­ма­тог­ра­фа. Мы ба­чым, як на ге­ро­яў стуж­кі ўздзей­ні­чае сі­т у­ацыя, ка­лі яны вы­му­ша­ны раз­маў­ляць, вы­свят­ляць ад­но­сі­ны, пры­зна­вац­ца пе­рад ка­ме­рай. Вя­ду­чы да­па­ма­гае га­лоў­най ге­ра­іні шу­каць знік­ла­га жа­ні­ха. Не­ка­то­ры час ён то­ль­кі ка­ мен­т уе тое, што ад­бы­ва­ецца, але ў пэў­ны мо­ мант усве­дам­ляе: дзяў­чы­на за­ка­ха­ная ў та­го, хто ёй да­па­ма­гае. Та­кі па­ва­рот сю­жэ­та зды­мае пра­бле­му, якая пер­ша­па­чат­ко­ва ста­яла пе­рад ге­ро­ямі, і ма­тыў по­шу­каў мя­ня­ецца — яны пра­цяг­ва­юць шу­каць то­ль­кі та­му, што па­ча­лі зды­маць пра гэ­та фі­льм. Але фо­к ус пе­ра­мяш­ ча­ецца не­адна­ра­зо­ва — то мы ба­чым да­ўнюю спрэч­ку ге­ра­іні са сва­ёй сяс­трой, то рап­тоў­на на пы­тан­не па­ста­но­вач­най бры­га­ды «што ра­ біць?» рэ­жы­сёр, які з’явіў­ся ў кад­ры, про­сіць пры­браць дэ­ка­ра­цыі. Раз­вяз­ка то­ль­кі мац­ней за­ц яг­в ае ву­зел за­вяз­кі і не па­кі­дае шан­цу на раз­гад­к у: ці з са­ ма­га па­чат­к у пла­на­ва­ла­ся зды­маць не ігра­вы фі­льм, ці гэ­та по­тым рэ­жы­сёр рас­ча­ра­ваў­ся ў звы­чай­ных лю­дзях, якія па­чы­на­юць «іграць» на ка­ме­ру, і дзе той мо­мант, ка­лі стуж­ка з да­ ку­мен­та­ль­най пе­ра­тва­ры­ла­ся ў ігра­вую? Ва ўсіх ігра­вых фі­ль­мах Іма­му­ры ёсць рэ­ алізм, які ро­біць іх бліз­кі­мі да да­ку­мен­та­ль­на­га кі­но, але не ва ўсіх да­к у­мен­та­ль­ных фі­ль­мах ён ужы­вае ігра­выя мо­ман­ты. Мэ­та тэ­ле­­філь­­ма «Пі­ра­ты Бу­бу­ана» — рас­крыць ка­ра­ні са­цы­ яль­най ня­роў­нас­ці. Іма­му­ра едзе са зды­мач­ най гру­пай на Фі­лі­пі­ны — там гра­мад­с тва да­во­лі пры­мі­тыў­нае і мож­на па­ба­чыць, што 12 МАСТАЦТВА ЧЭРВЕНЬ 2012

«Ле­ген­да аб На­ра­яме». 1983.

з’яў­ля­ецца пры­чы­най гор­ша­га ста­но­віш­ча ад­ на­го з двух пля­мё­наў, якія жы­вуць по­бач. Вос­траў падзя­ля­юць па­між са­бой два пле­ мі: у ад­на­го бо­льш скла­да­ныя срод­кі за­бес­ пя­чэн­ня жыц­ця і рэ­лі­гій­ныя ўяў­лен­ні, дру­гое за­да­ва­ль­ня­ецца лоў­ляй ры­бы вы­к люч­на для па­трэб хар­ча­ван­ня. Менш раз­ві­тое пле­мя не жа­дае пры­к лад­ваць на­ма­ган­ні для за­бес­пя­ чэн­ня леп­ша­га да­бра­бы­т у, бо на су­сед­нім вос­тра­ве жы­вуць пі­ра­ты. З-за па­гро­зы, што яны ад­бя­руць зда­бы­тае, аб­шчы­на і не спра­буе за­ймац­ца ні­чым іншым, акра­мя ры­бал­кі. Экс­к ур­сія на вос­траў пі­ра­таў да­па­ма­гае зра­зу­мець, што там жы­ве ча­ла­век з ся­м’ёй, які ха­ва­ецца ад ула­даў па­сля за­бой­ства. Але на сум­лен­ні «га­лоў­на­га пі­ра­та» то­ль­кі адзін за­ бі­ты — астра­ві­ця­нін не за­йма­ецца раз­бо­ем, а раз­ам са шмат­лі­кі­мі сва­яка­мі вя­дзе на­т у­раль­ ную гас­па­дар­к у і га­дуе дзя­цей. Та­кім чы­нам, чут­кі пра пі­ра­таў ста­но­вяц­ца апраў­дан­нем для не­пас­пя­хо­вас­ці ад­на­го з пля­мён. Ця­гам зды­мак Сё­хэй Іма­му­ра імкнец­ца ўмя­шац­ца ў жыц­цё лю­дзей, якія ста­лі ге­ро­ямі фі­ль­ма. Гэ­та не раз­ва­жан­не пра пры­ро­ду рэ­аль­нас­ці ў кі­ но, а ана­ліз вы­то­каў са­цы­яль­най з’я­вы. За­йздрос­ная здо­ль­насць спа­лу­чаць са­цы­ яль­ную пра­бле­ма­ты­к у з глы­бо­кім псі­ха­ла­гіз­ мам пра­яві­ла­ся і ў фі­ль­ме «Чор­ны дождж». З ад­на­го бо­к у, пе­рад на­мі пра­бле­ма вы­ка­рыс­ тан­ня ядзер­най зброі і сля­по­га зніш­чэн­ня лю­дзей пад­час вай­ны, а з інша­га — экзіс­тэн­ цы­яль­ная ды­ялек­ты­ка жыц­ця і па­мі­ран­ня. Ня­б ач­н асць ра­д ы­я цый­н а­г а ўздзе­я ння ро­біць яго пад­обным на што­сь­ці ня­ўлоў­наміс­тыч­нае — пра­к лён ці лёс. Жы­ха­ры вёс­кі, якія тра­пі­лі пад ускос­нае апра­ме­нь­ван­не, на

пра­ця­г у фі­ль­ма зна­хо­дзяц­ца ў ча­кан­ні не­паз­ беж­най смер­ці. Па­ўся­дзён­ныя кло­па­ты ў вёс­ цы ідуць сва­ёй ча­ра­дой, але з кож­ным кад­рам пу­ль­са­ван­не жыц­ця ўсё менш інтэн­сіў­нае, усё менш сіл у яго, каб пра­бі­вац­ца праз ця­лес­ную аб­алон­к у смя­рот­на хво­рых лю­дзей. Ма­ла­дая ге­ра­іня Ясу­ка зда­ецца по­ўнай сіл — пры­спеў яе час ісці за­муж. Але з-за та­ го, што дзяў­чы­на тра­пі­ла пад чор­ны дождж, усе жа­ні­хі ад­маў­ля­юцца ад ня­вес­ты, якая мо­ жа па­мер­ці ў лю­бы мо­мант. Дзя­дзь­ка Ясу­кі, у чы­ёй ся­м’і яна жы­ве, спра­буе ўха­піц­ца за ўяў­ную тры­ва­ласць фар­ма­ль­ных свед­чан­ няў — атрым­лі­вае для пля­мен­ні­цы да­вед­к у ад док­та­ра аб тым, што яна не хво­рая, пе­ ра­піс­вае ста­рон­кі дзён­ні­каў, у якіх дзяў­чы­на рас­па­вя­да­ла, дзе яна зна­хо­дзі­ла­с я пад­час фа­та­ль­ных апад­каў, але ўсё мар­на. Усве­дам­ лен­не, што яна ні­ко­лі не па­бя­рэц­ца шлю­бам, пры­хо­дзіць да дзяў­чы­ны ра­ней, чым сім­пто­мы пра­мя­нё­вай хва­ро­бы, і гэ­тая не­адпа­вед­насць ства­рае тра­ге­дый­ны рэ­за­нанс. Жыц­цё здае свае па­зі­цыі, ка­лі на да­ляг­ля­ дзе яшчэ ня­ма хмар, але, як і ў час вы­бу­х у, цем­р а над­ы хо­д зіць рап­тоў­на і не­ча­к а­на. Цяж­кае, хут­кае па­мі­ран­не ста­но­віц­ца бач­ ным — пе­рад на­мі на экра­не ад­кры­ва­ецца пра­цяг­ласць сы­хо­ду жыц­ця з це­ла. Вы­па­дзен­ не ва­ла­соў, аслаб­лен­не ру­хаў, зга­сан­не по­гля­ ду. На бе­ра­зе, пад­час ры­бал­кі з дзя­дзь­кам, ужо амаль не­ру­хо­мая, Ясу­ка за­мя­няе яму ўсіх яго па­сту­по­ва па­мер­лых сяб­роў. Кадр вы­скок­ван­ ня з ва­ды ры­бы агуч­вае ня­мую ня­ў хі­ль­насць ско­ну — ды­хаць ужо не мае сэн­с у. Пе­рад на­мі — ку­ль­мі­на­цыя жа­ху пе­рад ня­бач­най і не­адчу­ва­ль­най ра­ды­яцы­яй, што дуб­лю­ецца

гутарка пасля сеанса

Хі­ра­су­кэ Іма­му­ра: «Бед­ныя, але жы­выя...» Рэ­трас­пек­ты­ву фі­ль­маў вя­до­ма­га япон­ ска­га кі­нак­ла­сі­ка прад­стаў­ляў у Мін­ску яго­ны ма­лод­шы сын Хі­ра­су­кэ Іма­му­ра, ге­не­ра­ль­ны ды­рэк­тар кам­па­ніі «Imamura Productions». Зна­хо­джан­не ў Бе­ла­ру­сі зра­бі­ ла­ся цу­доў­най на­го­дай рас­пы­таць яго і пра стуж­кі ба­ць­кі, зу­сім ня­прос­тыя для ўспры­ ман­ня, і пра су­адно­сі­ны да­к у­мен­та­ль­на­га ­ і ігра­во­га кі­но ў твор­час­ці рэ­жы­сё­ра. Ча­му ваш ба­ць­ка стаў зды­маць кі­но?

— Пад­час ву­чо­бы ва ўні­вер­сі­тэ­це ён зай­­ маў­ся ў сту­дэн­цкай тэ­атра­ль­най сту­дыі і ма­рыў пра тэ­атр. Але ка­лі ўпер­шы­ню ўба­чыў фі­льм Акі­ры Ку­ра­са­вы «П’я­ны анёл», то за­ха­піў­ся кі­но і па­сля ўні­вер­сі­тэ­ та па­сту­піў на пра­цу ў кі­на­кам­па­нію. Каб стаць рэ­жы­сё­рам, трэ­ба бы­ло аб­авяз­ко­ва пра­йсці праз усе сту­пе­ні: па­чаць з дру­го­гатрэ­ця­га па­моч­ні­ка і пад­ымац­ца ўверх. Ка­лі ён зды­маў стуж­кі пра са­цы­яль­ныя ні­ зы, то вы­ка­рыс­тоў­ваў аса­біс­ты во­пыт?

— Ба­ць­ка вы­хоў­ваў­ся ў за­мож­най ся­м’і і быў рас­пеш­ча­ным дзі­цем. Але, ка­лі скон­ чы­ла­ся вай­на, па­чаў пад­пра­цоў­ваць на чор­ным рын­ку, каб жыць са­ма­стой­на. Тра­ піў­шы ў свет мар­гі­на­лаў, ён уба­чыў, што лю­дзі там ве­ль­мі бед­ныя, але сап­раў­дныя, жы­выя, — ба­ць­ка за­ха­піў­ся іх тэм­пе­ра­мен­ там і ад­крыў для ся­бе зу­сім но­вую грань жыц­ця. Якраз у гэ­ты час ён па­гля­дзеў зга­да­ны фі­льм Ку­ра­са­вы: га­лоў­ную ро­лю ча­ла­ве­ка з ні­зоў там вы­кон­ваў па­пу­ляр­ны акцёр Та­сі­ра Мі­фу­нэ. Гэ­та пад­штур­хну­ла ба­ць­ку ўсвя­до­міць, што ён з ці­ка­вас­цю ста­віц­ца да мар­гі­на­лаў і раз­умее іх. Так ён па­чаў ад­люс­троў­ваць жыц­цё са­цы­яль­на не­пас­пя­хо­вых сла­ёў на­се­ль­ніц­тва. На­ко­ль­кі для фі­ль­маў Іма­му­ры бы­лі важ­ ныя рэ­лі­гій­ныя ўяў­лен­ні і гра­мад­скія стэ­рэ­аты­пы?

— У Япо­ніі су­існу­юць роз­ныя рэ­лі­гіі, у тым лі­ку сін­та­ізм, але пры­сут­ні­чае і больш ста­ра­жыт­ная тра­ды­цыя ўша­на­ ван­ня пры­ро­ды — языч­ніц­тва. Нель­га ска­ заць, што ба­ць­ка быў глы­бо­ка рэ­лі­гій­ным ча­ла­ве­кам, але ў пра­цы над фі­ль­ма­мі ён су­дак­ра­наў­ся з рэ­лі­гій­ны­мі ве­ра­ван­ня­мі — на­прык­лад, у стуж­цы «Па­та­емныя жа­данні ба­гоў», зня­тай у Акі­на­ве. У про­ста­га на­ро­ да шмат за­ба­бо­наў, але ба­ць­ка ні­ко­лі не ста­віў­ся да іх кры­тыч­на. Ран­нім стуж­кам ва­ша­га ба­ць­кі ўлас­ці­ва эстэ­ты­ка рэ­аліз­му. Ча­му ён пе­ра­йшоў да яшчэ бо­льш рэ­аліс­тыч­на­га кі­но — да­ку­ мен­та­ль­на­га?

— Фі­ль­мы «Па­сля­ва­енная гіс­то­рыя» і «Жан­чы­на-інсек­та» — ад­на­ча­со­ва мас­ тац­кія і да­ку­мен­та­ль­ныя. Час іх ства­рэн­ня су­паў з раз­віц­цём тэ­ле­ба­чан­ня — мно­гіх артыс­таў, якія ра­ней зды­ма­лі­ся ў кі­но, за­пра­ша­лі на ТБ, і ста­ла бо­льш скла­да­на ўзгад­няць з імі пра­гра­му су­мес­най пра­цы. Яшчэ ад­на пры­чы­на ці­ка­вас­ці да да­ку­мен­

артэфакты

та­ліс­ты­кі ха­ва­ла­ся ў яго жа­дан­ні зды­маць не­пад­рых­та­ва­ных лю­дзей, бо ка­лі ён сам па­чаў пра­ца­ваць з акцё­ра­мі, то ад­чуў — яны не за­ўсё­ды пра­ўдзі­выя і ігра­юць ча­сам ілжы­ва. На здым­ках «Ча­ла­ве­ка, які вы­па­ рыў­ся» ба­ць­ка кан­чат­ко­ва вы­ра­шыў не звяр­тац­ца па да­па­мо­гу да пра­фе­сі­яна­ лаў, а пра­ца­ваць з про­сты­мі лю­дзь­мі.

«Па­та­емныя жа­дан­ні ба­гоў». 1968.

Але по­тым рэ­жы­сёр вяр­нуў­ся да ігра­во­га кі­но?

— Доў­гая пра­ца з не­спе­цы­яліс­та­мі пры­ во­дзіць да та­го, што яны па­чы­на­юць ужы­ вац­ца ў пры­ду­ма­ную імі ро­лю і іграць яе. Ба­ць­ка ўвесь час зна­хо­дзіў­ся ў ма­ра­ль­ным по­шу­ку: дзе хлус­ня, а дзе пра­ўда? На по­шу­ кі са­мо­га ся­бе па­йшло 9–10 га­доў. Усё ж та­ кі ён вяр­нуў­ся да мас­тац­ка­га кі­но і пра­цы з пра­фе­сій­ны­мі акцё­ра­мі. Пе­рад здым­ка­мі ба­ць­ка ве­ль­мі глы­бо­ка да­сле­да­ваў ма­тэ­ры­ ял: па­чы­наў з та­го, што ўваж­лі­ва вы­ву­чаў га­лоў­на­га ге­роя аж да яго про­дкаў, ро­да­ вых ка­ра­нёў, яго ата­чэн­не — гэ­та па­тра­ба­ ва­ла шмат ча­су, але за­хап­ля­ла ба­ць­ку не менш чым фі­льм, які атрым­лі­ваў­ся ў вы­ні­ку. Ад­ной­чы ён вы­ра­шыў зра­біць кі­но з пра­цэ­су пад­рых­тоў­кі да стуж­кі — яно атры­ма­ла­ся амаль як да­ку­мен­та­ль­нае.

«Чор­ны дождж». 1989.

Воб­раз жан­чы­ны за­ймае ве­ль­мі важ­нае мес­ца ў фі­ль­мах Іма­му­ры. Ён лі­чыў ся­бе фе­мі­ніс­там?

— Ба­ць­ку зда­ва­ла­ся, што ў тво­рах іншых рэ­жы­сё­раў воб­раз жан­чы­ны не ад­па­вя­дае рэ­ча­існас­ці — актрыс па­каз­ва­лі лёг­кі­мі, па­вяр­хоў­ны­мі, пе­рад гле­да­ча­мі па­ўста­ва­ ла пры­го­жая, апра­ну­тая ў кі­ма­но ля­ль­ка, жыц­цё якой не ўспры­ма­ла­ся ўсу­р’ёз. Та­кі воб­раз ве­ль­мі ад­роз­ні­ваў­ся ад та­го, што рэ­жы­сёр уба­чыў, ка­лі раз­маў­ляў з жан­чы­ на­мі пад­час пра­цы на чор­ным рын­ку, — яны бы­лі рэ­аліс­тыч­ныя, і ба­ць­ка ўзяў­ся за іх вы­яўлен­не.

«Жан­чы­на-інсек­та». 1963.

На кі­нас­ту­дыі «Imamura Productions», якую вы ўзна­ча­ль­ва­еце, зды­ма­юцца фі­ль­мы, што ад­па­вя­да­юць ду­ху Сё­хэя Іма­му­ры?

— Па­сля смер­ці ба­ць­кі на сту­дыі не бы­ло ство­ра­на ні­вод­най стуж­кі. Я ад­каз­ваю за пра­­ва дэ­ман­стра­цыі фі­ль­маў, зня­тых на сту­дыі. Дзя­куй, што пры­вез­лі пра­гра­му сту­жак Сё­хэя Іма­му­ры ў Мінск. Ці пла­ну­еце вы яшчэ пры­ехаць з фі­ль­ма­мі ва­ша­га ба­ць­кі ці іншых япон­скіх рэ­жы­сё­раў?

— Я ўпер­шы­ню тра­піў у Бе­ла­русь і ма­ла што ве­даў пра ва­шу кра­іну. Мя­не здзі­ві­ла та­кая моц­ная ці­ка­васць да до­сыць склада­­ ных сту­жак май­го ба­ць­кі. Аўды­то­рыя хо­ча, каб пра­ект меў пра­цяг. Ка­лі вяр­ну­ся, бу­ду раз­маў­ляць з іншы­мі кі­на­рэ­жы­сё­ра­мі і прад­стаў­ні­ка­мі кі­на­кам­па­ній, аб­авязкова рас­па­вя­ду пра сус­трэ­чу з бе­ла­рус­кі­мі гле­ да­ча­мі і пра тыя па­жа­дан­ні, якія яны выка­­ за­лі. Спа­дзя­юся, што ў бу­ду­чы­ні з гэ­та­га на­­ро­дзяц­ца но­выя ідэі і па­ка­зы.

«Ча­ла­век, які вы­па­рыў­ся». 1967.

агу­ль­ным для ўсіх лю­дзей жа­хам смер­ці, якую мы так­са­ма не мо­жам па­ба­чыць. Анты­в а­е нны па­ф ас Іма­м у­р ы ўгрун­тоў­ ва­ецца ў бо­льш глы­бо­кія фі­ла­соф­скія тэ­мы на­сто­ль­кі арга­ніч­на, што аб­едзве лі­ніі (і псі­ха­ ла­гіч­ная, і са­цы­яль­ная) яскра­ва вы­лу­ча­юцца, але не пе­ра­шка­джа­юць ад­на ад­ной. На по­гляд япон­ска­га кла­сі­ка, экран­нае мас­тац­тва мае маг­чы­мас­ці і срод­кі для ад­ люс­тра­ван­ня рэ­а ль­нас­ці — ён да­вёў гэ­та праз усе свае кі­не­ма­таг­ра­фіч­ныя пра­цы, як экс­пе­ры­мен­та­ль­ныя да­к у­мен­та­ль­на-ігра­выя, так і тыя, што не вы­хо­дзяць за межы ад­на­го з ві­даў кі­на­мас­тац­тва. ЧЭРВЕНЬ 2012 МАСТАЦТВА 13

По­вязь і пе­ра­кры­жа­ван­не Су­час­ны тэк­стыль: настаўнік і вучні Ве­ра­ні­ка ЮрЭ­віч-Ма­лаш­чук

У га­ле­рэі «Уні­вер­сі­тэт ку­ль­ту­ры» прайшла вы­стаў­ка мас­тац­ка­га тэк­сты­ лю Люд­мі­лы Пят­руль і яе вуч­няў. Су­час­ны тэк­стыль — экс­пе­ры­мен­та­ль­ны: ён убі­рае ў ся­бе эле­мен­ты ўсіх плас­тыч­ных мас­ тац­тваў, ка­рыс­та­ецца ве­лі­зар­най ко­ль­кас­цю тэх­нік і ўжы­вае раз­на­стай­ныя ма­тэ­ры­ялы. Ад­ным з яго асноў­н ых ві­даў з’яў­л я­е цца га­бе­лен. На­га­даю, што ў сус­вет­ным мас­тац­ тваз­наў­с тве тэр­мі­нам «га­бе­лен» пры­ня­та на­зы­ваць тво­ры, вы­ка­на­ныя на Ка­ра­леў­скай ма­ну­фак­ту­ры Га­бе­ле­наў у Фран­цыі, у шы­ро­ кім сэн­се — плос­кас­ныя бяз­вор­са­выя ды­ ва­ны, зроб­ле­ныя ў тэх­ні­цы глад­ка­га ткац­тва. Ад­нак у Бе­ла­ру­сі га­бе­ле­на­мі на­зы­ва­юць мно­ гія тво­ры мас­тац­ка­га тэк­сты­лю, за­сна­ва­ныя на кры­жа­ва­ным пе­ра­пля­цен­ні ні­так і ство­ра­ныя па­сля ХVIII ста­год­дзя (ме­на­ві­та та­ды да нас пры­йшоў гэ­ты тэр­мін), у той час як бо­льш ран­ нія тво­ры, а так­са­ма вы­ка­на­ныя ў кла­січ­най шпа­лер­най тэх­ні­цы, звы­чай­на акрэс­лі­ва­юць тэр­мі­нам «шпа­ле­ра» або «та­пі­се­рыя». Пра­фе­сій­ны га­бе­лен у Бе­ла­ру­сі бя­рэ свой па­ча­так у ХVII—XVIII ста­год­дзях (ма­ну­фак­ту­ры кня­зёў Ра­дзі­ві­лаў, Агін­скіх, гра­фа Ты­зен­гаў­ за). Руч­ная вы­твор­часць шпа­ле­раў ды іншых вы­ра­баў тэк­сты­ль­на­га мас­тац­тва існа­ва­ла ў Бе­ла­ру­сі да 1850–1860-х га­доў. Но­вай ста­рон­ кай у гіс­то­рыі сус­вет­на­га мас­тац­ка­га тэк­сты­лю лі­чыц­ца «ад­ра­джэн­не» шпа­ле­ры, за­сва­енне но­вай плас­тыч­най мо­вы, якое па­ча­ло­ся ў Еўро­пе ў 1930–1940-я; у бе­ла­рус­кім мас­тац­тве гэ­тыя пра­цэ­сы ад­бы­ва­лі­ся ў 1950—1970-х га­ дах у твор­час­ці Фе­лік­са Шу­ней­кі, Аляк­сан­дра Кіш­чан­кі і Ге­на­дзя Гар­ку­но­ва. Лі­нія раз­віц­ця су­час­на­га бе­ла­рус­к а­га га­бе­ле­на знай­шла сва­іх прад­аўжа­ль­ні­к аў, і ця­гам на­с туп­ных га­доў ма­ла­дым па­ка­лен­нем бы­ла ство­ра­на вя­лі­кая ко­ль­касць ра­бот, што за­свед­чы­лі па­ ча­так фар­мі­ра­ван­ня на­цы­яна­ль­най шко­лы. Яе ядром ста­лі вы­пус­кні­кі ка­фед­ры ма­дэ­ля­ван­ня адзен­ня і мас­тац­ка­га ткац­тва Бе­ла­рус­ка­га дзяр­жаў­на­га тэ­атра­ль­на-мас­тац­ка­га інсты­ту­ та. 1980-я лі­чац­ца ча­сам рос­кві­ту бе­ла­рус­ка­га тэк­сты­лю, у гэ­ты пе­ры­яд ён па­чы­нае да­лу­чац­ ца да сус­вет­ных тэн­дэн­цый, звя­за­ных з плас­ тыч­на-пра­сто­ра­вы­мі экс­пе­ры­мен­та­мі. Аўта­ры ста­лі час­цей звяр­тац­ца да не­тра­ды­цый­ных ма­тэ­ры­ялаў (лён, гру­бая воў­на, ка­нап­ля­нае ва­лак­но, сі­заль), свя­до­ма па­ру­ша­ючы чыс­ці­ню тэх­ніч­ных пры­ёмаў вяз­кай вуз­лоў, вы­шыў­кай, вор­сам, не­раў­на­мер­ным ткан­нем, вы­ка­рыс­ тан­нем не­стан­дар­тных фар­ма­таў. Ад­ным з та­кіх мас­та­коў-на­ва­та­раў з’яў­ля­ ецца Люд­мі­ла Пят­руль. Імкнен­не да твор­час­ці пра­яві­ла­ся ў яе ў дзя­цін­стве: ва­бі­лі па­эзія і жы­ва­піс. Па­ча­ла пуб­лі­ка­вац­ца ў сту­дэн­цтве, а пер­шы збор­нік вер­шаў «Сця­жын­ка» вый­ шаў у 1983 го­дзе. Вер­шы мас­тач­кі, як і яе тэк­стыль­ная твор­часць, пра­ні­за­ны ра­ман­тыч­ 14 МАСТАЦТВА ЧЭРВЕНЬ 2012

Люд­мі­ла Пят­руль. Га­ла­ва ся­лян­скай дзяў­чы­ны (ры­мэйк кар­ці­ны Ка­зі­мі­ра Ма­ле­ві­ча). Ба­воў­на, воў­на, па­ўвоў­на. 2008.

Во­ль­га Ко­не­ва. Дзь­му­ха­вец. Ля­мец, су­хое ва­лян­не, вы­шыў­ка. 2009.

ным на­стро­ем, яны аса­цы­ятыў­на-воб­раз­ныя, фі­ла­са­фіч­ныя. Жы­ва­піс пры­цяг­ваў Люд­мі­лу ба­га­тай гуль­ нёй фар­баў, якія, на яе дум­ку, здо­ль­ныя на­роў­ні з па­эзі­яй рас­крыць ду­хоў­ны свет мас­та­ка. Лю­боў да ко­ле­ру знай­шла свой пра­цяг у тэк­ сты­ль­ным мас­тац­тве, дзе Пят­руль пра­яві­ла ся­бе як та­ле­на­ві­ты ка­ла­рыст. Са­мым улю­бё­ным з’яў­ля­ецца га­бе­лен, хоць Люд­мі­ла Іва­наў­на па­спя­хо­ва пра­цуе і ў ба­ты­ку, у роз­ных ві­дах экс­пе­ры­мен­та­ль­на­га тэк­сты­лю. Як пра­фе­сій­ны мас­так яна ўпер­шы­ню за­яві­ла пра ся­бе ў 1972 го­дзе, прад­ста­віў­шы на 3-й Рэ­спуб­лі­кан­скай ма­ла­дзёж­най вы­стаў­цы два га­бе­ле­ны — «Му­ за» і «Парт­рэт з мас­ка­мі». А ў 1989-м на вы­стаў­ цы экс­пе­ры­мен­та­ль­на­га тэк­сты­лю ў мін­скім До­ме кі­но ша­кі­ра­ва­ла пуб­лі­ку аван­гар­дны­мі аб’­ёмны­мі фор­ма­мі «Ста­рыя, ста­рыя Ба­гі». Люд­мі­ла Пят­руль — мас­так у шы­ро­кім сэн­се гэ­та­га сло­ва: яна ўдум­лі­вы экс­пе­ры­мен­та­тар. Асно­ва яе твор­час­ці — ідэя, то­ль­кі так мож­на ства­рыць не­шта но­вае, тое, што не мае ана­ ла­гаў. Ідэ­алам у тэк­сты­ль­ным мас­тац­тве для яе з’яўля­ецца кла­січ­ная за­ход­не­еўра­пей­ская шпа­ле­ра, а ў жы­ва­пі­се най­больш пры­цяг­вае аван­гард па­чат­ку ХХ ста­год­дзя. Гэ­тыя ўзо­ры ад­люс­тра­ва­лі­ся ў ра­бо­тах аўтар­кі ве­ль­мі сво­е­ а­саб­лі­ва — яна ўме­ла су­мяш­чае тра­ды­цый­ныя

фор­мы з ня­звык­лы­мі. Ува­со­біў­шы ў жыц­цё за­ ду­му, Пят­руль пад­ма­цоў­вае яе но­вы­мі пра­ца­ мі — так на­ра­джа­юцца се­рыі. Знач­ных цык­лаў у тэк­сты­ль­най твор­час­ці Люд­мі­лы Іва­наў­ны сён­ня ка­ля дзе­ся­ці, ся­род іх «Хлеб», «Лён», «У за­ча­ра­ва­ным цар­стве». Мно­гія тво­ры ўвай­шлі ў за­ла­ты фонд бе­ла­рус­ка­га дэ­ка­ра­тыў­на-пры­ клад­но­га мас­тац­тва, атрым­лі­ва­лі ўзна­га­ро­ды на кон­кур­сах і фес­ты­ва­лях. На вы­стаў­цы бы­ла прад­стаў­ле­на то­ль­кі час­тка ра­бот Люд­мі­лы Пят­руль 1970–2011 га­ доў, якія цал­кам да­ва­лі ўяў­лен­не аб сут­нас­ці яе шмат­гран­най твор­час­ці. Упер­шы­ню бы­лі вы­стаў­ле­ны га­бе­ле­ны «Гу­кі па­мя­ці» (2010) і «Спа­ку­са» (2011). Пер­шы твор пры­све­ча­ны тэ­ме вай­ны, ён кра­нае пра­бле­му знік­нен­ня са свя­до­мас­ці па­ка­лен­няў па­мя­ці пра мі­ ну­лае. Гэ­та плас­тыч­на-плос­кас­ны га­бе­лен з рэ­ль­ефны­мі эле­мен­та­мі, якія сім­ва­лі­зу­юць час. «Спа­ку­са» — ры­мэйк кар­ці­ны Мар­ка Ша­ га­ла «Спа­ку­са. Ад­ам і Ева» — адзін з апош­ніх у се­рыі пра­ектаў-экс­пе­ры­мен­таў Люд­мі­лы Пят­ руль па ма­ты­вах аван­гар­дна­га мас­тац­тва. Яна імкнец­ца даць но­вае пра­чы­тан­не ўлю­бё­ным тво­рам зна­ка­мі­тых мас­та­коў, пе­ра­во­дзя­чы жы­ва­піс­ныя ра­бо­ты ў ткац­тва. На вы­с та­ве мож­на бы­ло ўба­чыць і «Га­ла­ву ся­лян­скай дзяў­ чы­ны» — «ко­пію» кар­ці­ны Ка­зі­мі­ра Ма­ле­ві­ча. Аб­едзве пра­цы — плос­кас­ныя глад­кат­ка­ныя га­бе­ле­ны. Мас­тач­ка пры­трым­лі­ва­ецца ме­на­ ві­та та­кіх фор­маў, ча­сам на­сы­ча­ючы па­вер­ хню скла­да­ны­мі рэ­ль­ефа­мі. У цэ­лым тво­ры аўтар­кі ма­юць ба­га­тую ка­ла­рыс­тыч­ную га­му, вы­лу­ч а­ю цца не­с тан­дар­тны­м і фар­м а­та­м і і імкнен­нем да аб­страк­тнас­ці (яно вы­яві­ла­ся ў ра­бо­тах Люд­мі­лы яшчэ ў га­ды сту­дэн­цтва: яе дып­лом­ны пра­ект «Скры­па­чы» быў вы­ка­ на­ны пад уплы­вам твор­час­ці Па­бла Пі­ка­са), а так­са­ма раз­на­стай­ныя па кам­па­зі­цыі, якая вар’іру­ецца ад су­мяш­чэн­ня про­стых ге­амет­ ры­за­ва­ных фор­маў да па­бу­до­вы скла­да­на­га лі­не­арна-пля­ма­ва­га ма­люн­ка. У цыкле ра­бот «Апок­рыф» Люд­мі­ла Пят­руль «пе­ра­вяр­ну­ла» са­му тэх­на­ло­гію ткац­тва га­бе­ле­на, ма­дэ­лю­ючы ма­лю­нак не утком, а асно­вай. На вы­стаў­цы бы­ла шы­ро­ка прад­стаў­ле­на твор­часць вуч­няў Люд­мі­лы Іва­наў­ны. Мож­на бы­ло ўба­чыць пра­цы, вы­ка­на­ныя ў тэх­ні­цы га­ бе­ле­на (Надзея Скрып­чан­ка, Га­лі­на Ні­чы­па­рук, Але­на Шас­так, Алі­на За­йко), лям­ца і вы­шыў­кі (Во­ль­га Ко­не­ва), а так­са­ма аб’­ёмна-пра­сто­ ра­выя (Юлія Зе­ля­ная) і экс­пе­ры­мен­та­ль­ныя тэк­сты­ль­ныя кам­па­зі­цыі (Але­на Ка­ляс­ні­ка­ваІль­ка­вец, Надзея Скрып­чан­ка). Са­ма на­зва вы­стаў­кі — «По­вязь» — мае глы­бо­кі фі­ла­соф­скі сэнс. Яна акрэс­лі­вае не толь­кі мас­тац­тва га­бе­ле­на з яго бяс­кон­цым пе­ра­кры­жа­ван­нем ні­так, су­вязь тра­ды­цый­ных і экс­пе­ры­мен­та­ль­ных форм, але і пе­ра­емнасць па­ка­лен­няў: пе­рад­ача ве­даў і дос­ве­ду ста­лым мас­та­ком ма­ла­до­му па­ка­лен­ню, яко­му на­ка­на­ ва­на тран­сфар­ма­ваць гэ­ты во­пыт і ства­рыць но­выя мас­тац­кія фор­мы.

Пан­ара­ма суб’­ектыў­на­га Унут­ра­ныя лан­дшаф­ты Ка­ця­ры­ны Су­ма­ра­вай

Ка­ця­ры­на Ка­лян­ке­віч

«Ве­ль­мі скла­да­ная за­да­ча мас­та­ка — на­ма­ля­ваць лан­дшафт з да­па­мо­гай май­стэр­ска­га пры­ёма, не­абход­на­га для та­го, каб мы ўба­чы­лі пей­заж­ную да­леч. Гэ­ты пры­ём ёсць ад­мыс­ло­вы пад­ару­ нак, да­дзе­ны жы­ва­піс­цу», — пі­саў італь­ янскі твор­ца ХVІ ста­год­дзя Джа­ва­ні Па­ола Ла­ма­ца. «Пан­ара­ма го­да» — вы­ста­вач­ны пра­ект Ка­ ця­ры­ны Су­ма­ра­вай, за­ду­ма­ны як ван­дроў­ка па га­ра­дах Бе­ла­ру­сі. Па­сля Оршы і По­ла­цка ён быў прад­стаў­ле­ны ў Мін­ску ў мас­тац­кай Га­ле­рэі TUT.BY. За­да­дзе­ная ў на­зве цык­ла тэ­ма знай­шла свой ла­гіч­ны пра­цяг у ма­бі­ль­най фор­ ме экс­па­на­ван­ня — свай­го ро­ду «travel». На­зву пра­екта мож­на «пра­чы­таць» і як пэў­нае твор­чае аб­агу­ль­нен­не, і як ука­зан­не на асаб­лі­вас­ці мас­тац­ка­га мыс­лен­ня аўта­ра. Пан­ара­ма — шы­ро­кі агляд, але гэ­та і ад­мыс­ ло­вы по­гляд — аб’­екты­ві­за­ва­ны, а можа, якраз суб'ектываваны, ад­с та­ро­не­ны, сы­хо­дзя­чы ўда­л я­чынь. Ён пра­па­нуе ўба­чыць свет як аб­страк­тную «мак­рас­хе­му», ге­амет­рыя якой раз­на­стай­ная па вы­зна­чэн­ні і ў той жа час аб­ са­лют­на да­клад­ная і «за­ка­на­даў­чая». Пан­а рам­н ае ба­ч ан­н е ўжо ад­ч у­в а­е цца ў імкнен­ні да буй­на­фар­мат­ных па­лот­наў і бес­прад­мет­най жы­ва­піс­най мо­вы. У апі­сан­ні сты­ліс­тыч­ных асаб­лі­вас­цей твор­час­ці Ка­ця­ры­ ны гэ­та не­мі­ну­ча ад­сы­лае мас­тац­тваз­наў­чую дум­ку да тра­ды­цый дру­гой па­ло­вы ХХ ста­год­ дзя, акту­алі­зу­ючы ад­па­вед­ны круг паняццяў: аб­страк­тны экс­прэ­сі­янізм ці лі­рыч­ны аб­страк­ цы­янізм. Ад­нак та­кое ба­чан­не не па­збаў­ ле­на па­ра­дак­са­ль­нас­ці, што пра­яўля­ецца ў маг­чы­мас­ці фік­са­ваць ста­ны су­цэ­ль­ныя, «ма­ на­літ­ныя», за­вер­ша­ныя, якія пры гэ­тым прад­ угле­джва­юць се­рый­насць, ва­ры­ятыў­насць; аб­агу­ль­не­ныя, амаль мі­фа­ла­гі­за­ва­ныя — і ў той жа час глы­бо­ка інды­ві­ду­аль­ныя. Агу­ль­нае і пры­ват­нае злі­ва­юцца раз­ам і на­бы­ва­юць уні­ка­ль­ную вы­яўлен­чую фор­му­лу, вы­най­дзе­ ную мас­та­ком, — «суб’­ектыў­ны пей­заж». Гэ­та фор­му­ла па­тра­буе се­рый­на­га вы­ка­нан­ня, што па­цвяр­джае цыкл гра­фіч­ных і жы­ва­піс­ных прац пад той са­май на­звай. «Гэ­та як сон, які

артэфакты

праследуе мяне даўно», — тлу­ма­чыць аўтар. Але ўлас­ці­васць на­шай па­мя­ці та­к ая, што кож­ны па­ўтор ста­но­віц­ца інтэр­прэ­та­цы­яй, а не да­клад­най ко­пі­яй, кож­ны но­вы суб’­ектыў­ ны пей­заж да­зва­ляе рас­па­вес­ці пра но­выя і но­выя ста­ны — пра­цяг­лыя, усто­яныя, пра­пуш­ ча­ныя праз «ха­лод­ны» тран­сфар­ма­тар роз­уму. Але га­лоў­нае ў гэ­тай фор­му­ле — не факт, гіс­то­рыя, сю­жэт, а ме­на­ві­та стан: ён пер­шас­ ны. Гра­да­цыя інта­на­цый­на­га ла­ду бяс­кон­цая: ад ата­на­ль­най гу­ка­вой па­літ­ры да кас­міч­на­га аркес­тра чыс­тых нот. Ад­нак у жы­ва­пі­се Ка­ця­ры­ны Су­ма­ра­вай не про­ста эстэ­тыч­ная вы­ява ста­ну «па­ра­ле­ль­ нас­ці», а цал­кам пра­чу­лы, але цу­дам за­ха­ва­ ны для на­ступ­най рэ­тран­сля­цыі ў «ле­дзя­ной аб­алон­цы» кам­па­зі­цыі і ко­ле­ру згус­так яго энер­гіі. «Мае кар­ці­ны — гэ­та мае эма­цый­ныя на­строі, час­та за імі ста­яць ад­но­сі­ны, успа­мі­ны, аб­рыў­кі сноў, слоў, дэ­та­лі быц­ця. Усё за­шыф­ра­

Свя­чэн­не. Алей. 2011.

Зліц­цё. Алей. 2011.

Пан­ара­ма го­да. Паліпціх. Алей. 2010–2011.

ва­на... гэ­та дзён­нік, які лі­та­ра­ль­на пра­чы­таць ма­гу то­ль­кі я», — сло­вы аўта­ра гу­чаць як па­ цвяр­джэн­не. Але рап­там гэ­тыя суб’­ектыў­ныя тэк­сты, зра­зу­ме­лыя то­ль­кі мас­та­ку, ста­но­вяц­ца аб’­ектыў­ны­мі для гле­да­ча, які па­чы­нае ўлоў­лі­ ваць «Вод­гу­кі» свай­го аса­біс­та­га «Маг­не­тыз­му» ці «Зліц­ця». Жы­ва­піс­ная мо­ва пе­ра­тва­рае іх у амаль ме­та­фі­зіч­ныя пан­яцці. Унут­ра­ны нерв эмо­цыі вы­яўле­ны плас­ты­кай ко­ле­ру, чыс­та­га, ад­важ­на­га, кан­трас­на­га, які па­слух­мя­на раз­лі­ва­ецца ў пра­сто­ры па­лат­на. Ад­нак гэ­та не тэм­пе­ра­мен­тная ка­ля­ро­вая «ско­ра­га­вор­ка» аб­страк­тна­га экс­прэ­сі­яніз­му, а па­во­ль­нае маў­лен­не на­рас­пеў, з шы­ро­кім актаў­ным гу­чан­нем. Але ко­лер не па­збаў­ле­ны струк­ту­ры, ён мас­та­коў­скай ула­дай уці­ха­мі­ ра­ны, пад­па­рад­ка­ва­ны за­ко­нам га­ры­зон­ту ці вер­ты­ка­лі, ства­ра­ючы кам­па­зі­цыю роў­на­га ста­ну ша­ляў, дзе ча­шы не ва­га­юцца. Гэ­та кроп­ ка пра­ўдзі­вай раў­на­ва­гі ма­ну­мен­та­лі­зуе пры­ ват­ны імпу­льс, пе­ра­тва­ра­ючы яго ў Пан­яцце. «Во­дар да­жджу»: се­кун­да суб’­ектыў­ных ад­ чу­ван­няў, ледзь улоў­ных па­чуц­цё­вых по­шу­каў і хва­ля­ван­няў тран­сфар­му­ецца ў цэ­лую фі­ла­со­ фію, якая асэн­соў­вае «во­дар да­жджу» як адзін з вы­ра­заў ду­ху Сус­ве­ту. «Вод­гук» у суб’­ектыў­ным успры­ман­ні пра­цяг­лас­цю менш за се­кун­ду ста­ но­віц­ца бяс­кон­цым рэ­хам, што на­ра­джае ўсё но­выя і но­выя гу­ка­выя флук­ту­ацыі. Маг­чы­ма, зу­сім не вы­пад­ко­ва, што кар­ці­на «Пан­ара­ма го­ да», якая ста­ла кроп­кай ад­лі­ку для вы­ста­вач­на­ га пра­екта, мае два ва­ры­янты вы­ка­нан­ня. Два роз­ныя маш­та­бы. Ма­лы фар­мат про­ста­лі­ней­на пра­па­нуе нам тлу­ма­чэн­не «Пан­ара­мы го­да» як ча­са­ва­га цык­ла на­шай унут­ра­най пры­ро­ ды-сут­нас­ці, што мо­жа жыць па сва­іх улас­ных за­ко­нах. Іншы ва­ры­янт ад­сы­лае да Пры­ро­ды на­огул, «веч­ны ру­ха­вік» якой ні­ко­лі не спы­ ніц­ца. А мо­жа, зу­сім на­адва­рот? Там, дзе ма­лое, ха­ва­ецца вя­лі­кае, а вя­лі­кае ёсць ма­лое? І пры­ ро­да ва­кол ча­сам та­кая сціп­лая, пра­яўля­ючы ся­бе ў ма­лым, у той час як Пры­ро­да ўнут­ра­ная не­абгрун­та­ва­на па­тра­буе ве­лі­чы. Ці, мо­жа, важ­ней, з ча­го па­чы­на­ецца ваш суб’­ектыў­ны цыкл по­раў го­да? Ад­каз ад са­мо­ га мас­та­ка гу­чыць так: «Мой год па­чы­на­ецца з вяс­ны. Па­вод­ле бе­ла­рус­кай тра­ды­цыі...» ЧЭРВЕНЬ 2012 МАСТАЦТВА 15

Ман­мар­траў­скі ра­ён ці Вер­са­льс­кі сель­са­вет? «Граф Люк­сем­бург» у Му­зыч­ным тэ­атры Дзя­ніс Мар­ці­но­віч

Зна­ка­мі­ты аўстра-вен­гер­скі кам­па­зі­тар Франц Ле­гар — час­ты госць Бе­ла­рус­ка­ га ака­дэ­міч­на­га му­зыч­на­га тэ­атра. На гэ­тай сцэ­не ў роз­ныя ча­сы з поспехам ішлі яго апе­рэ­ты «Цы­ган­скае ка­хан­не» і «Фрас­кі­та», а «Вя­сё­лая ўда­ва» і сён­ня зна­хо­дзіц­ца ў рэ­пер­ту­ары. Але да «Гра­ фа Люк­сем­бур­га», упер­шы­ню па­стаў­ле­ на­га ў 1909 го­дзе ў Ве­не, тэ­атр яшчэ не звяр­таў­ся. Па­вод­ле ліб­рэ­та (аўтар­ская вер­сія Су­сан­ны Цы­рук) князь Ба­зі­нэ­лі (Аляк­сандр Асі­пец, Андрэй Ма­ро­заў) жа­дае ўзяць шлюб з артыс­ ткай Анжэль Дзі­дзье (На­тал­ля Дзя­мен­ць­ева, Во­ль­га Пе­ра­г уд). Але па­ко­ль­кі пра­ві­лы вы­ шэй­ша­га све­т у па­тра­бу­юць за­к лю­чаць са­юзы толь­кі па­між арыс­так­ра­та­мі, Ба­зі­нэ­лі зна­хо­ дзіць збяд­не­ла­га гра­фа Люк­сем­бур­га (Сяр­ гей Су­ць­ко, Арцём Ха­мі­чо­нак), які па да­мо­ве па­ві­нен за гро­шы ажа­ніц­ца з Анжэль і праз год раз­вес­ці­ся. Па­сля ча­го князь мо­жа згу­ляць вя­сел­ле ўжо не са спя­вач­кай, а з гра­фі­няй. Але Ба­зі­нэ­лі не мог улі­чыць уз­аем­ных сім­па­тый, якія ўзнік­лі па­між ма­ла­ды­мі лю­дзь­мі... Кла­січ­ныя апе­рэ­ты за­ўжды за­йма­лі важ­кае мес­ца ў рэ­пер­ту­ары ка­лек­ты­ву, хоць апош­нім ча­сам ста­ві­лі­с я ня­час­та. У вы­ні­к у на сцэ­не да­гэ­туль ідуць спек­так­лі, ажыц­цёў­ле­ныя ў тра­ ды­цый­най, са­вец­кай сты­ліс­ты­цы. Імкну­чы­ся да­лу­чыць Му­зыч­ны да су­час­ных тэн­дэн­цый, га­лоў­ны рэ­ж ы­сёр Су­сан­на Цы­рук зра­бі­ла стаў­ку на па­сту­по­вае сцэ­ніч­нае аб­наў­лен­не кла­сі­кі. «Пер­шай лас­таў­кай» ста­ла мі­ну­ла­год­ няя «Сі­ль­ва». Та­му ўва­саб­лен­не «Гра­фа Люк­ сем­бур­га» не­абход­на раз­гля­даць як пра­цяг рэ­пер­т у­арнай па­лі­ты­кі тэ­атра. У аб­едзвюх па­ста­ноў­ках Цы­рук тран­сфар­ ма­ва­ла тры дзея­нні ў два. Але вы­ні­кі атры­ма­ лі­ся цал­кам роз­ныя. Пры­чы­ны трэ­ба шу­каць у струк­т у­ры кла­січ­най апе­рэ­ты і ўнут­ра­ных за­ко­нах яе раз­віц­ця. Як вя­до­ма, яна тра­ды­ цый­на скла­да­ецца з трох дзей, пад­час якіх ад­бы­в а­юцца за­в яз­к а, кан­флікт і раз­в яз­к а. У гэ­т ую струк­т у­ру ўпі­са­ныя ўза­ема­адно­сі­ны трох пар (ге­рой і ге­ра­іня, суб­рэт­ка і пра­сцяк, а так­са­ма не­ма­ла­дая па­ра), пры­чым учын­кі кож­най звя­за­ныя з іншы­мі і ўплы­ва­юць на раз­ віц­цё сю­жэ­та. Зга­да­ныя асаб­лі­вас­ці за­ста­юцца ня­змен­ны­мі з ХІХ ста­год­дзя. Па­ко­ль­кі па­ста­ ноў­шчы­кі жа­да­юць кро­чыць у на­г у з ча­сам, яны, без­умоў­на, ма­юць пра­ва на ку­пю­ры. Але то­ль­кі та­ды, ка­лі ро­бяць іх удум­лі­ва, за­хоў­ва­ ючы ло­гі­ку раз­віц­ця сю­жэ­та і аб­грун­та­ва­насць у па­во­дзі­нах ге­ро­яў. У «Сі­ль­ве» пад­обныя ска­ра­чэн­ні па­йшлі на ка­рысць спек­так­лю. Сю­жэт па­зба­віў­ся ста­ты­ кі, на­быў лёг­касць і ды­на­мізм. На пер­шы план 16 МАСТАЦТВА ЧЭРВЕНЬ 2012

вы­йшла па­ра вя­ду­чых вы­ка­наў­цаў. Акцэнт быў зроб­ле­ны на тым, што яны са­мі па­він­ны вы­ра­шаць улас­ны лёс. Та­кі ход успры­маў­ся слуш­ным, бо Цы­рук па­кі­ну­ла ў ліб­рэ­та пры­ нцы­по­выя, сю­ж эт­на-вы­зна­ча­ль­ныя ды­яло­гі па­між га­лоў­ны­мі ге­ро­ямі і дзвю­ма астат­ні­мі па­ра­мі. У «Гра­фе Люк­сем­бур­гу» на­зі­ра­ецца цал­кам ад­ва­рот­ная сі­т у­ацыя. Пер­шая час­тка фак­тыч­ на пе­ра­ў тва­ры­ла­ся ў пра­лог. А вось дру­гая бы­ла спра­са­ва­на да не­маг­чы­мас­ці. Праз гэ­та не­ка­то­рыя істот­ныя ды­яло­гі знік­лі з ліб­рэ­та, а су­вя­зі па­між па­ра­мі бы­лі па­ру­ша­ны. Па вя­лі­кім ра­хун­ку, уплыў «пра­сця­ка» Арма­на Бры­са­ра (Сяр­гей Спруць, Анзор Алі­мір­зо­еў) на лёс гра­фа аб­мя­жоў­ва­ецца яго ўдзе­лам у га­да­вым пад­арож­жы па Еўро­пе, ку­ды Люк­сем­бург на­ кі­роў­ва­ецца па­сля фік­тыў­на­га вя­сел­ля. А «суб­ рэт­ка» Жу­ль­ета (Ле­ся Лют, Іры­на Ку­чын­ская), якая па­сту­пае на служ­бу да Анжэль, то­ль­кі да­к лад­вае гас­па­ды­ні пра з’яўлен­не «му­жа» і спя­вае страс­ны ду­эт з кня­зем. Та­кая сі­т у­ацыя за­хоў­ва­ецца амаль да фі­на­ лу, па­к уль на сцэ­не не з’яўля­ецца ба­ра­не­са

час­ткі спек­так­ля. За­мест па­сля­доў­на­га раз­ гор­тван­ня сю­жэ­та і па­сту­по­ва­га на­рас­тан­ня кан­флік­т у гле­да­чы ста­лі свед­ка­мі спяр­ша па­ во­ль­на­га ця­чэн­ня падзей, а по­тым іх штуч­най кан­цэн­тра­цыі блі­жэй да фі­на­лу. Знач­ныя пы­тан­ні вы­к лі­кае і рэ­жы­сёр­ская інтэр­прэ­та­цыя. Дзея­нне «Гра­фа Люк­сем­бур­ га» па­чы­на­ецца ў Па­ры­жы ў час кар­на­ва­лу і за­кан­чва­ецца там жа роў­на праз год. Маг­чы­ма, эле­мен­ты пе­ра­апра­нан­ня і гу­ль­ні якраз і на­ тхні­лі Су­сан­ну Цы­рук на фар­са­вае пра­чы­тан­не шэ­ра­гу сцэн. Ме­на­ві­та ў та­кой ма­не­ры ігра­юць вы­ка­наў­цы парт­ый Арма­на і Жу­ль­еты, кня­зя і ба­ра­не­сы, а так­са­ма ўдзе­ль­ні­кі кар­на­ва­лу. Зра­зу­ме­ла, як і ў сі­ту­ацыі з ку­пю­ра­мі, рэ­жы­сёр ме­ла пра­ва на ўлас­нае пра­чы­тан­не вя­до­май парт­ыту­ры. Але ці грун­та­ва­ла­ся яно на ло­гі­цы па­ста­ноў­кі? Ка­лі інтэр­прэ­та­ваць «Гра­фа Люк­ сем­бур­га» як фарс, дык у та­кой ма­не­ры вар­та бы­ло вы­ра­шаць усю па­ста­ноў­ку. У рэ­аль­нас­ці на­т у­ра­ль­насць па­во­д зін га­лоў­ных ге­ро­яў, ра­ман­тызм іх па­чуц­цяў увесь час усту­па­юць у су­пя­рэч­насць з на­ўмыс­най тэ­атра­ль­нас­ цю іншых удзе­ль­ні­каў спек­так­ля. Да та­го ж

Наталля Дзяменцьева (Анжэль), Дзмітрый Маціеўскі (натарыус Пелегрын), Арцём Хамічонак (граф Люксембург).

Кле­мен­ці­на Ка­ка­зі (Вік­то­рыя Стры­ган­ко­ва), якая мае свае раз­лі­кі на Ба­зі­нэ­лі. (Ці­ка­ва, што ў ары­гі­на­ль­ным ліб­рэ­та князь аб’яўляў усім пра свае за­ру­чы­ны з Анжэль, і то­ль­кі з’яўлен­не Ка­ка­зі ра­та­ва­ла сі­т у­ацыю.) Маг­чы­ма, рэ­жы­сёр кі­ра­ва­ла­ся дэ­ві­зам «Пры­йшоў. Уба­чыў. Уз­аем­на за­ка­хаў­ся. Уз­яў шлюб»? У вы­ні­ку ло­гі­ка раз­віц­ ця апе­рэ­ты не пра­цуе на пра­ця­г у бо­ль­шай

Анжэль з’яўля­ецца артыс­ткай, але па­во­дзіць ся­бе на­т у­ра­ль­на. Дык дзе ж тут ло­гі­ка? Але яшчэ бо­ль­шай «не­сты­коў­кай» не­ча­ка­на па­ўстае пра­бле­ма арыс­так­ра­тыз­му і доб­ра­га гус­т у. На вя­лі­кі жаль, апош­ні ўлас­ці­вы то­ль­кі му­зы­цы Ле­га­ра. Астат­нія эле­мен­ты спек­так­ля ні­як не маг­лі ад­па­вя­даць та­ко­му вы­зна­чэн­ ню. Не ў апош­нюю чар­г у за­ўва­га да­ты­чыць

фо­та анжа­лі­кі гра­ко­віч.

фо­та анжа­лі­кі гра­ко­віч.

«Граф Люк­сем­бург». Сцэна са спектакля.

вы­ка­наў­цаў. Зра­зу­ме­ла, сваю ро­лю ад­ыгра­ла да­стат­ко­ва ры­зы­коў­нае ра­шэн­не Цы­рук да­ ве­рыць вы­ка­нан­не вя­ду­чых парт­ый у дру­гім скла­дзе ма­ла­дым артыс­там. З ад­на­го бо­ку, та­кі ход час­тко­ва апраў­да­ны. У мно­гіх апе­рэ­тах, што ідуць на сцэ­не Му­зыч­на­га, вя­ду­чыя ро­лі вы­кон­ва­юць ад­ны і тыя ж са­ліс­ты — Антон За­янчкоў­скі, Лі­д зія Ку­зь­міц­кая, Мар­га­ры­та Алек­сан­дро­віч і іншыя. Са­м ы час за­г а­д зя па­к ла­па­ціц­ца пра іх зме­ну! Але ў «Гра­фе Люк­ сем­бур­г у» кан­траст па­між пер­шым і дру­гім скла­д а­м і атры­м аў­с я за­над­т а вя­лі­к ім. Ка­лі бо­льш во­пыт­ныя вы­ка­наў­цы імкну­лі­ся ад­па­ вя­даць жан­ру (асаб­лі­ва ха­це­ла­ся б вы­лу­чыць Ле­сю Лют), дык мо­ладзь ака­за­ла­ся не­га­то­вай да сва­іх ро­ляў. Ба­дай, упер­шы­ню так ві­да­воч­на пра­яві­лі­ся пра­бле­мы з ва­ка­лам. Акра­мя та­го, са­ліс­ты дру­го­га скла­ду не змаг­лі пе­ра­ка­наць пры­с ут­ных у арыс­так­ра­тыз­ме сва­іх ге­ро­яў, та­му бо­льш на­гад­ва­лі су­час­ных хлоп­цаў і дзяў­ чат. Надзвы­чай кра­са­моў­на вы­гля­да­ла рэ­плі­ка «Ко­ро­че, я при­шёл сю­да» гра­фа Люк­сем­бур­га. У вя­лі­кай і ма­гут­най рус­кай мо­ве ёсць без­ліч шмат­знач­ных вы­ра­заў та­ко­га кштал­т у. Але ці ёсць не­абход­насць іх ужы­ваць? Дзе­ля аб’ектыў­нас­ці трэ­ба пры­знаць, што на акцёр­скі «анты­арыс­так­ра­тызм» па­ўплы­ва­ла не­ка­ль­кі спрэч­ных ра­шэн­няў. Вя­лі­кія пя­рэ­чан­ ні вы­к лі­кае пра­ца мас­та­ка па кас­цю­мах Тац­ ця­ны Ка­ра­лё­вай. Воп­рат­ка га­лоў­ных ге­ро­яў пад­час кар­на­ва­лу на­гад­ва­ла што за­ўгод­на, але не тое, што маг­лі на­сіць эле­ган­тныя па­ры­жа­не. То­ль­кі ў фан­тас­тыч­ным сне князь мог апра­ нуць сваю ня­вес­т у ў ба­ла­хон, які аса­цы­яваў­ся

артэфакты

з пё­ра­мі па­пу­гая ці па­ўлі­на. У фі­на­ле, ка­лі граф Люк­сем­бург і Анжэль вы­йшлі на сцэ­ну ў сты­ ль­ных стро­ях, ста­лі ві­да­воч­ны­мі іх ма­ла­досць і аб­аян­не. Ня­ўжо не­ль­га бы­ло да­сяг­нуць та­ко­га эфек­т у ра­ней? Але са­мым вя­лі­кім рас­ча­ра­ван­нем зра­бі­ ла­ся агу­ль­ная атмас­фе­ра спек­так­ля, які ча­сам пе­ра­ўтва­раў­ся ў мі­тус­лі­вы і без­гус­тоў­ны ба­ла­ ган. У гэ­тай су­вя­зі ўзні­кае мнос­тва пы­тан­няў. Ці вар­та ў жар­тах апус­кац­ца да та­ко­га ўзроў­ ню, ка­лі князь пляс­кае па мяк­кім мес­цы сяб­ роў­к у сва­ёй па­т эн­цый­най жон­кі? На­коль­­кі ла­г іч­н ая сі­т у­а цыя, ка­л і па­ў рас­п ра­н у­т ая Анжэль з сур’ёзным тварам пы­та­ецца, ці пры­ стой­на яна вы­гля­дае для ня­вес­ты мі­ль­яне­ра... і про­сіць за­пра­сіць да ся­бе інша­га муж­чы­ну? Як су­адно­с яц­ца арыс­так­ра­тыч­ныя за­ба­бо­ ны, ха­рак­тэр­ныя для па­чат­к у ХХ ста­год­дзя, і су­час­ны фо­та­апа­рат, якім зды­ма­юць ту­рыс­ таў? Чым кі­ра­ва­лі­ся ства­ра­ль­ні­кі спек­так­ля, пе­ра­ймя­ноў­ва­ючы му­ні­цы­па­ль­ную акру­г у ў «Ман­мар­траў­скі ра­ён»? Доб­ра, што дзея­нне ад­бы­ва­ецца ў Па­ры­жы, а не ў яго пры­га­ра­ дах. Іна­чай да­вя­ло­ся б згад­ваць «Вер­са­льс­кі сель­са­вет». На за­кан­чэн­не рэ­цэн­зіі ха­це­ла­ся б вы­ка­заць мер­ка­ван­не, якое мо­жа пад­ацца на­ўпрост не звя­за­ным з па­пя­рэд­ні­мі раз­ва­жан­ня­мі. Але ўпэў­не­ны, што яго аб­авяз­ко­ва зра­зу­ме­юць ста­лыя пры­хі­ль­ні­к і Му­зыч­на­г а. Ня­гле­д зя­ чы на су­пя­рэч­лі­выя ўра­жан­ні, што па­кі­нуў апош­ні спек­такль, на сён­няш­ні дзень Цы­рук за­ста­ецца ад­ным з леп­шых бе­ла­рус­кіх па­ста­ ноў­шчы­каў, якія пра­цу­юць на му­зыч­най сцэ­не.

У свой час яе вяр­тан­не з Рас­іі і пры­зна­чэн­не на па­са­ду га­лоў­на­га рэ­жы­сё­ра ка­лек­ты­ву вы­к лі­ ка­ла спа­дзя­ван­ні на ад­ра­джэн­не тэ­атра, якія хут­ка па­ча­лі спраў­д жвац­ца. Ары­гі­на­ль­ныя, не­стан­дар­тныя спек­так­лі «Ад­ной­чы ў Чы­ка­га», «Сі­ль­ва», «Ме­ло­дыі не­апа­лі­тан­ска­га квар­та­ла» ўспры­ма­лі­ся як сап­раў­дныя про­мні свят­ла. А «Сня­гур­ку», бліс­ку­ча па­стаў­ле­ную ў Тэ­атры опе­ры і ба­ле­та, спе­цы­яліс­ты на­зва­лі ці не леп­ шым спек­так­лем ка­лек­ты­ву ў мі­ну­лым го­дзе. Пер­шыя пы­тан­ні ўзнік­лі па­сля дзі­ця­ча­га мю­ зік­ла «Ча­роў­ная лям­па Алад­дзі­на», які спяр­ша мож­на бы­ло ўспры­няць як не­па­ра­зу­мен­не, пры­крую па­мыл­к у. Але «Граф Люк­сем­бург» за­свед­чыў: у твор­час­ці Су­сан­ны Цы­рук раз­ гор­тва­ецца да­стат­ко­ва не­бяс­печ­ная эва­лю­ цыя, што мо­жа ад­да­ліць рэ­жы­сё­ра (да­рэ­чы, ула­даль­ні­ка прэс­тыж­най рас­ійскай прэ­міі «За­ла­тая мас­ка») ад яго леп­ша­га ўзроў­ню. Цу­доў­на ўсве­дам­ляю: та­кі вод­г ук мо­жа быць па-роз­на­му ўспры­ня­ты ў сце­нах Му­ зыч­на­га тэ­атра. У су­ц я­шэн­не са­мо­му са­бе і ў апраў­дан­не пе­рад маг­чы­мы­мі аб­арон­ца­ мі спек­так­ля ска­ж у, што асаб­лі­вую крыў­ду і рас­ча­ра­ван­не за­ўсё­ды вы­к лі­ка­юць пра­цы рэ­жы­сё­раў, якіх ты ўво­гу­ле па­ва­жа­еш. Апош­нія га­ды ста­лі для мя­не ча­сам бліз­ка­га зна­ёмства з рэ­пер­т у­арам тэ­атра і яго пра­гра­ма­мі. Яно за­свед­чы­ла, які глы­бо­кі па­тэн­цы­ял ха­ва­ецца ў асо­бах акцё­раў, рэ­жы­сё­раў, сцэ­ног­ра­фаў Му­зыч­на­га. Ме­на­ві­та та­му шчы­ра спа­дзя­юся: ства­ра­ль­ні­кі «Гра­фа Люк­сем­бур­га» ўба­чаць ся­бе збо­к у і бу­дуць доў­жыць рух на­пе­рад, а не ў ад­ва­рот­ным на­кі­рун­ку. ЧЭРВЕНЬ 2012 МАСТАЦТВА 17

дзейныя асобы

Вя­час­лаў Во­ліч Ды­ры­жор як прад­стаў­нік элі­ты

Тац­ця­на Му­шын­ская

Ды­ры­жор — ад­на з клю­ча­вых по­ста­цей у су­час­ным му­зыч­ным тэ­атры, бо ме­на­ві­та да яго сы­хо­дзяц­ца ўсе ні­ці пад­час па­ка­зу спек­так­ля. Яго пра­фе­сія — шмат у чым за­гад­ка­вая пра­сто­ра. Ме­на­ві­та та­му ў су­раз­моў­цы ха­це­ла­ся за­пра­сіць асо­бу яркую і ад­мет­ную. Вя­час­лаў Во­ліч, ды­ры­жор На­цы­яна­ль­на­га ака­дэ­міч­на­га тэ­атра опе­ры і ба­ле­та, гэ­тым вы­зна­чэн­ням, бяс­спрэч­на, ад­па­вя­дае. І та­му, што ён — ву­чань ге­ні­яль­на­га май­стра Ге­на­дзя Пра­ва­то­ра­ва. І та­му, што ме­на­ві­та Вя­час­лаў Іва­на­віч з’яўля­ецца іні­ цы­ята­рам пра­вя­дзен­ня та­кіх знач­ных і маш­таб­ных ку­ль­тур­ных акцый, як Мін­скі між­на­род­ны опер­ны фо­рум, фес­ты­ва­лі «Ноч опе­ры ў Мір­скім за­мку», «Ве­ча­ры Вя­лі­ка­га ў за­мку Ра­дзі­ві­лаў». І та­му, што як ды­ры­жор вы­со­ка­га кла­са ён за­пат­ра­ба­ва­ны не то­ль­кі ў Бе­ла­ру­сі. Пэў­ны час пра­ца­ваў па кан­трак­це ў опер­ным тэ­атры ту­рэц­ка­га го­ра­да Ізмір. Пра­во­дзіў сім­фа­ніч­ныя кан­цэр­ты ў да­лё­кім То­кіа. Раз­ам з тру­пай на­ша­га тэ­атра вы­сту­паў у Швей­ ца­рыі, Гер­ма­ніі, Тай­лан­дзе. У ад­ной гу­тар­цы не­маг­чы­ма за­кра­ нуць усе аспек­ты дзей­нас­ці. Та­му мы за­ся­ро­дзі­лі­ся на пы­тан­нях твор­чай ла­ба­ра­то­рыі і псі­ха­ло­гіі та­го, хто ста­іць на ча­ле аркес­тра.

фо­та міхаіла несцерава.

Вя­час­лаў Іва­на­віч, у спі­се спек­так­ляў, які­мі вы ды­ ры­жы­ру­еце, пе­ра­ва­жа­юць опе­ры. Балеты таксама ў наяўнасці, але іх менш. Ча­му так? Ды­ры­жы­ра­ван­не опе­рай і ба­ле­там пры­нцы­по­ва ад­роз­ні­ва­юцца? Ці існуе спе­цы­ялі­за­цыя ўнут­ры пра­фе­сіі? — Сап­раў­ды, мой ба­лет­ны рэ­пер­ту­ар не над­та вя­лі­ кі — у нашай трупе «Ра­мэа і Джу­ль­ета», ра­ней бы­ла «Рай­мон­да». У іншых тэ­атрах ды­ры­жы­рую «Дон Кі­хо­ там» і «Жы­зэл­лю». У Акадэмічным тэатры класічнага балета Наталлі Касаткінай і Уладзіміра Васілёва быў музычным кіраўніком «Вясны свяшчэннай» і «Жарптушкі». Стаў­лю­ся да ха­рэ­агра­фіч­ных спек­так­ляў з вя­лі­кім пі­етэ­там. Лі­чу пра­цу ды­ры­жо­ра ў ба­лет­най па­ста­ноў­цы та­кім жа актам твор­час­ці, як і ў опе­ры, хоць уз­ро­вень скла­да­нас­ці тут роз­ны — у опе­ры ён вы­шэй­шы. Як ды­ры­жор я па­чаў кар’еру ў 1993 го­дзе ў Тэ­атры му­зыч­най ка­ме­дыі, праз год пе­ра­йшоў у Опер­ны. І тэ­атра­ль­ная пра­с то­ра за­ха­пі­ла мя­не так, што пер­шыя дзе­сяць га­доў на­ват не ду­маў ні пра што іншае. Ця­пер у ма­ім твор­чым ба­га­жы ёсць та­кія маш­таб­ныя опе­ры, як «Ба­рыс Га­ду­ноў» і «Ту­ран­дот». Над «Ха­ван­шчы­най» пра­ца­ваў су­мес­на з Ге­на­дзем Пра­ва­то­ра­вым. З Аляк­сан­драм Ані­сі­ма­вым — над па­ста­ноў­ка­мі, ажыц­цёў­ле­ны­мі за той час, ка­лі ён быў га­лоў­ным ды­ры­жо­рам. Гэ­та ве­ль­мі сур’ёзная шко­ла і не­ацэн­ны во­пыт! Так, пра­фе­сіі ды­ры­жо­ра тэ­атра­ль­на­га і фі­лар­ма­ ніч­на­га — зу­сім роз­ныя рэ­чы. Што да опе­ры і ба­ле­та, дык тут не ма­гу падзя­ліць: маў­ляў, тое бо­льш ці­ка­ва, а тое менш. Гэ­та не роз­ныя пра­фе­сіі, але ад­мет­ныя жан­ры. Што аб’ядноў­вае опе­ру і ба­лет? У аб­одвух вы­пад­ках ды­ры­жор па­ві­нен доб­ра ве­даць кан­крэт­ ны спек­такль з яго мі­зан­сцэ­на­мі, бо ён мае ўлас­ны тэм­па­рытм, ха­рак­тар і ды­на­мі­ку, дра­ма­тур­гіч­ныя кроп­кі, ку­ль­мі­на­цыі і спа­ды...

дзейныя асобы

Ду­маю, у час па­ста­ноў­кі ды­ры­жор, рэ­жы­сёр, хор­ май­стар та­кія рэ­чы не­адной­чы аб­мяр­коў­ва­юць і ўдак­лад­ня­юць... — Пры­чым та­кія раз­мо­вы не за­ўжды пра­хо­дзяць мі­ра­лю­бі­ва. Ча­сам — у эма­цый­ных су­тык­нен­нях і ня­зго­дзе. Зрэш­ты, за­да­ча па­ста­ноў­шчы­каў зра­біць так, каб спек­такль атры­маў­ся яркім, ад­мет­ным, не­ ба­на­ль­ным. Та­му твор­чы кам­пра­міс — рэч важ­ная, без яго мас­тац­тва не­маг­чы­мае. Як і без ад­стой­ван­ня ўлас­на­га по­гля­ду. Ка­лі мер­ка­ван­ні ва­ша і рэ­жы­сё­ра не су­па­да­юць, да якой сту­пе­ні мож­на ад­сту­паць? Што вы ро­бі­це ў вы­пад­ку пры­нцы­по­вай ня­зго­ды з інтэр­прэ­та­цы­яй па­ста­ноў­шчы­ка? — Імкну­ся дыс­ку­та­ваць з рэ­жы­сё­рам най­перш му­ зыч­ны­мі срод­ка­мі. Ка­лі не атрым­лі­ва­ецца, не ўзні­кае ні­якіх эмо­цый акра­мя за­сму­чэн­ня... Якія спек­так­лі апош­ніх се­зо­наў, дзе вы з’яўля­лі­ся му­ зыч­ным кі­раў­ні­ком, мо­жа­це на­зваць зна­ка­вы­мі? — Для кож­на­га ды­ры­жо­ра за­хап­ля­ль­ная спра­ва пра­ ца­ваць з вер­дзі­еўскай «Аі­дай», мець маг­чы­масць яе рэ­пе­ці­ра­ваць і ўва­со­біць... Сап­раў­ды, опе­ра Вер­дзі — не ка­мер­ны, «ма­ла­на­се­ ле­ны» твор, а са­чы­нен­не эпіч­нае і ма­ну­мен­та­ль­нае. Ды­ры­жор па­ві­нен не то­ль­кі па­глы­біц­ца ў за­ду­му, але і да­сяг­нуць ідэ­аль­на­га ба­лан­су між аркес­трам, ансам­блем са­ліс­таў і хо­рам у маш­таб­ных ма­са­вых сцэ­нах. У да­да­так на сцэ­не — свой аркестр... — «Аі­да» — экза­мен на ста­ласць. Удзяч­ны кі­раў­ніц­ тву тэ­атра, што мне да­ве­ры­лі гэ­ты спек­такль. Бо існуе тры­ва­лае мер­ка­ван­не: маш­таб­ныя прэм’еры — прэ­ра­га­ты­ва най­перш га­лоў­на­га ды­ры­жо­ра. Існу­юць ды­ры­жо­ры, якія лі­чаць, што ў парт­ыту­ры ёсць усё! Яна — кры­ні­ца ідэй, эмо­цый, му­зыч­ных кан­цэп­цый. Ёсць тыя, што, па­чы­на­ючы пра­цу, ад­на­ ча­со­ва чы­та­юць ліс­та­ван­не кам­па­зі­та­ра, яго бі­ягра­ фію, якім важ­на ўсё, што звя­за­на з яго асо­бай... — Парт­ыту­ра — ге­ні­яль­ны по­мнік кам­па­зі­тар­скай пра­цы і на­тхнен­ня. Але сва­ім сту­дэн­там у Ака­дэ­міі му­зы­кі за­ўжды ка­жу: ка­лі раз­гор­тва­еце парт­ыту­ру, ад­ра­зу ці­каў­це­ся лі­та­ра­ту­рай, якая да­па­мо­жа зра­ зу­мець: чым кам­па­зі­тар жыў у гэ­ты час, з кім кан­ так­та­ваў, што ад­бы­ва­ла­ся ў аса­біс­тым жыц­ці, якія падзеі пад­штур­хну­лі на­пі­саць твор? Што спры­яла са­чы­нен­ню? Мно­гія тво­ры ма­юць не­ка­ль­кі рэ­дак­ цый, ма­ла якія парт­ыту­ры за­ста­юцца ня­змен­ны­мі, асаб­лі­ва гэ­та да­ты­чыць са­чы­нен­няў для тэ­атра. Ва­ка­ль­ная і псі­ха­ла­гіч­ная ад­па­вед­насць са­ліс­та вя­ ду­чай парт­ыі шмат у чым вы­зна­чае по­спех бу­ду­чай па­ста­ноў­кі. Му­зыч­ны кі­раў­нік мае пры­нцы­по­вы го­лас у пры­зна­чэн­ні на га­лоў­ныя парт­ыі? — Без­умоў­на. У пер­шую чар­гу пры­зна­чэн­не аб­мяр­ коў­ва­ецца з рэ­жы­сё­рам. Свае дум­кі вы­каз­вае і кі­раў­ ніц­тва тэ­атра, якое ба­чыць або не ба­чыць ва­ка­ліс­та ў пэў­най парт­ыі. Ду­ма­ем і пра пер­спек­ты­вы: хто бу­дзе спя­ваць у спек­так­лі праз два-тры га­ды? Гля­дач, які пры­хо­дзіць на прэм’еру, на­ўрад ці зда­ гад­ва­ецца пра доў­гія эта­пы ства­рэн­ня воб­ра­за. Існуе вы­раз: спя­вак «здае» га­то­вую парт­ыю ды­ры­жо­ру. Ка­лі ў рэ­пе­ты­цый­ным кла­се ва­ка­ліст пад ра­яль вы­ кон­вае арыі, ду­эты, ансам­блі, а ды­ры­жор слу­хае... — Мы не то­ль­кі слу­ха­ем, але і пра­цу­ем з са­ліс­та­мі. Ро­бім парт­ыю, «ле­пім» яе. Спа­чат­ку — спя­вак і кан­ ЧЭРВЕНЬ 2012 МАСТАЦТВА 19

фо­та мі­ха­іла не­сце­ра­ва.

«Аіда». Сцэ­на са спек­так­ля.

цэр­тмай­стар, по­тым над­ыхо­дзіць пе­ры­яд ды­ры­жор­скіх уро­каў. Іх ко­ль­касць мо­жа быць роз­най: пяць-дзе­сяць і бо­лей... У кла­се ва­ка­ліст «вы­дае» мен­шую на­сы­ча­насць гу­ку, чым на вя­лі­кай сцэ­не ў су­пра­ва­джэн­ні аркес­тра? — Ча­му? Яны спя­ва­юць на по­ўны го­лас! Гэ­та фік­су­ецца ў звяз­ках, мыш­цах, свя­до­мас­ці, пад­свя­до­мас­ці. Ка­лі спя­вак не вы­ка­нае парт­ыю з мак­сі­ма­ль­ным на­пру­жан­нем, ён на­ват не зра­зу­мее, вы­тры­мае яе ці не, здо­лее ці не раз­мер­ка­ваць улас­ ныя сі­лы. Артыст па­ві­нен за­га­дзя ад­чуць, як ён вы­хо­дзіць на ку­ль­мі­на­цыі і вер­хнія но­ты. Гэ­та мож­на зра­біць то­ль­кі пры сур’ёзнай на­груз­цы на го­лас. А пы­тан­не па­лёт­нас­ці і аб’ёмнас­ ці гу­ку до­сыць інды­ві­ду­аль­нае. На са­май спра­ве са­ліс­таў з аб’ёмны­мі, уні­ка­ль­ны­мі га­ла­са­мі, та­кіх як Юрый Бас­тры­каў, Мі­ка­лай Ма­ісе­енка, за­ў­жды бы­ло ня­шмат. Му­зыч­ны спек­такль па­чы­на­ецца з пер­шых гу­каў аркес­тра, з пер­ша­га ўзма­ху ды­ры­жор­скай па­лач­кі. Якія па­чуц­ці ў ду­шы, ка­лі вы за пу­ль­там, — нецярпенне, ра­дасць, страх, ча­кан­не? — Усе названыя вамі пачуцці, акрамя страху. Ён бу­дзе імгнен­ на пе­рад­авац­ца ўсім, у пер­шую чар­гу аркес­тру. Да­лей по­йдзе лан­цу­го­вая рэ­акцыя. Ка­лі ёсць ня­ўпэў­не­насць і раз­губ­ле­насць, на­огул не трэ­ба вы­хо­дзіць на сцэ­ну. Зна­чыць, што­сь­ці не­да­ ра­біў або тваё мес­ца не тут. Аркестр па­ві­нен не­сці ў за­лу най­ перш той па­чуц­цё­ва-воб­раз­ны лад, які пры­сут­ні­чае ў опе­ры, сім­фо­ніі або ба­ле­це. У му­зы­каз­наў­цаў ёсць жу­дас­нае сло­ва «раз­ышлі­ся» — то-бок аркестр і хор аль­бо аркестр і ансамбль са­ліс­таў кры­ху не су­па­лі ў фі­на­ле ска­за (раз­віц­цё му­зыч­най ма­тэ­рыі ў ча­се не­ прад­ка­за­ль­нае). Бо­ль­шасць пуб­лі­кі гэ­та­га не чуе, за­ўва­жа­юць тыя, хто ве­дае парт­ыту­ру на па­мяць. Ці зда­ра­лі­ся ў вас та­кія сі­ту­ацыі? І хто ка­го па­ві­нен «ла­віць», каб за­ха­ваць му­зыч­нае адзін­ства? — Вя­до­ма, зда­ра­лі­ся. Згад­ваю свае пер­шыя спек­так­лі, ка­лі не бы­ло во­пы­ту кан­так­таў з вя­лі­кай ко­ль­кас­цю лю­дзей на сцэ­не. Ад­чу­ван­ні, ска­жу, не са­мыя пры­емныя. Ужо што­сь­ці па­ру­шы­ ла­ся, але мож­на «пад­ха­піць» і «саб­раць», каб раз­ыхо­джан­ні бы­лі не­прык­мет­ныя для пуб­лі­кі. Горш, ка­лі ды­ры­жор па­чы­нае вы­яўляць «ха­рак­тар» і лі­чыць: па­мы­ліў­ся хто за­ўгод­на, то­ль­кі не ён! Ду­маю (і мя­не так ву­чы­лі), што ў час спек­так­ля трэ­ба імкнуц­ца не­да­хо­пы ўся­ляк змік­шы­ра­ваць. На­ват ка­лі ты зу­сім не ві­на­ва­ты, а ча­го­сь­ці не зра­зу­меў ка­ле­га, які на сцэ­не. Мо­жа па­мы­ліц­ца і ка­лек­тыў. Так, мо­гуць быць мо­ман­ты ўнут­ра­на­га не­ўра­зу­мен­ня. На шчас­це, ця­пер яны ад­бы­ва­юцца са мной усё ра­дзей. 20 МАСТАЦТВА ЧЭРВЕНЬ 2012

Тан­цоў­шчык вы­кон­вае вір­ту­озную ва­ ры­яцыю. Ён хва­лю­ецца, та­нец па­тра­буе ве­лі­зар­ных фі­зіч­ных на­ма­ган­няў, моц­на­га ды­хан­ня. Хто­сь­ці з ба­ле­рын лю­біць «кру­ ціць» не адзі­ноч­ныя, а двай­ныя фу­этэ, што вы­гля­дае асаб­лі­вым шы­кам. Ці­ка­ва, гэ­та артыст ба­ле­та па­ві­нен ідэ­аль­на чуць і ад­чу­ ваць аркестр або ме­на­ві­та ды­ры­жор му­сіць ад­чу­ваць тан­цоў­шчы­ка — у тэм­пах і ды­на­ мі­цы? Усё-та­кі эфек­тна, ка­лі аркестр і са­ліст ідэ­аль­на су­па­да­юць! — Ды­ры­жор па­ві­нен уліч­ваць: кож­ны тан­ цоў­шчык мае інды­ві­ду­аль­ныя асаб­лі­вас­ці — ска­чок, «крок», хут­касць, вяр­чэн­не. У со­ль­ ных ва­ры­яцы­ях асаб­лі­в а час­та мя­ня­ецца тэмп. Дый на­строй артыс­та, эма­цый­ны стан мо­жа быць роз­ны... Вы да­маў­ля­еце­ся за­га­дзя? — І да­маў­ля­емся, і ў рэ­пе­ты­цый­ны клас пры­хо­дзім, гля­дзім. Вя­до­ма, не ад­чу­в аць не­маг­чы­ма. Але... Па­мя­таю, ад­на зна­ка­ мі­тая ба­ле­ры­на ка­за­ла: «Тан­ца­ваць трэ­ба пад му­зы­ку...» Ба­лет — не спорт, не акра­ба­ты­ка. У той жа час аркестр і ды­ры­жор па­він­ны зра­біць так, каб ха­рак­тар тан­ца быў ува­соб­ле­ны му­зы­кан­та­мі. Ка­лі ідзе тэх­ніч­на скла­да­ны та­нец, вы гля­дзі­це на тан­цо­ра, у парт­ыту­ру або на аркестр? — Вя­до­ма, на са­ліс­та... А аркестр у гэ­ты час гля­дзіць на вас? — У но­ты і на ды­ры­жо­ра. Уво­гу­ле аркес­тран­ты — са­мыя шчас­ лі­выя ўдзе­ль­ні­кі прад­стаў­лен­ня, бо ў іх ёсць но­ты. У спе­ва­коў на сцэ­не ня­ма пад­ка­зак. Та­му за­ўжды ка­жу му­зы­кан­там: мы па­він­ны быць са­мы­мі гнут­кі­мі і чуй­ны­мі, бо па­ўзы, тэм­па­ рытм — усё па­зна­ча­на ў парт­ыту­ры і парт­ыях інстру­мен­таў. За­да­ча аркес­тра і ды­ры­жо­ра — за­бяс­пе­чыць умо­вы, каб акцёр на сцэ­не мог по­ўнас­цю рас­крыць свой та­лент. Ад­на­ча­со­ва мы па­він­ны ства­рыць му­зыч­ную фор­му, па­мя­таць пра агу­ль­ную дра­ма­тур­гію па­ста­ноў­кі... Вас хва­лю­юць не то­ль­кі спек­так­лі, які­мі ды­ры­жы­ру­еце, але і да­лей­шае раз­віц­цё тэ­атра. Пра тое свед­чаць пра­екты «Ноч опе­ры ў Мір­скім за­мку», «Ве­ча­ры Вя­лі­ка­га ў за­мку Ра­дзі­ві­лаў», дзе вы бы­лі му­зыч­ным кі­раў­ні­ком. Як гэ­тыя фес­ты­ва­лі на­ра­ джа­лі­ся? — Мно­гія ідэі з’яві­лі­ся пад­час еўра­пей­скіх фо­ру­маў. Ча­му мы не арга­ні­зоў­ва­ем ана­ла­гіч­ныя фес­ты­ва­лі?! Най­перш уз­нік пра­ект «Ноч опе­ры ў Мір­скім за­мку» — су­мес­ны з ка­на­лам АНТ. Па­зней ён па­шы­рыў ко­ла жан­раў, там з’я­ві­ла­ся эстра­ да, але па­чы­на­лі ме­на­ві­та з опе­ры. Тое ж мож­на ска­заць і пра ве­ча­ры ў за­мку Ра­дзі­ві­лаў. Вы­дат­на, што мы з’я­ві­лі­ся там пер­шыя і за­кла­лі но­вую тра­ды­цыю. Му­зыч­ныя фес­ты­ва­лі оpen air да­юць іншыя эмо­цыі: ка­лі спус­ка­ецца ноч і ўзні­кае на­ту­ра­ ль­ная тэ­атра­ль­ная дэ­ка­ра­цыя, рас­соў­ва­юцца час і пра­сто­ра. Не­ча­ка­ныя ад­чу­ван­ні! Ка­лі по­бач ма­гут­ныя сце­ны Мір­ска­га за­мка, па­бу­да­ва­на­га ў сты­лі по­зняй го­ты­кі і Рэ­не­сан­су... — Ка­ля сцен за­мка, на ад­кры­тай пра­сто­ры сап­раў­ды фан­тас­ тыч­на ўспры­ма­ецца «Князь Ігар»! Па­чы­на­юць гу­чаць «Па­ла­ вец­кія ско­кі», ва­р’і­ру­ецца бяс­кон­цая ме­ло­дыя... На не­бе зор­кі, ва­кол вя­чэр­няе па­вет­ра і спя­ва­юць птуш­кі... Усё спа­лу­ча­ецца, у вы­ні­ку атрым­лі­ва­ецца што­сь­ці не­ве­ра­год­нае! І для вы­ка­наў­ цаў, і для слу­ха­чоў... Як бу­ду­юцца гу­ка­выя ад­но­сі­ны з пра­сто­рай, ка­лі фес­ты­валь ідзе ва ўнут­ра­ным дво­ры­ку Ня­свіж­ска­га па­ла­ца?

фо­та з архі­ва ды­ры­жо­ра.

— Ня­свіж — асоб­ная гіс­то­рыя, уні­ка­ль­ная. Акус­тыч­ ныя ўмо­вы там бліз­кія да ідэ­аль­ных. Ад­мет­насць Ня­свіж­ска­га за­мка ў тым, што экс­тэ­р’ер дво­ры­ка і ка­мен­ны брук ма­юць ве­ль­мі доб­рую акус­ты­ку. Пер­ шы год мы па­спра­ба­ва­лі на­огул без «пад­гуч­ван­ня». Ля сцэ­ны і зза­ду, дзе звы­чай­на «збі­ра­ецца» гук, усё бы­ло вы­дат­на чу­ваць, а ў цэн­тры, па­ся­рэ­дзі­не імпра­ ві­за­ва­най за­лы, ад­чу­ва­лі­ся «пра­ва­лы». На апош­нім фес­ты­ва­лі, ле­там 2011 го­да, не ўзмац­ня­лі аркестр, кры­ху «пад­гу­чы­лі» сцэ­ну, гэ­та­га да­с тат­ко­в а для якас­на­га гу­чан­ня.

фо­та мі­ха­іла не­сце­ра­ва.

На­шы про­дкі па­бу­да­ва­лі Ня­свіж як мае быць... — Так, ім сап­раў­ды трэ­ба па­к ла­ніц­ца. Бо сён­ня ў На­цы­яна­ль­на­га тэ­атра опе­ры і ба­ле­та найлеп­шая пля­цоў­ка для та­кіх фес­ты­ва­ляў. Не то­ль­кі ў нас, але і ў Еўро­пе ма­ла зной­дзец­ца мес­цаў, дзе му­зыч­ныя фо­ ру­мы мож­на ла­дзіць у та­кіх спры­яль­ных умо­вах. Вы згад­ва­лі пра фраг­мен­ты з «Кня­зя Іга­ра», па­ка­за­ ныя ля Мір­ска­га за­мка. Якія яшчэ са­чы­нен­ні асаб­лі­ва доб­ра ўспры­ма­юцца на фэс­тах open air? — У пер­шую чар­гу — шмат­пла­на­выя і гус­та­на­се­ле­ ныя спек­так­лі. У Мі­ры — фраг­мен­ты з маш­таб­ных і ві­до­віш­чных опер з раз­гор­ну­ты­мі ха­ра­вы­мі сцэ­на­ мі. На­прык­лад, з «Аі­ды», «До­на Кар­ла­са», «На­бу­ка» Вер­дзі, дзе па­тэ­ты­ка і па­фас му­зы­кі ад­па­вя­да­юць архі­тэк­ту­ры. Ка­мер­ныя са­чы­нен­ні вы­дат­на гу­чаць у Ня­сві­жы, там бу­дуць цу­доў­на ўспры­мац­ца та­кія опе­ры, як «Ры­га­ле­та» і «Тра­ві­ята»... Вы — адзін з арга­ні­за­та­раў Мін­ска­га між­на­род­на­га опер­на­га фо­ру­му. Як ідэя ўзнік­ла і ча­му? — Дум­ка пра­в ес­ці ў Бе­ла­ру­сі та­кую маш­таб­ную му­зыч­ную акцыю хва­ля­ва­ла мно­гіх. Яна ўспры­ма­ ла­ся як акту­аль­ная, ад­нак яе ажыц­цяў­лен­ню пе­ра­ шка­джа­лі роз­ныя пры­чы­ны. Але і фес­ты­ва­лі, у якіх удзе­ль­ні­чаў тэ­атр за меж­амі кра­іны, і пра­екты «Ноч опе­ры...», «Ве­ча­ры Вя­лі­ка­га ў за­мку Ра­дзі­ві­лаў» бы­лі кро­ка­мі, дзя­ку­ючы якім з’явіў­ся фо­рум. Ка­лі з та­кой ідэ­яй пры­йшоў да ге­не­ра­ль­на­га ды­рэк­та­ра Ула­дзі­мі­ ра Гры­дзюш­кі, ён ухва­ліў і ска­заў: «Па­чы­най!» Мно­гія знач­ныя падзеі фо­ру­маў бы­лі б не­маг­чы­мыя без ва­шых кан­так­таў. На пер­шым мы ўба­чы­лі ад­мет­ на­га «Се­ві­льс­ка­га цы­ру­ль­ні­ка», пры­ве­зе­на­га «Но­вай опе­рай», праз год — «Тра­ві­яту», ува­соб­ле­ную Аляк­ сан­драм Ці­тэ­лем. — Сап­раў­ды, у пер­шую чар­гу я звяр­нуў­ся да ка­лег, да мас­коў­скіх тэ­атраў і му­зы­кан­таў, з які­мі існа­ва­лі доб­рыя твор­чыя ста­сун­кі... Ска­жы­це, пра­ўда ці міф, што ды­ры­жор пад­час спек­ так­ля мо­жа стра­ціць не­ка­ль­кі кі­лаг­ра­маў? Коль­кі ў яго не­рваў «зга­рае»! — Тое не міф. Ад­ной­чы мы гас­тра­ля­ва­лі ў Гер­ма­ніі, і кан­цэр­тная за­ла зна­хо­дзі­ла­ся ў атэ­лі. Раз­мяс­ці­лі­ся ў ну­ма­рах, пе­ра­пра­ну­лі­ся ў сцэ­ніч­ныя строі і спус­ці­лі­ся на пер­шы па­верх, дзе ча­ка­ла пуб­лі­ка. Пе­рад вы­ступ­ лен­нем і па­сля яго стаў на ва­гі. Роз­ні­ца атры­ма­ла­ся... амаль у два кі­лаг­ра­мы. Фі­зіч­ны і эма­цый­ны склад­ні­кі пра­цы ды­ры­жо­ра не­ль­га раз­дзя­ліць, гэ­та сут­насць пра­фе­сіі. У апош­ні час па­шы­ры­ла­ся па­блаж­лі­вае мер­ка­ван­не пра на­шу пра­цу: маў­ляў, ды­ры­жор стаў за пу­льт, ад­ма­хаў — і во­ль­ны... Зна­чэн­не ды­ры­жо­ра, яго ро­ля ця­пер моц­на пры­мен­ша­ны. Ду­маю, пры­чы­на тут гла­ба­ль­ная. На му­зыч­най сцэ­не амаль усю­ды пе­ра­мог рэ­жы­сёр­скі тэ­атр...

дзейныя асобы

— Так. Пра­ўда, ёсць вы­клю­чэн­не — Ма­ры­інскі тэ­ атр і Ва­ле­рый Гер­гі­еў. У свой час вы­дат­ны опер­ны рэ­жы­сёр Ба­рыс Па­кроў­скі пі­саў: у рэ­шце рэшт сваю пра­цу мы ад­да­ем у ру­кі ды­ры­жо­ра... Вы актыў­на су­пра­цоў­ні­ча­еце з вя­ду­чы­мі ка­лек­ты­ва­ мі рас­ійскай ста­лі­цы, ды­ры­жы­ру­еце ў Ка­за­ні і Ба­ку... — З ра­дас­цю ад­гу­ка­юся, ка­лі за­пра­ша­юць. Сум­на ста­но­віц­ца пад­час вы­му­ша­на­га пра­стою. Ды­ры­жор, як і кож­ны му­зы­кант, па­ві­нен увесь час змя­няц­ца. Твор­чы ча­ла­век рас­це то­ль­кі ў пра­цэ­се пра­цы. Ка­лі не рэ­пе­ці­руе, ідзе стаг­на­цыя, рух на­зад. Та­му да­ра­гі кож­ны спек­такль, якім ды­ры­жы­рую...

Спевакі Аксана Волкава і Ніна Шарубіна (Беларусь), Паола Гаванэлі (Італія) і дырыжор Вячаслаў Воліч. З аркес­трам пад­час рэ­пе­ты­цыі ва ўнут­ра­ным дво­ры­ку Ня­свіж­ска­га за­мка.

У якіх прэм’ерах на­ша­га тэ­атра вы бу­дзе­це му­зыч­ ным кі­раў­ні­ком? — Пы­тан­не ня­прос­тае. «Аі­да» бы­ла ма­ёй апош­няй знач­най пра­цай. Маг­чы­ма, кі­раў­ніц­тва тэ­атра дае мне твор­чы ад­па­чы­нак? Тое, вя­до­ма, за­сму­чае... На­ша пра­фе­сія, апра­ча ўся­го, па­т ра­буе вя­лі­кай унут­ра­най скан­цэн­тра­ва­нас­ці, умен­ня па­бу­да­ваць ком­плекс рэ­пе­ты­цый з аркес­трам і са­ліс­та­мі. Та­кія кло­па­ты не над­та бач­ныя, мно­гі­мі не пры­ма­юцца пад ува­гу. З уся­го ко­ла му­зы­кан­таў ды­ры­жо­ры па­ він­ны быць са­мы­мі арга­ні­за­ва­ны­мі. Па сут­нас­ці, яны — му­зыч­ная элі­та... — Так. І мне зда­ецца, што вы­ка­рыс­тоў­ваць яе твор­чы па­тэн­цы­ял трэ­ба іна­чай. Не так, як сён­ня... ЧЭРВЕНЬ 2012 МАСТАЦТВА 21

дыскурс

Дэкада сучаснага арта Спроба інтэрпрэтацыі

Да­след­ча-вы­ста­вач­ны пра­ект «Ра­ды­ус ну­ля. Анта­ло­гія арт-ну­ля­вых» па за­ду­ме арга­ні­за­та­раў (Рус­ла­на Ваш­ке­ві­ча, Акса­ны Жгі­роў­скай і Во­ль­гі Шпа­ра­гі) меў тры мэ­ты: ана­ліз бе­ла­рус­ка­га мас­тац­тва пра­мі­ну­ла­га дзе­ся­ці­год­дзя (на пры­кла­дзе Мін­ска), аб’­яднан­не экс­пер­таў, кры­ты­каў і мас­тац­тваз­наў­цаў у рам­ках адзі­на­га ана­лі­тыч­на­га да­сле­да­ван­ня і вы­яўлен­не асаб­лі­ва знач­ных твор­цаў і падзей гэ­та­га ча­са­ва­га пе­ры­яду. Вы­ста­ву, што рых­та­ва­ла­ся ў меж­ах «Ра­ды­уса», ча­ка­лі з не­цяр­плі­вас­цю. Інтры­га­ва­лі най­перш мес­ца — за­кі­ну­ты цэх за­во­да «Га­ры­зонт» і ко­ла ўдзе­ль­ні­каў — ад­абра­ныя экс­пер­та­мі пятнаццаць зна­ка­вых мін­скіх мас­та­коў. Што з гэ­та­га атры­ма­ла­ся — у тэк­стах на­шых аўта­раў.

Прасторавыя метамарфозы «Гарызонта» Ла­ры­са Міх­не­віч

«Ту­соў­ка як у Бер­лі­не!» — за­да­во­ле­на за­ўва­жы­ла ­ арт-ды­рэк­тар­ка га­ле­рэі «Ў». Так яно і бы­ло. Ад­крыц­цё ­ пра­екта «Ра­ды­ус ну­ля» сап­раў­ды на­гад­ва­ла вер­ні­са­жы бер­лін­ска­га «Та­хе­ле­са» — і во­ль­нас­цю ча­ла­ве­ча­га на­тоў­ пу, і бру­та­ль­най аб­ая­ль­нас­цю амаль не пры­ста­са­ва­ных пад вы­ста­вач­нае жыц­цё за­лаў («Ра­ды­ус» раз­мяс­ціў­ся ­ ў бы­лых вы­твор­чых па­мяш­кан­нях тэ­ле­за­во­да ­ «Га­ры­зонт»). «Но­вая вы­ста­вач­ная пра­сто­ра бра­ла ў па­лон ад­ра­зу, але ці маг­ло быць іна­чай?.. Мы — ад­веч­ныя ахвя­ры бе­ла­рус­кай экс­па­зі­цый­най рэ­аль­нас­ці, што да­ўно за­сво­ілі асаб­лі­вы тып ба­чан­ня: уваж­лі­ва раз­гля­да­ем тво­ры і цал­кам ігна­ру­ем іншыя ўра­жан­ні — не пры­кмя­ча­ем кеп­ска­га асвят­лен­ня, ніз­кіх сто­ ляў, ка­ля­ро­вых па­рке­таў, мар­му­ро­вых сцен. А тут — су­цэ­ль­ ная зро­ка­вая рас­ко­ша за­лаў, якія трэ­ба ўнік­лі­ва спас­ці­гаць, бо іх не­ўлад­ка­ва­насць і за­кі­ну­тасць бы­лі, як ка­жуць, «фіш­кай» экс­па­зі­цыі. Нас ча­ка­лі пры­цем­кі і рэ­зкія пе­ра­па­ды свят­ла і цем­ры, слу­пы з жы­ва­піс­ным луш­пін­нем ста­рой фар­бы, шор­ га­ты і гу­кі, доў­гі ка­лі­дор з вок­на­мі на два ба­кі, жоў­тыя рыт­мы зла­ма­най ка­лыс­кі-пад’ёмні­ка. Вы­раз­ную «іншасць» гэт­кіх па­мяш­кан­няў не­ка­ль­кі дзе­ся­ ці­год­дзяў та­му ад­кры­лі арга­ні­за­та­ры пер­шых андэг­раў­ндных пра­ектаў: та­кая пра­сто­ра ўда­ла пад­крэс­лі­ва­ла не­афі­цый­ны ста­тус но­ва­га мас­тац­тва і дзёр­зка эпа­ці­ра­ва­ла кла­січ­на вы­ ха­ва­нае во­ка. Ча­ры на­віз­ны да­ўно раз­ве­ялі­ся, але мас­та­кі па­спе­лі аца­ніць сво­еа­саб­лі­вую кра­на­ль­ную аб­ая­ль­насць: за­ няд­ба­ныя са­мот­ныя бу­дын­кі, не­пат­рэб­ныя ста­рыя ма­шы­ны і зла­ма­ныя пры­ла­ды пра­цы ва­бяць нас інтры­гай стра­ча­ных сэн­саў і пры­ха­ва­най у іх ча­ла­ве­чай дум­кай, пры­сут­насць якой мы ад­чу­ва­ем, хоць і за­бы­лі яе сак­рэ­ты. Та­му флёр «па­сля­ выт­вор­чай» пра­сто­ра­вай бру­та­ль­нас­ці ве­ль­мі па­суе са­мым су­час­ным пра­ектам, і да гэ­тых бе­ра­гоў час ад ча­су бу­дуць пры­плы­ваць но­выя Улі­сы... Але што на­сам­рэч сус­трэ­ла нас, на­тхнё­ных ідэ­ямі су­час­ нас­ці гле­да­чоў, ся­род по­стын­дус­тры­яль­на­га пра­сто­ра­ва­га ха­рас­тва? Агром­ніс­ты асам­бляж «Парт­ызан­ска­га бу­ці­ка» Арту­ра Клі­ на­ва, у якім по­бы­та­выя рэ­чы ві­да­воч­на са­вец­ка­га па­хо­джан­ня атры­ма­лі прэс­тыж­ны ста­тус антык­ва­ры­яту. Пра гэ­та свед­чаць іх знач­ны кошт у еўра, таў­шчы­ня асе­ла­га пы­лу і той факт, што ся­род ста­рых шкля­нак прад­стаў­ле­ны і ўлас­ныя тво­ры мас­та­ка. Так, раб­рыс­тыя ван­ту­зы і фо­та­шпа­ле­ры з па­ль­ма­мі мож­на бы­ло на­быць у су­сед­няй кра­ме (цал­кам маг­чы­ма, што яны там за­тры­ма­юцца над­оўга), але па­ко­ль­кі «Парт­ызан­скі бу­цік» гля­дач успры­мае з гу­ма­рам, гэ­та зна­чыць, што час, які ства­рыў гэ­тыя прад­ме­ты, па­спеў мі­нуць. Мас­тац­тва — не­ве­ ра­год­ная рэч, бо клі­наў­скі пра­ект страч­вае акту­аль­насць пер­ шас­най ідэі, але на­бы­вае но­выя ці­ка­выя ры­сы. І гэ­та, на­пэў­на, ёсць са­мая вя­лі­кая вар­тасць «Бу­ці­ка». Та­му што сён­ня Артур Клі­наў — не то­ль­кі лі­дар аль­тэр­на­тыў­на­га мас­тац­тва, але і адзін з са­мых пры­зна­ных на­шых мас­та­коў, які ве­ль­мі год­на прад­стаў­ляў сваю дзяр­жа­ву на Ве­не­цы­янскім бі­ена­ле. Арцём Рыб­чын­скі. У пе­ра­хо­дзе... Інста­ля­цыя. 2012.

дыскурс

Раз­ві­таў­шы­ся з «Парт­ызан­скім бу­ці­ком», гля­дач лі­та­ра­ль­на па­гру­жаў­ся ў во­ль­ныя і моц­ныя рыт­мы ге­амет­ры­за­ва­на­га жы­ ва­пі­су Аляк­сея Іва­но­ва. У яго атры­ма­ла­ся, він­шую — і ад­ра­зу па­чы­наю кру­ціць га­ла­вой, шу­ка­ючы жы­ва­піс Сяр­гея Кі­руш­ чан­кі: бо як жа Іва­ноў без яго?.. Так, я ўжо ча­каю сюр­пры­заў і ве­даю, што сус­трэ­ну­ся з твор­час­цю Лу­нё­ва, Цэс­ле­ра, Гу­лі­ на, Ваш­ке­ві­ча, Са­зы­кі­най, без якіх у га­ле­рэі «Ў» вер­ні­саж не вер­ні­саж. Гэ­та ж ста­год­дзя­мі вы­ха­ва­нае па­чуц­цё: свя­та ёсць ча­ка­нае за­да­ва­ль­нен­не. Але тво­ры Кі­руш­чан­кі я вы­гле­джваю і та­му, што ён — кан­струк­ты­віс­цкі «гу­ру» на­ша­га жы­ва­пі­су. У яго — густ, мас­тац­кая па­зі­цыя, яго­ныя жы­ва­піс­ныя струк­ ту­ры па ха­рас­тве ма­ну­мен­та­ль­на­га гу­чан­ня най­пер­шыя на Бе­ла­ру­сі, і я да­ўно ўспры­маю твор­цу як кла­сі­ка. Ёсць у яго ста­но­віш­чы не­шта тра­гіч­нае: Кі­руш­чан­ка да­ўно не шу­кае гле­да­ча і рэ­дка ро­біць вы­стаў­кі (Гу­лін за­пус­ціў у пра­сто­ру цу­доў­ны тэр­мін — «маў­чан­не Кі­руш­чан­кі»). Не ча­кае ён і на­шых кам­плі­мен­таў. Але я ўсё ж па­спра­бую пра­біц­ца праз ве­ліч гэ­тай са­мот­нас­ці і про­ста ска­заць мас­та­ку, што апроч цу­даў яго жы­ва­пі­су мя­не ўра­зі­ла і ві­дэа. Спа­лу­чэн­нем жор­ сткас­ці і шля­хет­нас­ці, гу­ма­рам і не­рвам, пу­ль­су­ючым не­дзе там, глы­бо­ка-глы­бо­ка. А яшчэ я шчы­ра па­зай­здрос­ці­ла арга­ні­за­та­рам «Ра­ды­уса»: у мя­не не атры­ма­ла­ся, а яны здо­ле­лі пры­вез­ці на Бе­ла­русь адзін з пра­ектаў гру­пы «Рэ­ві­зія» (на­ша бе­ла­рус­кае за­меж­ жа: Ва­ку­ль­чык, Грак, Ду­рэй­ка, Лог­ві­наў, Ты­мі­нь­ко). Гэ­тыя «спа­ле­ныя» парт­рэ­ты — твор надзвы­чай­ны, мас­та­коў­скае Аўта­да­фэ. Пра­ніз­лі­ва-шчы­рае. Вы­со­кае. Мо­жа, у са­мот­нас­ці яно не так ад­кры­та пра­гу­чыць для шы­ро­ка­га гле­да­ча: што тут зро­біш — у су­час­най ку­ль­ту­ры мас­та­ка трэ­ба ве­даць, каб зра­зу­мець яго па-сап­раў­дна­му. Нам ве­ль­мі бра­куе твор­час­ці «Рэ­ві­зіі» — дзёр­зкай і інтэ­лек­ту­аль­най, эфек­тнай і глы­бо­кай, а так­са­ма — звыш­пат­ра­ба­ва­ль­най да ся­бе. Пра­ўда, ча­с ам нам шан­ц уе: я — пра пра­е кт Мак­с і­м а Ты­мі­нь­ко, у якім па­ўсот­ні бе­ла­рус­кіх мас­та­коў і два мас­ тац­тваз­наў­цы пра­спя­ва­лі хо­рам пяць пес­няў пра па­бу­до­ву сус­ве­ту, на­пі­са­ных кам­па­зі­та­рам Сяр­ге­ем Пук­стам па­вод­ле най­ноў­шых фі­зіч­ных тэ­орый. Пра­ект Ты­мі­нь­ко — ад­на з са­мых знач­ных падзей бе­ла­рус­ка­га мас­тац­тва, та­му ве­ль­мі крыў­дна, што «Ра­ды­ус ну­ля» ўзяў кі­ру­нак на экс­па­на­ван­не «эка­ном-кла­са», без са­мо­га спя­ван­ня — на вы­ста­ве быў ка­ лаж са здым­каў спе­ваў і тэк­ста­вых вы­тры­мак. Аўтар пра­екта сцвяр­джаў, што для по­ўна­га экс­па­на­ван­ня бра­куе гро­шай, а ка­лаж яму пад­аба­ецца. Ка­лаж пад­аба­ецца і мне, і ў маг­чы­ мым бу­ду­чым ён зной­дзе сваё мес­ца. Але сам пра­ект па­ві­нен гу­чаць: нам хо­чац­ца пес­няў, і ў нас «іх ёсць». Што там бы­ло яшчэ?.. Доў­гая, ру­хо­мая, свет­ла­вая з люс­тэр­ ка­вы­мі пры­цем­ка­мі ві­дэ­аін­ста­ля­цыя Арцё­ма Рыб­чын­ска­га. Якраз для гэт­кіх экс­пе­ры­мен­таў по­стын­дус­тры­яль­ныя пра­ сто­ры ста­лі зна­ход­кай. Быў тон­кі і вы­кштал­цо­на-тэх­ніч­ны Лё­ша Лу­нёў. Быў мой улю­бё­нец Сяр­гей Ша­бо­хін з на­пру­жа­ на-чыр­во­ным ві­дэа, ці­ка­вай ідэ­яй, аўтар­скай па­зі­цы­яй, асоб­ ны­мі па­сту­ла­та­мі... і па­ль­чат­ка­вай ля­ль­кай, што не­ча­ка­на вы­скок­ва­ла ў ся­рэ­дзі­не яго экс­па­зі­цыі. Кож­ны раз пры гэ­тым згад­ва­лі­ся раз­ва­гі зна­на­га рас­ійска­га фі­ло­са­фа Ра­бі­но­ві­ча пра сут­насць мас­тац­тва: ад­веч­насць гу­ль­ні, на якой і за­сна­ва­на яго бяс­кон­ца змен­лі­вае аб­ліч­ча. Яшчэ бы­ло «шмат Цэс­ле­раў»: па-за рэ­ча­мі сур’ёзны­мі мас­так па­за­ба­віў нас дзвя­ры­ма ад ля­доў­ні з маг­ні­ці­ка­мі і тэ­арэ­тыч­ны­мі вы­клад­ка­мі. Атры­ма­ла­ся да­сціп­на і «гіс­та­рыч­ на-спад­чын­на»: Цэс­лер па­хо­дзіць са Слуц­ка, ад­куль кры­ху бо­льш за 133 га­ды та­му з’еха­лі на кі­еўскія за­роб­кі ма­ла­дыя бе­ла­рус­кія ка­та­лі­кі Се­вя­рын Анто­на­віч Ма­ле­віч з жон­кай Люд­ві­гай Аляк­сан­драў­най. Бу­ду­ча­га вы­на­ход­ні­ка суп­рэ­ма­ тыз­му яны на­ра­дзі­лі на ква­тэ­ры кі­еўскай цё­тух­ны, а по­тым раз­ам з не­маў­лём Ка­зі­мі­рам вы­пра­ві­лі­ся шу­каць шчас­ця па там­тэй­шых цук­ро­вых за­во­дах. Ка­лі б не ўсе гэ­тыя ван­дроў­ ныя ака­ліч­нас­ці, бы­ла б на­ша Бе­ла­русь ра­дзі­май па­чы­на­ль­ ні­ка суп­рэ­ма­тыз­му. Та­му, ка­лі Цэс­лер пра­цяг­не свае гу­лян­кі з суп­рэ­ма­тыз­мам, у слуц­кіх му­зей­шчы­каў з’явіц­ца шанц на ЧЭРВЕНЬ 2012 МАСТАЦТВА 23

экс­па­зі­цыю-ды­ялог: «Ма­ле­віч—Цэс­лер». Апош­няе, на пер­шы по­зірк, мо­жа пад­ацца пры­цяг­ну­тым, але ж ве­да­еце, ша­ноў­ны Ула­дзі­мір: «Мас­тац­тва — гэ­та маг­не­тызм». Ну, а ця­пер да пра­сто­ра­вых пры­год і мас­тац­кіх ча­раў да­да­ дзім бяс­плат­нае пі­ва ад арга­ні­за­та­раў і плат­ную га­рэл­ку ад «Парт­ызан­ска­га бу­ці­ка»... І хто па­сля па­спра­буе сцвяр­джаць, што вер­ні­саж не атры­маў­ся?! Вось то­ль­кі «Ра­ды­ус ну­ля» — не про­ста пры­емная ці пры­ емная ва ўсіх ад­но­сі­нах мін­ская вы­стаў­ка. Яе арга­ні­за­та­ры свя­до­ма дыс­тан­цу­юцца ад іншых экс­па­зі­цый: яны сцвяр­джа­ юць, што пе­рад на­мі вы­стаў­ка «су­час­на­га мас­тац­тва». Тэр­мін доб­ры, але ка­лі ён пра­піс­ва­ецца ў прэс-рэ­лі­зе і на афі­шы, гэ­та азна­чае ад­но: ва­кол «Ра­ды­уса ну­ля» існу­юць не­су­час­ныя аль­бо не над­та су­час­ныя вы­ста­вы. Што, ве­ра­год­на, па­він­на ўзняць «Ра­ды­ус» на пры­ступ­ку вы­шэй. І гэ­та не ўсё, бо пе­ рад на­мі — «вы­стаў­ка акту­аль­на­га су­час­на­га мас­тац­тва», а яшчэ і вы­нік ана­лі­зу бе­ла­рус­кай мас­тац­кай ра­ды­ка­ль­нас­ці (акту­аль­нас­ці!) пер­ша­га дзе­ся­ці­год­дзя ХХІ ста­год­дзя. Ёсць і са­мае га­лоў­нае: пра­ект за­ду­ма­ны, каб на­рэш­це па­яднаць і пад­ру­жыць усіх-усіх (свя­до­ма не цы­тую прэс-рэ­ліз). Мне ве­ль­мі пад­аба­юцца прэ­тэн­зіі ў мас­тац­тве: яны — ці не са­мая не­абход­ная рэч, без іх зні­ка­юць у ні­ку­ды і цу­доў­ ныя та­лен­ты. Ад­нак прэ­тэн­зіі — за­ўжды ма­ятнік Фу­ко. Ён змя­няе ба­чан­не, бо сус­вет за­ўжды «кач­нет­ся впра­во, едва кач­нув­шись вле­во». Са­мая ад­веч­ная пра­бле­ма: якасць на­шых па­мкнен­няў. Бо цал­кам мо­жа атры­мац­ца, што пе­рад на­мі не яшчэ ад­на ці­ка­вая вы­стаў­ка з ары­гі­на­ль­ным па­мяш­кан­нем, а не­шта іншае. Най­бо­льш спрэч­ны­мі вы­гля­да­лі пла­ны арга­ні­за­та­раў «усіх пад­ру­жыць», бо «Ра­ды­ус ну­ля» па­бу­да­ва­ны на пры­нцы­пе, па­в од­ле яко­га мож­на то­ль­кі па­сва­рыц­ца. За­сна­в а­лі дзве гру­поў­кі: «экс­пер­таў» і «ана­лі­ты­каў». Пер­шыя па­він­ны бы­лі ад­ка­заць на пы­тан­ні арга­ні­за­та­раў і знік­нуць з арт-сцэ­ны. Дру­гая гру­поў­ка ў гэ­ты мо­мант па­ча­ла рых­та­ваць да­кла­ды па пра­бле­мах яшчэ не ство­ра­най вы­стаў­кі і скла­даць план се­мі­ на­раў. Дзіў­на, бо яшчэ то­ль­кі-то­ль­кі пад­су­моў­ва­юцца вы­ні­кі апы­тан­ня «экс­пер­таў», то­ль­кі вы­зна­ча­ецца ко­ла ўдзе­ль­ні­каў вы­ста­вы, каб по­тым саб­раць у іх тво­ры і зра­біць экс­па­зі­цыю. Пад­рых­та­в а­ны план се­мі­на­раў «ана­лі­ты­каў» на ад­крыц­ці вы­ста­вы раз­да­лі гле­да­чам, і лі­та­ра­ль­на на­заў­тра «ана­лі­ты­ кі» па­ча­лі чы­таць лек­цыі і... ад­каз­ваць на ўсе «вы­ста­вач­ныя» пы­тан­ні гле­да­чоў. У за­вяр­шэн­не пра­екта «ана­лі­ты­кі» па­він­ны на­пі­саць тэк­сты-вы­сно­вы для ад­мыс­ло­ва­га збор­ні­ка — і ўсё: акту­аль­насць пер­ша­га бе­ла­рус­ка­га мас­тац­ка­га дзе­ся­ці­год­дзя «ста­не на па­лі­цу» і ўвой­дзе ў гіс­то­рыю. Пра­ект вы­гля­дае хіт­ра­ва­тым, бо знік­лым у са­мым па­чат­ку «экс­пер­там» ад­ве­дзе­на ро­ля ўлю­бё­на­га ма­тэ­ры­ялу Арту­ра Клі­на­ва — са­ло­мы, якая хут­ка зга­рае. Пры та­кой струк­ту­ ры пра­екта якія пы­тан­ні мож­на мець да яго арга­ні­за­та­раў і «ана­лі­ты­каў»? Ні­якія, бо яны ж пра­ца­ва­лі па­сля апы­тан­ня «экс­пер­таў». Гэ­та тыя му­сі­лі быць аб’ектыў­ны­мі і да­свед­ча­ ны­мі з па­зі­цыі са­мых най­ноў­шых мас­тац­тваз­наў­чых тэ­орый. Як жа іна­чай? На гэ­тых ад­ка­зах, зроб­ле­ных лю­дзь­мі з ве­ль­мі сур’ёзнай ад­ука­цы­яй, бу­дуць грун­та­вац­ца вы­сно­вы пра цэ­лае мас­тац­кае дзе­ся­ці­год­дзе! Ка­лі гэ­та не так, то пе­рад на­мі не пад­су­ма­ван­не і ана­ліз, а пры­го­жыя мы­ль­ныя бур­бал­кі. І хто за­ду­ма­ецца, ка­лі па­чнуц­ца пра­бле­мы, над тым, што бо­льш важ­ным, чым пад­бор «экс­пер­таў», бы­ла якасць сфар­му­ ля­ва­ных пы­тан­няў? Та­му што без гэ­та­га лю­быя кан­чат­ко­выя вы­сно­вы «па­трап­ля­юць па­ль­цам у не­ба». А хі­бы пра­екта, на вя­лі­кі жаль, па­ча­лі­ся яшчэ да ад­крыц­ця вы­ста­вы. Я ша­ную твор­часць Арле­на Каш­ку­рэ­ві­ча і Ба­ры­са За­бо­ра­ва, але мя­не здзіў­ля­юць іх імё­ны ў апы­та­ль­ні­ку пра най­ноў­шую бе­ла­рус­к ую ра­ды­ка­ль­насць. У пра­екта бы­лі іншыя мэ­ты, та­му іншыя і каш­тоў­нас­ці. Мя­не ці­ка­вяць і хва­лю­юць тон­кія ген­дар­ныя пра­бле­мы, асаб­лі­ва ў сён­няш­ніх аб­ста­ві­нах жа­но­чай экс­пан­сіі на ўсіх ад­дзя­лен­нях бе­ла­рус­кіх мас­тац­кіх на­ву­ча­ль­ных уста­ноў. Ка­ лі мас­тац­тва бу­дзе пра­фе­сі­яй ад­ных жан­чын, яно зме­ніц­ца, 24 МАСТАЦТВА ЧЭРВЕНЬ 2012

а та­ды зме­нім­ся і мы. Ня­ўжо «экс­пер­ты» гэ­та­га спа­ло­ха­лі­ся, вы­клю­чыў­шы са спі­саў на­шай ра­ды­ка­ль­нас­ці Во­ль­гу Са­зы­кі­ ну і Анта­ні­ну Сла­бод­чы­ка­ву? А яны аб­едзве — са­мыя ста­лыя ўдзе­ль­ні­кі пра­ектаў га­ле­рэі «Ў»... «Не­су­час­насць» Сла­бод­чы­ка­в ай вы­гля­дае дзіў­на яшчэ і та­му, што яны з мас­та­ком Мі­ха­ілам Гу­лі­ным — па­ра, а ён у пра­екце ёсць. Яны роз­ныя, але твор­ча су­існу­юць на­сто­ль­кі бліз­ка (ча­сам і ў агу­ль­ных пра­ектах), што каб раз­вес­ці іх у роз­ныя ба­кі, па­трэб­на бы­ло сур’ёзнае аб­грун­та­ван­не. Мож­ на бы­ло б так-сяк зра­зу­мець ад­сут­насць іх аб­аіх, пры­няў­шы гэ­та за па­зі­цыю. Але та­кая вось вы­бі­ра­ль­насць... Анта­ні­на пе­ра­ка­на­ла Гу­лі­на не ад­маў­ляц­ца ад удзе­лу, а той, шчы­ра па­крыў­джа­ны, вы­ка­заў у сва­ёй экс­па­зі­цыі гуч­нае «фэ» пра­цы «экс­пер­таў»: фо­та­здым­ка­мі трох ад­хі­ле­ных лі­да­раў спраў­дзіў іх пры­сут­насць у акту­аль­ным мас­тац­тве. Ве­ль­мі не­пры­емна вы­гля­да­ла блы­та­ні­на з ана­лі­зу­емай пра­ сто­рай — яна бы­ла то мін­скай, то бе­ла­рус­кай... Атры­ма­ла­ся не тая і не гэ­тая. Арга­ні­за­та­ры зда­гад­ва­лі­ся, што зня­нац­ку, шаб­лі на­га­ла, пра­ана­лі­з а­в аць мас­тац­кае дзе­ся­ці­год­дзе не атры­ма­ецца. Ме­на­ві­та та­му ў пра­екце і з’яві­лі­ся «экс­пер­ты». Так, мас­тац­ тва — не пі­рог, на роў­ныя ка­вал­кі не дзе­ліц­ца. У ім існуе свой час, які бо­льш ад­па­вя­дае ідэ­ям, падзе­ям і зме­не па­ка­лен­няў, а не ра­цы­яна­ль­най ма­тэ­ма­ты­цы. Зрэш­ты, час у мас­тац­тве мо­жа і ста­яць на мес­цы, як, на­прык­лад, у твор­час­ці Ша­га­ла (што не за­мі­на­ла ёй у пэў­ныя мо­ман­ты быць на вас­тры­ні са­мых дзёр­зкіх по­шу­каў). На­ту­ра­ль­на, гэ­та не азна­чае, што ка­тэ­го­ры­ямі дзе­ся­ці­год­дзяў ду­маць за­ба­ро­не­на. Цал­кам маг­ чы­ма, ка­лі хо­чац­ца, то­ль­кі без мас­тац­тваз­наў­чай тэ­орыі тут не аб­ысці­ся. Так, гэ­та ма­ятнік Фу­ко — як ана­лі­зу­ецца, так і атрым­лі­ва­ецца. Па-за аб­мер­ка­ван­нем гэ­тых ня­гег­лас­цей «Ра­ды­ус ну­ля» над­аў вер­ні­саж­ным раз­мо­в ам на­с та­ль­гіч­ны кі­ру­нак. Пе­ ра­па­ды свят­ла, ге­амет­рыч­ны жы­ва­піс, інста­ля­цыі, ві­дэа і, са­мае га­лоў­нае, не­прыс­та­са­ва­ная пад вы­стаў­кі за­кі­ну­тая пра­сто­ра бы­лі «фір­мо­вым сты­лем» бе­ла­рус­кай акту­аль­нас­ці па­ўта­ра дзя­сят­ка год та­му. Так вы­гля­да­ла ві­цеб­ская вы­ста­ва «In-formation»: яна па­ча­ла­ся ў 1995-м і ме­на­ві­та на ёй упер­ шы­ню па­ўста­ла пы­тан­не тэр­мі­на­ла­гіч­на­га вы­зна­чэн­ня. Гэ­та быў «вы­ста­вач­ны пра­ект мас­тац­тва акту­аль­най па­зі­цыі» з ге­ні­яль­на про­стай кан­цэп­цы­яй: экс­па­на­ваць тое, што та­ды ад­сут­ні­ча­ла ў бе­ла­рус­кіх вы­ста­вач­ных за­лах. Гу­ка­выя, прад­ мет­ныя і свет­ла­выя інста­ля­цыі, ад­біт­кі, спек­тры, аб’екты, ві­дэа-арт, пер­фор­ман­сы, акцыі, тэк­с ты, ге­амет­ры­з а­в а­ны жы­ва­піс (з ім та­ды так­са­ма бы­лі пра­бле­мы!), а ад­ной­чы і мас­та­коў­ская «экзіс­тэн­цы­яна­ль­ная бяз­дзей­насць». Та­му тэр­ мі­на­ла­гіч­нае пы­тан­не бы­ло ве­ль­мі вос­трым і, бо­льш та­го, яно бы­ло не то­ль­кі бе­ла­рус­кім — на мас­коў­скіх вы­стаў­ках «акту­аль­насць» вы­най­шлі, ве­ра­год­на, усё ж кры­ху па­зней. А са­мым вя­лі­кім вы­пра­ба­ван­нем для «In-formation» ста­ла­ся якраз вы­ста­вач­ная плош­ча: яе пра­ект уво­гу­ле не меў. Праз сяб­роў­скія ста­сун­кі ён экс­па­на­ваў­ся ў за­чы­не­ным на ра­монт му­зей­ным бу­дын­ку, вя­ліз­ных пус­тых хо­лах Па­ла­ца ку­ль­ту­ ры тэк­сты­льш­чы­каў, у сва­бод­най улет­ку мас­тац­кай шко­ле. Зрэш­ты, «In-formation» па­шан­ца­ва­ла: мясц­овыя ўла­ды да­ зво­лі­лі ча­со­ва ка­рыс­тац­ца па­мяш­кан­ня­мі бы­лых са­ля­ных скла­доў ХІХ ста­год­дзя, якія шмат год ста­ялі за­чы­не­ны­мі ў ча­кан­ні рэ­стаў­ра­цыі. Ад­нак — цяж­кас­ці з элек­трыч­нас­цю, цвіль, дзюр­кі ў сто­лі... Бо­жух­на, як да­ўно гэ­та бы­ло... Што змя­ні­ла­ся за гэ­ты час? (За пра­мі­ну­лыя га­ды акту­ аль­насць му­сі­ла б на­быць но­вае аб­ліч­ча.) Атрым­лі­ва­ецца, што амаль ні­чо­га: най­ноў­шае бе­ла­рус­кае мас­тац­тва — гэ­та зноў ге­амет­рыч­ны жы­ва­піс, інста­ля­цыі, ві­дэа, аб’екты, на­ват удзель­ні­кі час­та тыя ж. Так, час­тка акту­аль­на­га мас­тац­тва та­ды бы­ла «імпар­там» (ужо на дру­гі год пра­ект «In-formation» зра­біў­ся між­на­род­ным). Нам не ха­па­ла камп’юта­раў; жа­дан­ ня ра­біць ві­дэа-арт бы­ло ко­ль­кі хо­чаш, а ві­дэ­ака­мер не бы­ло. Ця­пер ёсць. І гэ­та ўсё, што змя­ні­ла­ся? Ча­му і сён­ня на Бе­ла­ру­сі

Экс­па­зі­цыя Аляк­сея Лу­нё­ва.

Сяр­гей Жда­но­віч. Лі­нія Га­ры­зон­ту. Ма­люн­кі на вок­нах. Век­тар­ныя ко­піі. 2012.

ге­амет­рыч­ны жы­ва­піс пад­аец­ца як акту­аль­нае мас­тац­тва? Ён на­ра­дзіў­ся сто га­доў та­му, мае доў­гую, з пе­ры­яда­мі рос­кві­ту і стаг­на­цыі, гіс­то­рыю, наш ва­ры­янт якой — адзін з са­мых ста­ноў­чых на ўсёй по­с тса­в ец­кай пра­с то­ры. На­т у­ра­ль­на, што праз ве­ліч гіс­та­рыч­на­га мі­ну­ла­га Бе­ла­русь мае пра­ва за­снуць у ім, як за­ча­ра­ва­ная пан­на ў ку­па­льс­кую ноч, але ў ге­амет­рыз­ме ўсё ж трэ­ба шу­каць но­вую мо­ву. Ці хоць но­выя срод­кі вы­каз­ван­ня. І гэ­та па­ві­нен ра­біць не то­ль­кі мас­так, але і ку­ра­тар пра­екта. Вы­сно­вы на­шых на­ста­ль­гіч­на-вер­ні­саж­ных па­ра­ўнан­няў бы­лі сум­ны­мі: гра­дус мас­тац­кай жар­сці знач­на зні­зіў­ся. «Так, энер­ге­ты­ка та­ды бы­ла іншай», — кан­ста­та­ваў Ігар Ду­хан.

дыскурс

Рус­лан Ваш­ке­віч. Па­ля­ван­не на Мі­на­таў­ра. Трып­ціх. Алей. 2010.

Няў­жо па­ўта­ра дзя­сят­ка год бы­лі тап­тан­нем на ад­ным мес­цы? Та­ды мы му­сі­лі б утрам­ба­ваць гле­бу і не­ку­ды за­глы­біц­ца, бе­ ла­рус­кае мас­тац­тва вы­гля­да­ла б іна­чай. Ве­ра­год­на, мы жы­лі б у ча­сы не­йкай не­акла­січ­нас­ці. Ку­ра­тар­ка Акса­на Жгі­роў­ская ўвесь час «шу­кае во­ра­гаў» у пэў­ных струк­ту­рах. Ад­сюль і ка­ тэ­га­рыч­насць за­яў прэс-рэ­лі­за, пад­обная на пры­клей­ван­не ярлы­коў. Су­пра­ць­пас­таў­лен­не дзяр­жаў­ных і не­дзяр­жаў­ных мас­тац­кіх пра­цэ­саў вы­гля­дае аб­алон­кай, якая ха­вае звы­чай­ ную тэ­арэ­тыч­ную кво­ласць. Я так­са­ма не ду­маю, што мы жы­вем у ча­сы сяб­роў­ства Пе­рык­ла і Фі­дыя. На жаль, гэт­кія «за­ла­тыя ста­год­дзі» — адзін­ка­выя ў ча­ла­ве­чай гіс­то­рыі. Але мы жы­вем і не ў ча­ ЧЭРВЕНЬ 2012 МАСТАЦТВА 25

сы ві­цеб­скай «In-formation». Най­леп­шым до­ка­зам зме­наў слу­жыць па­спя­хо­вы лёс га­ле­рэі «Ў». Вя­лі­кае па­мяш­кан­не ў цэн­тры го­ра­да з лёг­кас­цю ўтрым­лі­ва­юць кні­гар­ня, ма­лень­ кая крам­ка, вы­ста­ва-про­даж мас­та­коў га­ле­рэі «Ў» і ўлас­ная ка­вяр­ня. Га­ле­рыс­ткі не ха­в а­юць фі­нан­са­вых по­спе­хаў і во­ль­на рас­па­вя­да­юць пра свае эка­на­міч­ныя та­ямні­цы на сус­трэ­чах з мас­та­ка­мі. Так, «Ў» за­сна­ва­на як ка­мер­цый­ная га­ле­рэя. Так, вы пры­но­сі­це ту­ды пра­ект, а кі­раў­ні­кі га­ле­рэі шу­ка­юць пад яго па­ру ты­сяч фун­да­тар­скіх до­ла­раў. Так, яны ста­ла пра­цу­юць з па­со­льс­тва­мі і за­меж­ны­мі гран­та­мі. Сак­ рэт шчы­рас­ці про­сты: ніх­то ні­ко­му не за­мі­нае зра­біць тое ж са­мае. Трэ­ба то­ль­кі мець гэт­кі ж роз­ум, імпэт і гэт­кую ж аб­ая­ль­насць. Ад­сюль — бяс­плат­ная рэ­к ла­ма на тэ­ле­ба­чан­ні і ў га­зе­тах, улас­нае гля­дац­кае ко­ла і — інтэн­сіў­насць пра­ цэ­саў. Ня­ма сум­нен­ня, што нам трэ­ба тэр­мі­но­ва ства­рыць шмат та­кіх га­ле­рэй, бо хут­касць і лёг­касць, з які­мі па­ўста­ла «Ў», свед­чаць пра са­мае га­лоў­нае: у на­шым гра­мад­стве ад­ бы­ва­юцца важ­ныя зме­ны. Мы ўсе пра­гнем но­ва­га. Зга­дай­це, як гле­да­чы спляж­ва­лі за­лы Па­ла­ца мас­тац­тва на апош­ніх пра­ектах «Да­ха» (ку­ра­та­ра­мі бы­лі Ро­дзін і Міт­рыч). На ўдзел у спеў­ным пра­екце Ты­мі­нь­ко з лёг­кас­цю пад­ахво­ці­лі­ся апа­ ла­ге­ты са­мых роз­ных мас­тац­кіх пра­ктык — ад Ку­зь­мі­ча да Гу­лі­на. Ура­жа­ны не­ча­ка­ным твор­чым спек­трам удзе­ль­ні­каў, Мак­сім Ты­мі­нь­ко змя­ніў пра­ект: ад­мо­віў­ся ад ідэі вы­ста­вы з-за пра­змер­най стра­ка­тас­ці ма­тэ­ры­ялу. Ад­ной га­ле­рэі «Ў» з гэт­кім па­тэн­цы­ялам не спра­віц­ца! Між тым пы­тан­не «А дзе наш Пін­чук-цэнтр?» кож­ную хві­ лі­ну ро­біц­ца ўсё бо­льш акту­аль­ным. Бе­ла­рус­кая мас­тац­кая пра­бле­ма па­ля­гае не то­ль­кі ў ад­сут­ нас­ці гро­шай. Тым бо­льш — не ў ніз­кім уз­роў­ні мас­тац­кай ку­ль­ту­ры: па-пер­шае, усю­ды ўсё роз­нае, а па-дру­гое, у нас не за­ня­пад, а рос­квіт, ні­ко­лі яшчэ на Бе­ла­ру­сі не бы­ло гэт­ кай по­лі­фа­ніі ма­нер, тэх­нік, сты­ляў, спо­са­баў мыс­лен­ня. На­ша пра­бле­ма — у не­абход­нас­ці па­вы­шэн­ня пра­фе­сій­на­га ўзроў­ню ўсёй ку­ль­тур­най індус­трыі. Пра­ект «Ра­ды­ус ну­ля» за­свед­чыў: у пер­шую чар­гу — не­дзяр­жаў­най, бо якраз яна за­ўсё­ды бо­льш гнут­кая. Іна­чай вы­раз тва­ру на­шай акту­аль­ нас­ці атры­мае ры­сы не то­ль­кі двац­ца­ці­га­до­вай да­ўні­ны, а на­ват трыц­ца­ці­га­до­вай. Та­му нам усім сап­раў­ды трэ­ба ісці на кан­такт. І ле­пей без экс­пер­таў: сме­ласць і дзёр­зкасць заў­жды бы­лі га­лоў­ны­мі пры­кме­та­мі твор­час­ці, што з гэ­тых якас­цей і па­чы­на­ецца. Тым бо­льш — акту­аль­ная, бо ме­на­ві­та яна кры­ ні­ца су­пра­ціў­лен­ня, аль­тэр­на­тыў­нас­ці, то-бок — во­ль­нас­ці. Іна­чай мо­жа «зда­рыц­ца жах­лі­вае». Мі­ха­іл Гу­лін на «Ра­ды­ усе» пра­па­на­ваў пра­ект, дзе ма­дэл­лю бе­ла­рус­кай су­час­най ку­ль­ту­ры бы­ла кра­то­вая куч­ка з нор­кай, ад­куль час ад ча­су вы­соў­ва­ецца тая ці іншая мас­тац­кая гру­поў­ка і пра­маў­ляе, ні­бы­та з тры­бу­ны. Але нор­ка — гэ­та то­ль­кі нор­ка з усі­мі вы­ ця­ка­ючы­мі ці, хут­чэй, су­меж­ны­мі ака­ліч­нас­ця­мі. Тры­маю па­ль­цы пе­ра­кры­жа­ва­ны­мі, каб акту­аль­ны гу­лін­скі пра­ект не пе­ра­ўтва­рыў­ся ў звы­шак­ту­аль­ны. У за­вяр­шэн­не ма­гу за­свед­чыць: ідэя «шу­кан­ня во­ра­га» як ру­ха­вік вы­ста­вач­ных пра­цэ­саў ці не са­мая пер­спек­тыў­ная. І на­ват не­абход­ная, то­ль­кі шу­каць яго трэ­ба ў іншым мес­цы. І тут мы не са­мот­ныя. Са­мы вя­лі­кі во­раг мас­тац­тва — у ім са­мім. У той про­рве, якая сён­ня існуе па­між да­свед­ча­ным мас­тац­кім гус­там і гус­там звы­чай­ным. Так бы­ло і ра­ней, але за­раз гэ­та без­дань да­сяг­ну­ла на­сто­ль­кі гран­ды­ёзных па­ме­ раў, што леп­шыя тэ­арэ­ты­кі пла­не­ты за­бі­лі тры­во­гу. Ад­ным з пер­шых пы­тан­нем «Ці вы­тры­мае гэ­та мас­тац­тва?» за­даў­ся Кэ­нет Кларк. Раз­ам з Клар­кам я не над­та ве­ру ў пра­гно­зы на­ конт кан­ца све­ту, але шчы­ра пе­ра­ка­на­на, што ад існа­ван­ня мас­тац­тва на­ўпрост за­ле­жыць існа­ван­не ча­ла­вец­тва. Шанц ура­та­вац­ца ў нас, ве­ра­год­на, ёсць. Зга­да­ем, як фран­цуз­ская да­след­чы­ца Кат­рын Мі­ле ад­каз­ ва­ла на пы­тан­ні сва­іх мін­скіх слу­ха­чоў пра най­ноў­шыя тэн­ дэн­цыі ў мас­тац­тва: гэ­та — па­вы­шэн­не яго ві­до­віш­чнас­ці, за­ўваж­ныя кро­кі на­сус­трач гле­да­чу. У нас, бяс­спрэч­на, ёсць надзеі. 26 МАСТАЦТВА ЧЭРВЕНЬ 2012

нЎля­выя Па­вел Вай­ніц­кі

Ёсць та­кі ста­ры анек­дот — з тых ча­соў ха­лод­най вай­ны і гон­кі ўзбра­енняў, ка­лі са­вец­кая пра­мыс­ло­васць бы­ла моц­на мі­лі­та­ры­за­ва­ная і прад­пры­емствы акра­мя бы­та­вых пры­бо­раў па­та­емна вы­раб­ля­лі яшчэ і зброю... Дык вось, пра­цоў­ны скар­дзіц­ца пры­яце­лю: «Ко­ль­кі раз­оў з род­на­га цэ­ха дэ­та­лі вы­но­сіў: ха­цеў до­ма швей­ную ма­ шын­к у саб­раць. Але ўвесь час атрым­лі­ва­ецца аўта­мат Ка­лаш­ні­ка­ва!» Вяс­ной 2012-га ў пус­ту­ючым цэ­ху за­во­да «Га­ры­зонт» па­ўстаў чар­го­вы «ка­лаш­ні­каў» за­мест швей­най ма­шын­кі — як ні кру­ ці, дэ­та­лі ўсё тыя ж: ша­ра­го­вая вы­стаў­ка га­ле­рэі «Ў», саб­ра­ная з мэ­тай ства­рэн­ня анта­ло­гіі бе­ла­рус­ка­га мас­тац­тва пер­шай дэ­ка­ды но­ва­га ста­год­дзя. «Ра­ды­ус ну­ля» амаль цал­кам скла­да­ецца з рэ­прэ­зен­тан­таў і сяб­роў на­зва­най га­ле­рэі. Усе трое ку­ра­та­раў і пе­ра­важ­ная бо­ль­шасць па­ва­жа­ных экс­пер­таў і тэ­арэ­ты­каў пра­екта сім­ па­ты­зу­юць ме­на­ві­та ёй. Асоб­ныя з іх на­ват вы­сту­па­юць і ў якас­ці мас­та­коў экс­па­зі­цый­най час­ткі «ну­ля­вых» — а сап­раў­ ды, ча­му б і не? Мер­ка­ван­ні не­за­леж­ных кры­ты­каў на­ўрад ці маг­лі па­ўплы­ваць на ад­бор экс­па­нен­таў — як вы­ні­кае са спі­са «ра­ды­усных» экс­пер­таў, не пра«Ў»шны­мі ся­род іх бы­лі то­ль­кі трое. З двац­ца­ці ча­ты­рох за­дзей­ні­ча­ных у пра­екце. Зра­зу­ме­ ла, кам­пе­тэн­цыя і пра­фе­сі­яна­лізм «ну­ля­вых» ана­лі­ты­каў не вы­к лі­кае ані­якіх сум­не­ваў. Але... Аб­са­лют­на ясна, што гэ­та ты­по­вая ка­мер­цый­ная стра­тэ­гія (а мі­лыя гас­па­ды­ні га­ле­рэі «Ў» уся­ляк пад­крэс­лі­ва­юць ка­ мер­цый­насць свай­го дзе­ціш­ча) — пі­яр улас­ных га­ле­рэй­ных мас­та­коў. І гэ­та на­рма­ль­на, бо ўсе за­ход­нія ка­мер­цый­ныя га­ле­рэі па аб­одва ба­кі акі­яна ро­бяць аку­рат тое ж са­мае — пра­соў­в а­юць сва­іх і ігна­ру­юць кан­ку­ру­ючых. Бян­тэ­жыць то­ль­кі тое, што за­яўле­ныя ад­кры­тыя і дэ­мак­ра­тыч­ныя па­ ра­мет­ры да­сле­да­ван­ня ну­ля­вых га­доў ака­за­лі­ся ўзур­па­ва­ ны­мі ка­мер­цый­най інсты­ту­цы­яй, сут­насць дзей­нас­ці якой у пры­нцы­пе не­су­мяш­ча­ль­ная з дэ­мак­ра­ты­яй. «Скла­да­ны шпа­гат» па­між ка­мер­цый­най га­ле­рэ­яй і цэн­трам су­час­на­га мас­тац­тва, у які ве­раць айчын­ныя ідэ­аліс­ты з лі­ку пры­хі­ль­ ні­каў «Ў», не­маг­чы­мы апры­ёры, бо гра­мад­ская мі­сія ЦСМ і ба­ра­ць­ба за рэ­сур­сы, гран­ты, гро­шы — рэ­чы ды­ямет­ра­ль­на су­пра­ць­лег­лыя. Па­ка­за­ль­ны пры­клад з ня­даў­ня­га мі­ну­ла­га: у сваю быт­насць «Падзем­кай» га­ле­рэя вы­ку­пі­ла і раз­мяс­ці­ла на ўлас­най інтэр­нэт-ста­рон­цы ба­зу да­ных па вя­ду­чых бе­ла­рус­кіх мас­та­ках. За­раз тая ба­за, якая ўклю­ча­ла ка­ля ста пя­ці­дзе­ся­ці твор­цаў, вы­да­ле­ная з се­ці­ва. А на сай­це га­ле­рэі — ця­пер ужо га­ле­рэі «Ў» — мы мо­жам знай­сці то­ль­кі не­ка­ль­кіх «мас­та­коў га­ле­рэі». Бо­ль­шасць з якіх — ве­ра­год­на, па шчас­лі­вым збе­ гу аб­ста­він — вы­ста­ві­лі­ся на «Ну­ля­вых». Але, зноў жа, гэ­та жыц­цё — і ка­пі­та­лізм, у які мы ба­дзё­ра ўсту­па­ем. Не бу­дзь­ма за­ліш­не стро­гія да яго прад­вес­ні­ка — «Ў»ні­ка­ль­на­га ася­род­ка сва­бод­най ку­ль­ту­ры! Скла­да­ючы «вя­лі­кі пра­ект, які ана­лі­зуе апош­нія дзе­ся­ ці­год­дзі су­час­на­га бе­ла­рус­ка­га мас­тац­тва», аўта­ры (ці экс­ пер­ты) па­спя­ша­лі­ся аб’явіць са­мы­мі акту­аль­ны­мі най­перш прад­стаў­ні­коў сва­ёй су­пол­кі і за­бы­лі­ся пры гэ­тым пра цэ­лыя з’явы і трэн­ды. Дзе на­шы су­час­ныя ску­льп­та­ры? Ня­ўжо шмат­лі­кія плас­ тыч­ныя аб’екты бе­ла­рус­кіх твор­цаў, што ця­гам апош­ня­га дзе­ся­ці­год­дзя па­ўста­лі ў рэ­аль­най урба­ніс­тыч­най пра­сто­ры як айчын­ных, так і за­меж­ных га­ра­доў, ні­як не «па­ўплы­ва­лі», не за­да­лі тэн­дэн­цый, не ўпі­са­лі­ся ў між­на­род­ны кан­тэкст? Дзе пер­фор­ме­ры? Існуе шэ­раг яркіх аўта­раў, што пра­цу­юць у тэх­ні­цы пер­фор­ман­са як ўнут­ры, так і за меж­амі кра­іны! Дзе ві­дэ­амас­та­кі?

Экс­па­зі­цыя Сяр­гея Кі­руш­чан­кі. На за­днім пла­не пло­тар «Мінск-го­рад» Ула­дзі­мі­ра Цэс­ле­ра.

Экс­па­зі­цыя Мі­ха­іла Гу­лі­на.

Як слуш­на за­ўва­жае ску­льп­тар і пер­фор­мер Кан­стан­цін Му­жаў, дзея­нні «Ў»шлай ту­соў­кі ў не­чым ка­пі­ру­юць ме­та­ды афі­цый­ных по­стса­вец­кіх інсты­ту­цый. Пад шы­ль­дай ад­па­ вед­нас­ці «акту­аль­нас­ці» вы­бу­доў­ва­ецца за­кры­тая (і да­во­лі сум­неў­ная) іе­рар­хія, з якой ста­ран­на вы­ціс­ка­ецца ўсё ліш­няе. Ме­на­ві­та на пры­кла­дзе «Ра­ды­уса» ві­да­воч­на, што бе­ла­рус­кае «акту­аль­нае мас­тац­тва» — ацэ­нач­ны, ні­чо­га не вар­ты тэр­мін. Да яко­га мож­на ад­нес­ці што за­ўгод­на. Мы акту­аль­ныя, а ўсе астат­нія «шэ­ры су­ра­гат», без тлу­ма­чэн­няў. Ці мож­на сур’ёзна ўспры­маць у якас­ці апош­ніх пра­та­ко­ль­ныя ўсхва­лял­кі — у под­пі­сах да тво­раў — кштал­ту «пры­зна­ны і не­сум­нен­ны мэтр...» або «ў ім ёсць твор­чы па­тэн­цы­ял і по­шук свай­го мес­ ца ў між­на­род­ным кан­тэк­сце»? Я не ба­чу кры­тэ­раў, па­вод­ле

дыскурс

Артур Клі­наў. Boutique Transportable. 2003–2012.

якіх, на­прык­лад, цал­кам тра­ды­цы­яна­ліс­тыч­ны жы­ва­піс Рус­ ла­на Ваш­ке­ві­ча, Аляк­сея Іва­но­ва і Сяр­гея Кі­руш­чан­кі, што ува­саб­ляе ілю­зор­ныя пра­сто­ры але­ем па па­лат­не, трап­ляе ў межы «акту­аль­нас­ці». «Гэ­та не про­ста вы­ста­ва, — дэк­ла­руе адзін з “ну­ля­вых” ку­ра­ та­раў. — Гэ­та ня­даў­няя гіс­то­рыя, нам ха­це­ла­ся яе пра­ві­ль­на, аб’ектыў­на за­архі­ва­ваць, каб па­сля хто-не­будзь вы­пад­ко­ва не пе­ра­пі­саў яе як ха­цеў». «Пра­ві­ль­на»! «Аб’ектыў­на»! Хут­чэй — каб ніх­то, крый бо­жа, не апя­рэ­дзіў!!! На­ват і не смеш­на... На­ўпрост на­гад­вае рэ­йдар­скую спро­бу за­хо­пу дыс­кур­су... Па­сту­по­ва ха­рак­тар інтэрв’ю мя­ня­ецца, і ўрэш­це вы­свят­ ля­ецца, што ку­ра­та­рам ха­це­ла­ся б атры­маць кры­тыч­ныя за­ўва­гі. Фай­на! Пры ўсіх вар­тас­цях «Ра­ды­уса ну­ля» пы­тан­няў ЧЭРВЕНЬ 2012 МАСТАЦТВА 27

да вы­ста­вы шмат — як да лю­бой но­вай, экс­пе­ры­мен­та­ль­най з’явы. Не прэ­тэн­ду­ючы на ісці­ну ў апош­няй інстан­цыі, я агу­ чу свае аса­біс­тыя раз­ва­гі (пад­час спрэ­чак на­конт вы­ста­вы па­кры­ху вы­свят­ля­ецца, што амаль кож­ны ка­ле­га мае да яе сваю пры­гар­шчу прэ­тэн­зій). Да­рэ­чы, ства­рэн­не ад­па­вед­най дыс­ку­сій­най на­го­ды — ці не са­мы істот­ны вы­нік «Ну­ля­вых», а аб пры­крых не­да­рэч­нас­цях мы за­раз па­га­во­рым. Маг­чы­ма, аўта­ры пра­екта не ба­чаць пра­блем праз сваю ўклю­ча­насць у падзею, але для на­зі­ра­ль­ні­ка звон­ку ні­жэй­ зга­да­ныя хі­бы ві­да­воч­ныя. Як ка­заў не­хта з кла­сі­каў, «ка­лі ты пра­гнеш кры­ві, ты яе атры­ма­еш»... Ці гэ­та сло­вы з хі­та AC/DC? Як бы там ні бы­ ло — на­пе­рад! І па­чну я з кан­цэп­цыі. Не ста­ну ўслед за Ла­ры­сай Міх­не­ віч раз­бі­рац­ца ў яе хіт­ры­ках, а то­ль­кі адзна­чу гру­вас­ткасць тэк­стаў, пры­праў­ле­ную сты­ліс­тыч­ны­мі, пун­кту­ацый­ны­мі і арфаг­ра­фіч­ны­мі ля­па­мі. Па­чы­на­ючы з блы­та­ні­ны ў на­зве — па­між «анто­ло­ги­ей» (збор вы­бра­ных тво­раў) і «онто­ло­ги­ей» (існасць, па­хо­джан­не). Пра­ект мае фор­му анта­ло­гіі і, тым не менш, у яго на­зве фі­гу­руе лі­та­ра «о». Але, у рэ­шце рэшт, усё да леп­ша­га, бо на род­най мо­ве аб­одва сло­вы пры на­пі­сан­ні вы­гля­да­юць ад­но­ль­ка­ва! Я не фі­ло­лаг і, дзя­куй Бо­гу, не рэ­дак­тар, каб пра­фе­сій­на раз­ва­жаць пра зга­да­ныя пра­бле­мы. Ад­нак ці­ка­ва ўя­віць, як бу­дзе вы­гля­даць аб­яца­ны арга­ні­за­та­ра­мі збор­нік тэк­стаў, вы­тры­ма­ны ў аб­ра­най ку­ра­та­ра­мі сты­ліс­ты­цы. Да­рэ­чы, не­ ка­то­рыя з яго бу­ду­чых аўта­раў прэ­зен­та­ва­лі свае арты­ку­лы пад­час пра­вя­дзен­ня вы­стаў­кі. Зна­ёмства то­ль­кі з ма­лой час­ ткай іх вы­сту­паў вы­к лі­кае пы­тан­ні... Якое да­чы­нен­не да ана­лі­зу су­час­на­га мас­тац­тва мае сіс­тэ­ ма­ты­за­цыя до­пі­саў ад­на­го з айчын­ных фо­та-фо­ру­маў? Пе­ра­ важ­ная бо­ль­шасць аўта­раў рэ­плік і ка­мен­та­роў — фа­тог­ра­фыама­та­ры, якія здзі­ві­лі­ся б, да­знаў­шы­ся, што іх цэ­ха­выя спрэч­кі вы­ка­рыс­та­ны ў якас­ці ма­тэ­ры­ялу для арты­ку­ла пра «акту­ аль­нае» мас­тац­тва. Ці не мае грун­тоў­ная пра­ца да­след­чы­цы, дзе ана­лі­зу­юцца ка­ля­фа­таг­ра­фіч­ныя ка­му­ні­ка­цыі, хут­чэй са­цы­яла­гіч­ную каш­тоў­насць, чым пры­вяз­ку да пра­бле­ма­ты­ кі су­час­на­га бе­ла­рус­ка­га мас­тац­тва, за­яўле­ную ку­ра­та­ра­мі? А між іншым, ме­на­ві­та гэт­кім чы­нам вы­гля­дае адзі­нае(!) у пра­екце да­сле­да­ван­не, пры­све­ча­нае фа­таг­ра­фіі. Да­в о­лі смеш­на слу­хаць лек­цыю пра фі­ла­соф­скія аспек­ ты інтэр­вен­цыі зна­на­га мас­та­ка ў му­зей­ную пра­сто­ру — у той са­мы час, як сам ня­ўцям­ны інтэр­вент і «раз­бу­ра­ль­нік ка­но­наў» уз­вёў бе­лыя му­зей­ныя сце­ны ў шы­коў­най по­стын­ дус­т ры­яль­най пра­с то­ры «Га­ры­з он­та». Про­с та на­суп­раць лек­тар­кі. Для раз­веш­ван­ня сва­іх «пры­ўкрас­ных тво­раў». Ці не­шта мя­няе тое, што за­мест тра­ды­цый­ных жы­ва­піс­ных бя­ ро­зак, па­лат­но/алей — жы­ва­піс­ныя кон­трстрай­ка­выя ру­іны, па­лат­но/алей? Але ж бу­дзем спа­дзя­вац­ца, што збор­нік атры­ма­ецца год­ ным вы­сіл­каў яго аўта­раў. Што да са­мой экс­па­зі­цыі, то сут­насць пра­бле­мы, якая паў­ ста­ла пе­рад яе ства­ра­ль­ні­ка­мі, трап­на акрэс­лі­ла вя­до­мая бе­ла­рус­кая ку­ра­тар­ка і акты­віс­тка Тац­ця­на Но­ві­ка­ва: «По­ стын­дус­тры­яль­ная пра­с то­ра «Га­ры­з он­та», гэ­та­га дзіў­на­га за­па­вед­ні­ка са­вец­ка­га ча­су, са­ма па са­бе з’яў­ля­ецца на­сто­ль­кі ма­гут­ным артэ­фак­там, на­сто­ль­кі аўтэн­тыч­ным ка­вал­кам з інша­га ча­су, што, з ад­на­го бо­ку, ста­но­віц­ца ня­ясна, як та­кое маг­ло за­ха­вац­ца ў цэн­тры ме­га­по­лі­са, а з дру­го­га — зра­зу­ме­ ла, што на гэ­тым фо­не і ў гэ­тай пра­сто­ры мо­жа раз­гар­нуц­ца то­ль­кі без­умоў­ная аўтар­ская моц і глы­ба, — інша­га про­ста не бу­дзе ві­даць і яно за­ста­нец­ца не­заў­ва­жа­ным». І... што ска­заць? 1:0. Пра­сто­ра пе­ра­маг­ла мас­тац­тва. Злы жарт з аўта­ра­мі згу­ля­ла ме­на­ві­та іх га­ле­рэй­ная «спе­ цы­ялі­за­цыя» — за­вя­дзён­ка ўспры­маць вы­ста­вач­ную пра­сто­ру то­ль­кі як фон для тво­раў. Яны ака­за­лі­ся штуч­ны­мі і не­ці­ка­ вы­мі на тле звыш­вы­раз­нас­ці за­кі­ну­та­га цэ­ха. 28 МАСТАЦТВА ЧЭРВЕНЬ 2012

З усіх экс­па­нен­таў асноў­най, вя­лі­кай за­лы вы­ста­вы гэ­та не да­ты­чыц­ца то­ль­кі Арту­ра Клі­на­ва, «Парт­ызан­скі бу­цік» яко­ га не­за­леж­ны ад на­ва­кол­ля. Клі­наў­ская аку­му­ля­цыя рэ­чаў і сэн­саў са­ма­дас­тат­ко­вая ў лю­бым ата­чэн­ні — ад га­ле­рэй­на­га «бе­ла­га ку­ба» да цес­на­га ку­пэ агіт­цяг­ні­ка. Ары­гі­на­ль­ныя фраг­мен­ты інтэр’ера ака­за­лі­ся ў разы эфект­ ней за тво­ры мас­тац­тва. Які-не­будзь па­жар­ны кран ці элек­ траш­чыт з ка­рэ роз­на­ка­ля­ро­вых кно­пак вы­гля­да­юць знач­на ці­ка­вей­шы­мі за мас­тац­кія аб’екты по­бач. На­вер­се — пе­ра­ пля­цен­не бе­тон­ных бэ­лек, іржа­вых жа­лез­ных труб і рэ­ек (па якіх ка­лі­сь­ці ру­хаў­ся пад­вес­ны пад’ёмны кран — та­му ма­ецца свая, зні­та­ва­ная з мес­цам, ло­гі­ка скры­жа­ван­няў, спля­цен­няў і раз­га­лі­на­ван­няў) — не­наў­мыс­ныя індус­тры­яль­ныя ка­рун­кі, кож­ны вы­гін якіх аб­умоў­ле­ны бы­лой фун­кцы­яна­ль­нас­цю. І хліп­кія драў­ля­ныя бру­сы з фар­ба­ва­ны­мі ліс­та­мі фа­не­ры, пад­ ве­ша­ныя да сто­лі, — інша­род­ныя і штуч­ныя ў па­ра­ўнан­ні з гар­мо­ні­яй стра­ча­най фун­кцыі, час­ткі агу­ль­най вы­твор­чай гар­мо­ніі ўся­го мес­ца. І гэ­так да­лей — амаль кож­нае су­тык­ нен­не мас­тац­тва і ася­род­дзя — не на ка­рысць пер­ша­га. На­ват за­ва­кон­ны пей­заж — а гэ­та не­за­се­ле­ны га­ры­зон­ таў­скі двор — ці­ка­вей­шы за кар­цін­кі, што экс­па­ну­юцца ля вок­наў. Та­кім вы­раз­ным быў бы апус­це­лы Мінск Ула­дзі­мі­ра Цэс­ле­ра ў не­йтра­ль­най га­ле­рэй­най пра­сто­ры... Але за пы­ль­ ным рас­ко­ла­тым шклом — та­кі ж бяз­люд­ны го­рад, то­ль­кі не фа­та­шоп­ле­ны, а рэ­аль­ны. Фун­да­мен­та­ль­ная па­мыл­ка экс­па­зі­цы­яне­раў — спро­ба не звяр­таць ува­гі на на­ва­кол­ле, ні­бы­та яго ня­ма, — а яно ЁСЦЬ і пе­ра­ка­наў­ча існуе. Та­му што яно сап­раў­днае, а тво­ры мас­ та­коў — не. Вы­стаў­ку вы­ра­та­ва­ла б экс­па­зі­цый­ная пра­ца — вы­строй­ ван­не ўза­ема­дзе­яння з ася­род­дзем, кам­бі­на­ван­не твор­цаў і тво­раў, ства­рэн­не пэў­ных кан­тра­пун­ктных кро­пак... Мас­та­кі ж ме­ха­ніч­на падзя­лі­лі цэх на пер­са­ні­фі­ка­ва­ныя сег­мен­ты, іза­ля­ва­ныя адзін ад ад­на­го, вы­бу­да­ваў­шы звык­лую «вы­ста­ вач­ную за­лу» ўнут­ры вы­кштал­цо­най по­стын­дус­тры­яль­най рас­ко­шы. На­ко­ль­кі сум­ным — з пун­к ту гле­джан­ня вы­с та­в ач­най дра­ма­тур­гіі — вы­гля­даў вя­лі­кі зал/цэх, на­сто­ль­кі ўцеш­ны­мі ака­за­лі­ся пры­лег­лыя да яго па­мяш­кан­ні, дзе асоб­ныя твор­цы здо­ле­лі усту­піць у прад­уктыў­ны ды­ялог з пра­сто­рай. Да­стат­ко­ва бы­ло пе­рад ува­хо­дам у асноў­ную экс­па­зі­цыю звяр­нуць на­пра­ва, да­кро­чыць да акна і ске­міць, што про­сты бе­лы ліст на ня­мы­тай шы­бе — гэ­та твор Іга­ра Саў­чан­кі «Со­ неч­нае свят­ло, якое пра­ні­кае скрозь акно». Мас­тац­кі твор, які апрап­ры­іруе на­ва­кол­ле па аб­одва ба­кі шкла. Да­лей ідзем па «Лі­ніі Га­ры­зон­ту» Сяр­гея Жда­но­ві­ча, які не то­ль­кі зра­біў вуз­кі га­ле­рэй­ны пе­ра­ход час­ткай сва­ёй інста­ля­цыі, але і ўклю­чыў у яе фраг­мен­ты жы­во­га го­ра­да за вя­лі­кі­мі вок­на­мі. (На­пры­кан­ цы пе­ра­хо­ду — збіў­ка, яўная ды­вер­сія го­ра-экс­па­зі­цы­яне­раў з га­лоў­най за­лы — ла­га­тып «Ну­ля­вых», які вы­свеч­вае пра­ектар, не­ахай­на пры­вя­за­ны тэй­пам да без­умоў­на шэ­дэў­ра­ль­на­га аўтэн­тыч­на­га ліф­та... Эх, як яго мож­на бы­ло б інтэр­прэ­та­ваць срод­ка­мі мас­тац­тва!) Зня­нац­ку нас ахут­вае змрок, і ў свят­ле бліс­ка­віц, пад гуч­нае і ска­жо­нае тэ­ле­ві­зій­нае мар­мы­тан­не мы вы­му­ша­ны пе­ра­адо­ ль­ваць «Пе­ра­ход» Арцё­ма Рыб­чын­ска­га. Мас­так пе­ра­тва­рыў у вар­тасць анты­экспа­зі­цый­насць ла­ка­ль­на­га ка­лі­до­ра. Скрыў­ шы цем­рай дэ­та­лі і — з да­па­мо­гай люс­тэр­ка і пра­екцыі — акцэн­та­ваў­шы яго асноў­ны на­яўны па­ра­метр — пра­цяг­ласць, Арцём ства­рыў псі­ха­дэ­ліч­нае інфар­ма­цый­на-пра­с то­ра­в ае ася­род­дзе, што лі­та­ра­ль­на «рас­тва­ры­ла» на­шыя це­лы. Па­ чуц­цё ня­ўту­ль­нас­ці, якое вы­к лі­каў Рыб­чын­скі, кан­цэн­труе за­мкнё­ны па­кой, дзе ў свят­ле бляк­лых чыр­во­ных лямп мес­ цяц­ца не­ка­ль­кі тво­раў Сяр­гея Ша­бо­хі­на. Ён пра­вёў на за­во­дзе бо­льш за ты­дзень, ука­ра­ня­ючы свой «тэ­ра­рыс­тыч­ны за­ку­ток» у існу­ючае ася­род­дзе, да­ска­на­ла ка­ліб­ру­ючы аскеп­кі на­ва­ кол­ля ў асоб­най «арт-зо­не»... Вы­дат­на! Мы, на­вед­ва­ль­ні­кі вы­стаў­кі, му­сі­лі пра­мі­нуць шэ­раг раз­ма­ітых арт-пра­сто­раў: у кож­най — свая сту­пень інтэн­сіў­нас­ці ўздзе­яння, але ўсе

Сяр­гей Ша­бо­хін. Practice of Subordination (Total Collection). Інста­ля­цыя. 2011–2012.

Мак­сім Ты­мі­нь­ко. Пяць лі­рыч­ных пес­няў пра фі­зі­ку. Пя­ць­дзя­сят мас­та­коў і два арт-кры­ты­кі спя­ва­юць пад акам­па­не­мент фар­тэ­пі­яна і тэр­мен­вок­са. Фо­та­ка­лаж. 2009–2012.

яны — струк­тур­ныя час­ткі ўні­ка­ль­на­га аб’екта — за­няд­ба­на­га мін­ска­га тэ­ле­за­во­да. То­ль­кі «тут і ця­пер» мы і маг­лі атры­маць уні­ка­ль­ны дос­вед, праз які нам у лі­та­ра­ль­ным сэн­се да­вя­ло­ся пра­йсці. Ад­ным сло­вам, тыя з экс­па­нен­таў, хто па­пра­ца­ваў з «мес­цам», атры­ма­лі ў ім сур’ёзна­га хаў­рус­ні­ка — і моц­ныя да­дат­ко­выя срод­кі вы­раз­нас­ці. Пра­бле­ма астат­ніх — у тра­ды­цый­ным пад­ыхо­дзе да экс­па­ на­ван­ня. Звык­ла падзя­ліў­шы пра­сто­ру па пер­са­на­лі­ях, тык­ нуў­шы па­ль­цам: «я бу­ду вы­стаў­ляц­ца тут», экс­па­зі­цыю не ства­ рыць. Асаб­лі­ва ў та­кім скла­да­ным і цу­доў­ным інтэр’еры. Айчын­ную інфар­ма­цый­ную пра­сто­ру раз­ры­ва­юць жва­выя аўта­мат­ныя чэр­гі рэ­пар­та­жаў і вы­бу­хі тэ­ле­інтэрв’ю, ку­ра­та­ры «Ра­ды­уса ну­ля» апан­та­на ра­пар­ту­юць аб ша­ра­го­вых «ма­ле­нь­

дыскурс

Фраг­мент экс­па­зі­цыі з пра­ектам гру­пы «Рэ­ві­зія».

кіх пе­ра­мо­гах». Яны ма­юць ра­цыю! Пе­ра­ва­га над умоў­ны­мі пра­ціў­ні­ка­мі ці — па­прос­ту — кан­ку­рэн­та­мі — агра­мад­ная. Пра­ект да­ўно ска­наў у рэ­аль­най пра­сто­ры «Га­ры­зон­та», але кож­ны раз на­на­ва ажы­вае ў арты­ку­лах, фб, кар­цін­ках з бло­ гаў — і бу­дзе вы­дат­на, ка­лі сю­ды да­да­дуц­ца і ста­рон­кі доб­ра­га ка­та­ло­га. Мас­та­кі за­свой­ва­юць мед­ыйную зброю і ба­явое мас­тац­тва спрэ­чак. Дыс­ку­сіі і вод­гу­кі — пры­чым не­істот­на, па­зі­тыў­ныя ці не­га­тыў­ныя — то­ль­кі па­вя­ліч­ва­юць пры­сут­ насць «Ну­ля­вых» у су­час­най мед­ыя-рэ­аль­нас­ці. І гэ­та доб­ра, бо зу­сім не мае зна­чэн­ня, суб’­ектыў­ны по­гляд якой інсты­ту­цыі ня­се на штан­да­рах су­час­нае мас­тац­тва. Важ­на, што ў на­шай шэ­рай па­ўся­дзён­нас­ці яно існуе і гуч­на за­яўляе пра сваю пры­сут­насць. ЧЭРВЕНЬ 2012 МАСТАЦТВА 29

Звы­чай­ны ра­курс Лялькі з раніцы да вечара Люд­мі­ла Гра­мы­к а

Бе­ла­рус­кі між­на­род­ны фес­ты­валь тэ­атраў ля­лек сё­мы раз пра­йшоў у Мін­ску. Ад­ра­зу вар­та за­зна­чыць, што яго­ныя пры­хі­ль­ні­кі не­вы­пад­ко­ва ме­на­ві­та гэ­ты фэст лі­чаць ад­ным з са­мых крэ­атыў­ных у кра­іне. Па-пер­шае, ён па­спя­хо­ва аб­вяр­гае ўстой­лі­выя мер­ка­ван­ні пра ўзрос­та­вую скі­ра­ва­насць мас­тац­тва тэ­атра ля­лек. Па-дру­гое, спек­так­лі за­хап­ля­юць, уз­ру­ша­юць, вы­клі­ка­юць ажы­ятаж, а гля­дзе­ль­ныя за­лы ве­ль­мі час­та не мо­гуць умяс­ціць усіх жа­да­ючых. Ма­быць та­му і сё­ле­та фес­ты­ва­лю зу­сім не па­трэб­на бы­ла ма­сі­ра­ва­ная рэ­кла­ма. Той, хто хоць ад­ной­чы тра­піў на яго­ныя пра­гля­ды, аб­авяз­ко­ва пры­хо­дзіць зноў.

«Цу­доў­ная дуд­ка» Ві­та­ля Во­льс­ка­га, па­стаў­ ле­ная Мі­ка­ла­ем Андрэ­евым у ма­ла­дзе­чан­скай «Бат­лей­цы», яшчэ раз за­свед­чы­ла, якую важ­ ную ро­лю ў су­час­ным тэ­атры ля­лек мо­жа ад­ы­ гры­ваць мас­так. Вар­та за­зна­чыць, што твор­чыя па­мкнен­ні сцэ­ніч­на­га ка­лек­ты­ву апош­нім ча­сам вы­гля­да­лі амбі­ва­лен­тны­мі, амбі­цыі пад­ава­лі­ся бес­пад­стаў­ны­мі. Ад Мі­ка­лая Андрэ­ева доў­га ча­ка­лі но­ва­га вы­каз­ван­ня. І вось, на­рэш­це, «Цу­доў­ная дуд­ка» — ві­да­воч­ная спро­ба існу­ ючую сі­ту­ацыю змя­ніць. Мас­так Аляк­сандр Вах­ра­ме­еў уз­наў­ляе ла­ка­ ніч­на стро­гі сцэ­ніч­ны ася­ро­дак. На ма­ле­нь­кім под­ыу­ме не­вя­ліч­кія план­шэт­ныя ля­ль­кі з ад­штам­ па­ва­ны­мі тва­ры­ка­мі і руч­ка­мі-нож­ка­мі, якія сва­ бод­на це­ля­па­юцца ў роз­ныя ба­кі, — своеасаб­­ лі­вы ца­цач­ны рай, раз­лі­ча­ны на рух дзі­ця­ча­га ўяў­лен­ня ў са­мых роз­ных на­кі­рун­ках. І тут да­рэ­чы рэ­жы­сёр-інтэр­прэ­та­тар. Гэ­та па­вод­ле яго­ных на­ма­ган­няў акцё­ры і ля­ль­кі не то­ль­кі па­каз­ва­ юць-рас­па­вя­да­юць, за­хап­ля­ючы гле­да­чоў без­у­ пын­ны­мі рос­сы­па­мі рыт­маў, але і рас­стаў­ля­юць па­трэб­ныя акцэн­ты. Па­крыў­джа­ны злым Пан­ам Янка на­сам­рэч на­кі­роў­ва­ецца шу­каць спра­вяд­ лі­васць, а ка­лі не зна­хо­дзіць яе, пры­му­шае ўсіх ска­каць пад улас­ную дуд­ку. Дзя­ка­ваць Бо­гу, што яна цу­доў­ная. Вось вам і ўва­соб­ле­ная на­род­ная муд­расць, бо ства­раль­­ні­кі спек­так­лі ві­да­воч­на раз­ліч­ва­юць, што іх па­чу­юць і дзе­ці, і ба­ць­кі. 30 МАСТАЦТВА ЧЭРВЕНЬ 2012

су­час­нае мас­тац­тва. Ко­рат­ка мож­на за­зна­чыць, што ме­та­фа­ ра як асноў­ны і са­мы эфек­тны спо­саб вы­каз­ван­ня па­сту­по­ва сас­ту­пі­ла мес­ца кан­цэп­ту. Між­ві­да­вы падзел са­міх мас­тац­кіх склад­ні­каў зра­біў­ся менш ад­чу­ва­ль­ным. Сваю тэ­ры­то­рыю ўпэў­не­на за­ня­лі тэ­атра­ль­ныя іна­ва­цыі. Ля­ль­кі, мас­кі, акцё­ры, ра­бо­та рэ­жы­сё­ра і мас­та­ка, ха­рэ­огра­фа і кам­па­зі­та­ра спа­лу­ чы­лі­ся ў сво­еа­саб­лі­вым мік­се. Уз­нік­ла на­ват но­вае вы­зна­чэн­ не — «трэ­ці тэ­атр». Пры­нам­сі, на па­пя­рэд­ніх, пя­тым і шос­тым фес­ты­ва­лях зда­ва­ла­ся, што мы зна­хо­дзім­ся на па­ро­зе ад­крыц­ ця. Вось-вось... Ад­нак у мас­тац­тве ні­чо­га і ні­ко­лі не­маг­чы­ма спраг­на­за­ваць. У 2012-м фэст пра­йшоў са знач­на мен­шым раз­ма­хам. Ад­ка­рэк­ці­ра­ва­ная кан­цэп­цыя да­зво­лі­ла па-інша­му зір­нуць на сён­няш­нія рэ­аліі і пра­бле­мы. Пра гэ­та — гу­та­рым з мас­тац­кім кі­раў­ні­ком фес­ты­ва­лю Аляк­се­ем Ля­ляў­скім.

фо­та андрэя спрынчана.

Урэш­це, што змя­ні­ла­ся ця­гам дзе­ся­ці­год­дзяў? Па­сту­по­ва фэст зра­біў­ся сво­еа­саб­лі­вым клу­бам па інта­рэ­сах, дзе пе­рад­усім — кар­па­ра­тыў­ная па­ядна­насць ля­леч­ні­каў све­ту, а на вы­ха­дзе — вір тэ­атра­ль­ных ідэй і пра­па­ноў. Пра гэ­та свед­чы­лі ўсе шэсць мі­ну­лых сус­трэч. На спек­так­лях гле­да­чы не­адной­чы пры­хо­дзі­лі ў за­хап­лен­не: ад­ушаў­лен­ню пад­ля­га­ла ўсё, ля­ль­кі дэ­ман­стра­ва­лі свае звыш­на­ту­ра­ль­ныя здо­ль­нас­ці, ме­та­фа­ры не ха­дзі­лі па ад­ной, з на­ша­га ўяў­лен­ ня зры­ва­лі ўся­ля­кія шо­ры, і раз­ам з ля­леч­ні­ка­мі мы лу­на­лі на хва­лях на­тхнен­ня па-над тэ­ры­то­ры­яй ма­ра­лі ў пра­сто­ры вы­зва­ле­на­га сэн­су. Тое, што ля­леч­ні­кі ру­ха­юцца на­пе­рад улас­ным шля­хам, ні ў ко­га не вы­клі­кае сум­нен­няў. Хоць сам фес­ты­ва­ль­ны кан­тэкст зве­даў пэў­ныя зме­ны — у ад­па­вед­нас­ці з тым, як раз­ві­ва­ецца

фо­та аляксандра хітрова.

На­се­ль­ні­кі цу­доў­на­га ка­зач­на­га до­ма — Бе­ла­рус­ка­га тэ­атра «Ля­ль­ка» — рэ­жы­сёр Вік­тар Клім­чук, мас­так Алесь Сі­да­раў, артыс­ты пры­вез­лі на фес­ты­валь спек­такль «Пры­нцэ­са і Сві­на­пас» па­вод­ле каз­кі Хан­са Крыс­ці­яна Андэр­се­на. Ду­маю, што пры­хі­ль­ні­кам «Ля­ль­кі» яе спек­так­лі аб­авяз­ко­ва трэ­ба гля­дзець на ста­цы­яна­ры. Бо кож­ны асоб­ ны твор не­адрыў­ны ад вы­най­дзе­на­га рэ­ жы­сё­рам і мас­та­кам сцэ­ніч­на­га ася­род­ка, які яны што­раз ад­мыс­ло­ва і зна­ход­лі­ва за­паў­ня­юць ды ажыў­ля­юць. Там усё на­бы­ вае асаб­лі­вы змест. Ды то­ль­кі лю­бы фес­ ты­валь мае на ўва­зе пад­обныя стра­ты. Зрэш­ты, ніш­то не пе­ра­шко­дзі­ла атры­ маць за­да­ва­ль­нен­не ад сцэ­ніч­на­га быц­ця ма­ры­яне­так. Вы­тан­ча­ныя і крох­кія істо­ты з вы­раз­ным ад­біт­кам ха­рак­та­раў дый інды­ві­ду­аль­нас­цей на аб­ліч­чы (ох, гэ­тыя ва­ло­сі­кі, но­сі­кі, воч­кі і фі­гур­кі) рас­па­вя­да­ лі муд­рую гіс­то­рыю, ад­ра­са­ва­ную ма­лым і да­рос­лым. Не­ка­ль­кі па­ра­ле­ль­ных сэн­са­вых плас­тоў ні­ко­ль­кі не за­мі­на­лі адзін ад­на­му. Юных гле­да­чоў спек­такль на­ву­чаў год­нас­ці і пры­стой­нас­ці. (Чым ра­ней зра­зу­ме­еш, ча­го ра­біць ні ў якім разе не­ль­га, тым лепш.) Але ж па-над ка­ зач­ным сю­жэ­там рэ­жы­сёр Вік­тар Клім­чук рас­па­вёў пра штуч­нае і шчы­рае ў на­шым жыц­ці, пра сап­раў­днае і фа­ль­шы­вае, за­ся­ро­дзіў­ся на ча­ла­ве­чай прад­ажнас­ці і не­пад­куп­нас­ці, успом­ніў пра роз­ныя сіс­тэ­мы каш­тоў­нас­цей і «пра аса­біс­тую дра­му вя­лі­ка­га да­цка­га ка­зач­ні­ка, без­на­ дзей­на за­ка­ха­на­га ў опер­ную спя­вач­ку». Атры­ма­ла­ся дзі­ця­чая каз­ка з па-да­рос­ла­ му сум­най ма­рал­лю.

Між­на­род­ны фес­ты­валь тэ­атраў ля­лек лі­чыц­ца ад­ным з са­мых ура­жа­ль­ных і крэ­атыў­ных у Бе­ла­ру­сі. Ва­кол яго — звык­лы ажы­ятаж. Але ж сё­ле­та гля­дац­ка­га імпэ­т у, шчы­ра ка­ жу­чы, за­ўваж­на па­ме­не­ла. Та­му раб­лю ад­па­вед­ную вы­сно­ву: по­спех лю­бо­га тэ­атра­ль­на­га фес­ты­ва­лю на­ўпрост за­ле­жыць ад ко­ль­кас­ці ўкла­дзе­ных у яго гро­шай. — Ка­лі бо­льш да­клад­на, ад та­го, дзе па­каз­ва­юць і што па­ каз­в а­юць. Вя­до­ма, ад на­яўнас­ці гро­шай за­ле­жыць, якую коль­касць ка­лек­ты­ваў на фес­ты­валь мож­на за­пра­сіць. Але ж і пры­дат­ных сцэ­ніч­ных пля­цо­вак у Мін­ску ця­пер ма­ла. Хі­ба не пра­гля­да­ецца про­стая су­вязь: чым спек­такль лепш, тым бо­льш каш­т уе? — Спра­ва на­ват не ў гэ­тым. Мы за­ўсё­ды імкну­лі­ся, каб наш фес­ты­валь быў між­на­род­ным. Ка­лі бе­ла­рус­кая час­тка пра­гра­ мы, як сё­ле­та, пе­ра­ва­жае, уз­ні­кае зу­сім іншы кан­тэкст. І гэ­та не­за­леж­на ад уз­роў­ню спек­так­ляў ды іх фі­нан­са­вай ацэн­кі. На­сам­рэч фес­ты­валь вы­дат­ны. Про­ста не­ка­лі бы­ло бо­льш спек­так­ляў, якія істот­на па­шы­ра­лі на­шы ўяў­лен­ні пра маг­чы­ мас­ці тэ­атра ля­лек. Бы­ла скі­ра­ва­насць на так зва­ны «трэ­ці тэ­атр», які існуе на па­меж­жы роз­ных ві­даў мас­тац­тваў. Зра­ зу­ме­ла, што пры­хі­ль­ні­кі фэс­т у, а іх сап­раў­ды ня­ма­ла, ча­ка­лі но­вых не­ша­ра­го­вых ура­жан­няў. Але ста­ла­ся інакш. Што, на твой по­гляд, атры­ма­ла­ся? — Ра­ней бе­ла­рус­кія спек­так­лі скла­да­лі бо­ль­шую час­тку ра­ніш­ніх пра­гля­даў для дзя­цей. «Трэ­ці тэ­атр» ула­да­рыў на ве­ча­ро­вых па­ка­зах. Гэ­тым раз­ам атры­ма­ла­ся на­адва­рот, але ж, ты ве­да­еш, айчын­ны тэ­атр да экс­пе­ры­мен­таў не ве­ль­мі

дыскурс

ахво­чы. З інша­га бо­ку, мы якраз ме­лі­ся па­ка­заць рэ­аль­нае ста­но­віш­ча рэ­чаў. Ка­лі хо­чаш, што­дзён­ны тэ­атр, а не еўра­пей­ скія топ-спек­так­лі. На­ват за­пра­ша­ючы ка­лек­ты­вы з-за мя­жы, ары­ента­ва­лі­ся не на зна­ка­мі­тыя ка­лек­ты­вы з аб­ра­на­га спі­са, які ўсім доб­ра вя­до­мы, а на тво­ры, якія што­ве­чар гля­дзяць звы­чай­ныя лю­дзі. На­прык­лад, «Да­мы клоў­наў» афін­ска­га Тэ­атра «Мер­лін», што так моц­на ўра­зі­лі на­шых гле­да­чоў, — на­рма­ль­ны пра­кат­ны спек­такль для Грэ­цыі. Зна­чыць — тэ­атр ля­лек у што­дзён­ным раз­рэ­зе і, так бы мо­ віць, свя­до­мы крок у іншы бок? — Так. На­прык­лад, мож­на бы­ло пры­вез­ці з Кі­ева «Мак­бе­та», дзе на сцэ­не фі­гу­руе ка­пус­та, і сцвяр­джаць, ні­бы­та гэ­та і ёсць су­час­ныя ўкра­інскія брэн­ды. Але мы за­пра­сі­лі Ва­лын­скі ака­ дэ­міч­ны тэ­атр ля­лек са спек­так­лем «Шмат­кі па за­ка­ву­лач­ках», які па­каз­ва­юць у Луц­ку і мно­гіх іншых га­ра­дах Укра­іны. Дзе­ля та­го, да­рэ­чы, каб спус­ціц­ца на рэ­аль­ную гле­бу і па­гля­дзець, на­ко­ль­кі тра­ды­цый­ныя па­ста­ноў­кі пра­йгра­юць у па­ра­ўнан­ні са зга­да­ны­мі спек­так­ля­мі-то­па­мі. Або не пра­йгра­юць? Яшчэ час­та мож­на па­чуць: «Айчын­ны тэ­атр ля­лек зра­біў вя­лі­кі крок на­пе­рад, ка­рыс­та­ецца ўва­гай і по­спе­хам...» Ка­рыс­та­ецца. Але ж на якім фо­не? Нам і гэ­та бы­ло ці­ка­ва зра­зу­мець. На­ко­ль­кі мы на­блі­зі­лі­ся і на­ко­ль­кі сас­ту­па­ем так зва­на­му «трэ­ця­му тэ­атру»? Па­сля фес­ты­ва­ль­ных пра­гля­даў у мя­не ства­ры­ла­ся ўра­жан­не, што мы са­мыя звы­чай­ныя. І роз­ні­ца па­між спек­ так­ля­мі з Ма­ла­дзеч­на, Кі­шы­нё­ва, Луц­ка або Каў­на­са... ...за­ле­жыць ад та­го, які мас­так над імі пра­цуе. — Хто, з якой мэ­тай і ў якіх умо­вах спек­такль зра­біў. ЧЭРВЕНЬ 2012 МАСТАЦТВА 31

Та­кім чы­нам мы вы­пра­цоў­ва­ем пэў­ны шаб­лон, уні­вер­са­ль­ нае не­шта, здат­нае за­да­во­ліць мно­гіх... — А там ары­енту­юцца на кан­крэт­ны ўзрост. І не бы­вае сі­ту­ ацыі, каб пед­агог, перш чым па­вес­ці на спек­такль шко­ль­ні­каў, сам яго не па­гля­дзеў. Бо ён па­ві­нен пад­рых­та­ваць дзя­цей да та­го, што яны ўба­чаць, а по­тым яшчэ ўба­ча­нае з імі аб­мер­ка­ ваць. Зда­ецца, у нас пад­обнае не­ка­лі на­зы­ва­ла­ся «эстэ­тыч­нае вы­ха­ван­не пад­рас­та­юча­га па­ка­лен­ня». У пра­гра­ме фес­ты­ва­лю пры­с ут­ні­ча­лі та­кія спек­так­лі? — «Фея шчас­ця» Тэ­атра ля­лек Маг­дэ­бур­га, якая, на жаль, да нас не да­еха­ла, раз­лі­ча­ная на пя­ці­га­до­вых дзя­цей. Каб па­гу­ та­рыць з імі аб тым, што та­кое шчас­це. А спек­такль Каў­нас­ка­га тэ­атра ля­лек «Ся­мей­ка з вя­лі­ка­га гаю» ў па­ста­ноў­цы Але­га Жуг­ж ды? — З уся­го, што сё­ле­та ўда­ло­ся па­ка­заць, у ім най­бо­льш да­ клад­ная ўзрос­та­вая ары­ента­цыя. За­ліш­нім стаў­ся сін­хрон­ны пе­ра­клад, які ве­ль­мі ад­цяг­ваў ува­гу. Ка­лі мне тлу­ма­чаць, пра 32 МАСТАЦТВА ЧЭРВЕНЬ 2012

фо­та андрэя спрынчана.

што спя­ва­юць і пра што тан­чаць, уз­ні­кае ад­чу­ван­не, ні­бы­та тэ­атр не да­вя­рае са­мо­му са­бе. Пе­ра­к лад ста­но­віц­ца яшчэ ад­ным эле­мен­там ві­до­віш­ча, але ж пер­ша­па­чат­ко­ва ён не быў улу­ча­ны ў спек­такль. Тое, што ад­бы­ва­ецца на сцэ­не, дзе­ці му­сяць са­мі раз­га­даць. За­да­ча тэ­атра скі­ра­ваць іх на раз­умен­не, на іншы від успры­ман­ня. А мы лю­бім усё раз­жа­ ваць, каб бы­ло зра­зу­ме­ла. Ко­ль­кі ўзрос­та­вых плас­тоў існуе ў тэ­атры ля­лек? Ці бярэ ён пад увагу падлеткаў? — Тры: для ма­ле­нь­кіх гле­да­чоў роз­на­га ўзрос­ту; для мо­ла­дзі 14–16 га­доў і для да­рос­лых. Пры тым, што тэ­атра для пад­ лет­каў у нас не стае. Не­ка­лі асоб­ныя спек­так­лі бы­лі ў ТЮ­Гу, у Ма­ла­дзёж­ным... а ця­пер іх уво­гу­ле ня­ма. У пра­гра­ме фес­ ты­ва­лю пад­лет­кам ад­ра­са­ва­ны пі­цер­скі «Вер­шнік СUPRUМ» і афін­скія «Да­мы клоў­наў». А яшчэ «Дзі­кае па­ля­ван­не ка­ра­ля Ста­ха» Ма­гі­лёў­ска­га аб­лас­ но­га тэ­атра ля­лек? — Шчы­ра ка­жу­чы, для ка­го гэ­ты спек­такль, я не зра­зу­меў. У Ка­рат­ке­ві­ча ад­рас­насць ні­бы­та за­яўле­ная. Хоць рэ­жы­сёр і вы­лу­чае ра­ман­тыч­на-лю­боў­ную лі­нію, не ве­даю, што на спек­так­лі су­час­ная мо­ладзь бу­дзе ра­біць. Вы­йшла не­шта на­ кшталт: «По­йдзем у кі­но, ёсць бі­ле­ты на апош­ні рад, я ця­бе за ка­лен­ку па­тры­маю». Ду­маю, мо­ла­дзі сум­на не бы­вае. Ве­ль­мі цём­на на сцэ­не, і трэ­ба пры­к лас­ці на­ма­ган­ні, каб хоць што-не­будзь раз­гле­ дзець і зра­зу­мець. Спек­такль як з’ява мас­тац­тва... у што­ дзён­ным тэ­атры ля­лек маг­чы­мы? — Маг­чы­мы, пе­ра­в аж­на ка­лі гэ­та да­ты­чыц­ца спек­так­ляў для мо­ла­дзі і да­рос­лых. На­огул ду­маю, ён пад­улад­ны ўсім пра­цэ­сам, якія ад­бы­ва­юцца ў ку­ль­тур­ным све­це. І не зва­жа­ ючы на на­шы тра­ды­цый­ныя пры­хі­ль­нас­ці, усё роў­на бу­дзе раз­ві­вац­ца ў «трэ­ці тэ­атр». Хоць сі­ту­ацыя ў мно­гіх кра­інах ця­пер не ве­ль­мі спры­яе та­му, каб ён хоць не­ку­ды ру­хаў­ся. Вось і з’яўля­ецца не шмат на­сам­рэч ці­ка­вых спек­так­ляў. Мне зда­ецца, наш час ста­міў­ся ад ня­ўцям­нас­ці вы­каз­ван­ня. Яснасць па­зі­цыі тэ­атра ў ста­сун­ках з гле­да­ча­мі па­він­на быць. Як у на­шым «Вян­чан­ні».

34.

У пэў­ным сэн­се пан­яцце пра­він­цый­нас­ці ў тэ­атры ля­лек ад­сут­ні­чае. А твор­чыя вы­бу­хі мо­г уць ад­бы­вац­ца або не ад­ бы­вац­ца ў лю­бой кроп­цы кра­іны. На­прык­лад, за­пра­ша­ючы зна­ка­мі­тых ля­леч­ні­каў на па­ста­ноў­кі, Брэс­цкі тэ­атр ля­лек упэў­не­на ста­но­віц­ца на тры­ва­лую мас­тац­к ую плат­фор­му. З «Ка­ра­лём Лі­рам» не ве­ль­мі атры­ма­ла­ся. Але ў да­дзе­ным вы­ пад­к у гэ­та не па­каз­чык. Га­лоў­нае, шан­цы за­ймац­ца мас­тац­ твам ма­юць усе без вы­к лю­чэн­ня. У су­вя­зі з гэ­тым — які ён сён­ня, тэ­атр ля­лек? — Раз­на­стай­ны. Пры­нам­сі, яго ве­ль­мі цяж­ка вы­бу­да­ваць па тэн­дэн­цы­ях, та­му што мае шмат на­кі­рун­каў. У ста­сун­ках з ма­ ле­нь­кі­мі гле­да­ча­мі, на­прык­лад, мя­жа пра­хо­дзіць па Одэ­ры. У за­ход­няй час­тцы Еўро­пы вя­лі­кая ўва­га над­аец­ца да­сле­да­ван­ ню псі­ха­ло­гіі дзі­ця­ці. У тэ­атрах гэ­тым за­йма­юцца пед­аго­гі. І з дзе­ць­мі там раз­маў­ля­юць па-інша­му. А га­лоў­нае, да­к лад­на ве­да­юць, пра што гу­та­раць, як і з кім. У нас звы­чай­на ўсё ад­бы­ва­ецца агу­лам. Про­ста ёсць не­йкія ра­ніш­нія спек­так­лі. Для гле­да­чоў ад трох да два­нац­ца­ці гад­коў. Не­аднас­тай­нае ўспры­ман­не, за­тое ўсе за­да­во­ле­ны і рэ­жы­сё­рам мож­на глы­ бо­ка не ка­паць.

працяг на стар.

Фра­за «А ці не за­мах­нуц­ца нам на Ві­ль­яма на­ша­га Шэк­спі­ра?» з ку­ль­та­ва­га кі­на­фі­ль­ма «Сце­ра­жы­ся аўта­ма­бі­ля» да­ўно зра­бі­ла­ся кры­ла­тай у тэ­атра­ль­ных ко­лах. І свед­чыць то­ль­кі пра сур’ёзныя твор­чыя на­ме­ры, якія, да­рэ­чы, не за­ўсё­ды бы­ва­юць вы­ні­ко­вы­мі. Дый сі­ту­ацыя ў на­шым тэ­атры за­раз та­кая, што про­сты «за­мах» на Шэк­спі­ра, Чэ­ха­ва, Бул­га­ка­ва так­са­ма ў пэў­ным сэн­се по­спех. На­ват у тым вы­пад­ку, ка­лі да­сяг­нен­нем сцэ­ ніч­ны твор на­зваць до­сыць скла­да­на. Бе­ла­ рус­кая час­тка пра­гра­мы ўра­зі­ла ўзва­жа­ным вы­ба­рам лі­та­ра­тур­ных шэ­дэў­раў. Ні­вод­най вы­пад­ко­вай на­звы на афі­шы. Бо­льш за тое, у ве­ча­ро­вых па­ка­зах пе­ра­ва­жа­лі кла­сі­кі: Бул­га­каў, Шэк­спір, Пуш­кін, Гам­бро­віч, Ка­рат­ ке­віч... Саб­раць та­кі рэ­пер­ту­ар на фес­ты­ва­лі на­шых дра­ма­тыч­ных тэ­атраў — за меж­амі маг­чы­ма­га. Але ж пра тое, што ў «су­хой рэ­ шце», га­вор­ка асоб­ная. Пры­нам­сі, спек­такль Ма­гі­лёў­ска­га аб­лас­но­га тэ­атра ля­лек «Дзі­кае па­ля­ван­не ка­ра­ля Ста­ха» па­вод­ ле Ула­дзі­мі­ра Ка­рат­ке­ві­ча па­ку­та­ваў на па­вяр­хоў­насць. Ад­бы­ло­ся пры­емна дэ­ка­ра­ ва­нае коў­зан­не па сю­жэ­це, які быў да та­кой сту­пе­ні сціс­ну­ты і аб­кар­на­ны, што ні­вод­ная змяс­тоў­ная лі­нія не счыт­ва­ла­ся ад­экват­на.

Мі­ну­лы тэ­атра­ль­ны се­зон у Бе­ла­рус­кім дзяр­жаў­ным тэ­атры ля­лек сцвер­дзіў з’яўлен­не но­ва­га рэ­жы­сё­ра. Не тое каб да­ гэ­туль мы ўво­гу­ле не ве­да­лі Аляк­сан­дра Януш­ке­ві­ча. Про­ста падзею рэ­дкую хо­чац­ца адзна­чыць спе­цы­яль­на. «Вян­чан­не» па п’есе Ві­та­ль­да Гам­бро­ві­ча, па­стаў­ле­нае Януш­ке­ві­ чам раз­ам з мас­та­ком Тац­ця­най Не­рсі­сян, ад­ра­ зу на­бы­ло зна­чэн­не не­ша­ра­го­вай тэ­атра­ль­най падзеі — без уся­ля­ка­га раз­ме­жа­ван­ня па­вод­ле сцэ­ніч­ных жан­раў, ві­даў і на­кі­рун­каў. Ду­маю, у лю­бой тэ­атра­ль­най ста­лі­цы квіт­кі на гэ­ты спек­ такль маг­лі б раз­ы­хо­дзіц­ца за не­ка­ль­кі ме­ся­цаў на­пе­рад. У нас усё аб­ме­жа­ва­ла­ся «са­ра­фан­ ным ра­дыё», якое па­сля прэм’еры спра­ца­ва­ла імгнен­на, і пе­ра­мо­гай на брэс­цкай «Бе­лай Ве­жы». Па­куль што... На Сё­мым Між­на­род­ным фес­ты­ва­лі тэ­атраў ля­лек «Вян­чан­не» ўпэў­не­на па­тра­пі­ла ў шэ­раг спек­так­ляў-лі­да­раў. Ся­род яго­ных най­бо­льш яскра­вых на­быт­каў — да­с­ка­ на­лае спа­лу­чэн­не ра­бо­ты па­ста­ноў­шчы­ка і мас­та­ка. Дэ­ка­ра­цыя, кас­цю­мы, улас­на рэ­жы­ су­ра ўтва­ра­юць агу­ль­нае мас­тац­кае це­ла спек­ так­ля, якое не­маг­чы­ма рас­чля­ніць. Хо­лад­на ад­цяг­не­ны спо­саб акцёр­ска­га існа­ван­ня зрэд­ час да­ве­дзе­ны да пад­крэс­ле­на­га апраш­чэн­ня. Ня­зму­ша­ная ігра інта­на­цы­ямі пе­ра­тва­ра­ецца ў тон­кую гу­ль­ню сэн­су. Вы­тан­ча­ная ві­зу­аль­ насць прад­ума­на на кан­цэп­ту­аль­ным уз­роў­ні. Ад­мет­ныя акцёр­скія ра­бо­ты Ці­му­ра Му­ра­та­ва і Ула­дзі­мі­ра Гра­мо­ві­ча вы­лу­ча­юцца ўзва­жа­нас­ цю і да­клад­нас­цю вы­ка­нан­ня. Усё раз­ам — пра тое, як не­ль­га са­мо­га ся­бе па­вян­чаць.

дыскурс

фо­та андрэя спрынчана. фо­та аляксандра дзмітрыева.

«Да­мы клоў­наў» Тэ­атра ля­лек «Мер­лін» на фес­ты­ва­лі атры­ма­лі ба­дай што са­мы моц­ны гля­дац­кі рэ­за­нанс. З тых спек­так­ляў, што ціс­ нуць на ўяў­лен­не і аб­уджа­юць эмо­цыі. За­ста­ юцца ў па­мя­ці над­оўга. Не­ка­ль­кі дра­ма­тыч­ных рас­по­ве­даў, раз­лі­ча­ных на спа­чу­ван­не і су­пе­ра­жы­ван­не. Не­муд­ра­ге­ліс­тасць і сціп­ ласць по­бы­ту. Ні­яка­га «жы­во­га пла­на», то­ль­кі ля­ль­кі. No text. У пад­крэс­ле­на ты­по­вых ры­сах і по­ста­цях — за­сты­лыя па­чуц­ці, як пры­суд. Кож­ная асоб­ная гіс­то­рыя — ні­бы но­вая дра­ ма адзі­ноц­тва, ба­лю­чых ста­сун­каў з жыц­цём. Пра­сяк­ну­тая са­мот­ным (не чор­ным) гу­ма­рам. Без надзеі, на мя­жы ад­чаю. Зда­ва­ла­ся б, ні­чо­га надзвы­чай­на­га. Сю­жэт кож­на­га эпі­зо­ду мо­жа быць змеш­ча­ны ў адзі­ны сказ. Вось у ад­га­ро­ джа­ным ад све­ту па­кой­чы­ку ча­ла­век жы­ве з тэ­ле­ві­за­рам, і гэ­та пе­ра­тва­ра­ецца ў сап­раў­ дную біт­ву за існа­ван­не. Ма­ла­дая жан­чы­на з ма­ле­нь­кім дзі­цем; за­ка­та­ва­на по­бы­там і да­ хо­дзіць да са­ма­губ­ства. Уціс­ну­ты ў не­вя­ліч­кую пра­сто­ру бал­кон­чы­ка звы­чай­най шмат­па­вяр­ хоў­кі, за шчы­ль­на за­чы­не­ны­мі дзвя­ры­ма, ча­ла­ век па­ку­туе ад гу­каў, чут­ных з яго­най ква­тэ­ры. Жон­ка, гос­ці, дзе­ці. Вы­дат­кі жыц­ця­дзей­нас­ці. Але ж — не вы­но­сь­це мой мозг! І як най­леп­шы спо­саб вы­ра­шэн­ня маг­чы­мых пра­блем — ме­сяц у ня­бё­сах, які адзі­ным ма­хам зрэз­вае га­ла­ву без­упын­на ры­да­ючай дзяў­чы­не. Тэ­атраў пад­обна­га ты­пу ў Бе­ла­ру­сі ўво­гу­ле не існуе. Спек­так­лі — кан­цэпт, ля­ль­кі, сцэ­наг­ ра­фія, кас­цю­мы, рэ­жы­су­ра, вы­ка­нан­не — ство­ ра­ны Дэ­мі Па­па­да і Дзі­міт­ры­сам Ста­му.

ЧЭРВЕНЬ 2012 МАСТАЦТВА 33

працяг са стар.

32.

Спек­так­лі Але­га Жуг­ж ды тра­ды­цый­на ўпры­ гож­ва­юць Між­на­род­ны фес­ты­валь тэ­атраў ля­лек. Мін­ская пуб­лі­ка яшчэ доб­ра па­мя­тае яго­на­га «Мак­бе­та», які зра­біў сен­са­цыю пад­ час фэс­ту тры­нац­цаць га­доў та­му. Гэ­тым ра­ зам гро­дзен­скі тэ­атр у па­ста­ноў­цы Жуг­ж ды пры­вёз спек­такль не ме­ней ура­жаль­ны. Міс­ты­фі­ка­цыя па­вод­ле апо­вес­ці Аляк­ сан­дра Пуш­кі­на і опе­ры Пят­ра Чай­коў­ ска­га «Пі­ка­вая да­ма» ста­ла­ся ад­крыц­цём пад­час сё­лет­ніх па­ка­заў. На­поў­не­ная тон­кай іро­ні­яй, з эфек­тны­мі ма­ры­янет­ка­мі і даклад­ на да­па­са­ва­ным «жы­вым пла­нам», яна зноў за­свед­чы­ла не­ша­ра­го­выя маг­чы­мас­ці су­час­на­га тэ­атра ля­лек, яко­му пад­ул­ ад­ны і скла­да­ныя змес­та­выя кам­па­зі­цыі, і аб’ём­ нае мыс­лен­не, і гус­тоў­ная ві­зу­аль­насць. Дзе ёсць здзіў­ля­ючая ўнут­ра­ная злу­ча­насць. Ні­вод­най пус­ той зо­ны. Са шмат­лі­кіх кам­па­нен­таў на­ра­д жа­ецца не­пе­ра­ рыў­насць. — Так. Яны да­мо­ві­лі­ся, і яны гэ­та ро­бяць. Уз­ні­кае по­ўная яснасць сэн­су. Раз­мо­ва з гле­да­ча­мі мо­жа быць па­бу­да­ва­на па-роз­на­му. Але яна аб­авяз­ко­ва па­він­на быць па­бу­да­ва­най! Хі­ба гэ­та не са­мо са­бой зра­зу­ме­ла для пра­фе­сій­на­га тэ­атра? — На мно­гіх спек­так­лях не ўсве­дам­ляю, пра што яны ўво­ гу­ле. Дзе­ля ча­го? Маг­чы­ма, про­ста та­му, што ёсць артыс­ты, якіх трэ­ба вы­вес­ці на сцэ­ну? Або вы­ра­шы­лі не­йкім чы­нам па­прак­ты­ка­вац­ца? Ці — так атры­ма­ла­ся? Лі­чыш, што наш тэ­атр у та­кой ме­ры ад­кі­ну­ты на­зад? — Без­умоў­на, пры­чым увесь. Псі­ха­ла­гіч­ная ўстой­лі­васць у су­час­ным гра­мад­стве зна­хо­дзіц­ца на ве­ль­мі ніз­кім уз­роў­ні, і та­му твор­цы імкнуц­ца ся­бе не­йкім чы­нам зні­ве­ля­ваць. Га­лоў­ нае, каб бур­ба­лак не бы­ло. Так, усё атры­ма­ла­ся пра­фе­сій­на. То­ль­кі не­зра­зу­ме­ла — дзе­ля ча­го? Зрэд­час бы­вае іна­чай. Вось саб­ра­лі­ся раз­ам акцё­ры, ства­ры­лі Тэ­атр су­час­най ха­рэ­агра­фіі «D.O.Z.SK.I» і вы­каз­ва­юцца. У іх ёсць яснасць, кан­цэпт. Мне зра­зу­ме­ла, на­вош­та яны гэ­та ро­бяць. У сва­іх спек­так­лях аб­ са­лют­на ўпэў­не­на пра­па­ну­юць улас­ны по­гляд на све­та­бу­до­ву. Маг­чы­ма, мне гэ­та не бліз­ка, але па­ва­гу іх дзей­насць вы­клі­кае. У тым жа вы­пад­ку, ка­лі сэнс спек­так­ля да­во­дзіц­ца да­дум­ваць за яго­ных ства­ра­ль­ні­каў, ста­но­віц­ца не­ці­ка­ва і млос­на. «Тэ­атр ля­лек у што­дзён­ным раз­рэ­зе» так­са­ма дэ­ман­струе пад­обныя тэн­дэн­цыі? — Зда­ра­ецца, зра­бі­лі спек­такль для дзя­цей. Лі­чаць, ім і так бу­дзе ці­ка­ва... га­лоў­нае, каб ба­ць­кі ды на­стаў­ні­кі не хва­ля­ ва­лі­ся. І да­рос­лыя ча­му­сь­ці ста­но­вяц­ца га­лоў­ны­мі, ка­лі ства­ ра­юцца спек­так­лі для дзя­цей. Зрэш­ты, мне ве­ль­мі скла­да­на раз­ва­жаць пра бе­ла­рус­кі тэ­атр, бо яго­ная па­літ­ра, на­ват з пун­кту гле­джан­ня раз­на­стай­нас­ці эстэ­ты­кі... 34 МАСТАЦТВА ЧЭРВЕНЬ 2012

фо­та андрэя спрынчана. фо­та аляксандра дзмітрыева.

«Са­ба­чае сэр­ца» па­вод­ле Мі­ха­іла Бул­га­ка­ва Го­ме­льс­ка­га дзяр­жаў­на­га тэ­ атра ля­лек зда­ва­ла­ся па­стаў­ле­ным па­вод­ ле клю­ча­вых сцэн зна­ка­мі­та­га тэле­фі­ль­ма. Згад­кі, якія ўзні­ка­лі пад­час пра­гля­ду, не па­кі­да­лі ства­ра­ль­ні­кам спек­так­ля ні­вод­ на­га шан­цу. Пры ад­сут­нас­ці яркіх ха­рак­ та­раў і аб’ёмных воб­ра­заў, па-су­час­на­му інтэр­прэ­та­ва­на­га змес­ту ўва­га за­трым­лі­ва­ ла­ся на шмат­лі­кіх не­да­рэч­нас­цях. Асаб­лі­ва ўра­зіў фі­на­ль­ны эпі­зод з ця­жар­най ня­вес­тай Ша­ры­ка­ва. Штуч­ная шмат­знач­насць, як вя­ до­ма, га­лоў­ны во­раг цвя­ро­за­га роз­уму.

Але ж змес­та­вая па­літ­ра Сё­ма­га Між­на­род­на­га ўраж­вае. — Па­літ­ра ўраж­вае, ды то­ль­кі мы за­раз не на­звы аб­мяр­коў­ва­ ем. Хоць у ба­ль­шы­ні су­час­ныя гле­да­чы не пры­вык­лі чы­таць. Ім аўды­якні­гі да­спа­до­бы, дзе не­хта рас­па­вя­дае. Зра­зу­ме­ла, на­вош­та во­чы сля­піць? Ад­па­вед­на, та­кі від тэ­атра­ль­на­га мас­ тац­тва так­са­ма мо­жа быць. Ён на­ват за­фік­са­ва­ны зме­на­мі ў за­ко­не аб аўтар­скім пра­ве і мае на ўва­зе ме­на­ві­та аўды­якні­гу або аўды­яспек­такль. Зна­чыць, мы, рэ­жы­сё­ры, дру­гас­ныя — маў­ляў, па­су­нь­це­ся, тут сло­вы га­лоў­ныя, якія аўтар на­пі­саў. І ўсё ж на фес­ты­ва­лі бы­лі па­ка­за­ны леп­шыя на сён­няш­ні дзень спек­так­лі бе­ла­рус­кіх тэ­атраў ля­лек для дзя­цей і да­ рос­лых. Ду­маю, вар­та адзна­чыць, што гэ­ты тэ­атр па­спя­хо­ва кан­к у­ры­руе з тэ­атрам дра­ма­тыч­ным, хоць не ўсе пра тое ве­да­юць. Ка­лі па­спра­ба­ваць аб­агу­ль­ніць тэн­дэн­цыі, якія фес­ты­валь акрэс­ліў, што атры­ма­ецца, на твой по­гляд? — Ка­лі ка­заць пра тэ­атр што­дзён­ны, мож­на адзна­чыць, што ён за­баў­ля­ль­ны, ча­сам не ду­мае пра пуб­лі­ку, ні­бы за­мы­ка­ецца сам на са­бе. Гэ­та не­га­тыў­ны мо­мант, які мае мес­ца. З інша­га бо­ку, ён мо­жа быць сур’ёзным, з да­к лад­ным па­сы­лам. Фес­ ты­валь у бо­ль­шай ме­ры прад­стаў­ляў тэ­атр звы­чай­ны. А мы, на жаль, па­куль што падзя­ля­ем яго на спек­так­лі для звы­чай­ на­га гле­да­ча і на спек­так­лі, якія ўсіх нас на­тхня­юць і моц­на ўраж­ва­юць. Гэ­так­са­ма існу­юць тэ­атр для мас­тац­тва і тэ­атр для гро­шай, для пла­на, для не­ча­га яшчэ... Про­ста для гле­да­ чоў, якія ў суб­оту і ня­дзе­лю квіт­кі куп­ля­юць. І та­ды рап­там уз­ні­кае не­ўра­зу­мен­не: ка­лі яны ўсё роў­на квіт­кі куп­ля­юць, на­вош­та пры­к лад­ваць не­йкія на­ма­ган­ні? Гле­да­чам у лю­бым вы­пад­ку спа­да­ба­ецца... Сло­вам, з ад­на­го бо­ку — мы ма­ем тэ­ атр стаг­на­цыі. З інша­га — тэ­атр пра­ры­ву. Гэ­та так­са­ма наш фес­ты­валь прад­эман­стра­ваў. Дзіўна, якім чы­нам пад­обныя тэн­дэн­цыі су­існуюць у меж­ах ад­на­го і та­го ж ка­лек­ты­ву? Ду­маю, на­рма­ль­на. Бы­вае, не стае сіл і срод­каў. — Спра­ва не ў сі­лах і срод­ках. Пра­бле­ма ў тым, што на­яўная

фо­та андрэя спрынчана.

Для та­го каб рас­па­весці ле­ ген­ду пра за­сна­ван­не СанктПе­цяр­бур­га, ства­ра­ль­ні­кам спек­так­ля «Вер­шнік CUPRUM» пі­цер­ска­га тэ­атра «Ля­леч­ны фар­мат» спат­рэ­бі­лі­ся на сцэ­не пя­ць­сот літ­раў ва­ды. Але не то­ль­кі. Ура­жа­ль­нае ві­до­віш­ча, якое раз­гар­ну­ла­ся пе­рад гле­ да­ча­мі, бя­рэ ў па­лон шмат­лі­кі­мі склад­ні­ка­мі. Не апош­нюю ро­лю ад­ыгры­вае так зва­ны «пе­цяр­ бур­гскі тэкст», на­поў­не­ны цы­та­ та­мі з са­мых зна­ка­мі­тых аўта­раў го­ра­да на Ня­ве. Вы­тан­ча­нае аб­ліч­ча ля­лек спа­лу­ча­ецца з не менш ад­мыс­ло­вай ві­зу­аль­ нас­цю, з ру­хам і трым­цен­нем уся­го сцэ­ніч­на­га ася­род­ка. Усё ў спек­так­лі то па­во­ль­нае, то імклі­вае, ні­бы­та ўзнік­лае ў бес­пе­ра­пын­ным пе­ра­лі­ве мар­ скіх хва­ляў. У бяс­кон­цай гу­ль­ні рыт­ма­мі і падзе­ямі. Асоб­ныя эпі­зо­ды сап­раў­ды ўраж­ва­юць. Улас­на ка­жу­чы, увесь спек­ такль — як ігра сцэ­ніч­ных ме­та­фар, гіс­та­рыч­ных зга­дак, на­мё­каў і мі­лых кан­ста­та­цый, пра­сяк­ну­тых па­ва­гай да ад­на­го з са­мых пры­го­жых га­ра­доў Еўро­пы.

сіс­тэ­ма не ства­рае кан­ку­рэн­тна­га ася­род­ка. Праз ад­сут­насць кан­ку­рэн­цыі ўсе ад­чу­ва­юць, што мож­на не вы­дат­коў­вац­ца на дзвес­це пра­цэн­таў. Адзі­ная за­ўва­га, якую гля­дач мо­жа зра­біць: «Гэ­та не су­па­дае з ма­імі ўяў­лен­ня­мі аб лі­та­ра­тур­ ным тво­ры». Або: «Май­му дзі­ця­ці бы­ло страш­на». Вось і ўсё. Хоць на­сам­рэч не­бяс­пе­ка ў іншым. Кож­ны раз, прэ­зен­ту­ючы пуб­лі­цы свой твор, тэ­атр му­сіць гле­да­чоў за­хап­ляць, пе­ра­ кон­ваць: «Вось тое, што нам важ­на, у што мы ве­рым, хо­чам, каб вы гэ­та так­са­ма зра­зу­ме­лі». Ка­лі не атрым­лі­ва­ецца, лю­бы спек­такль бу­дзе мля­вым. Та­кім чы­нам, аса­біс­т ую мас­тац­к ую план­к у на­шы рэ­жы­сё­ры не ве­ль­мі ўзні­ма­юць? — Ня­ма не­абход­нас­ці ся­бе вы­круч­ваць. У той жа час не­ль­га ска­заць, быц­цам па­тра­ба­ва­ль­насць да ся­бе цал­кам ад­сут­ні­ чае. Ме­на­ві­та та­кая вы­бі­ра­ль­насць мя­не і здзіў­ляе. З ад­на­го бо­ку, з’яўля­ецца мас­тац­кі твор, з інша­га — по­бач з ім існу­юць не­йкія не­да­мас­тац­кія рэ­чы. Як гэ­та зда­ра­ецца? Ма­быць, та­кія пы­тан­ні зрэд­час вар­та са­бе за­да­ваць. Ві­даць, кож­ны, хто пра­цуе ў тэ­атры, му­сіць быць пер­фек­цы­ яніс­там. У мас­тац­тве маг­чы­ма не­шта зра­біць іна­чай? — Не­маг­чы­ма. Ну ча­му му­зы­кант ся­дзіць і з ран­ку да ве­ча­ ра пі­ліць смыч­ком або б’е па кла­ві­шах? Ён раз­умее, што не мо­жа не на тую кла­ві­шу на­ціс­нуць. Бо сфа­ль­шы­віць, і гэ­та па­чу­юць усе. Ка­лі не ўсе, дык ка­ле­гі аб­авяз­ко­ва па­чу­юць або лю­дзі, якія слых ма­юць. Мож­на ска­заць, што дзя­к у­ючы фес­ты­ва­лю ўсе ўба­чы­лі і зра­ зу­ме­лі са­мыя скла­да­ныя і надзён­ныя пра­бле­мы? — Пры­нам­сі, ве­ль­мі ха­це­ла­ся, каб ад­кры­ла­ся на­ша тэ­атраль­ ная рэ­ча­існасць. Час­та ка­жуць: фес­ты­валь — гэ­та свя­та. А для мя­не важ­ным бы­ло зу­сім іншае, рэ­аль­ны зрэз жыц­ця. Та­му мы і арга­ні­за­ва­лі ад­кры­тыя дыс­ку­сіі, за­ры­ента­ва­ныя на пра­кты­каў, дзе кож­ны ўдзе­ль­нік мог сва­бод­на вы­ка­зац­ца,

дыскурс

за­даць лю­бое пы­тан­не. На дыс­ку­сіі мож­на бы­ло пры­хо­дзіць, а мож­на бы­ло і не пры­хо­дзіць. Атры­ма­ла­ся ці­ка­ва і ка­рыс­на для акцё­раў і рэ­жы­сё­раў. Спрэч­кі ішлі ўнут­ры пра­фе­сій­ных ко­лаў, без звык­лай за­вя­дзён­кі — маў­ляў, а ця­пер ска­жам ад­но ад­на­му кам­плі­мен­ты. Дзе­ля та­го, каб тэ­атр ру­хаў­ся ўпе­рад, ча­сам трэ­ба па­гу­та­рыць без крыўд і пі­етэ­ту. Аб­са­лют­на не­ ве­ра­год­ным чы­нам гэ­та атры­ма­ла­ся. Ды яшчэ гле­да­чы ме­лі маг­чы­масць уба­чыць на­шы спек­так­лі з Брэс­та, Ма­гі­лё­ва, Грод­на, Ві­цеб­ска, Го­ме­ля. Ты ве­да­еш, якім бу­дзе на­ступ­ны фес­ты­валь, або яшчэ не ду­ маў пра гэ­та? — Ду­маў. Ха­це­ла­ся б за­пра­сіць спек­так­лі, якія зна­хо­дзяц­ца на па­меж­жы тра­ды­цый­на­га тэ­атра ля­лек і іншых ві­даў мас­ тац­тва. Па­гля­дзець, дзе так зва­ны «трэ­ці тэ­атр» пе­ра­ця­кае ў тэ­атр ля­лек, а дзе не пе­ра­ця­кае. Зра­зу­мець, ка­лі мож­на, а ка­лі не­ль­га ад­лу­чыць акцё­ра ад ля­ль­кі. Па­спра­бу­ем знай­сці ў све­це та­кі па­меж­ны тэ­атр, каб мы на­ноў не вы­на­хо­дзі­лі ве­ла­сі­пед. Маг­чы­ма, ужо існу­юць зу­сім іншыя ко­лы, якія кру­цяц­ца іншым спо­са­бам. Унут­ра­ная за­да­во­ле­насць тым, што ад­бы­ло­ся на фес­ты­ва­лі, сё­ле­та пры­сут­ні­чае? — Пры­сут­ні­чае вя­лі­кае за­да­ва­ль­нен­не. Маг­чы­ма та­му, што я ба­яўся са­ма­га страш­на­га — та­ко­га вось усве­дам­лен­ня мі­зэр­ нас­ці тэ­атра. Ста­ла­ся інакш. На­сам­рэч ён вя­лі­кі. Не за­ўсё­ды атрым­лі­ва­ецца, каб фе­ерверк за­бліш­чэў. Але ж фес­ты­валь здзей­сніў­ся так, як мы яго за­ду­ма­лі. Па­чы­на­ючы з 2006-га ён пра­хо­дзіць раз на два га­ды. І гэ­та цу­доў­на. Мож­на за­га­дзя да­маў­ляц­ца з ка­ле­га­мі, мож­на да­клад­на акрэс­ліць кан­цэп­цыю і ажыц­ця­віць яе. Сіс­тэм­насць свед­чыць пра ўва­гу да тэ­атра ля­ лек з бо­ку дзяр­жа­вы. Усё гэ­та вы­дат­на. Да та­го ж я не ста­рон­ні на­зі­ра­ль­нік і бо­льш за ўсё за­ці­каў­ле­ны ў раз­віц­ці бе­ла­рус­ка­га тэ­атра. Тое, што ён спраў­джвае мно­гія спа­дзя­ван­ні, — са­мы каш­тоў­ны фес­ты­ва­ль­ны дос­вед. ЧЭРВЕНЬ 2012 МАСТАЦТВА 35

Кошт по­спе­ху Як «прад­аць» му­зей на­вед­ва­ль­ні­ку? Ма­рыя Мі­хай­ла­ва

Ноч му­зе­яў. Арт-кроп­ка «По­ры Го­да». На­цы­яна­ль­ны мас­тац­кі му­зей.

Ноч му­зе­яў. Арт-кроп­ка «Пра­сто­ра Жа­но­чых Кап­ры­заў». На­цы­яна­ль­ны мас­тац­кі му­зей.

36 МАСТАЦТВА ЧЭРВЕНЬ 2012

Ноч му­зе­яў. Арт-кроп­ка «Пра­сто­ра Іда­ла». На­цы­яна­ль­ны мас­тац­кі му­зей.

З гіс­то­рыі мар­ке­тын­г у Му­зей­ная спра­ва ў Бе­ла­ру­сі па­ча­ла раз­ві­вац­ца на асно­ве пры­ ват­ных ка­лек­цый яшчэ ў ча­сы, ка­лі тэ­ры­то­рыя на­шай кра­іны ўва­хо­дзі­ла ў склад Вя­лі­ка­га Княс­тва Лі­тоў­ска­га. У пе­ры­яд най­бо­ль­ша­га эка­на­міч­на­га, па­лі­тыч­на­га і ку­ль­тур­на­га рос­ кві­ту гэ­тай дзяр­жа­вы (XIV—XVI ста­год­дзі) ка­лек­цы­яна­ван­не тво­раў мас­тац­тва бы­ло ста­тус­ным за­нят­кам арыс­так­ра­тыі і як пра­цэс у не­ка­то­рай сту­пе­ні ўтрым­лі­ва­ла ў са­бе тое, што праз вя­кі ста­ла пры­ёма­мі мар­ке­тын­га­ва­га пад­ыхо­ду да за­ бес­пя­чэн­ня існа­ван­ня му­зей­ных ка­лек­цый і збо­раў. Мэ­ты і за­да­чы ка­лек­цы­яна­ван­ня, за­хоў­ван­ня і дэ­ман­стра­цыі тво­раў мас­тац­тва ад­роз­ні­в а­лі­ся ад су­час­ных, га­лоў­най з іх бы­ла па­ра­дна-прад­стаў­ні­чая. Але ўжо ў той час не­ма­ла­важ­ным аспек­там ка­лек­цы­яна­ван­ня з’яўля­ла­ся ўкла­дан­не срод­каў у тво­ры мас­тац­тва дзе­ля за­ха­ван­ня пры­ват­ных і дзяр­жаў­ных ба­гац­цяў. Ад­нак па­сля падзе­лу Рэ­чы Па­спа­лі­тай (час­ткай якой бы­ло ВКЛ) з-за ма­са­ва­га вы­ва­зу каш­тоў­нас­цяў з кра­іны, спус­та­ша­ль­ных вой­наў, тэ­ры­та­ры­яль­най за­леж­нас­ці за­па­во­ лі­ла­ся фар­ма­ван­не му­зей­най спра­вы на асно­ве на­цы­яна­ль­ най ку­ль­тур­най спад­чы­ны і ста­ла не­маг­чы­мым пе­ра­адо­лець пра­він­цый­ны ўзро­вень яе раз­віц­ця. У 1918–1919 га­дах, ка­лі бы­ла аб­веш­ча­на Бе­ла­рус­кая На­ род­ная Рэ­спуб­лі­ка, ці­ка­васць да айчын­най гіс­то­рыі і мас­тац­ тва ў му­зей­най спра­ве маг­ла б пе­ра­рас­ці ў на­цы­яна­ль­ную куль­тур­ную па­лі­ты­ку. У гэ­ты ка­рот­кі пе­ры­яд вя­лі­ся рас­коп­кі і да­сле­да­ван­ні, ства­ра­лі­ся му­зеі, акты­ві­за­ва­ла­ся іх уз­ае­ма­ дзе­янне з ка­лек­цы­яне­ра­мі. З уз­нік­нен­нем у 1922 го­дзе СССР па­ча­ла рэ­алі­зоў­вац­ца кан­цэп­цыя адзі­най му­зей­най па­лі­ты­кі са­вец­кай дзяр­жа­вы, бы­ла ство­ра­на цэн­тра­лі­за­ва­ная сіс­тэ­ма кі­ра­ван­ня му­зей­ны­мі ўста­но­ва­мі. Па­сля гэ­та­га на пра­ця­гу амаль 70 га­доў, ка­лі Бе­ла­русь бы­ла Бе­ла­рус­кай Са­вец­кай Са­ цы­яліс­тыч­най Рэ­спуб­лі­кай, мар­ке­тынг як рын­ка­вае пан­яцце апры­ёры не мог пры­сут­ні­чаць у кра­іне, дзе сло­ва­злу­чэн­не «во­ль­ны ры­нак» ата­ясам­лі­ва­ла­ся з пан­аван­нем экс­плу­ата­тар­ скіх кла­саў, су­праць якіх бы­ла на­кі­ра­ва­на ўся вы­кры­ва­ль­ная энер­гія мар­ксіс­цка-ле­нін­ска­га ву­чэн­ня. Му­зеі бы­лі час­ткай ма­гут­най ідэ­ала­гіч­най сіс­тэ­мы ўздзе­яння на свя­до­масць мас, а для афі­цый­най ацэн­кі па­спя­хо­вас­ці пра­цы са­вец­кіх му­зе­яў вы­зна­ча­ль­ным быў ко­ль­кас­ны кры­тэ­рый. Мэ­тай так зва­на­га агіт­пра­па (агі­та­цыя і пра­па­ган­да) не бы­ло атры­ман­не пры­ быт­ку: усе му­зеі ўтрым­лі­ва­лі­ся за кошт дзяр­жбю­джэ­ту, та­му інстру­мен­ты рын­ку, у тым лі­ку мар­ке­тын­га­выя тэх­на­ло­гіі і рэ­к ла­ма, бы­лі не­пат­рэб­ныя. Усё гэ­та тар­ма­зі­ла фар­ма­ван­не ў му­зей­най сет­цы Бе­ла­ру­сі зда­ро­ва­га мар­ке­тын­га­ва­га ася­ род­дзя. Па­сля рас­па­ду СССР у 1991 го­дзе ў не­за­леж­най Бе­ ла­ру­сі бы­ло ство­ра­на шмат но­вых спе­цы­ялі­за­ва­ных му­зе­яў і мас­тац­кіх га­ле­рэй. Сён­ня з тых пры­к лад­на па­ўсот­ні ўста­ноў дзе­ючы­мі за­ста­юцца кры­ху бо­льш за дзе­сяць — тыя, якім уда­ло­ся вы­жыць ва ўмо­вах пра­ктыч­на по­ўнай мар­ке­тын­га­вай за­кры­тас­ці, якія зна­хо­дзяц­ца ў па­ста­янным по­шу­ку но­вых шля­хоў свай­го раз­віц­ця.

Му­зей­на-га­ле­рэй­ныя стра­тэ­гіі Акра­мя вы­ка­нан­ня «стан­дар­тна­га па­ке­та» аб­авяз­каў (збор, улік, апра­цоў­ка фон­даў, кан­сер­ва­цыя му­зей­ных прад­ме­таў і іх экс­па­на­в ан­не, ана­ліз бя­гу­ча­га ста­ну, па­пу­ля­ры­з а­цыя дзей­нас­ці і г.д.), му­зей­ныя ўста­но­вы ўсё бо­льш ува­гі му­сяць над­аваць га­лоў­на­му пы­тан­ню ў ба­ра­ць­бе за вы­жы­ван­не: як лепш «прад­аць» му­зей на­вед­ва­ль­ні­ку? У арсе­на­ле сус­вет­на­га му­зей­на­га дос­ве­ду ўжо на­за­па­ша­на ня­ма­ла мар­ке­тын­га­вых пры­ёмаў і пра­грам­ных стра­тэ­гій. Гэ­ та па­цвяр­джае існа­ван­не, на­прык­лад, асоб­на­га ка­мі­тэ­та па мар­ке­тын­гу і пі­яру (MPR) у ад­ной з га­лоў­ных між­на­род­ных спе­цы­ялі­за­ва­ных му­зей­ных арга­ні­за­цый — ICOM (Interna­ tional Council of Museums). Так, у ве­рас­ні мі­ну­ла­га го­да тэ­ма тра­ды­цый­най што­га­до­в ай кан­фе­рэн­цыі ад ка­мі­тэ­та MPR бы­ла вы­зна­ча­на як «Вы­мя­рэн­не і пра­соў­ван­не му­зей­на­га по­ спе­ху». Для мя­не, як для ад­на­го з чле­наў ка­мі­тэ­та, гэ­та тэ­ма

дыскурс

пра­гу­ча­ла ў не­йкай ме­ры за­пы­та­ль­на. Спра­ва ў тым, што ў сфе­ры між­на­род­ных мар­ке­тын­га­вых да­сле­да­ван­няў пан­яцце «по­спех» не то­ль­кі да­ўно ўве­дзе­на ў аб­арот, але і мае цэ­лы шэ­раг тэ­арэ­тыч­ных і пра­ктыч­ных ува­саб­лен­няў. У Бе­ла­ру­сі ж сіс­тэ­ма му­зей­на­га мар­ке­тын­гу па­куль яшчэ зна­хо­дзіц­ца ў ста­дыі фар­ма­ван­ня. Та­му га­лоў­най за­да­чай май­го не­за­леж­ на­га да­сле­да­ван­ня ста­ла ўста­наў­лен­не пры­чын­на-вы­ні­ко­вай су­вя­зі па­між афі­цый­на існу­ючы­мі кры­тэ­ры­ямі пан­яцця «по­ спех», якія ўжы­ва­юцца ў айчын­най му­зей­най і га­ле­рэй­най пра­кты­цы, і маг­чы­мы­мі фак­та­ра­мі яго да­сяг­нен­ня. Асвят­ліць на­яўны мар­ке­тын­га­вы стан най­бо­лей ве­ра­год­на ў ана­лі­тыч­ным па­ра­ўнан­ні пра­цы га­лоў­на­га му­зея кра­іны — На­цы­яна­ль­на­га мас­тац­ка­га, які спе­цы­ялі­зу­ецца на шы­ро­кім спек­тры пра­цы, і ма­ле­нь­кіх му­ні­цы­па­ль­ных га­ле­рэй, што ва­ло­да­юць асоб­ным уні­ка­ль­ным кан­цэп­там (Га­рад­ская мас­ тац­кая га­ле­рэя тво­раў Ле­ані­да Шча­мя­лё­ва, га­ле­рэя су­час­на­га мас­тац­тва «Ў», мас­тац­кая га­ле­рэя «Ла­Сандр-арт» і фо­та­га­ ле­рэя «NOVA»). Што та­кое по­спех для гэ­тых арга­ні­за­цый і па­в од­ле якіх па­каз­чы­каў яны на­ву­чы­лі­ся яго ацэ­нь­в аць і вы­мя­раць? Для спраш­чэн­ня за­да­чы мной бы­лі пра­па­на­ва­ны тры ві­ды па­каз­чы­каў по­спе­ху, за­сна­ва­ных на важ­ней­шых час­тках дзей­нас­ці та­го ці інша­га му­зея ці га­ле­рэі: – ко­ль­кас­ны (на­вед­ва­ль­ні­кі, вы­ста­вы, бю­джэт­ныя і па­за­бю­джэт­ныя ўкла­дан­ні); – змяс­тоў­ны (тэ­ма­ты­ка і вы­ні­кі бя­гу­чых вы­ста­вач­ных і ад­ука­цый­ных пра­грам, ці­ка­васць пуб­лі­кі, гра­мад­скі рэ­за­нанс); – арга­ні­за­цый­ны (пра­фе­сі­яна­лізм шта­ту, асаб­лі­вас­ці гран­та­атры­ман­ня і іншае). На­ц ы­я на­ль­ны мас­т ац­к і му­з ей Рэ­с пуб­лі­к і Бе­ла­русь — свай­го ро­ду «ку­ль­тур­ны твар» ста­лі­цы. Мы ўвесь час ба­чым рэ­к ла­му вы­стаў і пра­ектаў му­зея на ста­рон­ках інтэр­нэ­ту, у мет­ро, на га­рад­скіх афі­шах і біг­бор­дах. Су­пра­цоў­ні­кі му­ зея до­сыць актыў­на вы­ка­рыс­тоў­в а­юць асноў­ныя пры­ёмы і стра­тэ­гіі мар­ке­тын­гу ў сва­ёй пра­цы. Кож­ны год уста­но­ву на­вед­ва­юць дзя­сят­кі ты­сяч ча­ла­век, у тым лі­ку за­меж­ныя дэ­ ле­га­цыі, прад­стаў­ні­кі роз­ных пра­фе­сій­ных пад­раз­дзя­лен­няў і г.д. Але ці га­во­рыць гэ­та пра на­яўнасць по­спе­ху? Па­вод­ле вы­пра­ца­ва­на­га дзяр­жа­вай пла­на вы­ка­нан­ня плат­ных па­слуг, усе му­зеі і га­ле­рэі па­він­ны што­год па­вя­ліч­ваць свае па­каз­чы­ кі на вы­зна­ча­ную ко­ль­касць ад­сот­каў. Гэ­та сіс­тэ­ма ўсё яшчэ за­хоў­вае ў са­бе атры­ма­ныя ў спад­чы­ну з са­вец­кіх ча­соў фак­ та­ры арга­ні­за­цыі му­зей­на­га жыц­ця. З тых ча­соў за­ха­ваў­ся і най­бо­льш «эфек­тыў­ны» спо­саб па­ляп­шэн­ня ко­ль­кас­ных па­каз­чы­каў — так зва­ны доб­ра­ахвот­на-пры­му­со­вы, з якім пе­ры­ядыч­на да­во­дзіц­ца мець спра­ву і іншым му­зе­ям і га­ле­рэ­ ям. Гэ­ты спо­саб уяў­ляе са­бою пра­вя­дзен­не ме­рап­ры­емстваў, ад якіх апры­ёры ча­ка­ецца вы­со­кая на­вед­ва­ль­насць: ма­са­вае пра­вя­дзен­не экс­кур­сій для шко­ль­ні­каў, чы­тан­не лек­цый для шы­ро­кай аўды­то­рыі, арга­ні­з а­цыя вы­с таў на па­пу­ляр­ную, агу­ль­на­дас­туп­ную тэ­ма­ты­ку. Усё гэ­та, без­умоў­на, па­вя­ліч­вае ко­ль­касць на­вед­ні­каў, але звы­чай­ны пра­цэс пры­цяг­нен­ня лю­ дзей па­сту­по­ва мо­жа пе­ра­тва­рыц­ца ў за­ваб­лі­ван­не іх лю­бым кош­там, што, у сваю чар­гу, пры­вя­дзе да зме­ны ці па­ру­шэн­ня ўсёй кан­цэп­цыі му­зея. Як вы­ра­ша­юцца гэ­тыя пы­тан­ні ў вя­ ду­чых мас­тац­кіх інсты­ту­цы­ях? За­гад­чык ад­дзе­ла на­ву­ко­в а-асвет­ніц­кай пра­цы На­цы­ яналь­на­га мас­тац­ка­га му­зея РБ Іры­на Сквар­цо­ва лі­чыць, што вя­лі­кая ко­ль­касць прад­адзе­ных квіт­коў да­лё­ка не за­ўсё­ды з’яў­ля­ецца вы­ні­кам уда­ла­га му­зей­на­га прад­укту, бо ве­ль­мі час­та з-за імкнен­ня да па­шы­рэн­ня аўды­то­рыі ня­се стра­ты імідж му­зея, які на­сам­рэч на­шмат важ­ней: — На­ша дзей­насць звя­за­на з вуз­кай кан­цэп­цы­яй, вы­яўлен­ чае мас­тац­тва і элі­тар­ныя арт-пра­екты мо­гуць і не вы­клі­каць вя­лі­ка­га гра­мад­ска­га рэ­за­нан­су, па­ко­ль­кі раз­лі­ча­ны не на кож­на­га гле­да­ча, — пад­крэс­лі­вае Сквар­цо­ва. — Та­му ў на­ шым вы­пад­ку важ­на пры­трым­лі­вац­ца гар­ма­ніч­на­га ба­лан­ су змяс­тоў­на­га і ко­ль­кас­на­га аспек­таў. Пры­к ла­дам та­ко­га пады­хо­ду з’яў­ля­юцца ўні­ка­ль­ныя пра­гра­мы Но­чы му­зе­яў, ЧЭРВЕНЬ 2012 МАСТАЦТВА 37

якія ад­на­ча­со­ва ад­па­вя­да­юць на­шай кан­цэп­цыі і вы­клі­ка­юць шы­ро­кі ажы­ятаж. Так­са­ма ве­ль­мі за­па­мі­на­ль­ны­мі ў пла­не «змяс­тоў­ных» па­каз­чы­каў бы­лі вы­ста­ва Шы­ла­ва і так зва­ная «кра­на­ль­ная» вы­ста­ва (гле­да­чу да­зва­ля­ла­ся да­кра­нац­ца да экс­па­на­таў). Гэ­та тыя пра­екты му­зея, якія, ма­быць, мож­на на­зваць сап­раў­ды па­спя­хо­вы­мі. Ад­нак мы ні­ко­лі не да­пус­ка­ ем на на­шы вы­ста­вач­ныя пля­цоў­кі, на­прык­лад, ды­на­заў­раў, не ездзім па шко­лах «ука­ра­няць» мас­тац­тва. Гэ­та­га не ро­бім пры­нцы­по­ва. Усё-ткі ка­са­вы пры­бы­так — не са­мы важ­ны эле­мент му­зей­на­га мар­ке­тын­гу, хоць на сён­няш­ні дзень ме­ на­ві­та так ча­му­сь­ці пры­ня­та лі­чыць. Але ка­лі ў га­лоў­ным му­зеі кра­іны ўжо існуе вы­раз­ная сіс­тэ­ ма фі­нан­са­ван­ня ку­ль­тур­ных і ад­ука­цый­ных пра­грам, па­шы­ ра­ецца струк­ту­ра спон­сар­ства і па­за­бю­джэт­ных укла­дан­няў, то той не­вя­лі­кай ко­ль­кас­ці га­ле­рэй, якія вы­жы­лі пад­час кры­зі­ су 1990-х ці ство­ра­ны ад­ра­зу па­сля яго, да­во­дзіц­ца раз­ліч­ваць то­ль­кі на ўлас­ныя сі­лы ў іні­цы­яты­ве гран­та­атры­ман­ня. Га­рад­ская мас­тац­кая га­ле­рэя тво­раў Ле­ані­да Шча­мя­лё­ ва — ад­на з пер­шых у рэ­спуб­лі­цы ўста­ноў та­ко­га кштал­ту, якой быў пры­сво­ены ста­тус му­ні­цы­па­ль­най. Яна зна­хо­дзіц­ ца вод­даль ад цэн­тра го­ра­да, што тлу­ма­чыц­ца і са­цы­яль­ным аспек­т ам кан­ц эп­ц ыі арга­н і­з а­ц ыі: ства­р эн­н е не­в я­л і­к а­г а цэн­тра ку­ль­ту­ры «не­па­да­лёк ад до­ма». Што­ме­сяц у га­ле­рэі пра­хо­дзяць змен­ныя вы­ста­вы, пры­све­ча­ныя роз­ным тэ­мам, ві­дам, жан­рам і кі­рун­кам мас­тац­тва, пра­во­дзяц­ца му­зыч­ныя кан­цэр­ты і твор­чыя ве­ча­ры, прэ­зен­та­цыі кніг, лек­цыі, се­мі­ на­ры, кі­на­па­ка­зы. Тут ві­та­юць но­выя пра­екты, аргу­мен­та­ва­ныя доб­ ры­мі ідэ­ямі. На ста­дыі аб­дум­в ан­ня ад­ука­цый­ных пра­грам су­пра­цоў­ні­кі час­та звяр­та­юцца да са­ма­га про­с та­га ме­та­ду пра­цы з аўды­то­ры­яй — анке­ та­ван­ня, па­вод­ле яко­га, як вы­свет­лі­ла­ся, да­во­лі вя­лі­кую час­тку на­вед­ва­ль­ні­каў га­ле­рэі скла­да­юць лю­дзі ў га­дах. Дзя­ку­ючы акцэн­та­ван­ню ўва­гі ме­ на­ві­та на гэ­тым аспек­це ў 2010 го­дзе ёй уда­ло­ся атры­маць фі­нан­са­вую пад­трым­ку ад Аса­цы­яцыі на­род­ных уні­вер­сі­тэ­таў Гер­ма­ніі, якая спе­цы­ялі­ зу­ецца на пра­цы з па­жы­лы­мі, для пра­вя­дзен­ня ў сце­нах га­ле­рэі ад­ука­цый­най пра­гра­мы пад на­звай «Свя­та ў жыц­цё». Гэ­та пра­гра­ма ўяў­ля­ла курс за­нят­ каў для лю­дзей «трэ­ця­га ўзрос­ту» (бы­лі на­бра­ны 2 гру­пы да 20 ча­ла­век у кож­най) і ўклю­ча­ла псі­ха­ла­ гіч­ныя трэ­нін­гі, на­ву­чан­не май­стэр­ству фла­рыс­ты­кі і афар­млен­ня пад­арун­каў, уро­кі ства­рэн­ня свя­та, за­нят­кі па мо­дзе і імі­джу, му­зыч­ныя ве­ча­ры і г.д. Па­вод­ле гра­мад­скай дум­кі, гэ­та быў адзін з са­мых па­спя­хо­вых пра­ектаў га­ле­рэі за апош­нія га­ды. Па­спры­ялі гэ­та­му ары­гі­на­ль­насць і не­стан­дар­ тнасць у па­ра­ўнан­ні з ты­мі ме­рап­ры­емства­мі, якія пра­во­дзі­лі­ся ра­ней, а так­са­ма апе­ра­тыў­ насць і арга­ні­за­ва­насць унут­ра­ных га­ле­рэй­ных струк­тур. Час­та ў рам­ках вы­стаў су­пра­цоў­ні­кі га­ле­рэй з-за ад­сут­нас­ці фі­нан­са­вых срод­каў на рэ­к ла­му пра­цу­юць з кож­ным на­вед­ва­ль­ні­кам у інды­ві­ ду­аль­ным па­ра­дку. Га­лоў­ным чы­нам дзя­ку­ючы сва­ёй уні­ка­ль­нас­ці га­ле­рэі імкнуц­ца за­хоў­ваць ста­лую аўды­то­рыю. З ра­шэн­нем пад­обных пра­блем да­во­дзіц­ца су­ты­кац­ца кі­раў­ніц­тву мін­скай га­ле­рэі «NOVA» — у свой час шы­ро­ка вя­до­май, але сён­ня фак­ тыч­на пе­ра­ўтво­ра­най у вір­ту­аль­ную. Кі­ру­нак, аб­ра­ны га­ле­рэ­яй, — бе­ла­рус­кая фа­таг­ра­фія, зда­в а­ла­ся б, не мо­жа быць пры­быт­ко­вым. Тут імідж не дык­ту­ецца брэн­ дам, ня­ма пла­на вы­ка­нан­ня плат­ных па­слуг і што­га­до­вых на­вед­ван­няў. Га­ле­рэя, мож­на ска­заць, існуе не­ка­ль­кі Аляксандр Шапо. Купальшчыца. Бронза, граніт. 2008.

38 МАСТАЦТВА ЧЭРВЕНЬ 2012

ад­асоб­ле­на, з-за ча­го ў яе пе­ры­ядыч­на ўзні­ка­юць пра­бле­мы з экс­па­зі­цый­най пля­цоў­кай. Але ёсць і ад­на важ­ная асаб­лі­ васць га­ле­рэі: яе імідж — гэ­та і ёсць яе ўні­ка­ль­насць. Та­му ці мож­на ка­заць, што яна бес­пас­пя­хо­вая ў мар­ке­тын­га­вым пла­не і на яе не існуе по­пы­ту? З-за вуз­кай спе­цы­ялі­за­цыі су­пра­цоў­ні­кам са­мім да­во­дзіц­ца ства­раць по­пыт на па­слу­гі га­ле­рэі. — Га­лоў­нае — гэ­та ака­з ан­не твор­чай пад­трым­кі фо­та­ мас­та­кам. Атры­ман­не пры­быт­ку не асноў­нае, — мяр­куе кі­раў­нік га­ле­рэі Ула­дзі­мір Па­рфя­нок. — Але тыя мас­тац­кія мэ­ты, якія мы ста­вім для ажыц­цяў­лен­ня чар­го­ва­га пра­екта, так­са­ма па­тра­бу­юць пэў­ных, ча­сам маш­таб­ных, укла­дан­няў, якія пе­ра­вы­ша­юць на­шы маг­чы­мас­ці. Та­му спра­бу­ем вы­жы­ ваць: і пры да­па­мо­зе спон­са­раў, і са­мі імкнём­ся фар­ма­ваць по­пыт ме­на­ві­та праз не­йкія гу­ма­ні­тар­ныя пра­гра­мы. У нас ёсць хоць і сціп­лы, але ўлас­ны сайт, дзя­ку­ючы яко­му мы мо­ жам су­пра­цоў­ні­чаць з іншы­мі арга­ні­за­цы­ямі, апа­вяш­чаць пра пра­вя­дзен­не ме­рап­ры­емстваў (у нас па­чаў пра­ца­ваць свой кі­нак­луб), шу­каць фун­да­та­раў. Бо вы­раз­най сіс­тэ­мы ме­цэ­нац­тва на на­шай арт-пра­сто­ры ня­ма, ня­ма і гнут­кай сіс­ тэ­мы гран­таў. Адзі­нае, на што да­во­дзіц­ца раз­ліч­ваць, — гэ­та ўлас­ныя сі­лы і іні­цы­яты­ва. Пра по­спех мож­на бу­дзе ка­заць то­ль­кі та­ды, ка­лі на­шы га­ле­рэй­ныя пра­екты і іх вы­ні­кі бу­дуць пры­ваб­ны­мі і за­пат­ра­ба­ва­ны­мі па сва­іх ку­ль­тур­ных рэ­сур­сах і іншы­мі пра­фе­сій­ны­мі інсты­ту­цы­ямі. З інша­га бо­ку, час­та так зва­ныя вуз­ка­фар­мат­ныя га­ле­рэі мо­гуць аб­раць і па­тэн­цый­на вы­гад­ны ў фі­нан­са­вым пла­не кі­ру­нак. Як, на­прык­лад, га­ле­рэя «Ла­Сандр-арт», якая спе­цы­ялі­зу­ецца не то­ль­кі на вы­ста­вач­ных пра­ектах, але і на про­да­жы тво­раў. Зда­ва­ла­ся б, пра­мы мар­ ке­тын­га­вы пад­ыход. Але і тут, уліч­ва­ючы ўсе тон­ кас­ці му­зей­на-га­ле­рэй­на­га ася­род­дзя, ёсць свае ню­ансы і свае пе­ра­шко­ды на шля­ху да по­спе­ху. Ды­рэк­тар га­ле­рэі Ла­ры­са Бор­тнік аб­авяз­ко­вай умо­в ай па­спя­хо­в ас­ці лі­чыць пра­фе­сі­яна­лізм су­ пра­цоў­ні­каў: — Гля­дач мае па­трэ­бу ў якас­ным інфар­ма­цый­ ным ма­тэ­ры­яле, кам­пе­тэн­тным ка­мен­та­ры. Ды­ле­ тан­тызм не­да­пуш­ча­ль­ны. Мне да­вя­ло­ся ад­мо­віц­ца ад па­слуг не­ка­то­рых су­пра­цоў­ні­каў ме­на­ві­та праз іх не­адпа­вед­насць пра­фе­сій­ным па­тра­ба­ван­ням. Так­ са­ма спе­цы­фі­ка су­час­на­га арт-рын­ку пра­яўля­ецца і ў тым, каб, не пры­ста­соў­ва­ючы­ся цал­кам толь­кі да гра­мад­ска­га по­пы­ту, мас­так не апус­каў­ся да ўзроў­ню ся­рэд­ня­га спа­жыў­ца, а на­адва­рот — ства­раў та­кія ра­бо­ты, якія да­па­ма­га­лі б спа­жыў­цу інтэ­лек­ту­аль­на і ду­хоў­на раз­ві­вац­ца. Та­му для га­ле­рэі важ­на фар­ ма­ваць у гле­да­ча пра­ві­ль­нае ўспры­ман­не мас­тац­кіх каш­тоў­нас­цей, каб ён стаў па­тэн­цый­ным, а за­тым і рэ­аль­ным па­куп­ні­ком, а ў асоб­ных вы­пад­ках — ста­лым. У на­ш ым да­с ле­д а­в ан­н і не­л ь­г а не зга­д аць га­ле­рэю «Ў», якая ства­ры­ла­ся ўжо пры бо­льшменш ад­апта­ва­ных умо­вах арт-рын­ку ў 2009 го­дзе і ка­рыс­та­ецца сён­ня рэ­кор­дна вы­со­кай па­пу­ляр­нас­цю ў до­сыць шы­ро­кіх плас­тах на­се­ ль­ніц­тва. Дэ­віз га­ле­рэі: ад­кры­тасць да ўсіх, хто пры­хо­дзіць, і па­ста­янная га­тоў­насць да ды­яло­гу. Маг­чы­ма, ад гэ­та­га і за­ле­жыць по­спех та­го ці інша­га ме­рап­ры­емства? — Спра­в а ў тым, што да ад­экват­на­га раз­ умен­ня су­час­на­га мас­тац­тва наш гля­дач яшчэ не зу­сім пад­рых­та­ва­ны. Але мы не ба­імся тлу­ ма­чыць і за­пра­шаць да ад­кры­та­га аб­мер­ка­ван­ ня, — рас­каз­вае арт-ды­рэк­тар га­ле­рэі Ган­на Чыс­та­сер­да­в а. — Га­лоў­нае лю­біць сваю спра­ву і быць да кан­ца ад­да­ны­мі ёй — і ўсё атры­ма­ецца. Я лі­чу, што пэў­на­га по­спе­ху мы ўжо да­маг­лі­ся ме­на­ві­та за

кошт сва­ёй ад­кры­тас­ці і актыў­нас­ці ў ства­рэн­ні роз­ных пра­ грам, у тым лі­ку і між­на­род­ных, а так­са­ма праз удзел у іх. Так, ле­тась на чар­го­вым між­на­род­ным кір­ма­шы су­час­на­га мас­тац­тва ў Ві­ль­ню­се мы бы­лі пры­зна­ны леп­шай за­меж­най га­ле­рэ­яй. Гэ­та хоць і не­вя­лі­кае, але ўжо да­сяг­нен­не. Усё ж у ідэ­але мар­ке­тын­га­вы по­спех маг­чы­мы, на мой по­гляд, то­ль­кі пры на­ступ­ных умо­вах: ка­лі па­вя­лі­чыц­ца ко­ль­касць га­ле­рэй, ка­лі бу­дуць шы­ро­ка і па­ўсюд­на пра­во­дзіц­ца спе­цы­яль­ныя ад­ука­цый­ныя пра­гра­мы і ка­лі ў на­шых ВНУ па­чнуць раз­гля­ дац­ца гэ­тыя пан­яцці. Пра­бле­ма дэ­фі­цы­ту на­ву­чан­ня спе­цы­ялі­за­ва­ным му­зей­ ным дыс­цып­лі­нам на сён­няш­ні дзень сап­раў­ды за­ста­ецца ня­вы­ра­ша­най. Сіс­тэ­ма айчын­най ад­ука­цыі пра­па­нуе бу­ду­ чым му­зей­шчы­кам ве­ль­мі су­р’ёз­ны, ад­каз­ны і важ­ны пласт ве­даў — му­зе­язнаў­ства, мас­тац­тваз­наў­ства, ахо­ва гіс­то­ры­ ка-ку­ль­тур­най спад­чы­ны і г.д. І як вы­нік пе­рад бо­ль­шас­цю ма­ла­дых спе­цы­яліс­таў па­ўстае пы­тан­не: як рас­па­ра­джац­ца гэ­ты­мі ве­да­мі і як пра­ві­ль­на іх ска­рыс­таць у змен­лі­вым ася­ род­дзі стра­тэ­гій му­зей­най пра­кты­кі? Му­зы­кан­ты з аркес­тра Мі­ха­іла Фін­бер­га на ад­крыц­ці вы­ста­вы ся­м’і Бар­хат­ко­вых у га­ле­рэі «Ла­Сандр-арт».

Пра­ект «Свя­та ў жыц­цё» ў Га­рад­ской мас­тац­кай га­ле­рэі тво­раў Ле­ані­да Шча­мя­лё­ва.

Ад­крыц­цё пра­екта «Кры­ху гру­зін­ска­га со­нца пра­ха­лод­най бе­ла­рус­кай во­сен­ню» ў Га­рад­ской мас­тац­кай га­ле­рэі тво­раў Ле­ані­да Шча­мя­лё­ва.

дыскурс

Пер­спек­ты­вы по­спе­ху. Мар­ке­тынг бу­ду­чы­нІ Надзеі на па­ляп­шэн­не ўсё ж ёсць. Не­да­хоп пра­ктыч­ных на­ вы­каў у спе­цы­яліс­таў мо­жа быць кам­пен­са­ва­ны на­яўнас­цю да­па­мож­ных фак­та­раў не­пас­рэд­на на пра­цоў­ным мес­цы, та­кіх, на­прык­лад, як пра­фе­сій­ная пад­трым­ка і згур­та­в а­ насць му­зей­най ка­ман­ды, якая ад­ыгры­вае ро­лю пад­мур­ка ў па­бу­до­ве вы­раз­най мар­ке­тын­га­вай фі­ла­со­фіі ўста­но­вы. Але трэ­ба ўліч­ваць, што пад пан­яццем «згур­та­ва­насць ка­ман­ды» ма­ецца на ўва­зе не про­ста друж­ны ка­лек­тыў, а, у пер­шую чар­гу, ад­на­дум­ства ў жа­дан­ні па­ста­янна­га ўдас­ка­на­ль­ван­ня, уз­ае­ма­ра­зу­мен­не пры ра­шэн­ні па­стаў­ле­ных за­дач. Па­ка­за­ль­на, што бо­ль­шасць прад­стаў­ні­коў апы­та­ных мной струк­тур аб­ра­лі адзін і той жа від па­каз­чы­ку по­спе­ху — змяс­ тоў­ны: ён усё ж бо­льш знач­ны, чым усё астат­няе. Гэ­та аб­на­ дзей­вае і свед­чыць пра імкнен­не на­шых му­зе­яў і га­ле­рэй да дзей­нас­ці, якая пры­но­сіць ві­да­воч­ныя вы­ні­кі, ува­соб­ле­ныя не то­ль­кі ў ліч­бах, але і ў жа­дан­ні на­вед­ва­ль­ні­ка куп­ляць му­зей­ны прад­укт, у яго­ным раз­умен­ні не­абход­нас­ці гэ­та­га. На пра­кты­цы ўсе тыя чын­ні­кі, што па­він­ны пры­но­сіць у ка­су га­ле­рэі не­пас­рэд­ны пры­бы­так (про­даж квіт­коў, су­ве­нір­най прад­укцыі, пра­вя­дзен­не экс­кур­сій і іншых за­баў­ля­ль­ных і ку­ль­тур­ных ме­рап­ры­емстваў, якія, у сваю чар­гу, уплы­ва­юць і на ста­тыс­ты­ку на­вед­ва­ль­нас­ці), у по­ўным аб’­ёме пры­сут­ ні­ча­юць у акты­ве га­ле­рэй, а вось тыя аспек­ты, што маг­лі б аказ­ваць уплыў на імідж га­ле­рэі (ства­рэн­не ўлас­ных і пра­кат іншых пра­ектаў, пі­сь­мен­ны ме­не­джмент, рэ­к лам­ная дзей­ насць і пі­яр), уліч­ва­юцца ў са­май мі­ні­ма­ль­най сту­пе­ні. Ка­лі рас­клас­ці лан­цу­жок іма­вер­нас­ных мар­ке­тын­га­вых фак­та­раў па пун­ктах, то ясна ба­чыц­ца, што на да­дзе­ны мо­мант у му­ні­ цы­па­ль­ных га­ле­рэ­ях не­абход­ны: пра­фе­сій­ная пад­рых­тоў­ка і пад­бор ква­лі­фі­ка­ва­ных спе­цы­яліс­таў у сфе­ры му­зей­на­га мар­ке­тын­гу і ства­рэн­не надзей­най, за­ці­каў­ле­най у сва­ёй мі­сіі ка­ман­ды; пра­вя­дзен­не су­р’ёз­най ана­лі­тыч­най і пра­ктыч­най пра­цы ў сіс­тэ­ме гран­та­атры­ман­ня пры не­пас­рэд­ным удзе­ле і пад­трым­цы дзяр­жа­вы; усве­дам­лен­не пра­мой за­леж­нас­ці ко­ль­кас­ных па­каз­чы­каў ад якас­ных, а не на­адва­рот. З пра­ві­ль­на­га раз­умен­ня гэ­тых важ­ных аспек­таў га­ле­рэй­ на­га мар­ке­тын­гу вы­ні­кае вос­трая не­абход­насць у інтэг­ра­цыі, пад­трым­цы ма­ле­нь­кіх га­ле­рэй звон­ку, зна­хо­джан­ні агу­ль­ных шля­хоў ра­шэн­ня пра­блем, уз­аем­най асве­це. З-за кры­зі­су ве­ даў у сфе­ры му­зей­на­га мар­ке­тын­гу і праз за­цык­ле­насць на ко­ль­кас­ных па­каз­чы­ках шмат­лі­кія му­зей­ныя арга­ні­за­цыі і асаб­лі­ва му­ні­цы­па­ль­ныя га­ле­рэі зна­хо­дзяц­ца ця­пер у ста­не не­рэ­алі­за­ва­ных маг­чы­мас­цей. Рэ­алі­за­ва­нае не ад­па­вя­дае ча­ ка­на­му га­лоў­ным чы­нам та­му, што са­мі ча­кан­ні не­дак­лад­ныя. І то­ль­кі вы­раз­нае ба­чан­не пер­спек­тыў­нас­ці ўнут­ра­ных і вон­ ка­вых му­зей­на-га­ле­рэй­ных пра­цэ­саў да­зво­ліць па­збег­нуць су­р’ёз­ных па­мы­лак на шля­ху да по­спе­ху не­вя­лі­кіх, але ве­ль­мі важ­ных ку­ль­тур­ных струк­тур — мас­тац­кіх га­ле­рэй. ЧЭРВЕНЬ 2012 МАСТАЦТВА 39

культурны пласт

«Не паказана значэнне гістарычнай прамовы таварыша Сталіна...» Як ства­раў­ся фі­льм «Кан­стан­цін За­сло­наў» Ала Баб­ко­ва

Ка­лі ў да­ва­енны час пры­яры­тэт­най у са­вец­кім кі­но лі­чы­ла­ся гіс­то­ры­ка-рэ­ва­лю­цый­ная тэ­ма (з 1930-х га­доў яна па­шы­ры­ла­ся за кошт так зва­ных аб­арон­ных фі­ль­маў), то ў па­сля­ва­енны пе­ры­яд га­лоў­нае мес­ца на экра­не за­ня­лі падзеі, што бы­лі звя­за­ны з Вя­лі­кай Айчын­най (Дру­гой сус­вет­най) вай­ной. Пад­лі­ча­на: на ўсіх кі­нас­ту­ды­ях СССР і по­стса­вец­кіх дзяр­жаў з 1946-га па 2005 год бы­ло зня­та ка­ля ча­ты­рох­сот по­ўна­мет­раж­ных мас­тац­кіх фі­ль­маў на ва­енным ма­тэ­ры­яле. З іх 33 — на «Бе­ла­ру­сь­фі­ль­ме» (у гэ­ты спіс не ўва­хо­дзяць тэ­ле­ві­зій­ныя стуж­кі). У пер­шае па­сля­ва­еннае пя­ці­год­дзе — 1946–1950 га­ды — у аван­гар­дзе савецкага кінематографа ішлі ма­ну­мен­та­ль­ныя фі­ль­мы пра «ста­лін­скія ўда­ры», та­кія як «Трэ­ці ўдар», двух­се­ рый­ныя «Ста­лін­град­ская біт­ва» і «Падзен­не Бер­лі­на». Да­лей па іе­рар­хіі вы­зна­ча­лі­ся стуж­кі пра асоб­ных (ка­на­ні­за­ва­ных) ге­ро­яў фрон­ту, парт­ызан­скіх злу­чэн­няў і пад­по­ль­ных арга­ні­ за­цый. Ства­ра­ль­ні­кі апош­ніх кар­цін па­він­ны бы­лі ўліч­ваць па­мыл­кі «Ма­ла­дой гвар­дыі», на кры­ты­цы якіх сфа­ку­сі­ра­ва­ ла­ся ў 1947 го­дзе «Пра­вда», га­лоў­ная га­зе­та ЦК Усе­са­юзнай ка­му­ніс­тыч­най парт­ыі ба­ль­ша­ві­коў. Пі­сь­мен­ні­ка-сцэ­на­рыс­та Аляк­сан­дра Фа­дзе­ева і рэ­жы­сё­ра Сяр­гея Ге­ра­сі­ма­ва ві­на­ва­ці­лі ў ад­сут­нас­ці парт­ыйна­га кі­раў­ніц­тва ма­ла­дзёж­ным Крас­на­ дон­скім пад­пол­лем. (Па­сля кры­ты­кі фі­льм на­леж­ным чы­нам пе­ра­ра­бі­лі.) У пе­ра­лік кі­нас­ту­дый, якім да­вя­ра­ла­ся га­на­ро­в ая мі­сія ства­раць ге­ро­іку ва­енна­га ча­су, тра­піў і «Бе­ла­ру­сь­фі­льм». Стуж­ку «Кан­с тан­цін За­с ло­наў» (1949) да­ру­чы­лі зды­маць «зуб­ру» бе­ла­рус­ка­га кі­но Ула­дзі­мі­ру Корш-Саб­лі­ну. Ад­нак, як лі­чы­лі ўсе­са­юзныя парт­ыйныя кі­на­кан­тра­лё­ры, ён і сцэ­ на­рыст Аркадзь Маў­зон за­йшлі «не ту­ды». Ды яшчэ «не ўзя­лі ў роз­ум» па­тра­ба­ван­ні мясц­овых уста­ноў. Пра гэ­т а свед­ч ыць да­к лад­н ая за­п іс­к а сак­р а­т а­р а ЦК КП(б) Бе­ла­ру­сі па пра­па­ган­дзе і агі­та­цыі Мі­ха­іла Іаў­чу­ка ад 29.1.1949, на­кі­ра­ва­ная сак­ра­та­ру ЦК УКП (б) Пан­це­ляй­мо­ну Пан­ама­рэн­ку. (Яна зной­дзе­на ў архі­ве мас­коў­скім кі­наз­наў­ цам Ва­ле­ры­ем Фа­мі­ным, апуб­лі­ка­ва­на ў рас­ійскім ча­со­пі­се «Ки­но­фо­рум».) Тэкст яе па­чы­на­ецца са скар­гі на ўсе­са­юзнае Мі­ніс­тэр­ства кі­не­ма­таг­ра­фіі ад­нос­на сцэ­на­рыя фі­ль­ма «Кан­ стан­цін За­сло­наў». «<...> Ні ЦК КП(б) Бе­ла­ру­сі, ні Мас­тац­кая ра­да Мі­ніс­тэр­ ства кі­не­ма­таг­ра­фіі БССР не ме­лі маг­чы­мас­ці да ліс­та­па­да 1948 го­да атры­маць на сваё за­клю­чэн­не па­праў­ле­ны ва­ры­янт сцэ­на­рыя. Між тым і ў апош­нім ва­ры­янце сцэ­на­рыя, па якім Мі­ніс­тэр­ства кі­не­ма­таг­ра­фіі (СССР. — А.Б.) рас­па­ра­дзі­ла­ся вес­ці здым­кі, ёсць яшчэ шэ­раг за­ган і не­да­хо­паў ідэ­ала­гіч­ на­га па­ра­дку. 40 МАСТАЦТВА ЧЭРВЕНЬ 2012

«Кан­стан­цін За­сло­наў». Ула­дзі­мір Друж­ні­каў (За­сло­наў).

1) Фі­льм па­чы­на­ецца ціт­рам: “Ішлі пер­шыя ме­ся­цы Вя­ лі­кай Айчын­най вай­ны. За­ча­ра­ва­ная лёг­кі­мі пе­ра­мо­га­мі ў Еўро­пе, уз­бро­еная да зу­боў гіт­ле­раў­ская армія ры­ну­ла­ся на на­шу Ра­дзі­му. Аб­ара­ня­ючы кож­ную пя­дзю са­вец­кай зям­лі, вы­мот­ва­ючы і аб­яскроў­лі­ва­ючы во­ра­га, на­ша Армія адзін на адзін стрым­лі­ва­ла ша­лё­ны на­ціск фа­шыс­цкіх ордаў”. Ад­нак па­сля гэ­та­га пра­ві­ль­на­га сцвяр­джэн­ня ў кі­на­фі­ль­ме зу­сім не па­каз­ва­ецца ге­ра­ічная аб­аро­на са­вец­кай зям­лі Чыр­ во­най Армі­яй. Асоб­ныя ж кад­ры, уклю­ча­ныя ў фі­льм, мо­гуць ства­рыць зу­сім про­ці­лег­лае ўяў­лен­не, на­прык­лад, дык­тар праз стан­цый­ны рэ­пра­дук­тар па­ве­дам­ляе: “Па­сля ўпар­тых ба­ёў на­шы вой­скі па­кі­ну­лі го­рад...”, моў­чкі ідзе па пе­ро­не вай­ско­вая часць і г.д. У сцэ­на­рыі не па­ка­за­на, як Чыр­во­ная Армія на тэ­ры­то­рыі Бе­ла­ру­сі аб­ара­ня­ла ва ўпар­тых ба­ях су­праць пе­ра­вы­ша­ючых сіл во­ра­га кож­ную пя­дзю са­вец­кай зям­лі. Не па­ка­за­на так­ са­ма арга­ні­за­цыя эва­ку­ацыі пра­мыс­ло­вых прад­пры­емстваў, тран­спар­тных срод­каў, на­се­ль­ніц­тва з Бе­ла­ру­сі ў глы­бі­ню кра­іны, што пра­во­дзі­ла­ся пад кі­раў­ніц­твам ЦК КП (б) Бе­ла­ ру­сі. Па не­зра­зу­ме­лых пры­чы­нах са сцэ­на­рыя вы­клю­ча­на ўсё тое, што га­ва­ры­ла­ся па гэ­тым пы­тан­ні ў пер­шым ва­ры­янце сцэ­на­рыя. Гэ­та ска­жае гіс­та­рыч­ную пра­ўду, пры­ні­жае ро­лю Са­вец­кай Арміі і за­слу­гі парт­ыі ў арга­ні­за­цыі ад­по­ру во­ра­гу з пер­шых дзён вай­ны. 2) Не па­каз­ва­ецца ў сцэ­на­рыі зна­чэн­не гіс­та­рыч­най пра­ мо­вы та­ва­ры­ша Ста­лі­на ад 3 лі­пе­ня 1941 го­да як пра­гра­мы ўсе­на­род­най ба­ра­ць­бы су­праць ня­мец­ка-фа­шыс­цкіх за­хоп­ ні­каў. За­мест гэ­та­га ў сцэ­на­рыі да­дзе­на вы­ду­ма­ная і зу­сім пры­мі­тыў­на пад­адзе­ная сцэ­на на­ра­ды ў ка­бі­не­це та­ва­ры­ша Ста­лі­на, дзе К.За­сло­наў быц­цам пра­па­нуе та­ва­ры­шу Ста­лі­ну свой план ды­вер­сій­най ра­бо­ты, што ў сап­раў­днас­ці не ме­ла мес­ца ў гіс­то­рыі. Вя­до­ма, што К.За­сло­наў не прад­стаў­ляў ні­ яка­га пла­на ды­вер­сій­най ра­бо­ты ў ты­ле во­ра­га, за­сна­ва­на­га на рас­па­ра­джэн­нях та­ва­ры­ша Ста­лі­на, да­дзе­ных 3 лі­пе­ня 1941 го­да. Ня­пра­ві­ль­на пры­піс­ва­ецца ў сцэ­на­рыі К.За­сло­на­ву іні­цы­ яты­ва ў рас­пра­цоў­цы рэ­йка­вай вай­ны (стар. 4–5). Та­ва­рыш Ста­лін у сва­ёй пра­мо­ве ад 3 лі­пе­ня 1941 го­да вы­зна­чыў цэ­лую пра­гра­му дзея­нняў у ты­ле во­ра­га, а К.За­сло­наў уме­ла ажыц­ цяў­ляў адзін з пун­ктаў гэ­тай пра­гра­мы. 3) У сцэ­на­рыі пры­мен­ша­на ро­ля КП (б) Бе­ла­ру­сі па арга­ ні­за­цыі і раз­гор­тван­ні парт­ызан­скай вай­ны ў ты­ле во­ра­га, дзей­насць пад­по­ль­ных рай­ка­маў і аб­ка­маў КП (б) Бе­ла­ру­сі. Аўтар не­да­пуш­ча­ль­на блед­на па­ каз­вае ро­лю сак­ра­та­ра рай­ка­ма КП (б) Бе­ла­ру­сі Ко­ра­ня як парт­ыйна­га кі­раў­ні­ка, у той час ка­лі гэ­ты воб­раз, раз­ам з воб­ра­зам К.За­сло­на­ва, па­ві­ нен быць у фі­ль­ме най­бо­льш яскра­ вым і пе­ра­ка­наў­чым <...> 4) У сцэ­на­рыі 90 ад­сот­каў мес­ца ад­ ве­дзе­на ад­люс­тра­ван­ню ды­вер­сій­най дзей­нас­ці К.За­сло­на­ва і яго па­плеч­ні­ каў на Аршан­скам вуз­ле. Най­бо­льш жа ха­рак­тэр­ная фор­ма парт­ызан­скай ба­ра­ць­бы на Бе­ла­ру­сі — уз­бро­еная Ула­дзі­мі­р Корш-Саб­лі­н. ба­ра­ць­ба парт­ызан су­праць ня­мец­кіх за­хоп­ні­каў, у якой бры­га­да пад ка­ман­да­ван­нем К.За­сло­на­ва пры­ма­ла актыў­ны ўдзел — у сцэ­на­рыі ад­люс­тра­ва­на зу­сім бег­ла і пры­мі­тыў­на. У сцэ­на­рыі ёсць то­ль­кі сцэ­на ўзяц­ця ў па­ лон За­сло­на­вым ня­мец­кіх афі­цэ­раў, якія па­гра­жа­лі зніш­чыць парт­ызан. Ства­ра­ецца, та­кім чы­нам, ска­жо­нае ўяў­лен­не аб ха­рак­та­ры парт­ызан­скай ба­ра­ць­бы, аб яе цяж­кас­цях, аб спа­ лу­ча­ных з ёю ахвя­рах. За­моў­чва­юцца подзві­гі ка­му­ніс­таў — кі­раў­ні­коў парт­ызан­скіх атра­даў і злу­чэн­няў <...> 5) <...> У сцэ­на­рыі К.За­сло­наў час­та вы­гля­дае як не­да­рэч­ ны і зу­сім не­асця­рож­ны пад­по­льш­чык. Гес­та­па­вец Не­йгаўз не мог да­ўмец­ца, як ў па­ра­во­зы трап­ля­юць мі­ны, але яму на

культурны пласт

«Кан­стан­цін За­сло­наў». Эскіз дэ­ка­ра­цыі мас­та­ка Яўге­на Ган­кі­на.

Ра­бо­чы мо­мант зды­мак.

да­па­мо­гу аўтар пры­цяг­вае За­сло­на­ва, які тлу­ма­чыць вы­бу­хі па­ра­во­заў тым, што “маг­чы­ма, у ву­га­лі за­ста­юцца раз­арва­ныя па­тро­ны”, чым на­во­дзіць гес­та­паў­цаў на дум­ку, дзе па­трэб­на шу­каць мі­ны, у вы­ні­ку ча­го яны і бы­лі зной­дзе­ны. Ра­бо­чыпад­по­льш­чык Шур­мін і пад ка­та­ван­нем не вы­дае сва­ёй су­вя­зі з За­сло­на­вым, а К.За­сло­наў пры­зна­ецца гес­та­паў­цу Не­йгаў­зу, што пры­хо­дзіў да Шур­мі­на і, па во­лі аўта­ра сцэ­на­рыя, між­ во­ль­на пад­стаў­ляе свай­го па­плеч­ні­ка <...> Та­кіх ня­ўда­лых і пры­мі­тыў­ных мо­ман­таў у сцэ­на­рыі А.Маў­зо­на шмат. Усе гэ­тыя не­да­хо­пы ў сцэ­на­рыі фі­ль­ма “К.За­сло­наў” мож­на бы­ло б лік­ві­да­ваць у Бе­ла­ру­сі, ка­лі б Мі­ніс­тэр­ства кі­не­ма­таг­ ра­фіі СССР лі­чы­ла­ся з дум­ка­мі парт­ыйнай і са­вец­кай гра­ мад­скас­ці Бе­ла­ру­сі і пры­цяг­ну­ла яе да ўдзе­лу ў аб­мер­ка­ван­ні кан­чат­ко­ва­га ва­ры­янта сцэ­на­рыя <...>». Як ба­чым, раз­ам з па­тра­ба­ван­нем за­ха­ван­ня ты­по­вых «жа­ лез­ных» ка­но­наў (мас­тац­тва пры­раў­ноў­ва­ла­ся да партыйных інструк­цый ідэ­ала­гіч­ных уста­ноў) у да­клад­ной за­піс­цы ад­чу­ ва­ецца крыў­да з пры­чы­ны та­го, што пра­ігна­ра­ва­ны мясц­овы кан­троль над фі­ль­мам. Сап­раў­ды, Мі­ніс­тэр­ства кі­не­ма­таг­ра­ фіі СССР ад­лу­чы­ла бе­ла­рус­кія ўста­но­вы ад пра­цы над філь­­ мам, уз­яўшы ад­каз­насць на ся­бе. Пры­зна­чы­лі су­рэ­жы­сё­ра Аляк­сан­дра Фай­нцы­ме­ра, яго раз­ам з Ула­дзі­мі­рам Корш-Саб­ лі­ным і Арка­дзем Маў­зо­нам ад­ка­ман­дзі­ра­ва­лі на «Лен­фі­льм», за­ба­ра­ніў­шы з’яўляц­ца ў Мін­ску. Та­кія вось кан­флік­тныя пе­ры­пе­тыі спа­да­рож­ні­ча­лі зды­мач­на­му пра­цэ­су. ЧЭРВЕНЬ 2012 МАСТАЦТВА 41

Ка­лі ця­пер мы па­він­ны з-за ад­сут­нас­ці па­ві­ль­ёна для зды­ мак у Мін­ску зды­маць фі­льм у Ле­нін­гра­дзе, то пры­йдзе час, ка­лі фі­ль­мы сту­дыі “Бе­ла­ру­сь­фі­льм” бу­дуць зды­мац­ца ў Мін­ ску, але кі­на­акцё­раў у Бе­ла­ру­сі не бу­дзе, ка­лі іх не рых­та­ваць і не пры­цяг­ваць да ўдзе­лу ў фі­ль­мах ужо ця­пер. Бы­ло б мэ­та­згод­ным пры­цяг­нуць для ўдзе­лу ў кі­на­фі­ль­ме “Кан­стан­цін За­сло­наў” не­ка­ль­кі та­ле­на­ві­тых артыс­таў Бе­ла­ ру­сі — на­род­ных артыс­таў БССР Мал­ча­на­ва і Рах­лен­ку, за­слу­ жа­ных артыс­таў — Ша­ці­лу і Пе­ку­ра для вы­ка­нан­ня ў фі­ль­ме ро­ляў сак­ра­та­ра КП (б) Бе­ла­ру­сі Ко­ра­ня, ра­бо­чых, пад­по­льш­ чы­каў, па­плеч­ні­каў За­сло­на­ва Се­мя­ні­хі­на і Май­са­ка. Мі­ніс­т эр­с тва кі­не­ма­таг­ра­фіі БССР звяр­ну­ла­с я з гэ­тай про­сь­бай да т. Ба­ль­ша­ко­ва, але я не ўпэў­не­ны ў тым, што Мі­ ніс­тэр­ства кі­не­ма­таг­ра­фіі СССР па­лі­чыц­ца з гэ­тай за­кон­най про­сь­бай і пры­цяг­не леп­шых бе­ла­рус­кіх артыс­таў да ўдзе­лу ў фі­ль­ме раз­ам з та­кі­мі вы­дат­ны­мі май­стра­мі, як т. Друж­ні­ каў, які вы­кон­вае ў фі­ль­ме га­лоў­ную ро­лю — Кан­стан­ці­на За­сло­на­ва. Звяр­тае на ся­бе ўва­гу той факт, што не­ка­то­рыя дзея­чы кі­на­мас­тац­тва, на­кі­ра­ва­ныя бо­льш за па­ўго­да на­зад для пра­цы на кі­нас­ту­дыі “Бе­ла­ру­сь­фі­льм” і за­лі­ча­ныя ў яе штат, а ме­на­ві­та рэ­жы­сёр т. Фай­нцы­мер, пры­зна­ча­ны дру­гім па­ста­ноў­шчы­кам фі­ль­ма “К.За­сло­наў”, і рэ­жы­сёр т. Дзі­ган, пры­зна­ча­ны па­с та­ноў­шчы­кам рых­ту­ема­га фі­ль­ма “Пя­ты ўдар”, бу­ду­юць сваю пра­цу ў по­ўным ад­ры­ве ад ЦК КП (б) Бе­ла­ру­сі, Мі­ніс­тэр­с тва кі­не­ма­таг­ра­фіі БССР і бе­ла­рус­кай гра­мад­скас­ці <...> Мяр­ку­ючы па апош­ніх ука­зах Га­лоў­на­га Упраў­лен­ня па вы­твор­час­ці мас­тац­кіх фі­ль­маў Мі­ніс­тэр­ства кі­не­ма­таг­ра­фіі СССР Мі­ніс­тэр­ству кі­не­ма­таг­ра­фіі БССР, Са­юзнае Мі­ніс­тэр­ ства кі­не­ма­таг­ра­фіі не збі­ра­ецца рых­та­ваць кі­на­фі­льм “Пя­ты ўдар”, пры­све­ча­ны вы­зва­лен­ню Са­вец­кай Бе­ла­ру­сі Чыр­во­най Армі­яй, у сту­дыі “Бе­ла­ру­сь­фі­льм”, а пе­рад­ае яго Кі­еўскай кі­нас­ту­дыі. На­ўрад ці мож­на па­га­дзіц­ца з гэ­ты­мі пла­на­мі Мі­ніс­тэр­ства кі­не­ма­таг­ра­фіі СССР. Та­му што ў та­кім вы­пад­ ку цяж­ка раз­ліч­ваць на тое, што ге­ра­ічныя дзея­нні Са­вец­кай Арміі на тэ­ры­то­рыі Бе­ла­ру­сі і бе­ла­рус­кіх парт­ызан бу­дуць глы­бо­ка вы­ву­ча­ны і пра­ві­ль­на ад­люс­тра­ва­ны <...>».

Але ёсць у скар­зе парт­ыйна­га фун­кцы­яне­ра Іаў­чу­ка вель­мі важ­ны факт, які тлу­ма­чыць ад­ну з не­га­тыў­ных з’яў у бе­ла­ рус­кім кі­но. «<...> Раз­ам з тым лі­чу не­абход­ным па­в е­да­міць, што Мі­ніс­тэр­ства кі­не­ма­таг­ра­фіі СССР не лі­чыць не­абход­ным вы­рош­чваць кад­ры кі­на­акцё­раў з артыс­таў Бе­ла­ру­сі. У пер­ шым па­сля­ва­енным мас­тац­кім бе­ла­рус­кім фі­ль­ме “Но­вы дом” удзель­ні­чаў то­ль­кі адзін бе­ла­рус­кі акцёр і то то­ль­кі ў дру­га­рад­ най ро­лі. Ця­пер з 15 артыс­таў, за­ня­тых у фі­ль­ме “К.За­сло­наў”, з лі­ку бе­ла­рус­кіх акцё­раў пры­цяг­ну­та то­ль­кі 3, з іх то­ль­кі 1 (на­род­ны артыст СССР Гле­баў) — на га­лоў­ную ро­лю, а 2 (т.т. Дзя­дзюш­ка і Сто­ма) — на дру­га­рад­ныя ро­лі. На­шы пра­па­но­вы аб пры­цяг­нен­ні вя­ду­чых бе­ла­рус­кіх артыс­таў да ўдзе­лу ў фі­ль­ме “К.За­сло­наў” ад­хі­ля­юцца т. Баль­­­ ша­ко­вым (мі­ністр кі­не­ма­таг­ра­фіі СССР. — А.Б.) на той “пад­ста­ве”, што трэ­ба пла­ціць бе­ла­рус­кім акцё­рам су­тач­ныя пад­час іх зна­хо­джан­ня на здым­ках у Ле­нін­гра­дзе. Але, як па­ ве­дам­ляе мас­тац­кі кі­раў­нік сту­дыі “Бе­ла­ру­сь­фі­льм” т. КоршСаб­лін, ка­ман­дзі­ро­вач­ныя вы­плач­ва­юцца ця­пер амаль усім за­ня­тым у фі­ль­ме акцё­рам, бо­ль­шасць якіх — артыс­ты Тэ­атра кі­на­акцё­ра (які зна­хо­дзіў­ся ў Мас­кве. — А.Б.). Та­кім чы­нам, спра­ва тут не ў су­тач­ных і ка­ман­дзі­ро­вач­ных. На мой по­гляд, спра­ва ў тым, што Мі­ніс­тэр­ства кі­не­ма­тагра­ фіі СССР і аса­біс­та т. Ба­ль­ша­коў бес­кла­пот­на ста­віц­ца да спра­ вы ства­рэн­ня на­цы­яна­ль­ных кад­раў кі­на­мас­тац­тва ў БССР. «Канстанцін Заслонаў». Кадры з фільма.

42 МАСТАЦТВА ЧЭРВЕНЬ 2012

Звер­нем ува­гу на тое, як бес­цы­ры­мон­на ігна­руе ўсе­са­ юзная ве­да­мас­ная ўста­но­в а рэ­спуб­лі­кан­скую струк­т у­ру. Да бе­ла­рус­кай кі­нас­ту­дыі ста­ві­лі­ся як да па­ўса­ма­туж­на­га вы­твор­ча­га прад­пры­емства, чым яна па сут­нас­ці і бы­ла ў пер­шыя па­сля­ва­енныя га­ды (гэ­та пры­зна­ваў та­ды Ула­дзі­мір Корш-Саб­лін). Та­му, маў­ляў, «мы ў Мас­кве — гас­па­да­ры, а вы ў Мін­ску — вы­ка­наў­цы на­шай во­лі». Што ты­чыц­ца акцёр­скай пра­бле­мы, то, на маю дум­ку, раз­ва­жа­лі та­кім чы­нам: бе­ла­ру­са не­ль­га ад­роз­ніць ад рус­ ка­га, і лепш ка­рыс­тац­ца вы­пра­ба­ва­ны­мі тва­ра­мі, ня­ма ча­го тут, маў­ляў, аб­ара­няць мес­тач­ко­выя інта­рэ­сы. Тэн­дэн­цыя гэ­тая цяг­ну­ла­ся да ча­соў пе­ра­бу­до­вы. То­ль­кі адзін­кі з рэ­жы­ сё­раў «Бе­ла­ру­сь­фі­ль­ма» ра­бі­лі стаў­ку на айчын­ных акцё­раў і ад­стой­ва­лі іх кан­ды­да­ту­ры (Ігар Да­бра­лю­баў — з іх лі­ку). Інта­рэс да бе­ла­рус­кіх артыс­таў уз­нік то­ль­кі та­ды, ка­лі знач­ на ўзрас­лі га­на­ра­ры мас­коў­скіх кі­на­ку­мі­раў. Та­кі вось доў­гі шлейф мае акцёр­ская пра­бле­ма ў сфе­ры на­цы­яна­ль­на­га кі­не­ма­тог­ра­фа. Праз два з па­ло­вай ме­ся­цы мас­коў­скія кі­раў­ні­кі пры­сла­лі мін­ча­нам-парт­ыйцам ад­каз на гэ­тую да­ўжэз­ную дэ­пе­шу, ад­ра­са­ва­ную «свай­му ча­ла­ве­ку» Пан­ама­рэн­ку. Яго сут­насць мож­на бы­ло б сфар­му­ля­ваць так: «мы са­мі з ву­са­мі». Маў­ляў, усе не­да­рэч­нас­ці да­ве­дзе­ны да аўта­ра сцэ­на­рыя і рэ­жы­сё­ра, і яны іх вы­пра­ві­лі. «У пры­ват­нас­ці, трэ­ба пад­крэс­ліць, што пра­па­на­ва­ны За­сло­на­вым план ды­вер­сій­най ба­ра­ць­бы з во­ра­ гам на аку­па­ва­най тэ­ры­то­рыі па­хо­дзіць з пра­мо­вы та­ва­ры­ша Ста­лі­на ад 3 лі­пе­ня 1941 г.». Ства­р а­л ь­н і­к аў аб­а вя­з а­л і «па­ш ы­р ыць па­к аз дзея­н няў парты­зан і ўдзел За­сло­на­ва ў арга­ні­за­цыі парт­ызан­ска­га ру­ ху на Бе­ла­ру­сі; пе­ра­пра­ца­ваць сцэ­ну ў па­ра­воз­ным дэ­по, дзе За­сло­наў не­наў­мыс­на пад­каз­вае не­мцам дум­ку аб пад­рыў­ных

фо­та прад­астаў­ле­на му­зе­ем бе­ла­рус­ка­га кі­но.

па­тро­нах ў ву­га­лю». На­конт пра­па­но­вы актыў­на за­няць у філь­ме бе­ла­рус­кіх акцё­раў — ні­якай рэ­акцыі. Гар­та­ючы «бі­ягра­фію» фі­ль­ма «Кан­с тан­цін За­с ло­наў» у не­ка­ль­кіх та­мах, якія за­хоў­ва­юцца ў Бе­ла­рус­кім архі­ве-му­зеі лі­та­ра­ту­ры і мас­тац­тва, я спра­ба­ва­ла знай­сці хоць бы не­йкія сля­ды су­тык­нен­няў твор­цаў з парт­ыйны­мі або ве­да­мас­ны­мі апе­ку­на­мі з Мас­квы і Мін­ска. Мар­на. Ёсць ва­ры­янты сцэ­ на­рыя; ад­на па­пка на 188 ста­ро­нак утрым­лі­вае тэх­ніч­нае апі­сан­не дэ­ка­ра­цый і кам­бі­на­ва­ных зды­мак, ад­куль мож­на да­ве­дац­ца, з да­па­мо­гай якіх кі­нош­ных хіт­ры­каў зды­ма­лі рэй­ ка­вую вай­ну. (Ёсць на­ват пад­ра­бяз­ны рас­к лад, ко­ль­кі кі­лаг­ ра­маў по­ра­ху, спір­ту і бер­та­ле­та­вай со­лі па­тра­ба­ва­ла­ся для імі­та­цыі атмас­фе­ры пад­ры­ваў ва­ро­жых эша­ло­наў.) Між тым ка­ле­гі-кі­наз­наў­цы з роз­ных кры­ніц ве­да­юць, што ў га­лоў­най ро­лі па­чы­наў зды­мац­ца ку­па­ла­вец Ба­рыс Пла­то­наў, які атры­маў Ста­лін­скую прэ­мію за воб­раз Кан­ стан­ці­на За­сло­на­ва ў спек­так­лі па­вод­ле п’есы Арка­дзя Маў­ зо­на. Але ўвесь пер­ша­па­чат­ко­вы кі­на­ма­тэ­ры­ял, у тым лі­ку з бе­ла­рус­кім артыс­там, быў за­бра­ка­ва­ны. Ба­ры­са Пла­то­на­ва з «не­ге­раічным вы­гля­дам» за­мя­ні­лі па­пу­ляр­ным Ула­дзі­мі­рам Друж­ні­ка­вым, а здым­кі на не­йкі час спы­ні­лі, каб вы­ве­рыць сцэ­на­рый на ідэй­ную ад­па­вед­насць. Мож­на то­ль­кі зда­гад­вац­ца, якія тур­бо­ты, тры­во­гі, жа­хі зве­да­лі ўсе, хто меў да­чы­нен­не да твор­ча­га бо­ку ства­рэн­ ня фі­ль­ма. Гэ­та за­ста­ло­ся па-за архіў­ны­мі па­пе­ра­мі. Ужо ў пе­ра­бу­до­вач­ны час бе­ла­рус­кі кі­наз­наў­ца Ге­надзь Рат­ні­каў на­пі­саў, што Ула­дзі­мір Корш-Саб­лін зна­хо­дзіў­ся ў ня­лас­цы па­сля па­ста­но­вы ЦК КПБ, дзе рэ­зка кры­ты­ка­ваў­ся яго па­ пя­рэд­ні фі­льм «Но­вы дом», зня­ты ў 1947 го­дзе. Пра­цы­тую ка­ле­гу: «Мі­ніс­тэр­ства кі­не­ма­таг­ра­фіі раз­важ­лі­ва вы­ра­шы­ла да­па­маг­чы апа­ль­на­му на той мо­мант Корш-Саб­лі­ну і за­пра­ сіць А.Фай­нцы­ме­ра — рэ­жы­сё­ра з без­да­кор­ным твор­чым

культурны пласт

мі­ну­лым. Яго га­лоў­ным да­сяг­нен­нем быў фі­льм “Бал­тый­цы”, зня­ты на бе­ла­рус­кай сту­дыі (у да­ва­енны пе­ры­яд. — А.Б.), які ўспры­маў­ся як ня­дрэн­ная ва­ры­яцыя на тэ­му кар­ці­ны “Мы з Кран­шта­та”. Та­кое парт­нёр­ства, на­пэў­на, пад­ыхо­дзі­ла КоршСаб­лі­ну. У вы­пад­ку ня­ўда­чы ён падзя­ляў яе ця­жар з ка­ле­гам. У той жа час по­спех на­ле­жаў бы ў пер­шую чар­гу Корш-Саб­лі­ну як вя­ду­ча­му рэ­жы­сё­ру сту­дыі». Фі­льм зня­ты ў сты­лі ма­ну­мен­та­ль­на­га ра­ман­тыз­му і та­ таль­най мі­фа­ло­гіі. Па за­ду­ме сап­раў­дным ге­ро­ем тво­ра бы­ла Парт­ыя. Сак­ра­тар ЦК КПБ, апра­ну­ты ў фрэнч а ля Ста­лін (яго іграў Юрый Та­лу­бе­еў), на­стаў­ляў За­сло­на­ва. Як і бо­ль­шасць та­га­час­ных фі­ль­маў па­тры­ятыч­на­га на­кі­ рун­ку, «Кан­стан­цін За­сло­наў» быў уша­на­ва­ны дзяр­жа­вай: Ста­лін­скую прэ­мію III сту­пе­ні ў 1950 го­дзе атры­ма­лі рэ­ жы­сё­ры і пя­цё­ра рас­ійскіх артыс­таў (у гэ­ты спіс не тра­пі­лі сцэ­на­рыст, апе­ра­тар і мас­так-па­ста­ноў­шчык). За­фік­са­ва­на так­са­ма лі­дар­ства фі­ль­ма ў пра­ка­це СССР у 1949 го­дзе (2-е мес­ца; 17, 9 мі­ль­ёна гле­да­чоў). Ад­нак афі­цый­ная «бі­ягра­фія» фі­ль­ма шмат у чым да­лё­кая ад рэ­ча­існас­ці. Кры­ты­кі і жур­на­ліс­ты пі­са­лі, што фі­льм тры­ маў­ся гіс­та­рыч­най пра­ўды, але ў час, ка­лі «Кан­стан­цін За­сло­ наў» з’явіў­ся на экра­нах, за «гіс­та­рыч­ную пра­ўду» вы­да­ва­лі тое, што пе­ра­лі­ча­на ў пра­цы­та­ва­най да­к лад­ной за­піс­цы. А мо вар­та зноў звяр­нуц­ца да сап­раў­ды ге­ра­ічна­га і па­ кру­час­та­га лё­су Кан­стан­ці­на За­сло­на­ва, ба­ць­ка яко­га быў рэ­прэ­са­ва­ны, а сам ён, па­вод­ле не­ка­то­рых свед­чан­няў, ледзь не скон­чыў жыц­цё са­ма­губ­ствам? Ня­хай бы по­бач з да­ўнім мі­фам па­ўста­ла пра­ўда пра тое, што да­вя­ло­ся здзей­сніць чы­ гу­нач­на­му інжы­не­ру і што да­вя­ло­ся яму пе­ра­жыць ад во­ра­гаў і ад сва­іх — гэ­та ад­люс­тра­ва­ла б усю скла­да­насць са­вец­ка­га ча­су: і вы­бар ча­ла­ве­ка ў кры­тыч­най сі­ту­ацыі, і яго ра­шу­часць пе­ра­адо­лець на­ка­на­ва­нае. ЧЭРВЕНЬ 2012 МАСТАЦТВА 43

Signum на ты­ту­ль­ным арку­шы

Парт­рэт Фран­цыс­ка Ска­ры­ны з вы­явай сіг­не­та дру­ка­ра.

З гіс­то­рыі вы­да­вец­кай мар­кі Алесь Су­ша

Гіс­то­рыя бе­ла­рус­кай вы­да­вец­кай мар­кі не­дас­тат­ко­ва да­сле­да­ва­ная. Ёй сур’ёзна не за­йма­лі­ся гіс­то­ры­кі кніж­най гра­фі­кі, а сён­няш­нія вы­даў­цы ма­ла ка­рыс­та­юцца яе вар­тас­ця­мі. Пад вы­да­вец­кай мар­кай звы­чай­на раз­уме­юць фір­мен­ны знак, эмбле­му, якая па­каз­вае па­хо­джан­не вы­дан­ня і яго пры­на­леж­насць да пэў­най струк­ту­ры. Ужы­ва­юць і тэр­мі­ны «вы­да­вец­кі знак» або «вы­да­вец­кі (дру­кар­скі) сіг­нет» (ад ла­цін­ска­га signum — «знак»). Сіг­нет сім­ва­лі­зуе на­пра­мак дзей­нас­ці вы­да­вец­тва, ад­люс­троў­вае яго спе­ цы­фі­ку. Асноў­нае пры­зна­чэн­не ба­чыц­ца ў пра­па­ган­дзе кніж­най прад­укцыі з да­па­мо­гай ярка­га ма­люн­ка. Па сут­нас­ці, гэ­та ла­га­тып уста­но­вы. У якас­ці сім­ва­ліч­ных вы­яў ад ча­су ўзнік­нен­ня са­мых пер­шых вы­да­вец­ тваў па­ча­лі ўжы­ваць ге­ра­ль­дыч­ныя эле­мен­ты, на­звы ці аб­рэ­ві­яту­ры на­зваў, аб’екты: муд­расць (са­ва, па­ход­ня аль­бо ка­га­нец асве­ты), пі­сь­мен­ства (кні­га, пя­ро з чар­ні­лі­цай), дру­кар­ская спра­ва (дру­кар­скі вар­штат), надзея (якар), моц і муж­насць (леў), пры­га­жосць (квет­кі), лю­боў да бліж­ня­га (сэр­ца), зям­ ля (гло­бус)... Ча­сам вы­ка­рыс­тоў­ва­лі­ся ві­ды га­ра­доў ці зна­ка­вых па­бу­доў, якія да­зва­ля­лі злу­чыць кні­гу з мес­цам яе вы­дан­ня. Мно­гія сіг­не­ты ўклю­ча­лі так­са­ма сен­тэн­цыі і афа­рыз­мы. Упер­шы­ню эмбле­му свай­го вы­да­вец­тва на ўлас­най кніж­най прад­укцыі вы­ ка­рыс­та­лі па­чы­на­ль­ні­кі ня­мец­ка­га кні­гад­ру­ка­ван­ня Ёган Фуст і Поль Шо­фер. У 1457 го­дзе яны змяс­ці­лі ўлас­ны дру­кар­скі знак у ка­ла­фо­не вы­да­дзе­най імі кні­гі «Псал­тыр». З та­го ча­су вы­да­вец­кая мар­ка ста­ла не то­ль­кі па­зна­чэн­нем вы­даў­ца, але і важ­ным эле­мен­там мас­тац­ка­га аздаб­лен­ня. Уз­нік­нен­не бе­ла­рус­кай вы­да­вец­кай мар­кі ад­бы­ва­ла­ся ў агу­ль­на­еўра­пей­ скім кан­тэк­сце. Эпо­ха Ад­ра­джэн­ня ства­ры­ла ўмо­вы, ка­лі не то­ль­кі аўтар мог во­ль­на і год­на ўка­заць сваё імя (мас­тац­тва Ся­рэд­ня­веч­ча ў бо­ль­шас­ці ана­нім­нае) і на­ват даць, як зра­біў Ска­ры­на, свой парт­рэт на ўлас­ных тво­рах, але і вы­да­вец­кія арга­ні­за­цыі атры­ма­лі маг­чы­масць ся­бе на­зваць. По­ла­цкі дру­кар пер­шым ва Усход­няй Еўро­пе ўжыў свой сіг­нет — вы­яву на­к ла­дзе­ных ад­но на ад­на­го со­нца і ме­ся­ца з ча­ла­ве­чы­мі тва­ра­мі. Яна не з’яўля­ецца вы­ пад­ко­вым дэ­ка­ра­тыў­ным эле­мен­там, бо Ска­ры­на вы­ка­рыс­тоў­ваў гэ­тую ж вы­яву ў роз­ных вы­дан­нях, у кам­па­зі­цыі тэ­ма­тыч­ных гра­вюр-ілюс­тра­цый, у дэ­ка­ра­тыў­ных за­стаў­ках, іні­цы­ялах, а так­са­ма на сва­ім улас­ным гра­вюр­ным парт­рэ­це — на гер­ба­вым шчы­це. З інша­га бо­ку, усё вы­шэй­ска­за­нае ства­рае не­ка­то­рыя сум­нен­ні на­конт пра­ва­мер­нас­ці лі­чыць знак дру­кар­скім сіг­не­там Ска­ры­ны, а не зна­кам мас­та­ка: звы­чай­на сіг­не­ты ў ча­сы Ска­ры­ны ўжы­ва­лі­ ся ў вы­дан­нях адзін раз (у Ска­ры­ны 2–3 разы, ча­сам да 7-мі) і ў кан­крэт­ным мес­цы — у кан­цы кні­гі з ка­ла­фо­нам, дзе і раз­мяш­ча­лі вы­ход­ныя звес­ткі (у Ска­ры­ны роз­ныя мес­цы). Сіг­нет Ска­ры­ны лі­чы­лі астра­ла­гіч­ным зна­кам, які мог спры­яць ула­да­ль­ ні­ку ў яго спра­вах. Мі­ко­ла Шча­ка­ці­хін у 1925 го­дзе пі­саў, што «гэ­ты знак з якой-не­будзь пры­чы­ны быў утво­ра­ны і аб­ра­ны са­мім Ска­ры­нам у якас­ці свай­го аса­бо­ва­га гер­ба, а мо на­ват і та­ліс­ма­на, які ўжы­ваў­ся ім на пра­ця­гу ўсёй яго дзей­нас­ці». Шча­ка­ці­хін вы­ка­заў мер­ка­ван­не пра па­хо­джан­не вы­явы 44 МАСТАЦТВА ЧЭРВЕНЬ 2012

Вы­да­вец­кая мар­ка Ёга­на Фус­та і Поля Шо­фе­ра.

Сіг­нет Фран­цыс­ка Ска­ры­ны.

Сіг­нет Слуц­кай дру­кар­ні

ад на­ра­джэн­ня Ска­ры­ны ў год со­неч­на­га за­ць­мен­ня ў Бе­ла­ру­сі (1486) і пра ахоў­ныя фун­кцыі гэ­та­га та­ліс­ма­на, што му­сіў за­сце­раг­чы ад шкод­ных уплы­ ваў, якія, па­вод­ле ся­рэд­ня­веч­ных уяў­лен­няў, маг­лі стаць вы­ні­кам за­ць­мен­ня со­нца. Бы­лі і іншыя вер­сіі ад­нос­на зна­чэн­ня сіг­не­та Ска­ры­ны, што апе­ля­ва­лі да воб­ра­заў со­нца і ме­ся­ца як але­го­рый свят­ла і цем­ры, дня і но­чы, да­бра і зла, жыц­ця і смер­ці, муж­чын­ска­га і жа­но­ча­га па­чат­каў, як сім­ва­ліч­на­га ўва­ саб­лен­ня ідэі асве­ты, пе­ра­мо­гі хрыс­ці­янства над па­пя­рэд­ні­мі ве­ра­ван­ня­мі, Но­ва­га За­па­ве­ту над Ста­рым. Сіг­нет Ска­ры­ны стаў пра­та­ты­пам для не­ка­то­рых па­зней­шых бе­ла­рус­кіх вы­да­вец­кіх ма­рак, экс­ліб­ры­саў, быў вы­ка­рыс­та­ны ў мно­гіх тво­рах мас­тац­тва, урэш­це — стаў сім­ва­лам бе­ла­рус­ка­га кні­гад­ру­ка­ван­ня і асве­ты. Эпо­ха Ад­ра­джэн­ня змя­ні­ла­ся пе­ры­ядам Кон­тррэ­фар­ма­цыі, у гэ­ты час уз­ рас­ла ро­ля цар­квы. Кніж­ная ку­ль­ту­ра Бе­ла­ру­сі на пра­ця­гу на­ступ­ных двух ста­год­дзяў ме­ла цес­ную су­вязь з рэ­лі­гій­ным жыц­цём: бо­ль­шасць дру­ка­рань існа­ва­ла пры пра­вас­лаў­ных, уні­яцкіх і ка­та­ліц­кіх ма­нас­ты­рах. Вы­ка­рыс­тан­не ма­рак фак­тыч­на не пра­кты­ка­ва­ла­ся, та­му да ня­даў­ня­га ча­су лі­чы­ла­ся, што ні­вод­ная бе­ла­рус­кая дру­кар­ня та­го пе­ры­яду не ме­ла ўлас­най мар­кі. Апра­ча цар­квы важ­ным і ўплы­во­вым інсты­ту­там гра­мад­ства бы­ла маг­ на­тэ­рыя. Яна ў знач­най сту­пе­ні вы­зна­ча­ла ха­рак­тар та­га­час­най ку­ль­ту­ры, у тым лі­ку і кніж­най. Мно­гія дру­кар­ні пад­трым­лі­ва­лі­ся бе­ла­рус­кі­мі маг­ на­та­мі ці існа­ва­лі на іх срод­кі, та­му вы­дан­ні ня­рэд­ка ўпры­гож­ва­лі ге­ра­ль­ дыч­ныя вы­явы з гер­бам ме­цэ­на­таў. Вы­да­вец­кай мар­кай Слуц­кай дру­кар­ні мож­на лі­чыць вы­яву ра­дзі­ві­лаў­ска­га гер­ба «Тру­бы». Так, у вя­до­мым вы­дан­ні По­ла Ры­ко «Ту­рэц­кая ма­нар­хія» (Слуцк, 1678) вы­ява ра­дзі­ві­лаў­ска­га гер­ба ў ата­чэн­ні рас­лін­на­га вян­ка па­ўта­ра­ецца двой­чы — пе­рад па­чат­кам пер­ша­га раз­дзе­ла кні­гі і па­сля за­вяр­шэн­ня апош­ня­га (пе­рад змес­там). Не­адна­ра­зо­вае і не фік­са­ва­нае на пер­шай ці апош­няй ста­рон­цы кні­гі вы­ка­рыс­тан­не мар­кі ў вы­дан­нях Слуц­кай дру­кар­ні ха­рак­та­ры­зуе пра­кты­ку бе­ла­рус­кіх вы­даў­цоў і з’яўля­ецца да­дат­ко­вым аргу­мен­там лі­чыць знак у вы­дан­нях Ска­ры­ны яго вы­да­вец­кай мар­кай. На асоб­ных ня­свіж­скіх вы­дан­нях так­са­ма мож­на знай­сці вы­яву ра­дзі­ві­лаў­ ска­га гер­ба. На­прык­лад, на ад­ва­ро­це ты­ту­ль­на­га арку­ша ня­свіж­скіх «Ва­енных арты­ку­лаў» 1754 го­да змеш­ча­ны цу­доў­ны медзя­рыт ка­ра­на­ва­на­га гер­ба Ра­ дзі­ві­лаў у ата­чэн­ні шмат­лі­кіх прад­ме­таў вай­ско­ва­га ўзбра­ення, штан­да­раў і ва­енных му­зыч­ных інстру­мен­таў. Тым не менш, гэ­ту вы­яву мы не мо­жам у по­ўнай ме­ры лі­чыць вы­да­вец­кай мар­кай ня­свіж­скай дру­кар­ні. Бо на бо­ль­ шас­ці вы­дан­няў гер­ба­вай вы­явы ня­ма, а мас­тац­кае аздаб­лен­не вы­ка­рыс­тоў­ ва­ла­ся то­ль­кі для па­трэб кан­крэт­на­га вы­дан­ня ва­еннай тэ­ма­ты­кі. Да та­го ж ужы­ван­не ра­дзі­ві­лаў­ска­га гер­ба ў ня­свіж­скім вы­дан­ні «Ва­енных арты­ку­лаў» аб­умоў­ле­на тым фак­там, што гэ­та вы­дан­не бы­ло ажыц­цёў­ле­на пад за­мо­ву Мі­ха­ла Ка­зі­мі­ра Ра­дзі­ві­ла. Уліч­ва­ючы, што на той час ня­свіж­ская ра­дзі­ві­лаў­ ская дру­кар­ня на­ле­жа­ла ордэ­ну езу­ітаў і раз­мяш­ча­ла­ся ў іх ка­ле­гі­уме, бы­ло б бо­льш ла­гіч­ным вы­ка­рыс­тан­не вы­яў хрыс­ці­янскай сім­во­лі­кі ці сім­ва­лаў ордэ­на езу­ітаў, а не гер­баў свец­кіх асоб. Усё гэ­та пры­му­шае нас схі­ляц­ца да дум­кі, што ня­свіж­ская дру­кар­ня ўлас­най вы­да­вец­кай мар­кі не ме­ла. У цэ­лым жа па пры­чы­не вой­наў, эка­на­міч­ных цяж­кас­цей, ска­ра­чэн­ня коль­ кас­ці на­се­ль­ніц­тва ў дру­гой па­ло­ве XVII — пер­шай па­ло­ве XVIII ста­год­дзя на­зі­раў­ся кры­зіс кні­гад­ру­ка­ван­ня на ўсёй тэ­ры­то­рыі Рэ­чы Па­спа­лі­тай. Гэ­та пры­вя­ло да змян­шэн­ня вы­ка­рыс­тан­ня вы­да­вец­кай мар­кі і зні­жэн­ня якас­ці вы­ка­нан­ня. Амаль не ўжы­ва­лі­ся вы­да­вец­кія мар­кі на тэ­ры­то­ры­ях падзе­ле­най Рэ­чы Па­спа­лі­тай і ў ХІХ ста­год­дзі, што ста­ла вы­ні­кам за­крыц­ця ці транс­фар­ма­ цыі бо­ль­шас­ці ра­ней­шых дру­ка­рань і ма­ла­дос­цю но­ва­ўтво­ра­ных. У Рас­ійскай Імпе­рыі па­ча­ло­ся па­сту­по­вае па­шы­рэн­не вы­да­вец­кай мар­кі, ад­нак на пра­ця­гу ХІХ ста­год­дзя ў Рас­іі яна вы­ка­рыс­тоў­ва­ла­ся спа­ра­дыч­на. «Вен­зе­ль­ныя мар­ кі» і тым бо­льш па­ўна­цэн­ныя ілюс­тра­ва­ныя мар­кі за­ста­ва­лі­ся рэ­дкай з’явай да кан­ца ХІХ ста­год­дзя. Чар­го­вае па­шы­рэн­не вы­да­вец­кай мар­кі ў Бе­ла­ру­сі ад­бы­ло­ся ў па­чат­ку ХХ ста­год­дзя з уз­ды­мам бе­ла­рус­ка­га кні­гад­ру­ка­ван­ня. Гэ­тыя зна­кі па­ча­лі вы­кон­в аць па­лі­тыч­ныя фун­кцыі. На­прык­лад, у якас­ці вы­да­в ец­кай мар­кі мож­на ўспры­маць ло­зунг «За­гля­не со­нца і ў на­ша ва­кон­ца» ад­на­ймен­на­га Бе­ла­рус­ка­га вы­да­вец­ка­га та­ва­рыс­тва ў Пе­цяр­бур­гу. Яркі ло­зунг ака­заў­ся пра­ро­чым. З па­чат­кам ХХ ста­год­дзя аб­удзіў­ся бе­ла­рус­кі рух, ажы­ла ку­ль­ ту­ра. Імклі­вае па­шы­рэн­не сіг­не­таў у Бе­ла­ру­сі ад­бы­ло­ся ў 1920-я га­ды, ка­лі мас­тац­тва ма­лой гра­фі­кі па­він­на бы­ло слу­жыць па­трэ­бам агі­та­цыі і ідэй­на­га вы­ха­ван­ня, а так­са­ма пад­тры­маць ма­ла­дое бе­ла­рус­кае кні­га­вы­дан­не. У той час мно­гія вы­да­вец­твы Са­вец­кай Бе­ла­ру­сі звяр­ну­лі­ся да да­па­мо­гі гра­фі­каў, каб па-мас­тац­ку аздо­біць сваю прад­укцыю, у тым лі­ку за­мо­віў­шы для ся­бе мар­ку. Вы­ні­кам пра­цы мас­та­коў ста­ла з’яўлен­не вы­со­ка­мас­тац­кіх і глы­бо­ка сім­ва­ліч­ных тво­раў.

культурны пласт

Вы­да­вец­кая мар­ка «Са­вец­кай Бе­ла­ру­сі».

Вы­да­вец­кая мар­ка Інсты­ту­та бе­ла­рус­кай ку­ль­ту­ры.

Вы­да­вец­кая мар­ка Бе­ла­рус­ка­га дзяр­жаў­на­га вы­да­вец­тва.

Вы­да­вец­кая мар­ка Беларускага выдавецкага таварыства ў Вільні

Вы­да­вец­кая мар­ка та­ва­рыс­тва «Ма­лад­няк». ЧЭРВЕНЬ 2012 МАСТАЦТВА 45

Дзя­ку­ючы вя­до­ма­му бе­ла­рус­ка­му гра­фі­ку Ана­то­лю Ты­чы­не не­ка­то­рыя та­кія імё­ны за­ха­ва­лі­ся. Так, ён за­фік­са­ваў, што ў па­чат­ку 1920-х га­доў мас­ так Па­вел Гут­коў­скі вы­ка­наў мар­ку для вы­да­вец­тва «Са­вец­кая Бе­ла­русь»: у квад­рат­най арна­мен­та­ва­най рам­цы між сяр­пом і мо­ла­там па­ка­за­на рал­ля, над якой уз­ыхо­дзіць со­нца, а ўні­зе — над­піс «Бе­ла­рус­кае вы­да­вец­тва “Са­вец­ кая Бе­ла­русь”». Вы­ка­рыс­та­ная вы­ява ве­ль­мі вы­год­на пад­крэс­лі­ва­ла асноў­ныя сім­ва­лы сва­ёй эпо­хі: серп і мо­лат — сім­ва­лы са­вец­кай дзяр­жа­вы, рал­ля — у та­га­час­ным раз­умен­ні сім­вал бе­ла­рус­кас­ці і бе­ла­ру­са, уз­ыход со­нца — сім­вал ад­ра­джэн­ня і леп­ша­га лё­су для ўся­го на­ро­ду, на­зва на сіг­не­це пад­крэс­лі­ва­ла ро­лю вы­да­вец­кай уста­но­вы ў па­шы­рэн­ні но­вых ідэй у гра­мад­стве, што па­ він­на бы­ло пры­вес­ці яго да рос­кві­ту. Ча­сам на рас­пра­цоў­ку мар­кі аб’яўляў­ся кон­курс. У 1923 го­дзе для Інсты­ту­та бе­ла­рус­кай ку­ль­ту­ры бы­ло прад­стаў­ле­на не­ка­ль­кі дзя­сят­каў пра­ектаў, а пе­ ра­маг­ла мар­ка, ство­ра­ная ску­льп­та­рам Аляк­сан­драм Гру­бэ. Най­буй­ней­шым вы­да­вец­твам Са­вец­кай Бе­ла­ру­сі ў між­ва­енныя дзе­ся­ці­год­дзі бы­ло Бе­ла­рус­кае дзяр­жаў­нае вы­да­вец­тва. Яно па­спе­ла за­ймець на пра­ця­гу тых га­доў ажно дзве вы­да­вец­кія мар­кі. Ства­ра­ль­ні­кам пер­шай быў мас­так Ге­надзь Зму­дзін­скі. Як і Па­вел Гут­коў­скі, ён вы­ка­рыс­таў сель­ска­гас­па­дар­чую тэ­му для ад­люс­ тра­ван­ня на­цы­яна­ль­най ад­мет­нас­ці бе­ла­ру­саў: над раз­гор­ну­тай кні­гай ім быў змеш­ча­ны сі­лу­эт сей­бі­та ў акру­жэн­ні ка­ла­соў, а ў цэн­тры зна­хо­дзі­лі­ся лі­та­ры «Б Д В». У ся­рэ­дзі­не 1920-х га­доў гэ­та мар­ка бы­ла за­ме­не­на но­вай — з вы­явай кні­гі, сяр­па з мо­ла­там і аб­рэ­ві­яту­ры «Б Дз В». Но­вы сіг­нет быў вы­ка­на­ны гра­фі­кам Ле­ані­дам Хі­жын­скім. Ад­нак па­сля та­го, як у 1932 го­дзе на­зва вы­да­вец­тва бы­ла зме­не­на на «Дзяр­жаў­нае вы­да­вец­тва Бе­ла­ру­сі», змя­ні­ла­ся і вы­да­вец­кая мар­ ка. Да­клад­ней, ма­лю­нак за­стаў­ся тым жа, іншай ста­ла то­ль­кі аб­рэ­ві­яту­ра — «Дз В Б». Гэ­та мар­ка пра­цяг­ва­ла ўжы­вац­ца ажно да па­чат­ку вай­ны. Ад­ным з най­бо­льш яркіх бе­ла­рус­кіх мас­та­коў-гра­фі­каў 1920-х га­доў быў Ана­толь Ты­чы­на. Ён, ся­род інша­га, вы­ка­наў мар­кі для вы­да­вец­тваў «Ма­лад­ няк», «Уз­выш­ша», «Інсты­тут сель­скай і ляс­ной гас­па­дар­кі», «Чыр­во­ная зме­на». Ён жа на­пі­саў фак­тыч­на адзі­ны за са­вец­кія га­ды (хоць і ка­рот­кі, але ве­ль­мі важ­ны для су­час­ных да­след­чы­каў) на­рыс гіс­то­рыі бе­ла­рус­кай вы­да­вец­кай мар­кі ХХ ста­год­дзя. Ужо ў 1930-я га­ды сфе­ра ўжыт­ку сіг­не­таў ва Усход­няй (Са­вец­кай) Бе­ла­ру­сі рэ­зка ска­ра­ці­ла­ся. Да гэ­та­га ча­су за­кры­лі­ся ці бы­лі за­кры­ты пры­ват­ныя вы­да­ вец­твы. Вы­ка­рыс­тан­не «ліш­ня­га» дэ­ко­ру і са­ма­рэк­ла­мы па­ча­ло ўспры­мац­ца як спро­ба вы­дзе­ліц­ца, па­ка­заць сваю ці на­цы­яна­ль­ную ад­мет­насць, што маг­ло пры­вес­ці кі­раў­ніц­тва вы­да­вец­тва да вя­лі­кіх пра­блем. Бо­льш важ­най уяў­ля­ла­ся на­яўнасць на вы­да­вец­кай прад­укцыі звы­чай­най са­вец­кай сім­во­лі­кі і парт­рэ­таў кі­раў­ні­коў дзяр­жа­вы. На­ват буй­ныя дзяр­жаў­ныя вы­да­вец­кія ўста­но­вы та­го ча­су ста­лі ўжы­ваць сіг­не­ты да­во­лі рэ­дка. Най­час­цей яны пе­ра­хо­дзі­лі на вы­ка­рыс­ тан­не то­ль­кі тэк­ста­ва­га (на­бор­на­га шрыф­та­во­га) аб­азна­чэн­ня сва­ёй на­звы. Раз­віц­цё мар­кі пра­цяг­ва­ла­ся бе­ла­рус­кі­мі вы­да­вец­тва­мі За­ход­няй Бе­ла­ру­сі, якая ў 1921–1939 га­дах зна­хо­дзі­ла­ся ў скла­дзе Поль­скай дзяр­жа­вы. Не­ка­то­рыя з гэ­тых вы­да­вец­тваў так­са­ма аб­ыгры­ва­лі бліз­кую бе­ла­ру­сам тэ­му сель­ска­гас­ па­дар­чай пра­цы, тэ­му апра­цоў­кі зям­лі. Сім­во­лі­ка ся­лян­ска­га жыц­ця і пра­цы на зям­лі сап­раў­ды вы­лу­ча­ла бе­ла­рус­кія сіг­не­ты і змяс­тоў­на ад­роз­ні­ва­ла іх ад рас­ійскіх са­вец­кіх ма­рак, якія ўжо з 1920-х га­доў вы­яўля­лі бо­ль­шую ці­ка­ васць да асвет­ніц­кіх і індус­тры­яль­ных сім­ва­лаў. Ад­ным з буй­ных за­ход­не­бе­ла­рус­кіх вы­да­вец­тваў бы­ло вы­да­вец­тва Клец­ кі­на, якое з 1913 го­да пра­ца­ва­ла ў Ві­ль­ні. У 1921 го­дзе там з’явіў­ся бе­ла­рус­кі ад­дзел, які да 1931-га пад­рых­та­ваў 30 ары­гі­на­ль­ных і пе­ра­клад­ных бе­ла­рус­кіх кніг. Якраз па­сля 1921 го­да вы­да­вец­тва за­йме­ла адзін з пер­шых за­ход­не­бе­ла­ рус­кіх па-мас­тац­ку афор­мле­ных сіг­не­таў. Ён уяў­ляў вы­яву сей­бі­та-бе­ла­ру­са і ўклю­чаў на­зву ўста­но­вы. «Бе­ла­рус­кае вы­да­в ец­кае та­в а­рыс­тва» ў Ві­ль­ні (за­сна­в а­на ў 1913 го­дзе на ба­зе «Вы­да­вец­тва “На­шай Ні­вы”») так­са­ма рас­пра­ца­ва­ла ўлас­ны сіг­нет. Ён скла­даў­ся з вы­явы пе­ра­пле­це­ных жыт­ніх ка­ла­соў і ва­сі­ль­коў, між які­мі бы­лі па­зна­ча­ны лі­та­ры «Б В Т». Свае мар­кі ме­лі мно­гія іншыя вы­да­вец­кія арга­ні­ за­цыі За­ход­няй Бе­ла­ру­сі, якія дру­ка­ва­лі кні­гі на поль­скай мо­ве. У якас­ці пры­ кла­ду мож­на на­зваць мар­ку-эмбле­му «Та­ва­рыс­тва сяб­роў на­вук у Ві­ль­ні». Па­ча­так Дру­гой сус­вет­най вай­ны стаў кан­цом на­рма­ль­най вы­да­вец­кай дзей­нас­ці ў Бе­ла­ру­сі. З на­ступ­лен­нем ня­мец­кіх вой­скаў асоб­ныя вы­да­вец­ твы бы­лі эва­ку­іра­ва­ны, іншыя — зніш­ча­ны пры ад­ступ­лен­ні, не­шта тра­пі­ла і ў ру­кі ня­мец­кіх аку­па­цый­ных ула­даў. Па роз­ных пры­чы­нах гра­фіч­ны дэ­кор вы­дан­няў ча­соў вай­ны не мо­жа лі­чыц­ца вы­да­в ец­кі­мі мар­ка­мі. Бе­ла­рус­ кі пад­по­ль­ны і парт­ызан­скі друк не меў на­рма­ль­най па­ліг­ра­фіч­най ба­зы для вы­пус­ку па-мас­тац­ку афор­мле­ных кніж­ных вы­дан­няў і за­ся­ро­джваў­ся на вы­дан­ні га­зет і ўлё­так. 46 МАСТАЦТВА ЧЭРВЕНЬ 2012

Вы­да­вец­кая мар­ка «Бе­лтрэстдруку».

Вы­да­вец­кая мар­ка «Віленскага беларускага выдавецтва Б.Клецкіна».

Вы­да­вец­кія мар­кі «Беларусі».

Вы­да­вец­кая мар­ка «Ураджаю».

Вы­да­вец­кая мар­ка «Навукі і тэхнікі».

Ад­на­ўлен­не ці­ка­вас­ці да вы­да­вец­кай мар­кі ад­бы­ло­ся ў па­сля­ва­енныя га­ды. Праз пэў­ны час па­сля за­вяр­шэн­ня ва­енных дзея­нняў вы­ка­рыс­тан­не сіг­не­таў зноў ста­ла акту­аль­ным. Так, ужо ў па­чат­ку 1950-х га­доў быў за­цвер­джа­ны но­вы ма­лю­нак мар­кі вы­да­вец­тва «Бе­ла­русь». Услед за ім свае мар­кі-эмбле­мы рас­пра­ца­ва­лі мно­гія іншыя дзяр­жаў­ныя вы­да­вец­твы. Бе­ла­рус­кая вы­да­вец­кая мар­ка па­сля­ва­еннай па­ры ў сва­ёй тэ­ма­ты­цы звяр­ ну­ла­ся да но­вых, бо­льш ад­па­вед­ных ча­су пра­блем: індус­тры­яль­на­га і на­ву­ко­ ва­га раз­віц­ця (на­прык­лад, мар­кі вы­да­вец­тваў «Ура­джай» і «На­ву­ка і тэх­ні­ка»). Пе­ра­важ­ная бо­ль­шасць та­га­час­ных сіг­не­таў бы­ла ство­ра­на на асно­ве да­во­лі про­стых сім­ва­ліч­ных вы­яў. Іншым раз­ам яны скла­да­лі­ся то­ль­кі з аб­рэ­ві­яту­ ры на­звы вы­да­вец­тва, прад­стаў­ле­най у мас­тац­кай фор­ме (на­прык­лад, мар­кі «Мас­тац­кай лі­та­ра­ту­ры» і «На­род­най асве­ты»). Па­сля рас­па­ду Са­вец­ка­га Са­юза мно­гія бе­ла­рус­кія вы­да­вец­твы ска­рыс­та­ лі­ся маг­чы­мас­цю аб­на­віць свае мар­кі. Па­ра­ўноў­ва­ючы іх, мож­на пры­йсці да вы­сно­вы, што амаль ні ад­но вы­да­вец­тва не за­ха­ва­ла сваю ра­ней­шую мар­ку. Гэ­та­му так­са­ма спры­ялі ўзнік­нен­не ад­ных вы­да­вец­тваў і знік­нен­не іншых, зме­на іх на­зваў, рэ­арга­ні­за­цыі і пе­ра­пад­па­рад­ка­ван­ні. Ства­рэн­не ў 1990-я га­ды ка­апе­ра­тыў­ных і пры­ват­ных прад­пры­емстваў знач­на па­шы­ры­ла раз­ на­стай­насць вы­да­вец­кіх ма­рак. У той жа час аб’яднан­не і за­крыц­цё асоб­ных дзяр­жаў­ных вы­да­вец­тваў да­лі су­пра­ць­лег­лыя вы­ні­кі. Мно­гія су­час­ныя бе­ла­рус­кія вы­да­в ец­кія мар­кі сім­в а­ліч­на ад­сы­ла­юць да да­ўніх тра­ды­цый айчын­на­га кні­гад­ру­ка­в ан­ня. Так, мар­ка вы­да­в ец­тва «Бе­ла­рус­кая энцык­ла­пе­дыя імя Пет­ру­ся Броў­кі» ад­сы­лае да сіг­не­та Фран­цыс­ ка Ска­ры­ны, а мар­ка вы­да­вец­тва «Тэх­на­ло­гія» ство­ра­на на асно­ве гра­вю­ры «Кры­ла­ты цмок» з трак­та­та бе­ла­рус­ка­га на­ву­коў­ца XVII ста­год­дзя Ка­зі­мі­ра Се­мя­но­ві­ча. Пе­ра­важ­ная бо­ль­шасць бе­ла­рус­кіх вы­да­вец­кіх ма­рак мае да­во­лі ла­ка­ніч­ны сі­лу­эт і лёг­ка ўспры­ма­ецца, што ве­ль­мі важ­на для зна­каў-эмблем. Яны звы­ чай­на не пе­ра­гру­жа­ны доў­гі­мі на­зва­мі, ка­лі ж тыя і вы­ка­рыс­тоў­ва­юцца, то, як пра­ві­ла, у ска­ро­ча­най фор­ме. У гіс­то­рыі вя­до­ма ня­ма­ла пры­кла­даў гру­вас­ ткіх па кам­па­зі­цыі ма­рак, якія надзвы­чай скла­да­на чы­та­юцца і не ў по­ўнай ме­ры вы­кон­ва­юць свае не­пас­рэд­ныя фун­кцыі — ла­ка­ніч­на­га і за­па­мі­на­ль­на­га па­зна­чэн­ня вы­да­вец­кай арга­ні­за­цыі. Без­умоў­на, існуе і шэ­раг пра­блем­ных мо­ман­таў у спра­в е па­шы­рэн­ня бе­ла­рус­кай вы­да­вец­кай мар­кі. Яна ўсё яшчэ пе­ра­жы­вае пе­ры­яд свай­го ста­наў­ лен­ня. Мар­ка не з’яўля­ецца аб­авяз­ко­вым эле­мен­там афар­млен­ня вы­дан­няў, та­му да­лё­ка не кож­нае айчын­нае вы­да­вец­тва вы­ка­рыс­тоў­вае гэ­ты імі­джа­вы эле­мент пры аздаб­лен­ні ўлас­най прад­укцыі. Пры­чым не­ка­то­рыя з іх ма­ юць улас­ную вы­да­вец­кую мар­ку, але не за­ўжды ка­рыс­та­юцца яе вы­го­да­мі. На­прык­лад, ма­ла на якой кні­зе вы­да­вец­тва «Тэх­на­ло­гія» мож­на знай­сці яго ве­ль­мі пры­го­жую мар­ку. З фар­ма­ль­на­га пун­кту гле­джан­ня, вы­да­вец­кая мар­ка як эмбле­ма ці та­вар­ ны знак вы­да­вец­кай уста­но­вы па­він­на пра­йсці дзяр­жаў­ную рэ­гіс­тра­цыю, каб прад­ухі­ліць па­ру­шэн­не за­ка­на­даў­ства ў га­лі­не аўтар­ска­га пра­ва і не­пра­ва­ мер­нае вы­ка­рыс­тан­не гэ­тай мар­кі іншы­мі струк­ту­ра­мі. Тым не менш, ма­ла якое з бе­ла­рус­кіх вы­да­вец­тваў ад­ва­жы­ла­ся на гэ­ту пра­цэ­ду­ру. Бе­ла­рус­кая вы­да­вец­кая мар­ка ўсё яшчэ за­ста­ецца ма­ла да­сле­да­ва­най у кан­ тэк­сце гіс­то­рыі айчын­на­га мас­тац­тва гра­фі­кі, вы­да­вец­кай дзей­нас­ці, рэ­кла­мы і ста­наў­лен­ня сіс­тэ­мы ахо­вы інтэ­лек­ту­аль­най улас­нас­ці. Фак­тыч­на адзі­ная не­вя­лі­кая па па­ме­ры пуб­лі­ка­цыя па гіс­то­рыі бе­ла­рус­кай вы­да­вец­кай мар­кі бы­ла пад­рых­та­ва­на яшчэ ў 1974 го­дзе Ана­то­лем Ты­чы­най. У 1984 і 2011 га­дах вы­йшлі так­са­ма два не­вя­лі­кія энцык­ла­пе­дыч­ныя арты­ку­лы. Ад­нак гэ­та бы­лі хут­чэй вы­клю­чэн­ні, бо, як ні дзіў­на, бе­ла­рус­кую вы­да­вец­кую мар­ку звы­чай­на аб­мі­на­юць ува­гай на­ват аўта­ры грун­тоў­ных да­сле­да­ван­няў, пры­све­ча­ных гіс­ то­рыі айчын­най кніж­най гра­фі­кі ці твор­час­ці асоб­ных мас­та­коў-гра­фі­каў. На жаль, у на­шай кра­іне ні дзяр­жаў­ныя, ні пры­ват­ныя струк­ту­ры па­куль не пра­во­дзяць улік бе­ла­рус­кіх вы­да­вец­кіх ма­рак, не за­йма­юцца іх кам­плек­ та­ван­нем. Не­стае Бе­ла­ру­сі і ка­лек­цы­яне­раў, якія б збі­ра­лі вы­да­вец­кія мар­кі (ха­ця б айчын­ныя). Ад­па­вед­на, не існуе ба­зы да­ных, дзе бы­ло б па­зна­ча­на, якое вы­да­вец­тва вы­ка­рыс­тоў­ва­ла пэў­ную мар­ку, у які хра­на­ла­гіч­ны пе­ры­яд яна ўжы­ва­ла­ся, хто быў яе ства­ра­ль­ні­кам, якія ў яе бы­лі па­ме­ры і г.д. Бе­ла­рус­кую вы­да­вец­кую мар­ку, без­умоў­на, ча­ка­юць зме­ны. Для мно­гіх су­час­ных вы­да­вец­тваў вы­ка­рыс­тан­не сіг­не­та ста­ла не про­ста на­рма­ль­най з’явай, але аб­авяз­ко­вым эле­мен­там іх кніж­най прад­укцыі. Ча­сам на ты­ту­ль­ ным арку­шы не па­зна­ча­на на­ват на­зва вы­да­вец­тва, але пры­сут­ні­чае знак. Мно­гія вы­да­вец­твы яшчэ не ма­юць сва­ёй мар­кі. Да та­го ж з кож­ным го­дам іх ко­ль­касць бо­ль­шае. Мно­гія з іх з ча­сам за­ду­ма­юцца над ства­рэн­нем улас­ най мар­кі. Та­му сум­ня­вац­ца ў пер­спек­ты­вах бе­ла­рус­кай вы­да­вец­кай мар­кі на­ўрад ці да­во­дзіц­ца.

культурны пласт

Старонка кнігі з вы­да­вец­кай мар­кай «Вышэйшай школы».

Вы­да­вец­кая мар­ка Бе­ла­рус­кай энцык­ла­пе­дыі імя Пет­ру­ся Броў­кі.

Вы­да­вец­кая мар­ка «Энцыклапедыкса».

Вы­да­вец­кая мар­ка «Тэсея».

Вы­да­вец­кая мар­ка «Тэхналогіі». ЧЭРВЕНЬ 2012 МАСТАЦТВА 47

summary The June issue of Mastactva magazine opens with a series of publications under the Artefacts rubric. The recent notable events in the artistic life of Belarus are outlined by Alesia Bieliaviets (Tattsiana Radzivilka’s exhibition «Parkkultury» at the Museum of Contemporary Visual Arts, p.2), Viera Gudziey-Kashtalyan (premiere of Uladzimir Muliavin’s folk opera The Song of the Destiny after Yanka Kupala’s poetry, p.4), Iryna Gerasimovich (Antanina Slabodchykava’s exhibition project «Yano Tut» / It Is Here at the Ў Art Gallery, p.6), Tattsiana Mushynskaya («Vladimir Spivakov Invites», the International Festival in Belarus, p. 8), Nadzieya Buntsevich (premiere of Georges Bizet’s opera Carmen at the Maladziechna Youth Music Theatre, p. 10), Danila Artsimovich (new version of the ballet Giselle at the National Opera and Ballet Theatre, p.11), Lina Miadzviedzieva (retrospective show of the films by Shōhei Imamura, a classic of Japanese film, at the Minsk «Centralny» cinema house, p.12), Veranika YurevichMalaschuk (exhibition of artistic textiles of Liudmila Piatrul and her pupils at the University of Culture Gallery, p.14), Katsiaryna Kaliankievich (Katsiaryna Sumarava’s exhibition project «The Four Seasons» at the TUT.BY Gallery, p.15), Dzianis Martsinovich (Franz Lehar’s operetta Der Graf von Luxemburg at the Belarusian Academic Music Theatre, p.16). The Dramatis Personae rubric introduces Viachaslaw Volich, conductor of the National Academic Opera and Ballet Theatre (Conductor as a Representative of the Elite, p.18; interviewed by Tattsiana Mushynskaya). A number of the following materials are published under the Discourse rubric. The Ў Art Gallery presented a large-scale exhibition research project «Zero Radius. Anthology of the Art-2000s», whose aim was to show and analyze the country’s achievements in the sphere of the contemporary art of the first decade of the 21st century. The exhibition of fifteen artists’ works was displayed on the former production premises of the Horizont TV plant. This event is appraised by the art critics Larysa Mikhnevich (Horizon’s Spatial Metamorphoses, p.23) and Pavel Vainitski (The 2000s, p.26). The results of the 7th International Puppet Theatre Festival are discussed in Liudmila Gramyka’s interview with Aliaxey Lialiawski, artistic director of the Festival (Puppet Theatre From the Usual Aspect, p.30). How can a museum be sold to the visitor? What is the secret of the successful activities of various museums? Turning to the experience of a number of state-owned museums and private art galleries, Marya Mikhailava is searching for answers to these questions (The Price of Success, p.36). The two flowing publications appear under the Cultural Layer rubric. Ala Babkova’s article reviews the complicated history of the creation in the late 1940s at the Belarusfilm Studio of the famous feature film Kanstantsin Zaslonaw (The Importance of Comrade Stalin’s Historical Speech Is Understated..., p.40). The history of the Belarusian publisher’s imprint comes from Ales Susha’s research («Signum» on the Title Page, p.44). The issue is concluded with the rubric Photographic Collection. Photography as visual research is the subject of the publication of Liubow Gawryliuk, the rubric’s host. This tendency, which was vividly manifested in the work of the Belarusian photographers in the early 21st century, the author considers using the example of the Identification project by the photo artist Volga Khakhlova (Factory, p.48).

48 МАСТАЦТВА ЧЭРВЕНЬ 2012

фатаграфічная калекцыя

Фаб­ры­ка 2005-ы Лю­боў Гаў­ры­люк

У пер­шыя га­ды но­ва­га ста­год­дзя ­ ў бе­ла­рус­кай фа­таг­ра­фіі ўсё час­цей ста­лі гу­чаць сло­вы «ві­зу­аль­нае ­ да­сле­да­ван­не». У які ме­на­ві­та год з’я­віў­ся гэ­ты тэр­мін, ска­заць скла­ да­на, але ён усё бо­льш упэў­не­на ­ пра­ні­каў у фа­таг­ра­фіч­ны лек­сі­кон. Ві­зу­аль­нае да­сле­да­ван­не па­ча­лі разу­ мець як за­да­чу су­час­на­га фа­тог­ра­ фа, як час­тку пра­ектна­га мыс­лен­ ня — не­абход­ную для мас­та­ка, які пра­цуе ў акту­аль­ным мас­тац­тве. У гэ­тыя ж га­ды фа­таг­ра­фію ўсё на­стой­ лі­вей на­зы­ва­лі са­цы­яль­най пра­кты­кай, ро­бя­чы акцэнт на яе да­ку­мен­та­ль­най пры­ро­дзе, на пры­к лад­ных за­да­чах. Да­да­мо, што са­мі бе­ла­рус­кія фа­то­ г­ра­фы ў па­чат­ку ну­ля­вых апы­ну­лі­ся ў ве­ль­мі скла­да­най эка­на­міч­най сі­ту­ацыі: шмат хто быў вы­му­ша­ны па­кі­нуць мас­ тац­тва і за­няц­ца зу­сім іншы­мі спра­ва­мі. Ці­ка­в асць за­меж­ных ку­ра­та­раў ста­ла зга­саць. На­ват фо­та­к луб «Мінск», доў­ га­ж ы­х ар ся­р од на­ш ых інсты­т у­ц ый, пе­ра­жы­ваў не леп­шыя ча­сы, а га­ле­рэя ві­зу­аль­ных мас­тац­тваў «Nova» пра­ктыч­ на бы­ла на мя­жы за­крыц­ця. Не быў рэ­ алі­за­ва­ны ў по­ўным аб’­ёме цыкл «Но­выя аспек­ты су­час­най бе­ла­рус­кай фа­таг­ра­ фіі». Не­ка­ль­кі пра­ве­дзе­ных пра­ектаў не змаг­лі раз­бу­рыць ад­чу­ван­ня пе­сі­міз­му і за­ня­па­ду, да­мі­ну­юча­га ў мас­тац­кіх і фа­ таг­ра­фіч­ных ко­лах Мін­ска. Та­кім чы­нам бы­ло пад­рых­та­ва­на раз­умен­не акту­аль­ най фа­таг­ра­фіі як са­цы­яль­най пра­кты­кі і ві­зу­аль­на­га да­сле­да­ван­ня: яна па­ча­ла вы­ву­чаць но­выя ўмо­вы, пра­бле­мы на­ цы­яна­ль­на-ку­ль­тур­най ідэн­ты­фі­ка­цыі ча­ла­ве­ка і гра­мад­ства. І ка­лі гэ­та вы­ву­ чэн­не пры­во­дзі­ла аўта­раў і іх гле­да­чоў да но­вых ге­ро­яў, воб­ра­заў, асэн­са­ван­ня тра­ды­цый­най мен­та­ль­нас­ці, фа­таг­ра­фія за­ста­ва­ла­ся ў рам­ках мас­тац­тва. Во­ль­га Хах­ло­ва ў пра­екце «Ідэн­ты­фі­ ка­цыя» прад­ста­ві­ла сва­іх ге­ра­інь на мя­ жы гра­мад­ска­га і пры­ват­на­га жыц­ця, у сі­ту­ацыі, ка­лі пуб­ліч­ную пра­сто­ру (фаб­ рыч­ныя па­мяш­кан­ні) кож­ная з іх на­паў­ няе сва­ім аса­біс­тым прад­мет­ным мік­ рас­ве­там. Пе­рад на­мі — вы­явы ра­бот­ніц фаб­ры­кі «Га­лан­тэя» і вы­цер­тыя ды­ван­кі на іх крэс­лах, на­леп­кі на швей­ных ма­ шы­н ах, кі­ч а­в ыя сэр­ц ай­к і і ру­ж ач­к і, інстру­мен­ты, мар­кі­ра­ва­ныя іх імё­на­мі. Парт­рэ­ты, зроб­ле­ныя ў пра­цоў­ны час,

за­пат­ра­ба­ва­лі ад Во­ль­гі не­пас­рэд­на­га кан­так­ту з ма­дэ­ля­мі, доб­ра­га ве­дан­ня іх ася­р од­д зя — то-бок тых на­в ы­к аў, якія вы­со­ка цэ­няц­ца ся­род фа­тог­ра­фаў. На здым­ку спат­рэ­біў­ся не адзін ме­сяц. На пад­р ых­т оў­к у ўся­г о пра­е кта ў цэ­ лым — так­са­ма шмат ме­ся­цаў. Упер­шы­ ню ён быў прад­стаў­ле­ны знач­на па­зней, на вы­ста­ве «Пры­ват­ны сек­тар» (2008), і уяў­ляў са­бой два шэ­ра­гі фа­таг­ра­фій — лю­дзі і іх рэ­чы. З тэх­ніч­на­га гле­дзіш­ча пра­ект быў аб­са­лют­на ад­экват­ны: ка­ля­ ро­вы ліч­ба­вы друк, пе­на­кар­дон, не­вя­лі­кі фар­мат ад­біт­каў. Каб уз­м ац­н іць кан­ц эп­ц ыю пер­с а­ наль­най пры­сут­нас­ці кож­най ге­ра­іні ў вя­лі­кай гру­пе лю­дзей, аўтар вы­клю­чы­ ла з кад­раў дру­гі план. «На­ту­ра­ль­ная фа­таг­ра­фія», на дум­ку Во­ль­гі, па­він­на бы­ла за­ха­ваць ка­лек­тыў­ны воб­раз ра­ бот­ніц, і асоб­ны шэ­раг са­мых про­стых атры­бу­таў іх пра­фе­сіі над­аваў гэ­та­му воб­ра­зу цеп­лы­ню, вы­яўляў сім­па­тыю аўта­ра. Ідэн­ты­фі­ка­цыя лю­дзей у рам­ках іх вы­твор­чых аб­авяз­каў, гра­фі­ка, пла­ наў і г.д. ад­бы­ва­ла­ся ме­на­ві­та па­вод­ле гэ­та­га век­та­ра: аб’­ектыў­ная фік­са­цыя сво­е а­с аб­л і­в ай фак­т у­р ы кан­к рэт­н ых інстру­мен­таў і дэ­та­ляў. Пра­ект ака­з аў­ся ідэ­а ль­на ўпі­са­ным у кан­т экст акту­а ль­н ай еўра­п ей­с кай фа­таг­ра­фіі: па пра­бле­ма­ты­цы, ла­ка­ніч­ нас­ці сты­лю, тэх­на­ло­гіі. А га­лоў­нае, па скі­ра­ва­нас­ці ві­зу­аль­на­га мас­тац­тва да гра­мад­ства: гэ­тыя парт­рэ­ты су­час­ных ра­бот­ніц, іх што­дзён­насць, не глян­ца­ вая, але і не чар­нуш­ная эстэ­ты­ка «тут і ця­пер» пры­му­ша­юць гле­да­ча за­даць са­бе мнос­тва пы­тан­няў. На­прык­лад, аб уз­ае­ма­су­вя­зях лю­дзей унут­ры со­цы­уму і ад­на­ча­со­в ай ад­чу­жа­нас­ці. Пра тое, як ні­в е­лю­ецца ў ка­лек­ты­в е інды­ві­ду­ аль­насць. І — ці мож­на на­огул быць інтэг­ра­ва­ным у гра­мад­ства і за­хоў­ваць улас­ную ад­мет­насць?

Во­лЯўген ь­га Хах­ За­луж­ о­ва. ны. З пра­ Хвоі. екта 1996–2003. «Ідэн­ты­фі­ка­цыя». 2005.

фатаграфічная калекцыя

Індэкс 74958. 15000 рублёў.

кошт

На­пры­кан­цы се­зо­на ў На­цы­яна­ль­ным дра­ма­тыч­ным тэ­атры імя М.Гор­ка­га ад­бы­ла­ся прэм’ера спек­так­ля «За­гад­ка­вы ві­зіт» паводле зна­ка­мі­тай п’есы Фрыд­ры­ха Дзю­рэн­ма­та «Ві­зіт ста­рой да­мы». На­пя­рэ­дад­ні свай­го 75-год­дзя па­ста­ноў­ку здзей­сніў Ба­рыс Лу­цэн­ка. У га­лоў­ных ро­лях Бэ­ла Ма­су­мян і Аляк­сандр Суц­ка­вер. Мас­так-па­ста­ноў­шчык Ве­ні­ямін Мар­шак. Кам­па­зі­тар Аляк­сей Ера­нь­коў. На здым­ку: Аляксандр Суцкавер (Альфрэд Іл). фота андрэя спрынчана.

Мастацтва. 2012. №6. 1–48.