Мастацтва № 2'2013

люты 2013

w w w.kimpress.by

e-mail: art_mag@tut.by

#02

Па­вел Вай­ніц­кі. Ма­ле­нь­кі прынц. Шкло, ла­тунь, слі­ва­вы кам­пот. 2012.

Ідэя та­кая: на­поў­ніць не­шта не­чым. Бес­ка­рыс­нае мас­тац­тва — ка­рыс­ным сма­ коц­цем. Вы­ка­рыс­тоў­ваць не то­ль­кі ві­зу­ аль­нас­ці, але так­са­ма смак і пах — пах хат­няй сма­ка­ты, прад­чу­ван­не гас­тра­на­ міч­най ра­дас­ці. Пер­ша­па­чат­ко­ва я ду­маў пра са­лё­ныя агур­кі. Але па­сля спы­ніў­ся на слі­ва­вым кам­по­це — у жон­кі ён атрым­ лі­ва­ецца шэ­дэў­ра­ль­ным. Чэс­на. Па­вел Вай­ніц­кі.

З на­го­ды гэ­тай ра­бо­ты, прад­стаў­ле­най на ІІІ бе­ла­рус­кім бі­ена­ле жы­ва­пі­су, гра­фі­кі і ску­льп­ту­ры «Тас­та­мент», у Па­ўла Вай­ніц­ка­га ад­быў­ся ды­ялог на фэй­сбу­ку з аўта­рам фа­таг­ра­фій Ка­ця­ры­най Су­ма­ра­вай: Pavel Voinitski Я рап­там пад­умаў: а мы ж, шалёныя мас­та­кі, ужо не пер­шае дзе­ся­ці­год­дзе ўплы­ва­ем на пер­са­нал Па­ла­ца мас­тац­тва. І гэ­тыя за­гар­та­ва­ныя сац­рэ­аліз­ мам су­ро­выя і не­пры­мі­ры­мыя жан­чы­ны-на­гляд­чы­цы па­сту­по­ ва змя­ні­лі­ся — па­ча­лі нам да­вя­ раць, бя­руць слі­вы амаль з рук… І (ці гэ­та то­ль­кі зда­ецца?) па­сту­ по­ва пра­ні­ка­юцца на­шым дзіў­ным мас­тац­твам. Су­ма­ра­ва Ка­ця­ры­на Але ж ты яе пад­ку­піў! Pavel Voinitski Я на­стой­ваю на тым, што гэ­та вы­ нік шмат­га­до­вай пра­цы. Ты б ба­ чы­ла, з якой ня­на­віс­цю яна гля­ дзе­ла на мой тэ­ле­ві­зар ва ўні­та­зе! Дзе­сь­ці ў 1990-х. Су­ма­ра­ва Ка­ця­ры­на А я па­мя­таю, як яна ў гэ­тым уні­та­зе ўдзяч­на гля­дзе­ла пра­гноз над­во­р’я! Pavel Voinitski Вось як! Я і ка­жу — доў­гі пра­цэс, што не сён­ня па­чаў­ся. Су­ма­ра­ва Ка­ця­ры­на Так ты і та­ды яе пад­ку­піў кам­фор­там! Pavel Voinitski Я ве­ру ў «эстэ­ты­ку ўза­ема­дзе­ яння» — мас­тац­тву на­ле­жыць быць са­цы­яль­на ка­рыс­ным… ці хоць смач­ным.

змест     а р т э фа к т ы

    д з е й н ы я а с о бы

    п а ра л е лі

Але­ся Бе­ля­вец Аб­я рэ­г і-па­с лан­н і Дом, які па­бу­да­ва­ла Зоя Лу­цэ­віч 4

На­тал­ля Ага­фо­на­ва Га­л і­н а А д­а мо­в іч. Пра да­к у­м ен­т а­л іс­т ы­к у і са­м а­к а­т а­в ан­н е 20

Да­р’я Амя­ль­ко­віч, Ілья Сві­рын Дос­в ед эма­ц ый­н а­г а па­г ру ­ж эн­н я Кінамедытацыі Ша­ру­наса Бар­таса 38

Люд­мі­ла Гра­мы­ка Сяргей Чэкерэс. Персанаж свайго тэатра 24

Ніна Мазур Пра­в а­д ыр ад­в аж­н а­г а пле­м е­н і Гран­ды еўра­пей­ска­га тэ­атра. Эма Да­нтэ 42

Люд­мі­ла Гра­мы­ка Два спек так лі, адзін лёс «Тры Жы­зэ­лі» Андрэя Ку­рэй­чы­ка ў Рэ­спуб­лі­кан­скім тэ­атры бе­ла­рус­кай дра­ма­тур­гіі 6 Ма­ры­на За­гі­ду­лі­на За­л а­т ое свя­ч эн­н е «Вяр­тан­не» Пят­ра Януш­ке­ві­ча 8 Але­на Фам­чан­ко­ва Лі­т оў­с кія скар­б ы «Надзея, Ве­ра, Увас­крэ­сен­не» ў Ня­свіжы 10 Свят­ла­на Ула­ноў­ская На­п е­р ад у мі­н у­л ае? Фес­ты­валь су­час­най ха­рэ­агра­фіі ў Ві­цебску 12

    дыск урс Але­ся Бе­ля­вец Сты­м у­л ы для «зо­р ак» Бе­ла­рус­кае бі­ена­ле жы­ва­пі­су, гра­фі­кі і ску­льп­ту­ры 28 Тац­ця­на Му­шын­ская У гор­н е вы­с о­к іх страс­ц ей Мін­скі між­на­род­ны ка­ляд­ны оперны фо­рум 32

    К ульт у р н ы п л а с т Свят­ла­на Па­ляш­чук Пік ­т а­р ы­я лізм Яна Бул­г а­к а Вопыт патрыятычнай фотаграфікі 44

    знакі часу Тац­ця­на Міхайлава «Кур­г а­н ы шмат ча­г о нам га­в ораць...» 48

Тац­ця­на Му­шын­ская Мы по­й дзем раз­а м у му­з ей?.. Гас­тро­лі Санкт-Пе­цяр­бур­гска­га ака­дэ­міч­на­га тэ­атра ба­ле­та імя Ле­ані­да Якаб­со­на 14 Ге­надзь Бла­гу­цін Бос­к і да­р у­н ак або яеш­н я? «Не­да­рос­так» Дзя­ні­са Фан­ві­зі­на ў Ма­гі­лёў­скім аб­лас­ным тэ­атры дра­мы і ка­ме­дыі імя Він­цэн­та Ду­ні­на-Мар­цін­ке­ві­ча 16 На першай старонцы вокладкі: Зоя Лу­цэ­віч. Ця­жар­ная. Зме­ша­ная тэх­ні­ка. 2012.

«мастацтва» № 2 (359). люты, 2013. зас ­ нав­ ал­ ьн­ ік часопіса — мін­ іст­ эрс­ тва ку­ль­ту­ры рэ­спуб­лі­кі бе­ла­русь. вы­даецца са сту­дзе­ня 1983 го­да. рэ­гіс­тра­цый­нае па­свед­чан­не № 638 выдадзена міністэрствам інфармацыі рэспублікі беларусь.

га­лоў­ны рэ­дак­тар людміла аляксееўна грамыка. рэ­дак­цый­ная ка­ле­гія: тац­ця­на арло­ва, але­ся бе­ля­вец, гаў­ры­іл ваш­чан­ка, во­ль­га да­дзі­ёма­ва, мі­хась дры­неў­скі, інэ­са душ­ке­віч, ва­ле­рый жук, эду­ард за­рыц­кі, алена каваленка (намеснік галоўнага рэдактара), тац­ця­на му­шын­ская, ула­дзі­мір ры­лат­ка, ры­чард смо­льс­кі, ула­дзі­мір тоў­сцік, рас­ціс­лаў янкоў­скі, аляк­сандр яфрэ­маў. мас­тац­кі рэ­дак­тар андрэй ган­ча­роў. літаратурны рэдактар але­на гра­мы­ка. фо­та­ка­рэс­пан­дэнт андрэй спрын­чан. на­бор: іна адзі­нец. вёр­стка: андрэй ган­чароў, акса­на кар­та­шо­ва. вы­да­вец — рэ­дак­цый­на-вы­да­вец­кая ўста­но­ва «ку­ль­ту­ра і мас­тац­тва». вы­да­вец­кая лі­цэнзія № 02330/0494414 ад 17 красавіка 2009 года. ад­рас выдавецтва і рэ­дак­цыі: 220013, мінск, пра­спект не­за­леж­нас­ці, 77. тэлефон 292-99-12, тэлефон/факс 334-57-35 (бух­гал­тэ­рыя).

©

«мас­тац­тва», 2013.

Аў­тар­скія ру­ка­пі­сы не рэ­цэн­зу­юц­ца і не вяр­та­юц­ца. Аўта­ры над­ру­ка­ва­ных ма­тэ­ры­ялаў ня­суць ад­каз­насць за пад­бор пры­ве­дзе­ных фак­таў, а так­са­ма за змеш­ча­ныя да­ныя, якія не пад­ля­га­юць ад­кры­тай пуб­лі­ка­цыі. Рэ­дак­цыя мо­жа дру­ка­ваць арты­ку­лы ў па­ра­дку аб­мер­ка­ван­ня, не падзя­ля­ючы пун­кту гле­джан­ня аўта­раў. Пад­пі­са­на ў друк 21.2.2013. Фар­мат 60х90 1/8. Па­пе­ра ме­ла­ва­ная. Друк афсет­ны. Гар­ні­ту­ра «Minion Pro». Ум. друк. арк. 6,0. Ум.-выд. арк. 10,25. Ты­раж 1814. Заказ 609. Дзяржаўнае прад­пры­емства «Вы­да­вец­тва “Бе­ла­рус­кі Дом дру­ку”». 220013, г. Мінск, праспект Не­за­леж­нас­ці, 79. ЛП № 02330/0494179 ад 03.04.2009.

артэфакты     падз е я «Мас­так і час» Юбі­лейная вы­ста­ва на­род­на­га мас­та­ка Беларусі Ле­ані­да Шча­мя­лё­ва На­цы­яна­ль­ны мас­тац­кі му­зей

Аўта­пар­трэт. Па­лат­но на кар­до­не, алей. 1975.

Бліс­ку­чы мас­так су­час­нас­ці, Ле­анід Шча­мя­ лёў ва­ло­дае не­звы­чай­ным та­лен­там існа­ваць у трох вы­мя­рэн­нях ча­су: увас­кра­шаць мі­ну­лае, рас­кры­ваць дзень сён­няш­ні і за­зі­раць у бу­ду­ чы­ню. У яго пра­зрыс­тых тво­рах — за­хап­лен­не ха­рас­твом вя­лі­ка­га на­ва­ко­ль­на­га све­ту. Кож­ нае па­лат­но — як пра­свят­лен­не ча­ла­ве­чай сут­ нас­ці — дае ад­каз на пы­тан­не: «Што шу­кае, сцвяр­джае сам твор­ца?» І шы­рэй: «Хто мы? Ад­куль мы? Як тва­ры­лі сваю шмат­па­кут­ную і ге­ра­ічную гіс­то­рыю і як жы­вем ця­пер?» Най­бо­льш важ­ным для мас­та­ка Шча­мя­лёў лі­чыць па­чуц­цё здзіў­лен­ня і ад­чу­ван­не што­ дзён­на­га, ня­хай са­бе і ма­ле­нь­ка­га, ад­крыц­ця. Крэ­да жы­ва­піс­ца: ба­чыць і раз­ва­жаць з на­го­ды ўба­ча­на­га, у кан­крэт­ным шу­каць аб­а­гу­ль­нен­ не, у ад­на­знач­ным — сім­вал, у пры­ват­ным — агу­ль­нае. Гэ­тым ме­та­дам ён ка­рыс­та­ецца больш за па­ўста­год­дзя твор­ча­га жыц­ця. Вя­лі­кая юбі­лей­ная рэ­тра­выс­таў­ка тво­раў Ле­ані­да Дзміт­ры­еві­ча Шча­мя­лё­ва (120 жы­ва­ піс­ных па­лот­наў і 40 гра­фіч­ных «на­вел») на­ зы­ва­ла­ся про­ста — «Мас­так і час». Але ў гэ­тай пра­ста­це — вя­лі­кае жыц­цё, ува­саб­лен­не на­цы­ яна­ль­на­га ха­рак­та­ру: муж­на­га, раз­важ­лі­ва­га, аб­ачлі­ва­га, за­то­ена­га. Ка­неш­не, час бя­жыць. І ні­як яго не спы­ніць. Але пра­жыць 90 га­доў — гэ­та не жар­тач­кі. І не про­ста пра­жыць, а на­поў­ні­цу — уваб­раў­шы ў ся­бе і цяж­кія трыц­ца­тыя, і са­ра­ка­выя Вя­лі­кай Айчын­най, і па­сля­ва­енныя ме­та­мар­фо­зы. Пры гэ­тым за­ха­ваць у сва­ім шчы­рым сэр­цы той ма­ ра­ль­ны фун­да­мент, на якім тры­ма­юцца та­кія «ка­тэ­го­рыі», як пяш­чо­та і муж­насць, да­бры­ня і ду­шэў­ная чыс­ці­ня, надзея і ве­ра ў тое, што ча­ ла­ве­ку, ня­гле­дзя­чы ні на што, бу­дзе ўту­ль­на, кам­фор­тна ў гэ­тым све­це. Дык што та­кое для Ле­ані­да Дзміт­ры­еві­ ча мас­тац­тва? Фран­цу­зы б ска­за­лі: «Le comble bonheur!» Вяр­шы­ня шчас­ця! Я б удак­лад­ніў: вяр­шы­ня цяж­ка­га шчас­ця! І ня­хай яно за­ўсё­ды спа­да­рож­ні­чае мас­та­ку. Ба­р ыс Крэ­п ак.

Во­сень у Ла­гой­ску. Алей. 2011.

Пра­цаў­ні­кі муз. Ігар Лу­ча­нок, Ва­сіль Бы­каў, Мі­ха­іл Са­віц­кі. Алей. 1975

3

МАСТАЦТВА ЛЮТЫ 2013

    В і ­зу­а л ь ­н ы я п ра­к т ы ­к і «Аква­рэ­лізм» Пер­са­на­ль­ная вы­ста­ва Ула­дзі­мі­ра Рын­ке­ві­ча Па­лац мас­тац­тва У аква­рэ­лях мас­та­ка зна­хо­дзяць ува­саб­лен­ не як су­час­ныя тэн­дэн­цыі жы­ва­пі­су (сін­тэз бес­прад­мет­на­га і прад­мет­на­га, аса­цы­ятыў­ насць, сім­ва­ліч­насць), так і кла­січ­ныя пры­ ёмы і ме­та­ды, за­сна­ва­ныя на за­ха­ван­ні чыс­ ці­ні, лёг­кас­ці і пра­зрыс­тас­ці тэх­ні­кі. Ра­бо­ты Рын­ке­ві­ча — най­перш гу­ль­ня ўяў­лен­ня, якая ба­зу­ецца на фар­ма­твор­час­ці. Яго пры­цяг­вае энер­ге­ты­ка аб­страк­тных лі­ній, плям, ды­на­мі­ ка рыт­маў. Ві­да­воч­ны не­пад­роб­ны азарт пры ства­рэн­ні не­паў­тор­ных форм, пры пра­цы з ба­гац­цем фак­тур і ко­ле­рас­па­лу­чэн­няў. Аква­рэ­лі для Рын­ке­ві­ча — спо­саб мас­тац­ ка­га да­сле­да­ван­ня рэ­аль­нас­ці і па­знан­ня ў ёй са­мо­га ся­бе. Твор­ца вы­веў улас­нае па­няц­ це аква­рэ­ль­на­га жы­ва­пі­су: «ува­саб­лен­не за­ ду­мы праз сін­тэз во­ль­на­га ма­люн­ка і спе­цы­ фіч­ных са­ма­каш­тоў­ных ва­дзя­ных эфек­таў, здо­ль­ных сты­му­ля­ваць воб­раз­нае мыс­лен­не мас­та­ка і аб­уджаць фан­та­зію гле­да­ча». За­гад­ка­васць, не­да­ка­за­насць ці на­ват пэў­ ная вон­ка­вая не­за­вер­ша­насць прац Ула­дзі­ мі­ра Рын­ке­ві­ча зблі­жа­юць іх з му­зыч­ны­мі

Птуш­кі над го­ра­дам. Аква­рэль. 2012.

фра­за­мі або па­этыч­ны­мі рад­ка­мі і да­зва­ля­ юць гле­да­чу не то­ль­кі ўба­чыць, але і ад­чуць кампа­зі­цый­ны рытм, ме­ло­дыю ка­ла­ры­ту, гу­ чан­не маз­ка. Ад­нак пры ўсёй вон­ка­вай эма­ цый­нас­ці і сты­хій­нас­ці вы­ка­нан­ня гэ­тым аква­рэ­ль­ным гу­ль­ням улас­ці­вы вы­раз­насць мыс­лен­ня, прад­ума­насць, за­вер­ша­насць. Не­ прад­ка­за­ль­насць, ру­хо­масць і змен­лі­васць сю­жэ­та кам­па­зі­цый­на ўраў­на­ва­жа­ны. Арыс­так­ра­тызм вы­ста­вы то­іцца ў май­стэр­ стве тон­ка­га ка­ла­рыс­та. Мас­так пад­свя­до­ма вы­бі­рае ся­род фар­баў рэ­аль­на­га све­ту толь­ кі тыя, якія ад­па­вя­да­юць яго дум­кам і па­ чуц­цям, што да­зва­ляе вы­ка­заць зда­гад­ку не толь­кі пра на­строй твор­цы ў мо­мант на­пі­сан­ ня пра­цы, але і пра яго ха­рак­тар. Так і вы­ра­ ша­ныя ў стры­ма­ных, але скла­да­ных і вы­тан­ ча­ных зе­ле­на­ва­тых, ка­рыч­ня­ва­тых, бла­кіт­ на­ва­тых, се­раб­рыс­та-шэ­рых то­нах аква­рэ­лі Рын­ке­ві­ча, ся­род якіх асаб­лі­ва хо­чац­ца вы­ лу­чыць «Іншы свет», «Час спе­лай ра­бі­ны», «Млеч­ны шлях», «Ку­ця­інку», ад­кры­ва­юць нам тон­кі, лі­рыч­ны склад ду­шы аўта­ра.

А ле­н а Шыч­к о.

«Ча­ты­ры пэн­дзлі: Бар­хат­ко­вы» Ся­мей­ная вы­ста­ва На­цы­яна­ль­ны гіс­та­рыч­ны му­зей Па­ра­ўноў­ва­ючы рус­кую і бе­ла­рус­кую пры­ ро­ду, Ігар Бар­хат­коў на­зы­вае рас­ійскія пей­ за­жы бо­льш яркі­мі, во­ль­ны­мі і шы­ро­кі­мі, бе­ ла­рус­кія — бо­льш тон­кі­мі і пяш­чот­ны­мі. «Не кож­ны здо­ль­ны зра­зу­мець гэ­ту пры­га­ жосць, — ка­жа мас­так, — але ўжо ка­лі зра­зу­ мее — атры­ма­ецца ка­зач­ная гар­мо­нія...» Роз­ ныя ад­цен­ні гэ­та­га раз­умен­ня бы­лі прад­стаў­ ле­ны на ўні­ка­ль­най су­мес­най вы­ста­ве чле­наў ад­мет­най твор­чай сям’і: ба­ць­кі — жы­ва­піс­ца Анто­на Бар­хат­ко­ва, яго ста­рэй­ша­га сы­на Ві­ то­ль­да (на­зва­на­га, да­рэ­чы, у го­нар зна­ка­мі­

Ігар Бар­хат­коў. Эцюд. Ма­ры­ля. Алей. 2001.

та­га на­стаў­ні­ка ба­ць­кі — Бя­лы­ніц­ка­га-Бі­ру­лі), ма­лод­ша­га Іга­ра і жон­кі апош­ня­га Але­ны. Па­ лот­ны Анто­на і Іга­ра Бар­хат­ко­вых ма­юць між са­бой шмат агу­ль­на­га — і ў тэ­мах, і ў кам­па­зі­ цы­ях, і ў ка­ла­ры­це. Асаб­ня­ком ста­іць Ві­то­льд Бар­хат­коў, у га­рад­скіх пей­за­жах і на­цюр­мор­ тах яко­га за­ўваж­ны ўплыў імпрэ­сі­яніз­му. У тво­рах Але­ны Бар­хат­ко­вай — чыс­тая, не­пры­ ха­ва­ная ра­дасць жыц­ця, імкнен­не ўзяць ад гэ­тай па­ры го­да то­ль­кі са­мае леп­шае, сха­піць і пе­рад­аць яе во­дар, яе цеп­лы­ню ці сцю­дзё­ насць. Фар­бы Іга­ра Бар­хат­ко­ва бо­льш стры­

Ві­то­льд Бар­хат­коў. Ло­шы­ца. Алей.1967.

ма­ныя — ён абі­рае цьмя­нае зо­ла­та по­зняй во­се­ні ці яркую зі­мо­вую сінь. Вяс­ко­вае пус­тэ­ль­ніц­тва Іга­ра і Але­ны — свя­до­мая па­зі­цыя: пей­за­жыст аба­вя­за­ны жыць по­бач з пры­ро­дай і пі­саць з на­ту­ры бэз, па­вод­ку, ко­ней ці на­ват ка­лек­тыў­нае вы­бі­ ран­не бу­ль­бы су­се­дзямі. У вер­нас­ці тра­ды­ цыі ёсць вы­са­ка­род­насць, без якой не­маг­чы­ ма існа­ван­не ні­вод­най ды­нас­тыі...

А ле­н а Ка­в а­л ен­к а.

скрыптаграма алесі ­ белявец

Па­ча­так го­да не на­збі­раў падзей на­ват на не­вя­лі­кі агляд. Бе­ла­рус­кае мас­тац­тва то­ль­кі пра­чы­на­ецца ад зі­мо­вай спяч­кі, і мя­дзведзь гэ­ты бу­дзе, ве­ра­год­на, хоць і не­та­роп­кім, але да­во­лі актыў­ным. Та­кім чы­нам, па­спра­бую пры­ду­маць пра­гноз... Ба­ла­зе агля­даў за мі­ну­лы год бы­ло ба­га­та: ці­ка­ва па­ра­зва­жаць, што з леп­ша­га атры­ мае пра­цяг, а з кеп­ска­га — сы­дзе. Надзвы­чай па­зі­тыў­ная з’я­ва — кры­тыч­ ная актыў­насць. Ста­но­віц­ца цяж­ка здзей­ сніць маш­таб­ны пра­ект бла­гой якас­ці і не атры­маць за гэ­та прачуханкі ў межах інтэр­нэт-су­по­ль­нас­ці. Так ства­ра­юцца рэй­тын­гі падзей і пер­сон. Хай яны па­куль не фік­су­юцца і ма­ла на што ўплы­ва­юць, але за­пуск пад­обна­га ме­ха­ніз­ма надзвы­ чай важ­ны для эка­ло­гіі арт-пра­сто­ры. Да­да­мо сю­ды знач­ную ко­ль­касць ад­у­ ка­цый­ных пра­грам. Гэ­та і «Еўра­пей­скае ка­фэ: ад­кры­тыя лек­цыі па су­час­ным мас­ тац­тве», і «Арт-кры­ты­ка?», і дыс­ку­сій­ны кі­на­клуб «BLOW UP» у га­ле­рэі «NOVA». У са­мым па­чат­ку го­да бы­ло за­яўле­на пра чар­го­вы кон­курс пра­екта «На шля­ху да су­час­на­га му­зея» — спа­бор­ніц­тва ма­ла­ дых арт-ме­не­джа­раў і ку­ра­та­раў. Да­рэ­чы, пе­ра­мож­цы мі­ну­ла­га не згу­бі­лі­ся, плён­на пі­шуць і пра­цу­юць... Ад­чу­ва­ецца па­трэ­ба ў су­час­ных мас­ тац­кіх пля­цоў­ках. Вы­ста­ва на за­во­дзе «Га­ры­зонт» аб­удзі­ла лю­боў да фак­тур­ных індус­тры­яль­ных плош­чаў, крэ­атыў­нае ася­род­дзе го­ра­да вы­спя­ва­ла ў не­ча­ка­ных мес­цах — у Чыр­во­ным дво­ры­ку на ву­лі­цы Рэ­ва­лю­цый­най, у анты­ка­вяр­ні «Дом Фі­ шэ­ра», пад­час інтэр­вен­цый у га­рад­ское ася­род­дзе — на­кшталт пра­екта «Мас­так і го­рад» ці «Ка­лі­до­ра веч­нас­ці». Год на­зад на архі­тэк­тур­ным фес­ты­ва­лі бы­ло ўзня­та пы­тан­не пра тое, ці па­трэб­ны Мін­ску крэ­атыў­ныя клас­та­ры. Вы­свет­лі­ лася, што мно­гія лю­дзі з’яз­джа­юць з Мін­ ска ў по­шу­ках не сто­ль­кі гро­шай, ко­ль­кі твор­ча­га ася­род­дзя. З па­добных раз­ва­жан­ няў і ў вы­ні­ку ве­лі­зар­най пад­рых­тоў­чай ра­бо­ты па­ча­ло­ся ства­рэн­не крэ­атыў­на­ га клас­та­ра МЕ100 у цэн­тры го­ра­да. Інду­ стры­яль­ныя цэ­хі ста­но­вяц­ца спры­яль­най пра­сто­рай для твор­чых ста­сун­каў. Ад го­да 2013-га ха­це­ла­ся б ча­каць пе­ ра­тва­рэн­ня Мін­ска ў мес­ца, дзе не­шта ад­бы­ва­ецца: ня­хай тое бу­дзе экс­па­зі­цыя «World Press Photo», рэ­за­нан­сная вы­ста­ва, дыс­ку­сія... Так мож­на рэ­алі­за­ваць і свой улас­ны зна­ка­вы між­на­род­ны пра­ект, якім, на жаль, не ста­ла Мін­скае тры­ена­ле су­час­ на­га мас­тац­тва. 

артэфакты

4

Аб­ярэ­гіпа­слан­ні

У мас­тац­кую га­ле­рэю Мі­ха­іла Са­віц­ка­га пе­ра­еха­ла мэб­ля з ху­та­ра пад Мін­скам. На­пэў­на так — про­ста і ко­рат­ка — мож­ на вы­зна­чыць фар­мат вы­ста­вы. Гэ­та са­ мая звы­чай­ная мэб­ля ста­ла па­вер­хняй для пра­цы мас­та­ка. Зоя Лу­цэ­віч ця­гам па­ўго­да за­йма­ла­ся рос­пі­сам ша­фаў, лож­ каў, ста­лоў, куф­раў і крэс­лаў, і па­сту­по­

па­на­ваць мас­та­ку-жы­ва­піс­цу та­кі ўты­лі­ тар­ны за­ня­так. Зоя ж ад­ка­за­ла, што пра гэ­та да­ўно ма­рыць. Мас­тач­ка са­ма вы­рас­ла ў вя­лі­кім пры­ ват­ным до­ме ў Мін­ску, у якім яе ма­ці — Свят­ла­на Кат­ко­ва — са­ма­стой­на рас­піс­ва­ ла мэб­лю, тэк­стыль, по­суд. І ня­гле­дзя­чы на апан­та­насць жы­ва­пі­сам, аду­ка­цыю мас­та­ка-ма­ну­мен­та­ліс­та (а хут­чэй і дзя­ ку­ючы гэ­та­му), за­ўсё­ды ха­це­ла за­няц­ца чым-не­будзь ужыт­ко­вым. Ужыт­ко­вым — тут умоў­нае вы­зна­чэн­ не. Па­вер­хня роз­ных, са­мых не­ча­ка­ных прад­ме­таў час­та ста­на­ві­ла­ся аб’ектам Зо­ іных дос­ле­даў. На­прык­лад, аўта­ма­бі­ль­ нае ла­ба­вое шкло ста­ла­ся ма­тэ­ры­ялам для цэ­ла­га пра­екта, у якім яна раз­ва­жа­ла пра лё­сы і да­ро­гі лю­дзей, што маг­лі гля­ дзець праз гэ­тае шкло, і вы­во­дзі­ла ад­ сюль цэ­лыя сю­жэ­ты. На­вед­ні­кі яе май­ стэр­ні про­ста не маг­лі не звяр­нуць ува­гу на бу­тэ­ль­кі, што рас­квіт­не­лі роз­ны­мі ко­

Та­ды і вы­ра­шы­ла, што кож­ным прад­ме­ там я бу­ду ча­ла­ве­ка здзіў­ляць. Мне са­мой не за­ўсё­ды ад­ра­зу ясна, да ча­го я пры­й­ ду. Але ў гэ­тым і ўтрым­лі­ва­ецца ча­роў­ насць, цуд мас­тац­тва, ка­лі ты не ве­да­еш, што ця­бе ча­кае за па­ва­ро­там. І на­ват да­й­ шоў­шы да ся­рэ­дзі­ны, ты ўсё мо­жаш змя­ ніць — ру­шыць у іншы бок». Сты­л іс­т ыч­н а аб’екты вы­р а­ш а­н ы надзвы­ч ай раз­н а­стай­н а, адзін па­кой па­тра­ба­ваў трак­тоў­кі прад­ме­таў у япон­ скім ду­ху, дру­гі — у ста­ра­жыт­на­рус­кім. Вя­ла­ся раз­мо­ва з кож­ным жы­ха­ром до­ ма: у якім сты­лі яму бу­дзе кам­фор­тна, з чым бы ён ха­цеў жыць? Вя­лі­кая ша­фа рас­пі­са­на вы­ява­мі льва і Гле­ба. Леў і Глеб — гэ­та імё­ны сы­ноў гас­ па­ды­ні. То­ль­кі леў тут — мі­фа­ла­гіч­ная жы­вё­ла, надзвы­чай пры­ваб­ная і ха­рак­ тар­ная. А га­лоў­ны па­сыл жы­ва­пі­су Зоя скі­роў­вае ме­на­ві­та да дзя­цей, раз­мяш­ ча­ючы ру­жу мі­ру і птуш­ку шчас­ця: трэ­

ва гэ­ты за­ня­так пе­ра­тва­рыў­ся ў цэ­лас­ны кан­цэпт. У ім ува­со­бі­ла­ся асаб­лі­вая фі­ла­ со­фія, на­ват бы­ло пра­ве­дзе­на псі­ха­ла­гіч­ нае да­сле­да­ван­не. Та­му што афар­мля­ючы і пе­ра­ства­ра­ючы інтэр’еры для жы­ха­роў вя­лі­ка­га до­ма, мас­тач­ка ўлі­чы­ла і ўзрост, і інта­рэ­сы, і жа­дан­ні, і на­ват ста­но­віш­ча ў сям’і (ка­лі мер­ка­ваць па пра­стор­ным абе­дзен­ным ста­ле). Вя­лі­кі ху­тар пад Мін­скам на­ся­ля­юць лю­дзі надзвы­чай крэ­атыў­ныя. Гас­па­ды­ ня Жан­на Пан­ама­ро­ва, па ад­ука­цыі мас­ тац­тваз­на­вец, сён­ня пра­цуе над ідэ­яй ства­рэн­ня га­ле­рэі. На­зва знай­шла­ся да­ сціп­ная і з на­мё­кам — «Janna d’art». Па­ куль га­ле­рэя вір­ту­аль­ная, а сён­няш­няя вы­ста­ва ста­ла яе сво­еа­саб­лі­вай сім­ва­ліч­ най прэ­зен­та­цы­яй. Акра­мя Жан­ны на ху­ та­ры шмат лю­дзей, чле­наў сям’і і сяб­роў. На­ват існуе па­кой для гас­цей жа­ні­ха і ня­ вес­ты. А па­ча­ло­ся ўсё з асця­рож­най пра­ па­но­вы гас­па­ды­ні рас­пі­саць мэб­лю. Яна бы­ла ама­тар­кай Зо­інай твор­час­ці (ка­ля па­ло­вы кар­цін, прад­стаў­ле­ных на вы­ста­ ве, — яе ўлас­насць), але са­ро­ме­ла­ся пра­

ле­ра­мі і фак­ту­ра­мі, — яшчэ ад­на ўлю­бё­ ная па­вер­хня для экс­пе­ры­мен­та. Ад­ука­цыя да­зва­ляе пра­ца­ваць з лю­бы­ мі ма­тэ­ры­яла­мі, а га­лоў­нае — з пра­сто­ рай. Аб’ём у інтэр’еры — за­хап­ля­ль­ная за­да­ча. І вы­ра­шыць, як му­сіць вы­гля­ даць мэб­ля, якую бу­дуць вы­ка­рыс­тоў­ ваць што­дзень, ве­ль­мі скла­да­на. «Не­ка­ то­рыя мае рэ­чы ма­юць ма­ну­мен­та­ль­ны ха­рак­тар, — апа­вя­дае Зоя. — Яны на­гад­ ва­юць фрэс­ку ці іко­ну. Мно­гія апе­лю­юць да да­лё­ка­га мі­ну­ла­га і раз­ам з тым ня­суць акту­аль­ныя ідэі, на­кшталт та­го, як уда­ла спа­лу­ча­ецца су­час­ны жы­ва­піс з антыч­ най ра­май ці на­адва­рот — рэ­не­сан­сны жы­ва­піс з ма­дэр­но­вай пад­ачай». Са­мым пер­шым аб’ектам бы­ла звы­ чай­ная тум­бач­ка. Хоць і ма­ле­нь­кая, яна за­пат­ра­ба­ва­ла най­бо­льш ча­су і вы­сіл­каў, бо, рас­піс­ва­ючы яе, Зоя шу­ка­ла ад­ка­зу на пы­тан­не, чым жа му­сіць быць тое, што яна ро­біць: «Мне бы­ло не­зра­зу­ме­ла, у якім сты­лі і як трэ­ба пра­ца­ваць з ма­тэ­ры­ ялам. Тра­ды­цый­ны рос­піс мне быў не­ці­ ка­вы, і на­пэў­на не гэ­та­га ад мя­не ха­це­лі.

ба жыць у зго­дзе і лю­бо­ві. Лож­кі і — ад­ па­вед­на — сон лю­дзей ахоў­ва­юць анё­лы і су­пра­ва­джа­юць доб­рыя па­жа­дан­ні. У роз­ных шуф­ляд­ках і ўнут­ра­ных па­ліч­ках раз­меш­ча­ны сак­рэт­ныя вы­явы-па­слан­ні, а за­шыф­ра­ва­ныя сім­ва­лы-аб­ярэ­гі няў­ лоў­на ахоў­ва­юць сям’ю, на­сы­ча­ючы бу­ дзён­ныя дні не­бу­дзён­ным на­стро­ем. Я так і не зра­зу­ме­ла, за­дум­ва­ла гас­па­ ды­ня гэ­ту экс­па­зі­цыю ад­ра­зу ці мэ­ты яе бы­лі вы­ключ­на пра­ктыч­ныя, але як мас­ тац­кі пра­ект «Дом, які па­бу­да­ва­ла Зоя» вы­гля­даў цэ­лас­на і пе­ра­ка­на­ль­на. Жы­ва­ піс на сце­нах пе­ра­клі­каў­ся з рос­пі­са­мі на мэб­лі. Кар­ці­ны з ніз­кі «Вя­сел­ле» ўва­саб­ ля­юць жа­ні­ха, ня­вес­ту і са­мых не­ве­ра­год­ ных гас­цей, у тым лі­ку жы­вёл і пту­шак, якія арга­ніч­на ўпі­са­лі­ся ў гэ­тае ме­рап­ры­ емства. Жы­ва­піс пе­ра­ця­кае з прад­ме­таў на па­лот­ны — вось ку­фар, у ім пры­да­нае для ня­вес­ты, а па­аба­пал яго — воб­ра­зы ма­ла­дых. Та­кі сін­тэз узмац­няе ўра­жан­не, ахоп­лі­вае ўсе ню­ансы на­строю, і ў гэ­тым дзіў­ным са­дзе квіт­не­юць са­мыя фан­тас­ тыч­ныя квет­кі. 

«Дом, які па­бу­д а­ва­ла Зоя» Вы­с та­ва Зоі Лу­ц э­віч Га­ле­рэя Мі­ха­і ла Са­віц­к а­г а А л е ­ся Б е ­ля­в е ц

5

МАСТАЦТВА ЛЮТЫ 2013

  М ас­та ц ­т ва д л я « М ас­та ц ­т ва »

    адн ы ­м с к азам

Мас­так і ма­дэль — гэ­тыя дзве іпас­та­сі з’яд­на­лі­ся ў воб­ра­зе га­лоў­ на­га ге­роя ма­ёй ра­бо­ты. Мой аўта­пар­трэт і мая ма­дэль... Жан­чы­ на-мас­тач­ка ця­жар­ная мас­тац­твам, пад сэр­цам яна но­сіць дзі­ця — на кар­ці­не гэ­та ма­лю­нак Жан-Мі­шэ­ля Бас­кія, твор­цы, які з’яў­ля­ецца для мя­не сім­ва­лам сва­бо­ды, не­за­леж­нас­ці, раз­ня­во­ле­нас­ці. І гэ­та жан­чы­на-ма­дэль так­са­ма жа­дае быць яркай і во­ль­най, жа­ дае на­ра­джаць і на­ра­джаць мас­тац­тва. Яна дву­адзі­ная: у ёй злу­чы­ лі­ся муж­чы­на і жан­чы­на, да­рос­ласць і дзя­цін­ства, бру­та­ль­ная сі­ла і пяш­чо­та. Яна лю­біць не то­ль­кі мас­тац­тва, але і ўсіх мас­та­коў, яны для яе — ідэ­ал муж­чы­ны. Па­ста­янны стан за­ка­ха­нас­ці надзвы­чай важ­ны — для та­го, каб не быць аб­ыя­ка­вым. Я ха­це­ла ўва­со­біць свай­го ро­ду рэ­ва­лю­цыю — ка­ля­ро­вую во­ль­ ную птуш­ку. Без­умоў­на, ва ўсім гэ­тым пры­сут­ні­чае іро­нія, але мы да­стат­ко­ва су­р’ёз­ныя, каб ра­біць лег­ка­дум­ныя ці ва­р’яц­кія тво­ры. І ма­ні­фест у за­клю­чэн­не... Мас­так — твор­ца, ад яго за­ле­жыць усё. Мас­так! Ду­май, што ты тво­рыш!

Якія па­зі­т ыў­ныя тэн­д эн­цыі вы за­ў ва­ж а­еце ў су­час­ным арт-пра­ц э­се?

Зоя Лу­ц э­в іч.

    Кн і ­га с к а р ­га ў

А на­вош­та? Сі­ту­ацыя про­ста смеш­ная. Цяг­ну­ла­ся ўсё гэ­ та доў­га-доў­га, але ж вось і «ця­гуч­ка» скон­ чы­ла­ся. Ру­бам па­ўста­ла пы­тан­не аб пра­сла­ ву­тых «нор­мах па­ста­но­вак для вя­ду­чых спе­ цы­яліс­таў тэ­атра» — га­лоў­на­га рэ­жы­сё­ра і га­лоў­на­га мас­та­ка. На жаль, апы­тан­не ка­лег ні­чо­га не да­ло: «Ты ко­ль­кі спек­так­ляў ро­ біш?» — «Адзін». — «А ка­лі бо­лей?» — «А на­вош­та?» Ды­рэк­та­ры ні­бы да­мо­ві­лі­ся… Ну, гэ­та зра­ зу­ме­ла: «яны — га­лоў­ныя», але ж на­вош­та гро­шы рас­хо­да­ваць, ка­лі мож­на ўво­гу­ле не пла­ціць? Усё роў­на на­пе­ра­дзе ўжо вы­раз­на акрэс­лі­ва­ецца раз­вал тэ­атра як та­ко­га. Без­умоў­на, у на­шым ды­рэк­тар­скім кор­пу­се ёсць лю­дзі, якіх я па­ва­жаю. Але ж нам ка­тэ­га­ рыч­на не шан­цуе! Тэ­атр на ўзды­ме, вя­до­мы, за­пат­ра­ба­ва­ны, мае цу­доў­ныя рэ­ка­мен­да­цыі на між­на­род­ным уз­роў­ні… Плюс леп­шыя па­ каз­чы­кі па вы­ка­нан­ні пла­наў. Але гэ­та, ві­даць, ні­ко­му не па­трэб­на. Па­трэб­на ра­бо­та па гра­ фі­ку: пры­йшоў — рас­пі­саў­ся, ад­се­дзеў — сы­ шоў. І каб усе свае на­тхнен­ні вы­да­ваў у ра­бо­ чы час з пе­ра­пын­кам на аб­ед. Цяж­кі, мож­на ска­заць, клі­ніч­ны вы­па­дак, та­му што ча­ла­век, які на­зы­вае ку­лі­сы «фі­ран­ка­мі», ра­яль — «ра­ яллю» (у жа­но­чым ро­дзе), па­стаў­ле­ны КІ­РА­ ВАЦЬ ад­ным з леп­шых тэ­атраў кра­іны… У кі­шэ­нях саб­ра­ла­ся бо­льш 50-ці спек­ так­ляў. Мно­гія пра­кат­ва­юцца ў аб­ане­мен­ тах (дру­гі арты­кул пры­быт­ку!), ня­гле­дзя­чы на тое, што эстэ­тыч­на сас­та­рэ­лі. Каб аб­наў­ляць рэ­пер­ту­ар для го­ра­да, не­абход­на вы­пус­каць ха­ця б тры прэм’еры ў год. Але бяс­кон­цая пра­ца «за ся­бе і за та­го хлоп­ца» (па­ко­ль­кі ад­ сут­ні­ча­юць чар­го­выя па­ста­ноў­шчы­кі), ві­даць, па­трэб­ная то­ль­кі «гэ­тым двум (га­лоў­на­му рэ­ жы­сё­ру і мас­та­ку) — з не­адэк­ват­ным успры­ ман­нем рэ­ча­існас­ці». Ці вар­та ка­заць пра ад­ сут­насць ма­тэ­ры­яль­на­га за­ахвоч­ван­ня? Раз­умею, што бо­ль­шасць сцэ­ніч­ных дзея­ чаў існуе не дзе­ля тых мі­зэр­ных драб­ніц, якія

атры­моў­вае (та­кая пла­та за за­ня­так лю­бі­май спра­вай, за лад жыц­ця). Пра­цу­юць, бо не мо­ гуць не пра­ца­ваць. Не мо­гуць не ства­раць. Га­лоў­нае — ТЭ­АТР. Яму СЛУ­ЖАЦЬ. І «чу­ жым» гэ­та­га не зра­зу­мець. Ад­гры­ме­лі ава­цыі На­цы­яна­ль­най тэ­атра­ль­ най прэ­міі, сціх­лі він­ша­ван­ні, пры­йшлі буд­ні... Па­сля вы­пус­ку дзвюх прэм’ер за­пар з раз­беж­ кай у два тыд­ні і су­мес­на з пе­ра­ездам на ста­ рую сцэ­ну вы­спе­ла пы­тан­не «аб нор­мах». Вось тут і вы­свет­лі­ла­ся, што — «не­ль­га», «ня­мож­на», «не да­зво­ле­на», і да­гэ­туль бы­ лі су­цэ­ль­ныя па­ру­шэн­ні! Не­за­кон­на аплач­ ваць звыш­нар­ма­тыў­ны трэ­ці спек­такль (тым бо­льш, па­пя­рэд­ні вы­ра­шы­лі про­ста «прэ­зен­ та­ваць» тэ­атру). Кам­па­зі­тар з акцё­раў? Не скон­чыў кан­сер­ва­то­рыю? Пад­у­ма­еш, му­зы­ку на­пі­саў, мы так­са­ма на гар­мо­ні­ку мо­жам! Ра­ ніш­нік актры­са ста­віць? Не­ль­га! І на­рэш­це — зноў і зноў пра ад­па­чы­нак за свой кошт. Ні­якія аргу­мен­ты, за­га­ды мі­ніс­тэр­ства (якія, па­вод­ле вы­ра­зу мясц­ова­га кі­раў­ніц­тва, про­ста «фі­ль­ка­ва гра­ма­та» і «трыз­нен­не сі­ вой ка­бы­лы») не маг­лі пра­біць шчыт, па­стаў­ ле­ны ад­мі­ніс­тра­цы­яй тэ­атра раз­ам з упраў­ лен­нем ку­ль­ту­ры. Ды то­ль­кі аргу­мен­та­цыю кштал­ту: «Як вы не раз­уме­еце, што гэ­ты за­ гад мае рэ­ка­мен­да­цый­ны ха­рак­тар?» — я сап­раў­ды не раз­умею. На­вош­та па­трэб­ны та­ кія за­га­ды? Або гэ­та за­гад, або не. Ці мы жы­ вем у су­меж­най кра­іне і чу­жыя за­га­ды нас не да­ты­чаць? Дый на пра­па­но­ву ста­віць то­ль­кі адзін нар­ ма­тыў­ны спек­такль ад­ра­зу ўзні­кае пы­тан­не: «А што вы по­тым ра­біць бу­дзе­це?» Я ха­цеў ад­ка­заць, што ПО­ТЫМ бу­ду кі­ра­ ваць тру­пай, са­чыць за рос­там мо­ла­дзі, ра­ біць вы­сно­вы, скла­даць бя­гу­чы рэ­пер­ту­ ар, кан­тра­ля­ваць за­ня­тасць і г.д. А так­са­ма ездзіць па су­сед­ніх кра­інах, дзе ад­мі­ніс­тра­цыі тэ­атраў бу­дуць надзвы­чай ра­дыя па­ста­ноў­ кам звыш­нар­ма­тыў­ных спек­так­ляў і шчод­рай ру­кой ад­сып­люць га­на­рар бе­ла­рус­ка­му гас­ тар­бай­та­ру… Ха­цеў ад­ка­заць, але по­тым пад­умаў: «А на­вош­та?» Рэ­ж ы­с ёр.

Вік­тар Ма­на­еў, на­род­ны артыст Бе­ла­ру­сі, акцёр На­цы­яна­ль­на­га тэ­атра імя Янкі Ку­па­лы: — На спек­так­лі Ку­па­лаў­ска­га тэ­атра не­маг­ чы­ма па­тра­піць, гле­да­чы нас не раз­лю­бі­лі — гэ­та трэ­ба цаніць і ні­ко­лі не пад­ман­ваць лю­ дзей. Ігар Пад­лі­ва­ль­чаў, акцёр Но­ва­га дра­ма­тыч­на­га тэ­атра го­ра­да Мін­ска: — Пра­цяг­ва­ецца рэ­кан­струк­цыя і пе­ра­абста­ ля­ван­не тэ­атра­ль­ных бу­дын­каў, а па­ра­ле­ль­ на ад­бы­ва­ецца зме­на рэ­жы­сёр­скіх па­ка­лен­ няў, у тэ­атр пры­хо­дзяць ма­ла­дыя; што бу­дзе да­лей — па­гля­дзім.. Та­ма­ра Са­віц­кая, рэ­жы­сёр кан­цэр­тных за­лаў Бе­ла­рус­кай дзяр­жаў­най фі­лар­мо­ніі: — Ма­ла­дыя і вы­со­кап­ра­фе­сій­ныя му­зы­кан­ты, ка­лі хо­чуць пра­вес­ці ўлас­ны со­ль­ны ве­чар у фі­лар­мо­ніі, ця­пер ма­юць бо­льш маг­чы­мас­цей для твор­чай са­ма­рэ­алі­за­цыі. Ігар За­да­рож­ны, са­ліст Бе­ла­рус­кай дзяр­жаў­най фі­лар­мо­ніі: — У кра­іне ла­дзіц­ца шмат між­на­род­ных фес­ ты­ва­ляў дзі­ця­чай твор­час­ці, якія да­юць маг­ чы­масць юным спе­ва­кам, тан­цо­рам, му­зы­ кан­там за­явіць пра ся­бе ў роз­ных жан­рах. Іры­на Во­лах, рэ­жы­сёр-да­ку­мен­та­ліст: — Ка­лі мер­ка­ваць па вы­ні­ках кон­кур­су сту­ жак (яго ня­даў­на пра­вя­ло Мі­ніс­тэр­ства куль­ ту­ры), дык бе­ла­рус­кая тэ­ма за­ймае ўсё больш знач­нае мес­ца ў твор­час­ці айчын­ных кі­не­ма­таг­ра­фіс­таў. На­тал­ля Жа­мой­дзік, рэ­жы­сёр сту­дыі «Ле­та­піс»: — У сфе­ры не­ігра­во­га кі­но ха­пае энту­зі­ястаў, тых, хто яшчэ хо­ча не­шта зра­біць. Ган­на Ма­тор­ная, рэ­жы­сёр Бе­ла­рус­ка­га му­зыч­на­га тэ­атра: — Тэ­атр імкнец­ца вы­тры­маць кан­ку­рэн­цыю з вір­ту­аль­най пра­сто­рай, а та­му ары­енту­ецца на роз­ныя жан­ры ў сва­іх спек­так­лях. Алесь Ксян­дзоў, мас­так, вы­клад­чык: — Існуе сва­бо­да са­ма­вы­яўлен­ня мас­та­ка: ка­лі ёсць што ска­заць, мож­на вы­ка­зац­ца без ані­ якіх знеш­ніх пе­ра­шкод. Зоя Лу­цэ­віч, мас­так: — Мас­так не стра­ціў ве­ру ў ся­бе, і мно­гія твор­цы пра­цяг­ва­юць пра­ца­ваць — ня­гле­дзя­ чы ні на што, час­та про­ста «ў стол»; дзя­куй Бо­гу, што яны ўво­гу­ле гэ­тым за­йма­юцца.

артэфакты

6

Два спектаклі, адзін лёс «Тры Жы­зэ­лі» Андрэя Ку­рэй­чы­ка Рэ­жы­сёр Аляк­сандр Гар­цу­еў Мас­так Андрэй Ме­ран­коў Кам­па­зі­тар Дзміт­рый Фры­га Ба­лет­май­стар Ма­ры­на Фі­ла­та­ва Рэ­спуб­лі­кан­скі тэ­атр бе­ла­рус­кай дра­ма­тур­гіі Л ю д­м і ­ла Г ра­м ы ­ка Пы­тан­не, ча­му рэ­жы­сё­ры вя­лі­кіх і ма­лых бе­ла­рус­кіх тэ­атраў вы­бі­ра­юць для па­ста­ ноў­кі той або іншы дра­ма­тур­гіч­ны твор, да­ўно па­тра­пі­ла ў лік сак­ра­мен­та­ль­ных. Рас­тлу­ма­чыць у кож­ным разе мож­на — зра­зу­мець бы­вае скла­да­на. На­прык­лад, рэ­ж ы­сёр Аляк­с андр Гар­ц у­еў па­ста­в іў пе­рад са­бой кан­крэт­ную за­да­чу: па­зна­ ёміц­ца з акцё­ра­мі Рэ­спуб­лі­кан­ска­га тэ­ атра бе­ла­рус­кай дра­ма­тур­гіі на вя­до­мым, улас­на­руч­на рас­пра­ца­ва­ным ма­тэ­ры­яле. Звяр­нуў­ся да «Трох Жы­зэ­ляў» Андрэя Ку­ рэй­чы­ка. Але тэст на су­мяш­ча­ль­насць цяг­нуў­ся так доў­га, што дзе­ля спаз­нан­ ня бо­ега­тоў­нас­ці тру­пы мэ­та­згод­на бы­ ло б вы­ка­рыс­таць кла­січ­ны інды­ка­тар — «Го­ра ад роз­уму». Уво­гу­ле мож­на бы­ло на гэ­тым не за­ ся­ро­джваць ува­гу. Пад­ума­еш, на­ват го­да не пра­йшло, як но­вы мас­тац­кі кі­раў­нік вы­веў на пад­мос­ткі чар­го­вы клон, пе­ ра­пас­та­віў п’есу Ку­рэй­чы­ка «Тры Жы­зэ­ лі», якая шмат га­доў ішла на сцэ­не Но­ва­ га дра­ма­тыч­на­га тэ­атра. Ды то­ль­кі вар­та пад­крэс­ліць, што пад­обная пра­кты­ка — рас­паў­сю­джа­ная, не Гар­цу­евым рас­па­ ча­тая. Ці­ка­ва, што пе­ра­но­сы апош­нім ча­сам ад­бы­ва­юцца не са сва­іх пад­мос­ ткаў на чу­жыя (гэ­та яшчэ не­як мож­на зра­зу­мець), а на­адва­рот. Зрэш­ты, знай­ сці дзе­сяць ад­роз­нен­няў у двух спек­так­ лях Аляк­сан­дра Гар­цу­ева па ад­ной п’есе Андрэя Ку­рэй­чы­ка на мэ­це не маю. Ці­ ка­ва ад­шу­каць пе­ра­ка­наў­чае мас­та­коў­ скае аб­грун­та­ван­не та­му, што ад­бы­ва­ ецца на сцэ­не РТБД. Гіс­то­рыя Жы­зэ­лі, якая пад­час Дру­гой сус­вет­най вай­ны па­кі­ну­ла Па­рыж, а по­ тым апы­ну­ла­ся ў са­вец­кай вёс­цы і там за­ста­ла­ся да кан­ца жыц­ця, на­пі­са­на «па­ вод­ле рэ­аль­на­га лё­су ад­ной жан­чы­ны». Сю­жэт за­па­зы­ча­ны дра­ма­тур­гам з тэ­ле­ ві­зій­най пе­рад­ачы «Ча­кай мя­не» (у свой час гэ­ты факт ледзь не вы­клі­каў скан­ да­лу). Ды то­ль­кі дру­гас­насць дра­ма­тур­ гіч­най асно­вы для Андрэя Ку­рэй­чы­ка — сво­е а­с аб­л і­в ы драм­с па­ж ыў. Якраз той вы­па­дак, ка­лі сю­жэ­ты на да­ро­зе ва­ля­ юцца. Дзе­ся­ціх­ві­лін­ны рас­по­вед у па­пу­ ляр­най пе­рад­ачы пра не­звы­чай­ны жа­но­

Таццяна Мархель (Жызэль асенняя).

Ілья Ясінскі (Франсуа), Вераніка Буслаева (Жызэль вясенняя).

Сцэна са спектакля.

чы лёс — гэ­та ад­на гіс­то­рыя. Спек­такль, ство­ра­ны па­вод­ле яго, — зу­сім іншая. Вы­ клад­ван­не ўра­жа­ль­ных фак­таў з дэ­ман­ стра­цы­яй пра­ўдзі­вых па­чуц­цяў рэ­аль­ ных лю­дзей на сцэ­не на­ўрад ці па­трэб­на. Ва ўся­кім разе, важ­на не то­ль­кі эма­цый­ на рас­па­вес­ці сю­жэт тэ­атра­ль­ным гле­да­ чам, а і рас­тлу­ма­чыць, ча­му так ста­ла­ся і што ў вы­ні­ку атры­ма­ла­ся. Пры гэ­тым ма­ ецца на ўва­зе на­яўнасць мас­та­коў­ска­га аб­агу­ль­нен­ня. Тры Жы­зэ­лі ў спек­так­лі РТБД існу­юць у трох па­ра­ле­ль­ных ча­са­вых пра­сто­рах. Тры жыц­ці. Тры жан­чы­ны. Тры актры­ сы. Ве­ра­ні­ка Бус­ла­ева, Люд­мі­ла Сі­дар­ ке­віч, Тац­ця­на Мар­хель. Жы­зэль вяс­но­ вая, лет­няя, во­се­ньс­кая. Пры вы­яўле­най аўта­рам па­тэ­тыч­най прэ­тэн­зіі, зда­ецца, што яны ўво­гу­ле не на­сле­ду­юць ад­на ад­

ной. Уя­віць, што гэ­та тая са­мая жан­чы­ на, пры­ро­джа­ная па­ры­жан­ка, у роз­ных уз­рос­тах, пры роз­ных аб­ста­ві­нах, да­во­лі пра­бле­ма­тыч­на. Маг­чы­ма, та­кой за­да­чы пе­рад актры­са­мі ўво­гу­ле не ста­яла. Та­му гле­да­чам у гэ­тую ака­ліч­насць про­ста да­ вя­ло­ся па­ве­рыць. Пры­няць яе як да­дзе­ насць. Не вы­пад­ко­ва сю­жэт лі­ней­на раз­ гор­тва­ецца ў га­ры­зан­та­ль­на падзе­ле­най на кра­іны і эпо­хі сцэ­ніч­най пра­сто­ры (сцэ­ног­раф Андрэй Ме­ран­коў). Да­во­лі пры­бліз­ныя пры­кме­ты ча­су. Па­зна­чэн­не чар­го­ва­га мес­ца дзея­ння. Ста­лая Жы­зэль Тац­ця­ны Мар­хель у цэн­ тры кам­па­зі­цыі на ўзвы­шэн­ні. Яна ту­ тэй­шая, па­зна­ва­ль­ная, не­ка­му з за­ўзя­тай пяш­чо­тай да­во­дзіць па тэ­ле­фо­не і пра ка-роў-ку, і пра ка-бан-чы­ка, якія, улас­ на ка­жу­чы, і ёсць апош­ні сэнс пра­мі­ну­

7

фо­та андрэя спрынчана.

МАСТАЦТВА ЛЮТЫ 2013

ла­га жыц­ця ко­ліш­няй па­ры­жан­кі. Пе­ра­ гар­ну­лі ўяў­ную ста­рон­ку — і пе­рад на­мі на аван­сцэ­не вяс­но­вая Жы­зэль, юная, з доў­гі­мі бе­лы­мі ва­ла­са­мі. По­бач ма­ма, та­ та, сяс­тра. Гіс­то­рыя пра пер­шае ка­хан­не і ад­на­ча­со­ва эфек­тны ўрок па тэх­ні­цы бяс­пе­кі. Яе ка­ха­ны Фран­суа вы­піў кі­лі­ шак ві­на, па­спра­ба­ваў укру­ціць у па­трон лям­пач­ку за­мест пе­ра­га­рэ­лай — і за­гі­нуў. То­кам за­бі­ла. По­тым бы­ла Жы­зэль лет­ няя — у па­сля­ва­еннай бе­ла­рус­кай вёс­цы, з му­жам-здрад­ні­кам і мясц­овы­мі алка­го­ лі­ка­мі. Яна ціш­ком ню­ха­ла фран­цуз­скія ду­хі, каб Ся­ро­жа не ба­чыў. Маг­чы­ма, кож­най Жы­зэ­лі вар­та па­спа­ чу­ваць. Ды ўрэш­це, ча­го ў жыц­ці не бы­ вае? Сцэ­ніч­ная стра­ва мае пя­ку­чы ме­ лад­ра­ма­тыч­ны пры­смак, па­тэн­цый­ная аўды­то­рыя — жан­чын­кі ста­ла­га ўзрос­ту. Але ж для са­мо­га тэ­атра — ці не за­ма­ла? Зрэш­ты, мэ­ты, па­стаў­ле­най пе­рад са­ бой, рэ­жы­сёр, без­умоў­на, да­ся­гае. Акцё­ ры па­ўста­юць пе­рад гле­да­ча­мі, як на да­ ло­ні. Бач­на, хто на што здат­ны. Саб­ра­ная Ва­ле­ры­ем Ані­сен­кам тру­па за­ры­ента­ва­ на на псі­ха­ла­гіч­ны тэ­атр. І, ві­даць, ме­на­ ві­та ў та­кім на­кі­рун­ку бу­дзе пра­цяг­ваць пра­ца­ваць Аляк­сандр Гар­цу­еў. Пра­ўда, гэ­тым раз­ам вар­та зра­біць па­праў­ку на пэў­ную сцэ­ніч­ную пры­бліз­насць, на схі­ ль­н асць да вы­каз­ван­н я «ўво­г у­л е». На тое, што няў­ва­га да кан­крэт­ных дэ­та­ляў у спек­так­лі кеп­ска спа­лу­ча­ецца з пад­ крэс­ле­ным уз­наў­лен­нем «жыц­ця ча­ла­ ве­ча­га ду­ху». Спад­ні­цы вы­шэй ка­ле­нак і сты­ль­ныя бо­ці­кі на вёс­цы ў па­сля­ва­енны час на­ўрад ці бы­лі ў на­яўнас­ці. Фут­ро­ вая на­кід­ка для жан­чы­ны па вы­клі­ку — так­са­ма. Луі Кан­стан­ці­на Во­ра­на­ва вы­ раз­на ўва­саб­ляе на­ват не сён­няш­няе, а за­штам­па­ва­нае са­вец­кае ўяў­лен­не аб ка­пі­та­лізме. Мно­гія акцёр­скія пры­ста­ са­ван­ні — як гу­ль­ня з хус­ткай Люд­мі­лы Сі­дар­ке­віч — пад­аюц­ца фар­ма­ль­ны­мі. Ды­яло­гі ма­ла­дой Жы­зэ­лі (Ве­ра­ні­ка Бус­ ла­ева) і Ган­ны (На­тал­ля Ха­ла­до­віч) за­ ліш­не штуч­ныя. За­па­во­ле­ны, бы ў сне, рух пер­са­на­жаў пад­час ра­ка­вой сцэ­ны з лям­пач­кай — улю­бё­ны пры­ём агіт­тэ­атра мі­ну­ла­га ста­год­дзя. Уся та­га­час­ная бе­ла­рус­кая вёс­ка па­д­а­ дзе­на ў адзі­ным ра­кур­се — праз бес­прас­ вет­нае п’янства. На­ват сён­ня для на­шых ся­лян ад­ной то­ль­кі га­рэл­кі за­ма­ла. Ду­ маю, Ку­рэй­чык на­сам­рэч ні­чо­га та­ко­га на ўва­зе не меў. Про­ста тут — і ад­рас наш «не дом і не ву­лі­ца», і ма­ра­лі ані­якай, су­ цэ­ль­ныя мар­гі­на­лы. Звы­чай­ны мас­ку­ль­ та­вы раз­лік. Зрэш­ты, і сам наш тэ­атр доб­ ра­ахвот­на, як у па­стку, трап­ляе ў зо­ну ўмоў­нас­ці. У гэ­тым сэн­се лю­бо­му мар­гі­ на­лу фо­ру дае. Падзя­лі­лі на тры сег­мен­ ты сцэ­ніч­ную пра­сто­ру — вось вам тры кра­іны, тры эпо­хі, тры Жы­зэ­лі. Спе­цы­ фіч­ны анту­раж і про­ць­ма сен­ты­мен­таў для вя­сен­ніх, лет­ніх, асен­ніх гля­да­чак, ві­даць, за­ха­пі­лі ства­ра­ль­ні­каў спек­так­ ля най­бо­льш. 

    п р ы знач э нн е Ві­т аль Ка­т а­віц­к і зноў пры­зна­ча­ны га­лоў­ным рэ­ж ы­сё­р ам Дзяр­ж аў­на­г а ма­ла­д зёж­на­г а тэ­а тра. Сва­імі пла­на­мі на бу­д у­чы­ню ён падзя­ліў­с я з ча­со­пі­с ам «Мас­т ац­т ва».

— Мі­ну­ла дзе­сяць га­доў, і я зноў стаю пе­рад бу­ дын­кам, на якім яшчэ за­ха­ва­ла­ся шы­ль­да — Дзяр­жаў­ны ма­ла­дзёж­ ны тэ­атр. Ра­монт хут­ка скон­чыц­ ца і па­чнец­ца но­вы твор­чы этап. Якім ён па­ві­нен быць — гэ­ты ста­ры для мя­не і ў той жа час аб­са­лют­на но­вы тэ­атр? Сён­ня га­лоў­ныя фун­кцыі тэ­атраў — Вы­ хоў­ваць, На­ву­чаць і Ад­укоў­ваць — за­ста­ лі­ся ра­ней­шы­мі. Не за­баў­ляць, са­мым по­ шлым на мя­жы не­прыс­той­нас­ці спо­са­бам, як гэ­та ро­бяць антрэп­рыз­ныя тэ­атры ў па­ го­ні за гра­шы­ма, а ме­на­ві­та Вы­хоў­ваць, На­ ву­чаць і Аду­коў­ваць. Фар­мі­ра­ваць ча­ла­ве­ка з па­шы­ра­най свя­до­мас­цю. Як па­ка­за­ла гіс­ то­рыя, то­ль­кі асо­ба вы­со­ка­ку­ль­тур­ная мо­ жа ўзняц­ца над сва­імі пры­ват­ны­мі інта­рэ­са­ мі і за­ха­піц­ца гра­мад­скі­мі ідэ­ямі. Трэба зна­ ёміць гле­да­чоў з леп­шы­мі да­сяг­нен­ня­мі су­ с­вет­най дра­ма­тур­гіі і лі­та­ра­ту­ры. З роз­ны­мі сты­ля­мі і на­кі­рун­ка­мі кла­січ­на­га і су­час­на­ га тэ­атра. Уз­ні­маць фі­ла­соф­скія і ма­ра­ль­ныя пра­бле­мы. Ма­ла­ды гля­дач, да яко­га ў пер­ шую чар­гу звяр­та­ецца Ма­ла­дзёж­ны тэ­атр, па­ві­нен ад­чу­ваць ся­бе ў кан­тэк­сце сус­вет­ най ку­ль­ту­ры, усве­дам­ляць пры­на­леж­насць да агу­ль­на­га ку­ль­тур­на­га ася­род­ка. Гэ­та дае ад­чу­ван­не аса­біс­тай сва­бо­ды і го­на­ру за сваю Ра­дзі­му як асоб­ную, ад­мет­ную час­цін­ ку агуль­най сус­вет­най сіс­тэ­мы. Пі­тэр Брук ка­заў, што ма­ра­ль­ныя тэ­мы за­ста­юцца ня­змен­ны­мі, а вось фор­ма іх па­ д­а­чы змя­ня­ецца кож­ныя пят­нац­цаць га­ доў. Для Ма­ла­дзёж­на­га тэ­атра по­шук но­вых форм надзвы­чай акту­аль­ны. Яны па­тра­бу­ юць іншых срод­каў вы­раз­нас­ці, май­стэр­скай плас­ты­кі, му­зы­ка­ль­нас­ці, акцёр­скай са­ма­ адда­чы. Усё гэ­та да­ся­га­ецца не на рэ­пе­ты­ цы­ях, а шля­хам упар­тых трэ­нін­гаў, інды­ві­ ду­аль­ных за­нят­каў. Бо но­выя фор­мы ма­юць пра­ва на існа­ван­не, ка­лі яны вы­ка­на­ны пра­ фе­сій­на. Якасць спек­так­ляў — ад­на з на­шых га­лоў­ных за­дач. Да­ска­на­ласць раз­ві­вае, дае маг­чы­масць для глы­бо­ка­га ана­лі­зу, вя­дзе да пра­грэ­су. Па­го­ня за ко­ль­кас­цю спы­няе пра­ цэс раз­віц­ця, пад­штур­хоў­вае да ства­рэн­ ня шэ­ра­гу бес­сэн­соў­ных і ні­ко­му не па­трэб­ ных кло­наў. За­да­ча дзяр­жаў­на­га тэ­атра — ду­маць пра якасць. Інакш у чым роз­ні­ца па­між пра­фе­сій­ ным ка­лек­ты­вам, на які вы­дат­коў­ва­юцца вя­ лі­кія гро­шы, па­чы­на­ючы з пад­рых­тоў­кі спе­ цы­яліс­таў, фі­нан­са­ван­ня па­ста­но­вак і г.д., і са­ма­дзей­ным, дзе ігра­юць дзе­ля ўлас­на­га за­да­ва­ль­нен­ня? Я стаю і ду­маю пра сур’ёзнасць за­дач і ад­ каз­насць пе­рад дзяр­жа­вай.

кантэксты людмілы ­ грамыка

Хо­чац­ца ве­рыць: бур­ныя падзеі пры кан­цы мі­ну­ла­га го­да по­йдуць на­ша­му тэ­атру на ка­рысць. Па-за імі на­ту­ра­ль­ нае жа­дан­не — у мнос­тве эстэ­тыч­ных вы­пад­ко­вас­цей і сцэ­ніч­ных не­па­ра­зу­ мен­няў рас­паз­наць пры­кме­ты но­ва­га сты­лю, но­вай тэ­атра­ль­най эпо­хі, не­за­ леж­на ад та­го, пад­аба­юцца яе асаб­лі­ вас­ці або не. Між­на­род­ны фес­ты­валь «Тэ­арт» за­ свед­чыў: сцэ­ніч­нае мас­тац­тва не про­ ста раз­ві­ва­ецца — яно існуе на не­да­ся­ га­ль­ных вы­шы­нях. Пан­ара­ма айчын­ных спек­так­ляў, па­ка­за­ных пад­час На­цы­ яна­ль­най прэ­міі, у мно­гіх вы­клі­ка­ла дэп­рэ­сію. Ві­да­воч­на: су­па­стаў­лен­не бы­ ло не на ка­рысць бе­ла­рус­кіх тэ­атра­ль­ ных дзея­чаў. Зрэш­ты, са смар­тфо­на­мі, айфо­на­мі, про­ста з со­та­вы­мі тэ­ле­фо­на­ мі для тых, хто «не да­га­няе», — раз­абра­ лі­ся ўсе. Уяў­лен­ні аб сцэ­ніч­ным мас­тац­ тве як та­кім за­храс­лі не­дзе ў апош­няй чвэр­ці мі­ну­ла­га ста­год­дзя. Гэ­тай сё­май ва­дой на кі­ся­лі ма­ла­дыя не ў ста­не сіл­ ка­вац­ца. Дый аб­аро­на, якую шмат га­доў тра­ды­цый­на тры­ма­юць на­шы «агуль­на­ тэ­атра­ль­ныя лі­да­ры», пад­аец­ца сла­бай. 112 «тэ­атра­ль­ных ака­дэ­мі­каў» з усіх сцэ­ніч­ных ка­лек­ты­ваў кра­іны не па­лі­ чы­лі па­трэб­ным утой­ваць сваё рас­ча­ра­ ван­не. Пы­тан­не «Ча­му ў пра­гра­ме НТП пры­сут­ні­ча­юць сум­ніў­ныя па мас­тац­ кіх якас­цях спек­так­лі?» уз­ні­ка­ла пад­ час пра­гля­даў амаль што­ве­чар. Дыс­ ку­сіі бы­лі бур­ны­мі, аб­урэн­ні гуч­ны­мі. Вось і над­ышоў час за­ду­мац­ца: ча­му так ста­ла­ся? Яшчэ ад­но пы­тан­не: хто ві­на­ва­ты? — бы­ло агу­ча­на, ка­лі ў інтэр­нэ­це з’явіў­ся да­ку­мен­та­ль­ны фі­льм «Не ве­ру», дзе стрэл­кі ад­каз­нас­ці бы­лі пе­ра­ве­дзе­ныя на Бе­ла­рус­кую ака­дэ­мію мас­тац­тваў. Ды то­ль­кі ўсё гэ­та звё­ны ад­на­го лан­цу­ га. Сі­ту­ацыя сас­пе­ла да та­кой сту­пе­ні, што ў ёй про­ста не­абход­на раз­бі­рац­ца. І пра­бле­мы акрэс­лі­ва­юцца вы­раз­на, ад­на за ад­ной. У пер­шую чар­гу — рас­кі­да­ная тэ­атра­ль­ная су­по­ль­насць, зве­дзе­ная да мі­ні­му­му пра­ца кры­ты­кі, «ды­рэк­тар­скі» тэ­атр з яго­ны­мі апан­та­ны­мі вы­шу­ка­мі на по­лі мас­ку­ль­ту, ад­чу­ва­ль­ны не­да­хоп пра­фе­сі­яна­лаў па ўсіх сцэ­ніч­ных на­кі­ рун­ках. А са­мае крыў­днае — гэ­та агу­ча­ нае ма­ла­ды­мі пе­ра­ка­нан­не ў тым, што яны ні­ко­му не па­трэб­ныя. Тэ­атр на­ўрад ці ка­лі-не­будзь спы­ніць сваё існа­ван­не. Про­ста кроп­ка сы­хо­ду ўжо вы­зна­ча­на. 

артэфакты

8

За­ла­тое свя­чэн­не «Вяр­тан­не» Вы­ста­ва Пят­ра Януш­ке­ві­ча Га­ле­рэя Ты­зен­гаў­за Грод­на М а­р ы ­на З а­г і ­ду­л і ­на ­ Вяр­тан­не... Гэ­та пан­яцце мо­жа на­сы­чац­ ца шмат­знач­ны­мі, на­ват су­пра­ць­лег­лы­ мі па­чуц­ця­мі і пе­ра­жы­ван­ня­мі. Вя­до­мы гро­дзен­скі мас­так Пётр Януш­ке­віч, які па­ка­заў пер­са­на­ль­ную вы­ста­ву ў га­ле­рэі Ты­зен­гаў­за, раз­ва­жае пра маг­чы­мас­ці зва­ро­ту асо­бы да веч­ных каш­тоў­нас­цей праз сус­вет­ную ду­хоў­ную спад­чы­ну. Вы­ сно­ва гэ­та ро­біц­ца па­сту­по­ва, да­лі­кат­на, эстэ­тыч­на вы­тан­ча­на. У шэ­ра­гу ра­бот аўтар звяр­та­ецца да леп­шых уз­ораў мас­тац­тва, на­прык­лад, да архе­ты­паў ста­ра­жыт­на­га жы­ва­пі­су. «Тая, што гля­дзіць у не­ба» апе­люе да ві­зан­тый­ ска­га ка­но­ну Бо­жай ма­ці з дзі­цят­кам. Ад­ на­ча­со­ва — гэ­та су­час­ныя экс­прэ­сіў­ныя воб­ра­зы, пра­сяк­ну­тыя і за­мі­ла­ва­най ма­ ця­рын­скай лю­боў­ю, і пра­ніз­лі­вай тры­ во­гай. Сты­лі­за­ва­ную іка­на­піс­ную лі­нію пра­цяг­вае «Той, хто за­па­ль­вае зор­кі». Ідэ­аль­на ўзвы­ша­ны воб­раз, што ў не­йкай сту­пе­ні су­адно­сіц­ца з вя­до­мым «Анё­лам За­ла­тыя ва­ла­сы», пры­му­шае гле­да­ча за­

ду­мац­ца пра сак­ра­ль­ную гар­мо­нію сфе­ рыч­ных ня­бес­ных зна­каў. Усё­ма­гут­насць Анё­ла, які ча­руе над «Свяш­чэн­ным дрэ­ вам», уста­лёў­вае муд­расць і да­ска­на­ласць пры­га­жос­ці, раз­лі­тай у пра­сто­ры. Ад­мет­насць мас­тац­кай мо­вы да­ся­га­ ецца ад­мыс­ло­вай аўтар­скай тэх­ні­кай, ка­ лі фар­бы на­плас­тоў­ва­юцца і фар­мі­ру­юць вы­яву па­сту­по­ва, ства­ра­ючы ўра­жан­ не да­ўня­га ма­ну­мен­та­ль­на­га сце­на­пі­су. Аўтар лі­та­ра­ль­на ўцяг­вае по­гляд гле­да­ ча ў без­дань глы­бо­кіх ва­чэй стро­гай ма­ наш­кі, воб­лік якой, зда­ецца, пра­сту­пае праз ста­ра­жыт­ную тын­коў­ку, узнаў­ля­ ючы ў свя­до­мас­ці воб­ра­зы рос­пі­саў ста­ ра­жыт­ных хра­маў. Эфект ста­р ой фрэс­к і пры­ў но­с іць у плас­тыч­ны лад тво­раў пры­ха­ва­ную за­ гад­ка­васць. У гэ­тым све­це «за гран­ню» і існу­юць тво­ры сус­вет­на­га мас­тац­тва роз­ ных эпох, што на­бы­лі ста­тус «веч­ных». Воб­раз «За­ка­ха­на­га пры­нца», які кла­ пат­лі­ва ахоў­вае ка­лю­чую, але та­кую беза­ ба­рон­ную ру­жу, не з’яў­ля­ецца яўным па­р а­ф ра­з ам тво­р а Сент-Экзю­п е­р ы, а ства­рае ўлас­ны ўзвы­ша­ны свет, дзе існу­ юць вы­тан­ча­ныя па­чуц­ці. Уз­наў­ля­ючы мі­фа­ла­гіч­ных Арфея і Эўры­ды­ку, аўтар не ста­віць са­бе мэ­тай пра­цы­та­ваць вя­до­мы сю­жэт, які, як доб­рае ві­но, ад­стой­ваў­ся на пра­ця­гу ста­год­дзяў у ра­бо­тах вя­до­мых май­строў. Януш­ке­в іч не кан­к рэ­т ы­з уе дэ­та­лё­ва гэ­тыя пер­са­на­жы, а так­тоў­на прад­стаў­ляе маг­чы­масць ад­чуць во­дар эле­ган­тна-па­чуц­цё­ва­га мі­фа ў свет­лых по­ста­цях муж­чы­ны і жан­чы­ны. Аўта­бі­ягра­фіч­ную знач­насць на­бы­ вае воб­раз «Ван­дроў­ні­ка», які ру­ха­ецца ў не­абсяж­най пра­сто­ры. Плынь сус­ве­ту пер­са­ні­фі­куе «Пі­ліг­рым» — твор­ца, што ад­дае ся­бе бяс­кон­цас­ці жыц­ця, рас­сей­ ва­ючы ў яго імгнен­нях сваю бес­смя­рот­ ную ду­шу. Па ад­ука­цыі Пётр Януш­ке­віч — ма­ну­ мен­та­ліст і ў стан­ко­вым жы­ва­пі­се час­

та звяр­та­ецца да сур’ёзных, глы­бо­кіх тэм. Май­стар-вір­ту­оз, ён мо­жа ўва­со­ біць іх стры­ма­ны­мі ко­ле­ра­мі, аб­агу­ль­ ня­ючы воб­раз. А мо­жа гу­ля­ючы, імпрэ­ сій­на рас­тва­рыць вы­яву ў рас­плаў­ле­ным яркім сон­цам па­вет­ры («Аран­жа­вае ле­ та»). Здо­ль­ны па­бу­да­ваць па­лат­но на арга­ніч­ным су­адня­сен­ні скла­да­на­га фар­ ба­ва­га мік­су і амаль ад­кры­та­га звон­ка­га ко­ле­ру. І рап­там на па­ўто­нах пра­спя­вае срэб­ную пяш­чот­ную пес­ню («Фея ме­ся­ цо­ва­га свят­ла»). Асоб­ныя тво­ры пры­цяг­ва­юць ува­гу рэ­мбран­таў­скі­мі свят­ла­це­ня­мі. «На­чны госць» пры­хо­дзіць як пра­ро­чы сон, не­ ве­ра­год­ны ўспа­мін з мі­ну­лых эпох, які да­пыт­лі­ва вы­пра­боў­вае не­паз­беж­насць люд­ско­га фа­ту­му. Эфект міс­ты­цыз­му да­ ся­га­ецца не­звы­чай­ным па­ва­ро­там фі­гу­ ры і эма­цы­яна­ль­ным су­тык­нен­нем свят­ ла і це­ню, ка­лі по­стаць вы­хоп­лі­ва­ецца з глы­бо­кай цем­на­ты за­ла­тым міг­цен­нем свят­ла­нос­най фар­бы. «Анёл уся­ноч­най» ахі­ну­ты не­зям­ным ззян­нем і пе­ра­ма­гае глу­хі змрок.

Ад­на з апош­ніх ра­бот мас­та­ка — «Бар­ ба­р а». У пры­г а­ж у­н і з ро­д у Ра­д зі­в і­л аў Януш­ке­віч уба­чыў не па­лкую ка­хан­ку, а га­нар­лі­вую маг­нат­ку, по­ўную ўнут­ра­най год­нас­ці. Твор на­гад­вае сар­мац­кі парт­ рэт, ад­нак трак­та­ва­ны ў вы­раз­на су­час­ ным фар­ма­це. Зда­ецца, аўтар не прэ­тэн­ дуе на гра­ніч­ную да­клад­насць знеш­ня­га пад­абен­ства, а тон­ка ўзнаў­ляе га­му па­ чуц­цяў і ўра­жан­няў ад да­лу­чэн­ня да ка­ ра­леў­скіх та­ямніц. 

Свяш­чэн­нае дрэ­ва. Алей. 2012. На­чны госць. Алей. 2012. Тая, што гля­дзіць у не­ба. Алей. 2012.

9

МАСТАЦТВА ЛЮТЫ 2013

    А р т- с к р ы ­ж а­ван­н і

Фрыда Кало. Змешаная тэхніка. 2012.

Выстава жывапісу і аб'ектаў Мак­сіма Ва­ку­ль­чыка адбылася ў французскім горадзе Мец. «У 2013 го­дзе мы ад­кры­ва­ем но­вы се­зон ра­бо­та­мі вы­дат­на­ га су­час­на­га мас­та­ка, яко­га ня­мец­кі кры­тык Уль­рых Ма­ту­сік на­зваў “по­лі­ва­лен­тным твор­ цам но­вай Еўро­пы”». Та­кі­мі сло­ва­мі па­чы­на­ ецца ана­та­цыя да вы­ста­вы Максіма. «Хоць яго звы­чай­на кла­сі­фі­ку­юць як неа- ці постпоп-мас­та­ка, — раз­ва­жае да­лей аўтар тэк­сту П’ер Ва­кер­ле, — у ра­бо­тах Мак­сі­ма ўраж­ва­ юць інту­іцыя і інстынкт... Здо­ль­насць Ва­ку­ль­ чы­ка іграць з аптыч­най ілю­зі­яй, роз­ны­мі тэх­ ні­ка­мі і ма­тэ­ры­яла­мі ўцяг­вае нас у свет мро­ яў, дзе сус­тра­ка­юцца рэ­аль­нае і вір­ту­аль­нае, сэнс і ўяў­лен­не. Ён з’яў­ля­ецца ад­ным з ня­ мно­гіх мас­та­коў, якія за­свой­ва­юць раз­на­стай­ ныя тэх­ні­кі да та­кой ме­ры, што іх пра­цы зда­ юцца не­рэ­аль­ны­мі, яны ні­бы па­хо­дзяць з на­ шых фан­та­зій, па­мя­ці і жа­дан­няў... Мак­сі­ма Ва­ку­ль­чы­ка най­бо­льш ці­ка­віць ча­ла­ве­чы твар. Праз па­ве­лі­чэн­не па­ме­раў парт­рэ­таў зна­ ёмыя, але не­пер­са­на­лі­за­ва­ныя тва­ры страч­ва­ юць дыс­тан­цыю, ство­ра­ную "зор­нас­цю" суб’­ екта, і рап­там ста­но­вяц­ца та­кі­мі бліз­кі­мі, што пры­ўно­сяць па­чуц­цё ўні­ка­ль­нас­ці і ў той жа час па­каз­ва­юць нам крох­касць ча­ла­вец­тва».     А д п е р ­ш а й ас о ­б ы Даведаемся пра тэх­на­ло­г ію і ню­ансы твор­ча­г а пра­ц э­с у ў не­пас­рэд­ных яго ўдзель­ні­к аў. Вя­до­мы ке­р а­міст (ён жа арга­ ні­з а­т ар зна­к а­мі­т ых «Арт-Жы­ж а­ляў» пад Баб­руй­скам) Ва­ле­рый Кал­т ы­г ін рас­к аз­в ае пра свой ме­т ад і но­выя ра­бо­т ы.

— У асно­ве ства­рэн­ня ма­іх ке­ра­міч­ных вы­ра­ баў ля­жыць імпра­ві­за­цыя. Яна грун­ту­ецца на экс­прэ­сіі, гра­тэс­ку, тран­сфар­ма­цыі і дэ­фар­ма­ цыі форм, пра­яўля­ецца ў дэ­ка­ра­ван­ні па­вер­хні фак­ту­ра­мі, кон­тррэ­ль­ефным ма­люн­кам, рэ­ль­ ефам, ляп­ны­мі час­тка­мі і дэ­та­ля­мі, про­ра­зя­мі... У кож­на­га ке­ра­міс­та — свая кух­ня, свае ўлю­ бё­ныя інгрэ­ды­енты. Прад­ме­ты по­бы­ту, рэ­чы — ста­рыя, па­кры­ тыя па­ці­най ча­су і агрэ­сіў­на­га ася­род­дзя — ха­

«À REBOURS» Аляксея Губарава – гэта серыя работ, стымулам для стварэння якой стаў аднайменны раман 1884 года французскага пісьменніка Жарэса Гюісманса (кніга была літаратурным маніфестам эпохі дэкадансу, стылю, што ў значнай меры паў­плываў на Губарава). У перакладзе з французскай — «Наадварот». Таксама — гэта назва выставы ў венскай галерэі «Тreiber Galerie Schauplatz». Аляксей спрабуе інтэр­ прэ­та­ваць тое, што ад­бы­ва­ецца ў мас­тац­тве: «У апош­ні час з’я­ві­ла­ся не­злічоная ко­ль­­касць мас­та­коў, што на­ра­джа­юць масу тво­раў; ні­ бы кос­ці, яны ад­да­юцца на раз­ар­ван­не арткры­ты­кам і про­стым аб­ыва­це­лям. Становіцца складана распазнаць сапраўднае мастацтва... Я ха­чу ад­дзя­ліць мас­тац­тва ад прад­укту, ага­ ліць чыс­тую твор­чую энергію, і хай гэ­та бу­дзе кос­тка як яна ёсць, без штуч­най ма­сы ра­мяс­ тва і над­ума­ных на­слаенняў на ёй...»

    В і ­зу­а л ь ­н ы я п ра­к т ы ­к і «Дзён­нік_Diary» Пра­ект Ва­ле­рыя Пе­сі­на Му­зей су­час­на­га вы­яўлен­ча­га мас­тац­тва

Дарога да старога моста. Алей. 2012.

Асноў­ная ха­рак­та­рыс­ты­ка тво­раў Пе­сі­на — спан­тан­насць і імгнен­насць: тэ­мы, сю­жэ­ты і пер­са­на­жы мас­та­ка не за­пла­на­ва­ны і час­ та мя­ня­юцца («Яны з’яў­ля­юцца з ака­ля­юча­га све­ту, ча­сам на­стой­лі­ва, і ад іх трэ­ба па­збаў­ ляц­ца», — тлу­ма­чыць аўтар). Для яго істот­на знай­сці ба­ланс па­між сю­ жэт­нас­цю, па­зна­ва­ль­нас­цю і амаль аб­страк­ тнай фор­май вы­ра­жэн­ня. «Я не ма­люю кар­ці­ ну — я ма­люю яе ва­ры­янт», — ка­жа Ва­ле­рый, і на пра­ця­гу жыц­ця яго «да­рож­ныя за­на­тоў­ кі» і за­ма­лёў­кі па­сту­по­ва склад­ва­юцца ў ад­ мыс­ло­вы дзён­нік. Пе­сін вы­хоп­лі­вае са сва­ёй па­ўся­дзён­нас­ці «воб­ра­зы, што не пад­да­юцца до­ты­ку»: гэ­та і кра­на­ль­ныя ўспа­мі­ны пра пту­шак, і вы­явы гру­бых ча­ра­ві­каў вы­пад­ко­ ва­га пра­хо­жа­га. Да­рэ­чы, па­эт у ба­чан­ні мас­ та­ка — гэ­та са­ба­ка з сум­ны­мі ва­чы­ма, у сэр­ца яко­га ўты­ка­юцца тры стра­лы. «Усе мае тво­ры пра мя­не, сю­жэт кож­на­ га быў пе­ра­жы­ты аса­біс­та, — пад­крэс­лі­вае мас­так. — На­ша жыц­цё — пада­рож­жа, шлях, пры­чым неабавязкова да канкрэтнай мэты. Але спы­ніц­ца не­ль­га, бо спын — усве­дам­ лен­не не­йка­га вы­ні­ку, а для мя­не гэ­та роў­ нае смер­ці». З праекта «à rebours».

ва­юць у са­бе мнос­тва та­ямніц, гіс­то­рый, свед­ чан­няў эпо­хі і ча­ла­ве­ча­га жыц­ця. Яны (рэ­чы) на­сто­ль­кі пры­ця­га­ль­ныя і на­поў­не­ныя ўнут­ ра­ным маг­не­тыз­мам, што так і про­сяц­ца стаць аб’ектам ува­гі, за­ваб­лі­ва­юць у па­лон уз­ае­ма­ адно­сін. По­бач з імі існуе та­кое ці­ка­вае ства­ рэн­не, як ча­ла­век, фло­ра і фаў­на ды іншыя пра­явы жыц­ця. У плас­тах «З пра­він­цый­на­га быц­ця» я кам­па­зі­цый­на звяз­ваю на­цюр­морт на пер­ шым пла­не з дру­гім, на якім пра­соч­ва­ ла­ся дзея. «Смет­ні­ца» — пра тое, як на смет­ні­ку сус­тра­ка­юцца і суісну­юць вы­кі­ну­тыя рэ­чы і жы­выя істо­ты. Свае анты­ на­цюр­мор­ты я ўва­саб­ляю, Ры­бі­на. Дэ­ка­ра­тыў­ны пласт. Ша­мот, па­лі­ва. 2011.

А ле­н а Ка­в а­л ен­к а.

най­перш кі­ру­ючы­ся дзі­вац­твам у пад­бо­ры ты­ паў, прад­ме­таў і іншых склад­ні­каў. Мне да­спа­ до­бы сам пра­цэс по­шу­ку най­бо­льш ёміс­та­га рас­крыц­ця воб­раз­най сі­ту­ацыі. Не стаў­лю са­ бе іншай мэ­ты: вы­ка­заў­ся і па­йшоў да­лей да скла­дан­ня на­ступ­ных кам­па­зі­цый, па­куль не над­аку­чы­ла гу­ль­ня і не зда­во­лі­ла­ся жа­дан­не. Усё так хіс­тка... Ледзь што па­й­шло не так — і па­сы­па­ла­ся пры­ду­ма­нае та­бой збу­да­ван­не, ні­ бы кар­тач­ны да­мок. Ка­лі ад­чу­ва­еш, што не ма­еш вы­йсця, то кі­да­еш по­шук і кар­ ды­на­ль­на мя­ня­еш кі­ру­нак. Не вар­та гвал­та­ваць ся­бе і ма­тэ­ ры­ял, бо ты са­бе гас­па­дар і ні­ко­му не аб­авя­за­ ны. Га­лоў­нае, каб са­мо­му бы­ло ці­ка­ ва, усцешна. Хі­ба не так?

артэфакты

10

Лі­тоў­скія скар­бы

Свя­ты Іа­ан Не­па­мук.

«Надзея, Ве­ра, Увас­крэ­сен­не» Вы­ста­ва тра­ды­цый­на­га лі­тоў­ска­га мас­тац­тва Па­ла­ца­ва-па­рка­вы ансамбль Ня­свіж А л е ­на Ф ам­чан­к о ­ва Экс­па­зі­цыя з Му­зея Ро­кіш­кска­га краю (Літ­ва) і аўтар­скай ка­лек­цыі Іга­ра Сур­ ма­чэў­ска­га на­ліч­ва­ла 122 экс­па­на­ты. На­ вед­ва­ль­ні­кі атры­ма­лі ўні­ка­ль­ную маг­ чы­масць уба­чыць най­бо­льш яркія ві­ды лі­тоў­ска­га на­цы­яна­ль­на­га тра­ды­цый­ на­га мас­тац­тва: на­род­ную сак­ра­ль­ную ску­льп­ту­ру XVI—XIX ста­год­дзяў, ме­та­ ліч­ныя кры­жы і эле­мен­ты по­мні­каў ма­ лой архі­тэк­ту­ры. Му­зей мае до­сыць шмат­лі­кую і каш­ тоў­ную ка­лек­цыю ста­ра­даў­няй лі­тоў­ скай ску­льп­ту­ры, яна на­ліч­вае ка­ля 170 тво­раў, бо­ль­шая час­тка якіх бы­ла саб­ ра­на ў ва­ко­лі­цах Ро­кіш­кі­са. Са­мы ста­ ры экс­па­нат — «Хрыс­тос па­сля ўвас­крэ­ сен­ня» — ад­но­сіц­ца да XVII ста­год­дзя. У фон­дах за­хоў­ва­юцца бо­льш за 80 жа­лез­ ных кры­жоў, са­мы ста­ры з іх да­та­ва­ны 1741 го­дам. Адзін з най­ста­ра­жыт­ней­шых зна­каў, крыж ува­саб­ляе ча­ты­ры ба­кі све­ ту, су­вязь не­ба і зям­лі, пе­ра­ся­чэн­не шля­ хоў жыц­ця і смер­ці. Ка­та­ліц­кі крыж (яго яшчэ на­зы­ва­юць ла­цін­скім) сім­ва­лі­зуе па­ку­ту і зба­вен­не Хрыс­та. Жа­лез­ныя кры­жы вы­раб­ля­лі­ся пры да­па­мо­зе про­стых інстру­мен­таў. Ка­ва­ лі вы­ка­рыс­тоў­ва­лі плос­кія па­ло­сы жа­ле­ за, стрыж­ні круг­ла­га або ча­ты­рох­кут­на­га ся­чэн­ня, бля­ху. Для апра­цоў­кі рас­па­ле­ на­га ка­ва­льс­кім гор­нам ме­та­лу ўжы­ва­ лі­ся коў­ка, плюш­чэн­не, рас­ця­жэн­не, рас­ кол­ван­не, скрут, згі­нан­не, руб­ка. Кры­жы фар­ма­ва­лі з асоб­ных дэ­та­ляў, якія по­ тым звар­ва­лі­ся або кля­па­лі­ся. Май­стэр­ ства вы­ра­бу пе­рад­ава­ла­ся з па­ка­лен­ня ў па­ка­лен­не, ня­гле­дзя­чы на не­спры­яль­ныя аб­ста­ві­ны і пе­ра­след. У 2001 го­дзе між­на­ род­ная арга­ні­за­цыя ЮНЕС­КА ўнес­ла тра­ ды­цый­ную апра­цоў­ку кры­жоў і яе сім­ во­лі­ку ў спіс шэ­дэў­раў не­ма­тэ­ры­яль­най ку­ль­тур­най спад­чы­ны ча­ла­вец­тва. Зроб­ле­ныя з дрэ­ва фі­гур­кі роз­ных свя­ тых пры­зна­ча­лі­ся для по­мні­каў ма­лой архі­тэк­ту­ры: пры­да­рож­ных драў­ля­ных слу­поў з арна­мен­та­ль­ным да­хам, разь­ бя­ных слу­поў-кап­лі­чак, кры­жоў. По­мні­ кі ста­ві­лі­ся ка­ля да­моў, ка­ля бра­мы або не­па­да­лёк, на па­лях. За­пуш­ча­ныя, ня­ўту­ ль­ныя мес­цы, гуш­ча­ры, дзе хто-не­будзь за­гі­нуў, так­са­ма па­зна­ча­лі­ся, каб ад­пу­ дзіць ня­чыс­тую сі­лу, аб­ара­ніць лю­дзей

ад ня­шчас­цяў. Вы­бар сю­жэ­таў час­та за­ ле­жаў ад пры­чын уста­наў­лен­ня по­мні­ каў і за­ду­мы, цес­на звя­за­най з аб­аро­най і за­ступ­ніц­твам. У ка­лек­цыі вы­ста­вы пе­ра­ва­жа­лі сю­ жэ­ты Ісу­са, Іа­ана Хрыс­ці­це­ля, Іа­ана Не­ па­му­ка, Дзе­вы Ма­рыі. Так­са­ма на вы­ста­ ве экс­па­на­ва­лі­ся воб­ра­зы іншых свя­тых (Ка­зі­мі­ра, Анто­нія, Гео­ргія), драў­ля­ныя кры­жы і рас­пяц­ці. Свя­тых жан­чын у лі­ тоў­скім на­род­ным мас­тац­тве на­шмат менш, чым муж­чын, але пры гэ­тым воб­ раз Пан­ны Ма­рыі меў ве­ль­мі вя­лі­кую па­ пу­ляр­насць: да яе звяр­та­лі­ся з ма­літ­ва­мі, про­ся­чы зда­роў­я, па­ляг­чэн­ня жыц­цё­вай до­лі. Най­час­цей сус­тра­ка­лі­ся на­ступ­ныя сю­жэ­ты: Ма­рыя Ма­ці Мі­ла­сэр­ная, Ма­ рыя Літас­ці­вая, Ма­рыя Жур­бот­ная, П'ета. Апош­ні най­бо­льш рас­паў­сю­джа­ны: Ма­ рыя ся­дзіць і тры­мае на ка­ле­нях мёр­ твае це­ла Хрыс­та, яе ка­ра­на­ва­ную га­ла­ву акру­жае арэ­ол, німб з ся­мі зо­рак, у па­ла­ ючае сэр­ца ўпі­лі­ся 7 кін­жа­лаў. Укры­жа­ва­на­га Ісу­са на­род­ныя май­ стры ўва­саб­ля­лі аго­ле­ным, з цяр­но­вым вян­ком на га­ла­ве, з кроп­ля­мі кры­ві на це­ле. Сю­жэт Ісу­са з На­за­рэ­та вы­яўляў Хрыс­та ў доў­гай чыр­во­най воп­рат­цы, з цяр­но­вым вян­ком, са звя­за­ны­мі ру­ка­ мі і таб­ліч­кай на шыі. У сю­жэ­це хрыш­ чэн­ня Ісу­са час­цей за ўсё ад­люс­троў­ва­ юцца дзве по­ста­ці, што ста­яць у ва­дзе:

Іа­ан Хрыс­ці­цель пра­вай ру­кой лье ва­ду на га­ла­ву Хрыс­та, а ў ле­вай тры­мае трыс­ ня­го­вы крыж. Свя­ты Іа­ан Хрыс­ці­цель ува­саб­ляў­ся і адзін: за­ху­та­ны ў фут­ра­вую ту­ні­ку, ён тры­мае крыж на доў­гай тон­кай жэр­дцы. Кап­ліч­кі з яго ску­льп­тур­най вы­явай час­ цей за ўсё ста­ві­лі­ся ля ва­ды, як і кап­ліч­кі ад­на­го з най­бо­льш па­пу­ляр­ных свя­тых — Іа­ана Не­па­му­ка (яго ад­люс­троў­ва­лі ў воп­ рат­цы свя­та­ра, з кры­жам, з па­ль­ма­вай га­лін­кай у ру­цэ, а га­ла­ву акру­жаў німб з пя­ці зо­рак). Ста­ра­даў­нія на­род­ныя разь­бя­ныя вы­ ра­бы ўтрым­лі­ва­юць у са­бе мнос­тва та­ ямніц. Уда­ло­ся вы­зна­чыць аўта­раў то­ль­кі не­ка­ль­кіх ску­льп­тур, пры­чым пе­ра­важ­на гэ­та толькі про­звіш­чы. На­род­ных май­ строў у Літ­ве тра­ды­цый­на на­зы­ва­лі ба­ га­рэ­за­мі. Час­цей за ўсё яны па­хо­дзі­лі з ся­лян, сва­ёй зям­лі не ме­лі, за­йма­лі­ся дроб­ным про­мыс­лам, ван­дра­ва­лі з вёс­кі ў вёс­ку, атрым­лі­ва­ючы за­ка­зы на рэ­зан­не кры­жоў. Ба­га­рэ­зы не ме­лі ні­якай ад­ука­ цыі, яны бы­лі не­пі­сь­мен­ны­мі або ма­ла­пі­ сь­мен­ны­мі, звы­чай­на не ўме­лі на­ват вы­ ра­заць на дрэ­ве сваё про­звіш­ча (пра­ўда, на не­ка­то­рых кры­жах за­ха­ва­ла­ся вы­ра­за­ ная да­та). Асноў­ны­мі кры­ні­ца­мі твор­час­ ці разь­бя­роў слу­жы­лі ба­ча­ныя ў кас­цё­лах ску­льп­ту­ры свя­тых, ілюс­тра­цыі ў ма­лі­ тоў­ні­ках і ўлас­ная жы­вая фан­та­зія. 

11

МАСТАЦТВА ЛЮТЫ 2013

    П а­м я ц ь

    с і гна л ь н ы э к з е мп л я р

    В ы ­с та­ва ад­на­г о т в о ­р а

Вы­ста­ва «Бе­ла­рус­кi эква­тар» да 100-год­дзя з дня на­ра­джэн­ня вя­до­ма­га бе­ ла­рус­ка­га фа­тог­ра­фа Аляк­сандра Дзітлава прай­шла ў На­цы­яна­ль­ным гіс­та­рыч­ным му­зеі і ста­ла пер­шым кро­кам у вы­ву­чэн­ні яго вя­лі­ кай спад­чы­ны. Архіў Дзіт­ла­ва сап­раў­ды ве­лі­ зар­ны. І шчас­лі­ва за­ха­ваў­ся: час­тка ма­тэ­ры­ ялаў пе­рад­адзе­на ў ка­лек­цыю му­зея, част­ ка — Бе­ла­рус­ка­му дзяр­жаў­на­му архі­ву ў Дзяр­жын­ску. Яшчэ існу­юць пе­ры­ядыч­ныя вы­ дан­ні, дзе пра­ца­ваў Дзіт­лаў, жы­выя ма­ла­ дзей­шыя ка­ле­гі, свед­кі яго ці­ка­ва­га жыц­ця і не­су­ціш­най энер­гіі. На­ра­дзіў­ся Дзіт­лаў у пе­цяр­бур­гскай два­ ран­скай ся­м’і. У 1941 го­дзе стаў ва­енным фо­ та­ка­рэс­пан­дэн­там, быў неаднаразова ўз­на­ га­ро­джа­ны. Фа­тог­раф і жур­на­ліст Аляк­сандр Дзіт­ лаў быў, не­сум­нен­на, шчас­лі­вым аўта­рам. Со­тні яго здым­каў і арты­ку­лаў над­ру­ка­ва­

«Па­вел Мас­ле­ні­каў. Парт­рэт мас­та­ ка ў люс­тэр­ку ча­су: успа­мі­ны, да­ ку­мен­ты». У гэ­тым грун­тоў­ным альбомекаталогу Ве­ра Пра­ кап­цо­ва лі­та­ра­ль­ на «ажы­ві­ла» не толь­кі вы­раз­ную по­стаць та­ле­на­ві­ та­га твор­цы, пед­а­ го­га, да­след­чы­ка і гра­мад­ска­га дзея­ ча, але і са­му эпо­ ху ся­рэ­дзі­ны і дру­ гой па­ло­вы XX ста­ год­дзя з усі­мі яе скла­да­нас­ця­мі і су­ пя­рэч­нас­ця­мі. На­ ву­ко­вая без­да­кор­насць і аб’ектыў­насць арга­ ніч­на спа­лу­ча­юцца з аўтар­скі­мі суб’ектыў­ ны­мі ўспа­мі­на­мі і па­чуц­ця­мі — гэ­та ўтва­рае асаб­лі­вы ка­ла­рыт і лі­рыч­ную, шчым­лі­ва-свет­ лую атмас­фе­ру, што амаль фі­зіч­на ад­чу­ва­ ецца пад вок­лад­кай. Кні­га на­пі­са­на рэ­дкай для та­ко­га вы­дан­ ня жы­вой, воб­раз­най лі­та­ра­тур­най мо­вай. Яна вы­зна­ча­ецца грун­тоў­ным на­ву­ко­вым змес­там, утрым­лі­вае да­клад­ны мас­тац­тва­ знаў­чы ана­ліз, важ­кія тэ­арэ­тыч­ныя аб­агу­ль­ нен­ні, а так­са­ма шмат но­вых да­ку­мен­та­ль­ ных і ўні­ка­ль­ных звес­так (на­прык­лад, ста­рон­ кі пра рэ­ктар­скую дзей­насць Ві­та­ля Цвір­кі і Па­ўла Мас­ле­ні­ка­ва ў Бе­ла­рус­кім тэ­атра­ль­ на-мас­тац­кім інсты­ту­це лі­та­ра­ль­на про­сяц­ца ў шмат­се­рый­ны тэ­ле­фі­льм!). Вы­лу­ча­ецца вы­ дан­не і су­час­ным мас­тац­кім афар­млен­нем. …Лё­сы кніг і лё­сы лю­дзей ма­юць шмат як агу­ль­на­га (на­ра­джэн­не, раз­віц­цё, уз­дым і г.д.), так і асаб­лі­ва­га, ад­мет­на­га. На­прык­лад, жыц­цё змяс­тоў­на­га тво­ра мо­жа быць бяс­ кон­ца доў­гім і шчас­лі­вым, бо но­выя па­ка­лен­ ні чы­та­чоў ад­кры­ва­юць у ім не­шта не­паў­тор­ нае і глы­бо­кае. Ужо до­сыць да­ўно не сус­тра­ каў кні­гі та­ко­га кштал­ту, здо­ль­най за­ці­ка­віць усіх не­абы­яка­вых да на­цы­яна­ль­най ку­ль­ту­ ры. Та­му вы­ка­жу па­ра­ду чы­та­чам ча­со­пі­са: ка­лі рап­там уба­чы­це ў кні­гар­ні гэ­та вы­дан­ не, аб­авяз­ко­ва ва­зь­мі­це ў ру­кі, не­та­роп­ка па­ гар­тай­це. А по­тым, ка­лі бу­дзе­це ўваж­лі­ва чы­ таць і асэн­соў­ваць (маг­чы­ма, на­ват у не­чым спра­чац­ца), вы аб­авяз­ко­ва атры­ма­еце вя­лі­ кае інтэ­лек­ту­аль­нае і эстэ­тыч­нае за­да­ва­ль­ нен­не.

«Ме­та­мар­фо­зы бяз­важ­кас­ці» сту­ дэн­таў Бе­ла­рус­кай дзяр­жаў­най ака­дэ­міі мас­ тац­тваў Але­сі Ска­ра­ба­га­тай і Але­ся Баг­да­ на­ва — яркі вы­нік да­во­лі пра­ца­ёмка­га маршкід­ка для Тры­ена­ле су­час­на­га мас­тац­тва і адзін з за­ўваж­ных тво­раў экс­па­зі­цыі. Зда­ ецца, аўта­ры на сто ад­сот­каў тра­пі­лі ў за­ яўле­ную ку­ра­та­рам ідэю но­вай фор­мы. А па­чы­на­ла­ся ўсё з жа­дан­ня па­экспе­ры­ мен­та­ваць з дро­там («За­раз у све­це мно­ гія мас­та­кі так ро­бяць, і мы пад­ума­лі: а ча­му б і не?»). Твор­цаў на­тхняў сам ма­тэ­ры­ял — ме­та­ліч­ная сет­ка і маг­чы­масць ства­рыць 3D-эфект, у асно­ву ра­бо­ты бы­ла па­кла­дзе­на фа­таг­ра­фія. А по­тым мнос­тва най­тан­чэй­шых сла­ёў чор­най ме­та­ліч­най сет­кі, пад­обных на па­фар­ба­ва­ную мар­лю, вы­ра­за­ную ў роз­ных мес­цах ад­мыс­ло­вым чы­нам, утва­ры­лі двай­ны дзі­ця­чы фо­та­пар­трэт, па­вя­лі­ча­ны да гі­ган­ цкіх па­ме­раў. Чар­гу­юцца слаі сет­кі, шчы­ль­ нае — з пра­зрыс­тым, цяж­кое — з бяз­важ­кім.

Зімовыя забавы. 1964.

ны ў ча­со­пі­се «Ма­ла­досць», га­зе­це «Рэ­спуб­ лі­ка», у фо­та­аль­бо­ме «Там, дзе сі­нее На­ рач» (1963), кні­зе «Бе­ла­рус­кі эква­тар» (1981, 1988), тво­ры па­каз­ва­лі­ся на шмат­лі­кіх вы­ста­ вах, у тэ­ле­ві­зій­ных пра­ектах. Ён пі­саў сцэ­на­ ры, скла­даў кры­жа­ван­кі. Асноў­ны акцэнт «Бе­ла­рус­ка­га эква­та­ра» зроб­ле­ны на фа­таг­ра­фі­ях 1945—1969 га­доў, але ёсць тут і здым­кі ва­енна­га ча­су. У са­мым па­чат­ку 1950-х Дзіт­лаў ад­ным з пер­шых стаў пра­ца­ваць з ко­ле­рам, і фа­таг­ра­фіі, вы­ка­на­ ныя ў гэ­тай тэх­ні­цы на пер­ша­май­скай дэ­ман­ стра­цыі 1952 го­да, так­са­ма пры­сут­ні­ча­юць у экс­па­зі­цыі. І ўсё ж са­мая важ­ная яе час­ тка — мас­тац­кая фа­таг­ра­фія ў да­ку­мен­та­ль­ ным сты­лі, якая за­ха­ва­ла да­клад­насць вы­явы і атмас­фе­ру па­ўся­дзён­на­га жыц­ця.

Любоў Гаўрылюк.

    Н ад ч ы м п ра­ц у­е ц е ? Кан­стан­цін Кас­цю­чэн­ка, ску­льп­тар: — У да­дзе­ны мо­мант я пра­цую з архі­тэк­та­рам Юры­ем Гра­да­вым над по­мні­кам-бюс­там кам­па­зі­та­ра і ды­ ры­жо­ра ХІХ ста­год­дзя Ста­ніс­ла­ва Ма­ нюш­кі. Яго ўста­ноў­ка пла­ну­ецца ў го­ра­дзе Чэр­вень — на цэн­тра­ль­най плош­чы па­між му­

Ры­ч ард Смо­л ьс­к і.

зе­ем і кас­цё­лам, дзе да гэ­та­га ча­су ігра­ юць му­зы­ку слын­на­га твор­цы. Мес­ ца вы­бра­на не­вы­пад­ко­ва: ме­на­ві­та ў Чэр­ве­ньс­кім ра­ёне на­ра­дзіў­ся кам­па­ зі­тар, які на­быў еўра­пей­скую вя­до­ масць за свае да­сяг­нен­ні ў му­зыч­най ку­ль­ту­ры. По­мнік я імкнуў­ся вы­тры­маць у сты­ ліс­ты­цы яго ча­су — гэ­та кла­сі­цызм. Для мя­ не важ­на бы­ло пе­рад­аць на­строй і ад­чу­ван­ не эпо­хі.

Але­ся Ска­ра­ба­га­тая, Алесь Баг­да­наў. Ме­та­мар­фо­зы бяз­важ­кас­ці. Ме­та­ліч­ная сет­ка, свят­ло. 2012.

Са­мі аўта­ры тлу­ма­чаць: ча­ла­ве­чае це­ла, як і ўся ма­тэ­рыя, па­ста­янна змя­ня­ецца і транс­фар­му­ецца, і на­ват са­мы пры­го­жы твар у са­мыя эма­цы­яна­ль­ныя мо­ман­ты, су­па­стаў­ныя з бяз­важ­кас­цю, мо­жа ска­зіць гры­ма­са. Кан­стан­тай, ад­веч­ным уз­орам рэ­ чаў за­ста­юцца на­шы ду­ша і дух. Та­кім чы­ нам, ме­та­ліч­ная сет­ка, якую пад­свеч­ва­юць не­­каль­­кі элек­трыч­ных лям­па­чак, — гэ­та на­ па­мін пра бу­до­ву ма­тэ­рыі і свят­ло, што пад­ трым­лі­вае ілю­зор­ную, пу­ль­су­ючую ду­хоў­ ную існасць. Пан­азі­раць за «Ме­та­мар­фо­за­мі» па­сля тры­ена­ле мож­на бы­ло ў Му­зеі су­час­на­га вы­ яўлен­ча­га мас­тац­тва. За­ўва­жым, што твор раз­лі­ча­ны на дэ­ман­стра­цыю без чор­най рам­ кі-ка­роб­кі, аб­цяг­ну­тай тка­ні­най, — у пра­сто­ ры, якая да­зво­ліць «рас­тва­рыць» яго гра­ні­ цы ў па­вет­ры, і істот­ную ро­лю ў гэ­тай дэ­ман­ стра­цыі ад­ыгры­вае гу­ль­ня са свят­лом. Але ў яркім бе­лым ку­бе па­мяш­кан­ня МСМ, дзе ў вок­ны пра­ні­ка­юць бяз­лі­тас­ныя со­неч­ныя про­мні, «Ме­та­мар­фо­зы» не­ка­ль­кі страч­ва­лі сваю глы­бі­ню і аб’ём.

А ле­н а Ка­в а­л ен­к а.

артэфакты

12

На­пе­рад у мі­ну­лае?

С вят­ла­на У ла­н о ў ­ская ­ ­ ­ ­ ­ Цяж­ка па­ве­рыць, але факт: IFMC­ ле­тась адзна­чыў сваё 25-год­дзе. Пер­шы ся­род фес­ты­ва­ляў пад­обна­га кштал­ту, ён аж да 1997 го­да за­ста­ваў­ся адзі­ным фо­ру­мам су­час­на­га тан­ца на тэ­ры­то­рыі бы­ло­га Са­ юза. Па гіс­то­рыі ві­цеб­ска­га фэс­ту мож­ на вы­ву­чаць жыц­ця­піс усёй по­стса­вец­ кай «іншай ха­рэ­агра­фіі», бо яе га­лоў­ныя дзей­ныя асо­бы зве­да­лі пер­шае пры­знан­ не і пад­трым­ку ме­на­ві­та тут. Ня­гле­дзя­ чы на знач­насць падзеі, апош­нім раз­ам важ­ным пад­ало­ся асэн­са­ван­не пер­спек­ тыў да­лей­ша­га раз­віц­ця. Як фо­ру­му, так і су­час­на­га тан­ца на­огул. Між­на­род­ны кон­курс у меж­ах IFMC прад­эман­стра­ваў: пра­блем ві­да­воч­на па­бо­ль­ша­ла, а вось з пер­спек­ты­ва­мі — скла­да­на. Пра­гра­ма фес­ты­ва­лю 2012 го­да, у ад­ па­вед­нас­ці з яго ста­ту­сам «юбі­лей­на­га», бы­ла як ні­ко­лі раз­гор­ну­тай і маш­таб­ най. Ра­ней­шыя пра­па­но­вы ад арга­ні­за­ та­раў фэс­ту на­конт па­шы­рэн­ня яго­ных ге­агра­фіч­ных меж­аў не ака­за­лі­ся мар­ ны­мі: вы­ступ­лен­ні гас­ця­вых ка­лек­ты­ваў пра­йшлі ў Баб­руй­ску, Грод­не, Ма­ла­дзеч­ не і за­вяр­шы­лі­ся фі­на­ль­ным акор­дам у На­цы­яна­ль­ным тэ­атры опе­ры і ба­ле­та, дзе мін­скай пуб­лі­цы бы­лі прад­стаў­ле­ ны ба­ле­ты «Дождж» Ра­ду Па­клі­та­ру («Кі­ еў ма­дэрн-ба­лет») і «Ма­ра» Крыс­та­фе­ра Бру­са (На­цы­яна­ль­ная тан­ца­ва­ль­ная кам­ па­нія Уэ­ль­са). Пра між­на­род­ны аўта­ры­тэт фес­ты­ва­лю свед­чыў інтэр­на­цы­яна­ль­ны склад жу­ры на ча­ле з ле­ген­дар­ным тан­ цоў­шчы­кам Ула­дзі­мі­рам Ва­сі­ль­евым. Як за­ўсё­ды, моц­ны­мі і ўра­жа­ль­ны­мі бы­лі гас­ця­выя па­ка­зы, ку­ль­мі­на­цый­ным ся­род якіх па пра­ве мож­на лі­чыць тан­ цспек­такль «Пры­свя­чэн­не вя­лі­ка­му мас­ тац­тву фут­бо­ла» кам­па­ніі Ё Стром­грэ­на. Вя­до­мы ва ўсім све­це на­рвеж­скі ка­лек­ тыў не ўпер­шы­ню за­ві­таў у Ві­цебск. У фес­ты­ва­ль­ных ко­лах да­гэ­туль уз­гад­ва­юць аб­сур­дыс­цкі, у ду­ху «тэ­атра жор­сткас­ ці» тан­ца­ва­ль­на-дра­ма­тыч­ны спек­такль «Шпі­таль» Стром­грэ­на, па­ка­за­ны на IFMC яшчэ ў 2006 го­дзе. Прэм’ерай но­ва­га ба­ле­та па­ра­да­ваў эстон­скі «Fine Five Dance Theatre» (Та­

фо­та ігара гусакова.

Фес­ты­валь су­час­най ха­рэ­агра­фіі ў Ві­цебску

лін), да­ўні ўдзе­ль­нік фес­ты­ва­лю. Спек­ такль «Ман­да­ла» ў па­ста­ноў­цы Рэ­нэ Но­ мі­ка і Ці­йны Олеск уз­дзей­ні­чаў не ад­ра­зу, але па­сту­по­ва і ве­ль­мі моц­на. Мас­тац­ кае вы­ра­шэн­не тво­ра вы­лу­ча­ла­ся стро­ гай, аске­тыч­най пра­ста­той, дзе не бы­ло ні па­ста­но­вач­ных эфек­таў, ні звык­лай на­ра­тыў­нас­ці, ні ме­лад­ра­ма­тыч­ных ка­лі­ зій. Дыс­цып­лі­на эмо­цый, па­мно­жа­ная на геа­мет­рыч­ную ло­гі­ку ансам­бле­вых кам­ па­зі­цый, мед­ыта­тыў­ную за­ма­ру­джа­насць плас­ты­кі, ры­ту­аль­ную сім­во­лі­ку мі­зан­ сцэн вы­яўля­ла глы­бін­ную энер­ге­тыч­ную плынь дзея­ння. Ман­да­ла — га­лоў­ны ві­зу­ аль­ны і сэн­са­вы эле­мент спек­так­ля — пе­ ра­гу­ка­ла­ся з юнгаў­скай трак­тоў­кай гэ­та­га архе­ты­пу як сім­ва­ла ча­ла­ве­чай да­ска­на­ лас­ці, бяс­кон­ца­га по­шу­ку ча­ла­ве­кам улас­ най «са­ма­сці». Асоб­н ую ста­р он­к у гас­ц я­в ых імпрэз скла­лі вы­ступ­лен­ні рас­ійскіх ка­лек­ты­ ваў — лі­да­раў пер­ша­га, «ге­ра­ічна­га» па­ ка­л ен­н я по­стса­в ец­к а­г а contemporary dance. І ка­лі пер­мскі Ба­лет Яўге­на Пан­фі­ ла­ва ўдзе­ль­ні­чае ў IFMC што­год, то ле­ген­ дар­ныя «Пра­він­цый­ныя тан­цы» Тац­ця­ны Ба­га­на­вай (Ека­ця­рын­бург) і Чэ­ля­бін­скі тэ­атр су­час­на­га тан­ца пад кі­раў­ніц­твам Во­ль­гі По­ны не пры­язджа­лі ў Ві­цебск амаль дзе­ся­ці­год­дзе. Рэ­дкі для су­час­най ха­рэ­агра­фіі спек­ такль па­вод­ле лі­та­ра­тур­на­га тво­ра прэ­ зен­та­ва­ла Тац­ця­на Ба­га­на­ва. Ба­лет «Se­ pia» па ма­т ы­в ах апо­в ес­ц і Ко­б а Абэ «Жан­чы­на ў пяс­ках» уяў­ляе са­бой ве­ль­ мі тон­кае, аса­цы­ятыў­на-ме­та­фа­рыч­нае спас­ці­жэн­не пер­шак­ры­ні­цы. Гіп­на­тыч­ ная па атмас­фе­ры сцэ­ніч­ная дзея па­збаў­ ле­на лі­ней­най сю­жэ­та­бу­до­вы і пэў­ных пер­са­на­жаў. Яе мед­ыта­тыў­нае раз­гор­ тван­не рэ­за­ні­руе па­во­ль­на­му тэм­па­рыт­ му про­зы япон­ска­га кла­сі­ка і апе­люе най­ перш да пад­свя­до­мас­ці гле­да­ча. Па сва­ёй сты­ліс­ты­цы «Sepia» зна­хо­дзіц­ца на па­ меж­жы тан­цтэ­атра і мод­на­га сён­ня тэ­атра ві­зу­аль­на­га, у якім ча­ла­век ста­но­віц­ца час­ткай ве­ль­мі ма­ляў­ні­чых, «ажыў­шых» кар­цін (мас­так-па­ста­ноў­шчык На­стас­ся Са­ка­ло­ва, мас­так па свят­ле Ні­на Індрык­

сан). Та­нец ча­ты­рох пар пер­са­на­жаў ад­ бы­ва­ецца ў тра­пят­кой за­ла­ціс­тай пра­сто­ ры. Мяк­кі ма­лю­нак пад­тры­мак на­гад­вае япон­скія іе­рог­лі­фы, а пра плынь ча­су свед­чаць стру­ме­ні пяс­ку. Ён пра­лі­ва­ецца су­хім да­жджом з пад­ве­ша­ных да ка­лас­ні­ коў шкля­ных кол­баў, пад­обных па фор­ме на жа­но­чыя фі­гу­ры ці пя­соч­ныя га­дзін­ ні­кі, і слу­жыць не то­ль­кі афар­млен­нем спек­так­ля, але і дык­туе яго рытм, атмас­ фе­ру, воб­раз­ную па­эты­ку. Пыл, рас­сы­па­ ны ў па­вет­ры, пе­ра­тва­рае сцэ­ну ў кар­ці­ну, на­ма­ля­ва­ную за­ла­ціс­тай се­пі­яй. Спек­такль Во­ль­гі По­ны — зу­сім іншы. Дыс­крэт­ны тэм­па­рытм, па­бу­да­ва­ны на чар­га­ван­ні інтэн­сіў­на­га ру­ху і ста­ты­кі, свят­ла і цем­ры, му­зы­кі і ці­шы­ні, ге­амет­ рыч­на вы­ве­ра­ныя мі­зан­сцэ­ны, гра­фіч­ныя лі­ніі плас­тыч­ных ма­люн­каў цал­кам ад­па­ вя­да­лі на­зве па­ста­ноў­кі — «Пун­к­ці­ры». Спек­такль па­збаў­ле­ны пра­мых ана­ло­гій з су­час­нас­цю, тым не менш ха­рэ­огра­фу ўда­ецца за­кра­нуць «бо­ле­выя кроп­кі» ме­ на­ві­та сён­няш­ня­га дня. На сцэ­не па­зна­ юцца «ге­роі на­ша­га ча­су». У чор­ных дзе­

«Sepia». «Пра­він­цый­ныя тан­цы» Тац­ця­ны Ба­га­на­вай. Ека­ця­рын­бург.

фо­та уладзіміра лупаўскога.

«Аль­бом». Ха­рэ­ограф Аляк­сей Бу­сь­ко. «Кі­еў ма­дэрн-ба­лет».

13

фо­та дзмітрыя абляцова.

МАСТАЦТВА ЛЮТЫ 2013

фо­та дзмітрыя абляцова.

«Пун­кці­ры». Ха­рэ­огра­ф Во­ль­га По­на. Чэ­ля­бін­скі тэ­атр су­час­на­га тан­ца.

ла­вых стро­ях, яны ру­ха­юцца энер­гіч­на і зла­джа­на, ні­бы да­ска­на­лы ме­ха­нізм. У гэ­тым ма­нах­ром­ным све­це ня­ма інды­ ві­ду­аль­нас­цей, ад­сут­ні­ча­юць эмо­цыі, не ві­ру­юць жар­сці. Яго на­ся­ля­юць лю­дзі, у якіх атра­фа­ва­на па­чуц­цё жы­во­га, — офіс­ ны план­ктон. Мож­на толь­кі здзіў­ляц­ца, як ха­рэ­ограф без вы­ка­рыс­тан­ня ля­леч­ ных, «ро­ба­та­па­доб­ных» жэс­таў здо­ле­ла ства­рыць воб­раз бяз­душ­на­га, ме­ха­ніч­ на­га све­ту. У чар­го­вы раз моц­на рас­ча­ра­ва­ла вы­ ступ­лен­не пан­фі­лаў­цаў. Прэм’ерны ба­лет «Destino» («Лёс») у па­ста­ноў­цы Аляк­сея Рас­тар­гу­ева меў ве­ль­мі ад­да­ле­нае да­чы­ нен­не да асо­бы Яўге­на Пан­фі­ла­ва, а вось да хал­ту­ры і тан­най па­псы — са­мае не­пас­ рэд­нае. Вя­до­ма, сам ба­лет­май­стар дзе­ля фі­нан­са­вай пад­трым­кі тру­пы по­руч з фі­ ла­соф­скі­мі па­ста­ноў­ка­мі ства­раў экс­цэн­ трыч­на-пра­ва­ка­цый­ныя ві­до­віш­чы. Але ко­ль­кі ў гэ­тым бы­ло фан­та­зіі, твор­чай вы­на­ход­лі­вас­ці! Бяз­мер­ны та­лент Пан­ фі­ла­ва на­ват та­кія данс-хі­ты ўзды­маў да ўзроў­ню мас­тац­тва, ча­го не ска­жаш пра зга­да­ную па­ста­ноў­ку. На жаль, пад­обныя ка­мер­цый­ныя пра­екты пе­ра­ва­жа­юць ця­ пер у рэ­пер­ту­ары тэ­атра. Са шма­таб­ліч­ най твор­чай асо­бы ба­лет­май­стра бо­льш за­пат­ра­ба­ва­ным ака­заў­ся Пан­фі­лаў-шо­ умен, а не мас­так-фі­ло­саф. Цэн­тра­ль­ная падзея фес­ты­ва­лю — між­ на­род­ны кон­курс — вы­клі­ка­ла са­мыя су­ пя­р эч­л і­в ыя ўра­ж ан­н і. Па­р а­д ак­с а­л ь­н а, але ня­гле­дзя­чы на вя­лі­кую ко­ль­касць удзель­ні­каў, ся­род іх не бы­ло лі­да­ра, як і ра­бот, якія б уз­ру­шы­лі. Ме­лі мес­ца тво­ ры ці­ка­выя, пра­фе­сій­на вы­ка­на­ныя, ад­ нак не бы­ло Аўта­ра, які пры­му­сіў бы пра ся­бе га­ва­рыць, не бы­ло Асо­бы з улас­ным не­паў­тор­ным «све­там-тэ­атрам». Тым не менш Гран-пры не за­стаў­ся без ула­да­ль­ ні­ка і на­ват тра­піў ва Укра­іну, а не па тра­ ды­цыі ў Кі­тай. Уга­на­ра­ва­ным тво­рам ста­ ла­ся мі­ні­яцю­ра «Аль­бом» Аляк­сея Бу­сь­ко, са­ліс­та «Кі­еў ма­дэрн-ба­ле­та». Па­га­джу­ся з жу­ры, што гэ­та быў адзін з яркіх тво­раў кон­кур­снай пра­гра­мы, але ўлас­ці­выя яму шмат­лі­кія «па­клі­та­рыз­мы» не да­зва­ля­лі

«Ман­да­ла». Ха­рэ­огра­фы Рэ­нэ Но­мік і Цій­на Олеск. «Fine Five Dance Theatre». Та­лін.

ўспры­маць ра­бо­ту як ары­гі­на­ль­ную. Яшчэ ў бо­ль­шай сту­пе­ні гэ­та ты­чы­ла­ся па­ста­но­ вак іншых артыс­таў тру­пы, якія атры­ма­ лі пе­ра­важ­ную ко­ль­касць уз­на­га­род. Тое, што ба­лет­май­стар не схі­ль­ны да аўта­дык­ та­ту і пад­штур­хоў­вае сва­іх вы­ха­ван­цаў да па­ста­но­вач­най дзей­нас­ці, мож­на то­ль­кі ві­таць. Ад­нак амаль усе тво­ры вы­гля­да­лі ры­мэй­ка­мі па ма­ты­вах ба­ле­таў Па­клі­та­ру, бо яго артыс­ты між­во­лі пе­ра­нес­лі ў свае па­ста­ноў­кі тое, на чым «уз­рас­лі». Яшчэ ад­на істот­ная пра­бле­ма апош­ніх га­доў — дэ­ва­ль­ва­цыя сэн­са­вай на­поў­не­ нас­ці сцэ­ніч­на­га вы­каз­ван­ня. Мі­нуў той час, ка­лі ха­рэ­огра­фам у ажыц­цяў­лен­ні іх крэ­атыў­ных за­дум пе­ра­шка­джа­ла тэх­ніч­ ная не­пад­рых­та­ва­насць вы­ка­наў­цаў. Су­ час­ныя тан­цоў­шчы­кі ў бо­ль­шас­ці сва­ёй пры­дат­ныя для ўва­саб­лен­ня са­мых да­ ска­на­лых «ізмаў». Вось то­ль­кі «гра­дус» кан­цэп­ту­аль­ных по­шу­каў і глы­бі­ні змес­ ту знач­на зні­зіў­ся. Дэк­ла­ра­тыў­ны, про­ ста­лі­ней­ны ха­рак­тар па­сы­лу аўтар­скай дум­кі, па­збаў­ле­най раз­віц­ця і дра­ма­тур­ гіі, ці ўво­гу­ле яе ад­сут­насць ста­лі агу­ль­ ным мі­ну­сам мно­гіх спек­так­ляў. А ка­лі тэ­мы для раз­мо­вы і з’яўля­лі­ся, то зво­дзі­ лі­ся ў асноў­ным да «ку­хон­ных» раз­бо­рак ці рэ­флек­сій «пра сваё», вы­яўля­ючы мел­ ка­вод­дзе ду­шы. І гэ­та пра­бле­ма не IFMC, а ад­на з ха­рак­тэр­ных тэн­дэн­цый раз­віц­ ця по­стса­вец­ка­га су­час­на­га тан­ца ўво­гу­ ле. Тан­ца­ваць на­ву­чы­лі­ся ўсе, а вось ду­ мак спа­ра­дзі­лі не­ба­га­та. І, ба­дай, га­лоў­ны па­ра­докс: да­лё­ка не ўсе кон­кур­сныя ра­бо­ты мож­на бы­ло ад­ нес­ці да су­час­на­га тан­ца. Маю на ўва­ зе не то­ль­кі лек­сі­ку, а перш за ўсё спо­саб мыс­лен­ня і агу­ль­ную сты­ліс­ты­ку. Вя­до­ ма, мож­на лі­чыць, што ў на­шых ха­рэ­огра­ фаў, якія ад­кры­лі для ся­бе су­час­ны та­нец амаль на ста­год­дзе па­зней за ка­лег з За­ ха­ду, «свой шлях», але ж ёсць агуль­­нап­ры­ ня­тыя кры­тэ­рыі. У наш час так не ру­ха­ юцца, не апра­на­юцца, пад гэт­кую му­зы­ку не тан­цу­юць. Не­ка­то­рыя тво­ры ня­дрэн­на б вы­гля­да­лі га­доў трыц­цаць-со­рак і на­ват бо­лей та­му. Так, да ча­соў ха­рэ­адра­мы ад­ сы­ла­ла га­на­ра­ва­ная Дру­гой прэ­мі­яй «Ба­

ла­да пра сяб­ра» Сяр­гея Ко­на (Кі­еў), па­бу­ да­ва­ная на ілюс­тра­тыў­най воб­раз­нас­ці і дра­ма­ты­за­ва­най жэс­ты­ку­ля­цыі. Пад хіт Пе­ла­геі тан­чы­лі вы­ка­наў­цы ў мі­ні­яцю­ры «Мат­рош­ка» Ды­яны Юрчан­ка (Ві­цебск), і гэ­та пе­ра­во­дзі­ла аўтар­скае вы­каз­ван­ не ў эстрад­на-па­п­со­вы фар­мат. Зга­да­ны ну­мар, да­рэ­чы, не вы­клю­чэн­не: мно­гія кам­па­зі­цыі кон­кур­су ідэ­аль­на ўпі­са­лі­ся б у шоу «Тан­цы з зор­ка­мі». Між­во­лі пры­хо­ дзіў на па­мяць фес­ты­валь эстрад­на­га тан­ ца «Бе­лы са­ба­ка» — тое, з ча­го па­чаў і што, зда­ва­ла­ся б, да­ўно пе­ра­рос IFMC. Што да бе­ла­рус­кіх ха­рэ­огра­фаў, то ў па­ра­ўнан­ні з па­пя­рэд­ні­мі фо­ру­ма­мі яны ака­за­лі­ся «ў мі­ну­се»: у фі­нал з тры­нац­ца­ці ну­ма­роў тра­пі­лі то­ль­кі два. Та­кі вы­нік не здзіў­ляе. Но­вых імё­наў у айчын­ным con­ temporary за апош­ні час не з’яві­ла­ся, а са ста­рэй­ша­га па­ка­лен­ня да­язджа­юць да Ві­ цеб­ска не ўсе. Ня­гле­дзя­чы на шмат­га­до­ вую дзей­насць IFMC, мас­тац­кая пра­сто­ра для раз­віц­ця су­час­на­га тан­ца ў нас яшчэ не сфар­мі­ра­ва­ла­ся. Як і на па­чат­ку 1990-х, contemporary dance ў Бе­ла­ру­сі прад­стаў­ ле­ны твор­час­цю энту­зі­ястаў-адзі­но­чак. Пры­чы­на та­кой сі­ту­ацыі ба­чыц­ца не то­ ль­кі ў ад­с ут­нас­ці на­леж­на­га фі­нан­с а­ ван­ня, пра­фе­сій­най ад­ука­цыі ў сфе­ры су­час­на­га тан­ца, але і ў раз’ядна­нас­ці са­ міх ха­рэ­огра­фаў, не здат­ных ад­стой­ваць агу­ль­ныя інта­рэ­сы. На па­пя­рэд­нім фэс­ це го­ра­ча аб­мяр­коў­ва­ла­ся ідэя ства­рэн­ня Аса­цы­яцыі бе­ла­рус­кіх ка­лек­ты­ваў су­час­ на­га тан­ца, якая б маг­ла над­аць айчын­ на­му contemporary dance гра­мад­скі ста­ тус. І што? Ды ні­чо­га! Па­га­ва­ры­лі і ўсё. Да пры­кла­ду, у Мас­кве з 1998 го­да дзей­ ні­чае Аген­цтва тэ­атраў тан­ца «Цэх», дзя­ ку­ючы яко­му тан­цуе ўся Рас­ія. Раз­ам з тым ві­цеб­скі фес­ты­валь — з’ява, без­умоў­на, уні­ка­ль­ная. І не то­ль­кі ў Бе­ла­ ру­сі і СНД, а і на ўсёй тан­ца­ва­ль­най кар­ це све­ту. Зга­да­ныя ж пра­бле­мы свед­чаць най­перш пра тое, што фо­рум не ста­іць на мес­цы, а жы­ве, раз­ві­ва­ецца. Юбі­лей­ны ста­тус дае ў гэ­тым сэн­се цу­доў­ную на­го­ ду азір­нуц­ца і за­ду­мац­ца, у які бок вар­та кро­чыць над­алей. 

артэфакты

14

Мы по­йдзем раз­ам у му­зей?.. Гас­тро­лі Санкт-Пе­цяр­бур­гска­га ака­дэ­міч­на­га тэ­атра ба­ле­та імя Ле­ані­да Якаб­со­на Т а ц ­ц я­на М у­ш ы н­ская Пі­цер­скія артыс­ты пры­вез­лі ў Мінск дзве пра­гра­мы — «Ле­бя­дзі­нае воз­ера» (ка­ на­ніч­ная ха­рэ­агра­фія Ма­ры­уса Пе­ці­па і Льва Іва­но­ва ў рэ­дак­цыі Кан­стан­ці­на Сяр­ге­ева) і два ад­на­акто­выя ба­ле­ты, «Ра­ дэн» (цыкл мі­ні­яцюр) і «Клоп». Апош­нім ча­сам ко­ль­касць ха­рэ­агра­ фіч­ных гас­тра­лё­раў у Мін­ску знач­на па­ вя­лі­чы­ла­ся. Та­му ёсць маг­чы­масць па­ ра­ўноў­ваць не то­ль­кі па­ме­ры пля­цо­вак, фі­нан­са­выя вы­ні­кі, але і мас­тац­кую каш­ тоў­насць дзеі. Зда­ва­ла­ся б, ка­лі тэ­атр «дзяр­жаў­ны» і «ака­дэ­міч­ны», у да­да­так з па­ўноч­най ста­лі­цы Рас­іі, вя­до­май моц­ ны­мі ба­лет­ны­мі тра­ды­цы­ямі, дык і кры­ ты­ка­ваць яго не­як ня­зруч­на. Якія ж «плю­сы»? Най­перш па­ва­га да спад­чы­ны і здо­ль­насць прэ­зен­та­ваць яе на­леж­ным чы­нам. Што маю на ўва­зе? Ка­лек­тыў пад на­звай «Ха­рэ­агра­фіч­ныя мі­ні­яцю­ры» быў за­сна­ва­ны ў 1969 го­дзе і стаў пер­шым у Рас­іі тэ­атрам, які існа­ ваў асоб­на ад опер­най тру­пы. З мо­ман­ ту ства­рэн­ня і да сва­ёй смер­ці ў 1975-м тру­пу ўзна­ча­ль­ваў Ле­анід Якаб­сон, адзін з най­бо­льш яркіх ха­рэ­огра­фаў са­вец­ка­га ча­су, на­ва­тар і шу­ка­ль­нік но­вых форм і но­ва­га змес­ту. У рэ­пер­ту­ары яго ка­лек­ты­ ву пе­ра­ва­жа­лі ме­на­ві­та ма­лыя жан­ры. За­х а­в аць у на­л еж­н ым ста­н е і пры­ дат­ным вы­гля­дзе спек­так­лі, па­стаў­ле­ ныя не­ка­ль­кі дзе­ся­ці­год­дзяў та­му, — да­ ра­го­га каш­туе. У да­да­так усе артыс­ты тру­пы доб­ра пад­рых­та­ва­ныя, плас­тыч­ ныя, вы­раз­ныя. На афі­шы по­бач з на­ звай «Клоп» ста­іць шмат вы­дат­ных про­ звіш­чаў. Ба­лет па­вод­ле п’есы Ула­дзі­мі­ра Ма­якоў­ска­га. Му­зы­ка Дзміт­рыя Шас­та­ ко­ві­ча (на­пі­са­ная ў 1929-м да зна­ка­мі­ та­га спек­так­ля Усе­ва­ла­да Ме­ерхо­ль­да), сцэ­наг­ра­фія і кас­цю­мы Ба­ры­са Ме­сэ­рэ­ ра. Спек­такль «Клоп» ка­лек­тыў па­зі­цы­ яна­ваў як экс­пе­ры­мент: «гэ­та ба­лет-пла­ кат, ба­лет-па­мфлет, дзе пры­ём гра­тэс­ку з’яў­ля­ецца вя­ду­чым», — сцвяр­джа­ла­ся ў пра­грам­цы. Ад­ра­зу хо­чац­ца вы­гук­нуць «ура-а!» Але ча­му­сь­ці не атрым­лі­ва­ецца. Што ў

«мі­ну­се»? Мы пры­звы­ча­ілі­ся ўспры­маць та­нец пад жы­вую му­зы­ку, гас­тра­лё­ры ж тан­ца­ва­лі пад за­піс, зроб­ле­ны не леп­ шым чы­нам. До­сыць рэ­зкае, ме­ха­ніч­нае гу­чан­не пса­ва­ла слы­ха­вое ўра­жан­не. Да­лей пра склад­ні­кі ві­зу­аль­ныя. Цыкл мі­ні­яцюр «Ра­дэн» я ўпер­шы­ню ўба­чы­ ла ў Мін­ску — страш­на ска­заць! — 35 га­ доў та­му. Та­ды ён ра­біў фан­тас­тыч­нае ўра­жан­не — як но­вае сло­ва ў ба­ле­це, што су­пра­цьс­та­яла кан­до­ва­му са­вец­ка­ му пу­ры­тан­ству і бяз­меж­на­му па­фа­су. А тут — эра­тыч­ныя, па­чуц­цё­выя мі­ні­ яцю­ры... Сап­раў­ды ства­ра­ла­ся ўра­жан­ не, ні­бы­та ажы­ва­юць сла­ву­тыя ску­льп­ ту­ры Ра­дэ­на. Тая ж пра­гра­ма, па­ба­ча­ная ў Мін­ску 25 га­доў та­му, успры­ма­ла­ся спа­кай­ней. А ця­пер, пра­бач­це, і на­огул па­зя­ха­еш. Хоць не бу­ду крыў­дзіць тан­

а Зою Бя­роз­кі­ну — не менш зна­ка­мі­тая На­тал­ля Ма­ка­ра­ва, якая ў той час яшчэ не зра­бі­ла­ся ба­лет­най эміг­ран­ткай. Паду­ма­ ем, ко­ль­кі змен ад­бы­ло­ся ў ба­лет­ным тэ­ атры за па­ло­ву ста­год­дзя! Ура­жан­ні ад но­вых спек­так­ляў кож­ны раз па­цвяр­джа­юць да­ўно вя­до­мую ісці­ ну: тэ­атр — спра­ва ве­ль­мі жор­сткая, ча­ сам бяз­лі­тас­ная. Не­ль­га двой­чы ўвай­сці ў ад­ну і тую ва­ду. Не­ль­га да бяс­кон­цас­ці «ты­ра­жа­ваць» ра­ней­шыя мас­тац­кія за­ва­ ёвы, які­мі б знач­ны­мі яны ні ўспры­ма­лі­ ся пад­час свай­го на­ра­джэн­ня. Пры кан­цы дзеі за­ла на­шых надзі­ва доб­ра­зыч­лі­вых і вы­ха­ва­ных гле­да­чоў ра­ дас­на ўзня­ла­ся і ўзру­ша­на апла­дзі­ра­ва­ла. Як да­сціп­на за­ўва­жы­ла кры­тык Тац­ця­ на Арло­ва, за кам­па­нію ўзні­меш­ся, на­ ват ка­лі зу­сім і не хо­чац­ца. Хоць бы та­

«Клоп». Сцэ­на са спек­так­ля.

цо­раў, усё стан­ца­ва­на як трэ­ба, артыс­ ты пры­го­жыя і вы­раз­ныя, тэх­ніч­ныя і плас­тыч­ныя. У ба­ле­це «Клоп» па­во­дзі­ны са­мо­га Ма­ якоў­ска­га (Сяр­гей Да­вы­даў) успры­ма­ юцца як учын­кі... не­йка­га ме­ха­ніч­на­га ча­ла­ве­ка. Яны на­ра­джа­юць смех, бо па­ эт на­гад­вае або ўдзе­ль­ні­ка па­ра­да фіз­ куль­­тур­ні­каў, або сал­да­та, які змя­ня­ецца на вах­це ля маў­за­лея Ле­ні­на. Пры­сып­кін (Ілья Осі­паў), ге­рой па­эта, хоць ча­сам і вы­клі­кае агі­ду, але не­па­раў­на­ль­на больш жы­вы і не­пас­рэд­ны. Эфек­тная, але і кры­ ху ву­ль­гар­ная Эль­зе­ві­ра Рэ­не­санс (Во­ль­ га Мі­хай­ла­ва). Экс­та­тыч­на-па­ра­дый­ны­мі па­ўста­юць яе ду­эт з Пры­сып­кі­ным і ма­са­ вая вак­ха­на­лія на агром­ніс­тым лож­ку. Мож­н а ко­ль­к і за­ўгод­н а шу­каць да­ дат­ныя якас­ці. Але... пе­рад на­мі пра­явы эстэ­ты­кі, якая, на жаль, да­ўно ад­ышла. Па­сля прэм’еры «Кла­па», якая ад­бы­ла­ ся ў Кі­раў­скім тэ­атры ў 1962-м, мі­ну­ла ажно 50 (!) га­доў. Да­рэ­чы, парт­ыю Па­эта там тан­ца­ваў сла­ву­ты Аско­льд Ма­ка­раў,

му, што за спі­на­мі ні­чо­га не від­но. Для тых, хто пры­хо­дзіць на спек­так­лі адзін ці два разы на год, каб ад­па­чыць або ўба­ чыць знут­ры бу­ды­нак Тэ­атра опе­ры і ба­ ле­та па­сля рэ­кан­струк­цыі (не ўсе ж яшчэ тра­пі­лі!), хто то­ль­кі ад­кры­вае для ся­бе свет ба­ле­та і зга­да­ных спек­так­ляў не гля­ дзеў, — маг­чы­ма, та­кія гас­тро­лі ста­нуць падзе­яй. Ка­лі ж ёсць з чым па­ра­ўноў­ваць, раз­уме­еш, што мас­тац­кіх ад­крыц­цяў тут, на жаль, за­ма­ла. Ча­му­сь­ці за­меж­ныя ка­лек­ты­вы ахвотна едуць з пад­обны­мі пра­гра­ма­мі да нас, ні­ бы­та мы — глы­бо­кая пра­він­цыя, ні пра што не ма­ем уяў­лен­ня і кож­ны раз па­ він­н ы дэ­м ан­стра­в аць бяз­м еж­н ую ра­ дасць не­афі­таў. Хоць бы па­ці­ка­ві­лі­ся, якія спек­так­лі ідуць у Мін­ску, якія тут існа­ва­ лі ці існу­юць тра­ды­цыі! Та­ды, маг­чы­ма, бо­льш па­тра­ба­ва­ль­на ста­ві­лі­ся б да та­го, што па­каз­ваць. Па­га­джу­ся: ба­лет­ны тэ­ атр, які на­гад­вае му­зей, — рэч ка­рыс­ная. Ён мо­жа вы­клі­каць ці­ка­васць, але ве­ль­ мі рэ­дка — за­хап­лен­не... 

15

МАСТАЦТВА ЛЮТЫ 2013

фо­та юрыя іванова.

    М У З ЫК А

    Х А РЭ А Г РА Ф ІЯ «Пе­ра­мо­га тан­ца». Со­ль­ны кан­ цэрт Фа­ру­ха Ру­зі­ма­та­ва. Мі­ма та­кой на­звы ні­ко­лі не про­йдзе ча­ла­век, за­хоп­ле­ ны ба­ле­там. Бо Ру­зі­ма­таў — сус­вет­ная зор­ка, адзін з най­бо­льш ад­мет­ных артыс­таў на­ша­ га ча­су. Бо­льш за чвэрць ста­год­дзя вы­кон­ваў вя­ду­чыя парт­ыі на сцэ­не Ма­ры­інска­га тэ­атра. Ця­пер яму амаль 50. Твар усход­ня­га ча­ ла­ве­ка. У тан­цы ўзрос­ту амаль не ад­чу­ва­еш. Ру­зі­ма­таў па-ра­ней­ша­му плас­тыч­ны, гнут­ кі, вы­раз­ны. У мі­ні­яцю­ры «Бах­ці» (ха­рэ­агра­ фія Ма­ры­са Бе­жа­ра) зда­ецца, што по­ста­ці тан­цоў­шчы­каў сыш­лі са ста­ра­жыт­най гра­вю­ ры. Вы­тан­ча­ная плас­ты­ка, мед­ыта­тыў­ны на­

Мі­ха­іл Фін­берг.

Над зея Бун­ц э­в іч.

Фа­ру­х Ру­зі­ма­таў.

фо­та аляксандра захара.

ХХIV му­зыч­ны пра­ект «Мін­скі джаз» На­цы­яна­ль­на­га ака­дэ­міч­на­га кан­ цэр­тна­га аркес­тра Бе­ла­ру­сі, зла­джа­ны пад эгі­дай Мі­ніс­тэр­ства ку­ль­ту­ры і пры пад­ трым­цы Мін­гар­вы­кан­ка­ма, саб­раў звы­чай­ ныя аншла­гі. Скеп­ты­кі «спі­шуць» іх на за­лу Клу­ба імя Дзяр­жын­ска­га, што па сва­іх па­ме­ рах, вя­до­ма, пра­йграе «Мінск-Арэ­не», Па­ла­ цу спорту і на­ват Па­ла­цу Рэ­спуб­лі­кі. Апты­ міс­ты, на­адва­рот, у чар­го­вы раз па­жар­ту­юць над сім­ва­ліч­нас­цю тра­ды­цый­на­га мес­ца пра­ вя­дзен­ня фо­ру­му і да­да­дуць, што аркестр пад кі­раў­ніц­твам на­род­на­га артыс­та Бе­ла­ ру­сі пра­фе­са­ра Мі­ха­іла Фін­бер­га іграе то­ль­ кі «жыў­цом» і ў акус­тыч­на пры­дат­ных за­лах. Ну, а ў тым, што джаз — мас­тац­тва дэ­мак­ра­ тыч­нае (пра­ўда, я б удак­лад­ні­ла — эліт­надэ­мак­ра­тыч­нае), асаб­лі­ва пе­ра­ка­наў апош­ні фес­ты­ва­ль­ны кан­цэрт. Не, пер­шыя два так­са­ма бы­лі вы­біт­ны­мі! Ад­крыў­ся джа­за­вы цыкл пры­ездам рас­ійскай зор­кі — му­ль­ты­інстру­мен­та­ліс­та Да­ві­да Га­ лаш­чо­кі­на і яго гур­та «Чац­вё­ра». На­ступ­ ным ве­ча­рам фін­бер­гаў­скі Біг-бэнд «за­па­ль­ ваў» пра­гра­май «Су­час­ны сус­вет­ны джаз». Але ку­ль­мі­на­цы­яй джа­за­вай дзеі стаў­ся фі­ нал, пры­све­ча­ны 50-год­дзю сты­лю бо­са-но­ ва: «Evergreen: бо­са-но­ва, рок-н-рол, сам­ба, блюз». Кан­цэрт пераканаўча да­ка­заў, што на­шчад­кі «жа­лез­на­га Фе­лік­са», кан­чат­ко­ ва раз­ві­таў­шы­ся з «жа­лез­ны­мі за­ве­са­мі» (не толь­кі ў па­лі­ты­цы, але і ва ўлас­най свя­до­мас­ ці), ве­да­юць роз­ныя пры­ёмы з на­звай «сам­ ба». Дый бо­са-но­ву трак­ту­юць не то­ль­кі як «но­вы бос» ці «зноў ба­са­нож». Пра­гра­ма лі­ та­ра­ль­на ззя­ла энер­ге­ты­кай, пры­чым роз­на­ ка­ля­ро­вай (акра­мя, бяс­спрэч­на, чор­най). Тут бы­ло ўсё: звыш­па­пу­ляр­ныя ме­ло­дыі і най­ су­час­ныя кам­па­зі­цыі, «за­вад­ныя» со­ла на­ шых інстру­мен­та­ліс­таў (час­та з пры­стаў­ кай «му­ль­ты») і ва­ка­ліс­таў, уру­чэн­не прэ­ міі «Джаз­мен го­да» (сё­ле­та яе ўла­да­ль­ні­ка­ мі ста­лі двое сак­са­фа­ніс­таў аркес­тра: Ра­ман Арцем’еў і Сяр­гей Чэ­бан). А над усім — со­ ла ма­эстра: Мі­ха­іл Фін­берг зноў не то­ль­кі кі­ ра­ваў пра­ектам і ўлас­на Біг-бэн­дам, але і вёў усе імпрэ­зы. Хвац­ка, не­абы­яка­ва, пуб­лі­цыс­ тыч­на, з асвет­ніц­кім акцэн­там — у да­чы­нен­ні не то­ль­кі джа­за, але і на­цы­яна­ль­най ку­ль­ту­ ры. І не ад­но му­зыч­най...

строй. Ры­ту­аль­ныя тан­цы і эле­мен­ты аб­ра­ даў, ма­гіч­ныя за­клі­нан­ні... Ру­зі­ма­таў ад­ной­ чы ўжо вы­кон­ваў «Ад­ажы­ета» (на му­зы­ку Ма­ле­ра) у Мін­ску. Але і ця­пер яно атры­ма­ла­ ся шмат­пла­на­вым. Ды­ялог твор­цы і яго мі­ну­ ла­га, тан­цоў­шчы­ка і воб­ра­заў, што жы­вуць у яго плас­тыч­най па­мя­ці. Артыст адзін на сцэ­ не, але ства­ра­ецца ўра­жан­не, што ён раз­маў­ ляе са све­там і Кос­ма­сам. Ну­ма­ры Бежара пад­алі­ся са­мым каш­тоў­ ным склад­ні­кам пра­екта. А вось астат­няе... Ве­даю, што рэ­кла­ма — ру­ха­вік пра­грэ­су. Як ка­жа пры­маў­ка, «не пад­ма­неш — не прад­а­ сі»! Але каб так?! Нас за­пра­ша­лі на «со­ль­ нік» Фа­ру­ха Ру­зі­ма­та­ва, а тра­пі­лі мы на ве­ча­ ры­ну ха­рэ­огра­фа Мі­ка­лая Андро­са­ва. Пры­ём зра­зу­ме­лы. Андро­саў ня­кеп­скі, але ша­ра­го­вы ба­лет­май­стар. Та­му на яго пра­ект та­кую рэ­ кла­му, як на Ру­зі­ма­та­ва, не да­сі. Дый квіт­кі з астра­на­міч­ным кош­там не раз­ыдуц­ца. У вы­ні­ку ўзні­кла ад­чу­ван­не, што ця­бе... вет­лі­ва, з пры­емнай усме­шач­кай пад­ма­ну­лі. У «лі­хія» 1990-я та­кія з’явы на­зы­ва­лі­ся вуль­­ гар­на, але да­клад­на — «раз­вес­ці ла­хоў на баб­кі». Узнікае пытанне: ці не­ль­га на­ступ­ным ра­зам па­ба­чыць та­нец Ру­зі­ма­та­ва, але без ха­ рэ­а­гра­фіі Андро­са­ва?..

Таццяна Мі­х ай­л а­в а.

інтэрмецца таццяны ­ мушынскай

Пят­нац­цаць га­доў та­му я вы­кла­да­ла ў Ака­дэ­міі му­зы­кі, у бу­ду­чых му­зы­ка­ знаў­цаў. Да­клад­ней, вя­ла ў іх рэ­дак­ тар­скую пра­кты­ку. Яны зна­ёмі­лі­ ся з асно­ва­мі жур­на­ліс­ты­кі, а ча­со­піс атрым­лі­ваў арты­ку­лы ма­ла­дых аўта­ раў. Усім ка­рысць. На па­чат­ку ве­рас­ня, за­пра­сіў­шы ў чар­го­вы раз і па­чуў­шы зго­ду, Іна Дзміт­ры­еўна На­зі­на, за­гад­ чык ка­фед­ры бе­ла­рус­кай му­зы­кі, з па­ лёг­кай уз­дых­ну­ла: «Ну, дзя­куй Бо­гу... А то ўра­жан­не, што ўсе то­ль­кі і ду­ма­юць, як бы гэ­та хут­чэй з’ехаць...» Пры­йшоў но­вы век. Але ска­заць, што ўсе па­ча­лі ду­маць іна­чай, бы­ло б ня­праў­дай. Едуць, каб атры­маць вы­ шэй­шую ад­ука­цыю або па­сля пе­ра­мо­ гі на кон­кур­сах. Ко­ль­кі на­шых му­зы­ кан­таў ігра­юць у аркес­трах Усход­няй і За­ход­няй Еўро­пы, у Рас­іі і іншых дзяр­ жа­вах — пад­лі­чыць не­маг­чы­ма. Асаб­ лі­ва ві­да­воч­на гэ­та пад­час між­на­род­ ных фо­ру­маў і гас­тро­ляў, ка­лі афі­шы ці не спрэс скла­да­юцца з імё­наў зо­рак, якія ро­дам ад­сюль. Ка­лі му­зы­кант да­сяг­нуў там по­спе­ хаў і пры­знан­ня, дык сю­ды ён вяр­та­ ецца як ге­рой, яко­му па­ва­га, ува­га і за­хап­лен­не. Ад­на­час­на, пра­бач­це, і та­ рыф за вы­ступ­лен­не іншы. Хі­ба гэ­та не пры­клад і на­мёк астат­нім? Вя­до­ма, ры­ба вы­бі­рае, дзе глы­бей, а ча­ла­век — дзе ле­пей. За іх ра­ду­ешся. Але і пы­ тан­не ўзні­кае: зна­чыць, там ім ле­пей, чым тут? Ча­му едуць? Аргу­мен­ты кштал­ ту інша­га ўзроў­ню жыц­ця не кра­на­ ем, яны вя­до­мыя. Ду­маю, уплы­вае на­ яўнасць бо­ль­шай ко­ль­кас­ці пля­цо­вак, аркес­траў, ансам­бляў, фес­ты­ва­ляў, што ад­люс­троў­вае не­па­раў­на­ль­ную інтэн­ сіў­насць мас­тац­ка­га жыц­ця. Уплы­вае і стаў­лен­не да іх — тут і там. Кра­са­ моў­ны пры­клад. Ці вы­пад­ко­ва амаль усе мае зна­ёмыя кам­па­зі­та­ры і вы­ка­ наў­цы слу­ха­юць до­ма ка­нал «Мец­ца»? Не. Ці існу­юць на шматлікіх каналах айчын­нага тэ­ле­ба­чан­ня пе­рад­ачы, пры­све­ча­ныя не «па­псе»? Пы­тан­не ры­та­рыч­нае. Му­зы­кан­ты ба­чаць і ад­чу­ва­юць: пра­сто­ра ака­дэ­міч­ных жан­раў і ў рэ­ аль­нас­ці, і ў свя­до­мас­ці су­айчын­ні­каў па­сту­по­ва змян­ша­ецца, як шчыг­ры­на­ вая ску­ра. Дык мо та­му едуць, едуць ­ і едуць?.. Але мя­не не пе­ра­стае тур­ба­ ваць пы­тан­не — ня­ўжо так бу­дзе ­ за­ўсё­ды? 

артэфакты

Бос­кі да­ру­нак або яеш­ня? «Не­да­рос­так» Дзя­ні­са Фан­ві­зі­на Рэ­жы­сёр Мак­сім Со­хар Сцэ­наг­ра­фія Пят­ра Анаш­чан­кі Мас­так па кас­цю­мах Natasha Tsuran Кам­па­зі­тар Аляк­сандр Ка­сін­скі Ба­лет­май­стар Мар­га­ры­та Па­пру­га Ма­гі­лёў­скі аб­лас­ны тэ­атр дра­мы і ка­ме­дыі імя Він­цэн­та Ду­ні­на-Мар­цін­ке­ві­ча Баб­руйск Г е ­надз ь Б ла­гу­ц і н

Спек­такль Мак­сі­ма Со­ха­ра за­яўле­ны ў пра­грам­цы як «сва­бод­нае пра­чы­тан­не кла­сі­кі ў ад­ной дзеі». Але ён успры­ма­ ецца так ня­звык­ла, што для раз­умен­ня рэ­жы­сёр­скай ло­гі­кі вар­та звяр­нуц­ца да тэ­арэ­тыч­ных кан­цэп­цый по­стма­дэр­ніз­ му. На­га­да­ем: эстэ­тыч­ная спе­цы­фі­ка по­ стма­дэр­ніз­му ў тэ­атры най­перш звя­за­на з не­кла­січ­най трак­тоў­кай кла­січ­ных тра­ ды­цый, пе­рад­усім — іх во­ль­ным спа­лу­ чэн­нем з но­вай мас­тац­кай па­чуц­цё­вас­ цю і су­час­ны­мі пры­ёма­мі. Та­кім чы­нам, «Не­да­рос­так» у Баб­руй­ску — гэ­та, най­ перш, лом­ка кла­січ­ных тра­ды­цый, а вось аб пры­ёмах не­кла­січ­най трак­тоў­кі га­вор­ ка по­йдзе да­лей. Аб­ра­ны рэ­жы­сё­рам пры­нцып па­бу­до­ вы кож­на­га воб­ра­за і эпі­зо­ду — у ра­ды­ ка­ль­най зме­не пер­шак­ры­ні­цы. Асноў­ная сю­жэт­ная лі­нія спек­так­ля акрэс­ле­на з да­ па­мо­гай час­тко­ва вы­ка­рыс­та­най фа­бу­лы, мож­на ска­заць, праз іра­ніч­нае цы­та­ван­не не­ка­то­рых яе эле­мен­таў. Мно­гія склад­ні­ кі па­ста­ноў­кі ма­юць ад­кры­та за­баў­ля­ль­ ны ха­рак­тар і па сты­ліс­ты­цы больш ад­па­ вя­да­юць тэ­атра­ль­ным «ка­пус­ні­кам», КВЗ або тэ­ле­пе­ра­да­чам на­кшталт «Кры­во­га люс­тра». Пе­ра­каз змес­ту не мае сэн­су, бо між асоб­ны­мі час­тка­мі «Не­да­рос­тка» ня­ма вы­раз­най су­вя­зі. Пры­чы­ну гэ­та­га мож­на ўба­чыць у свя­до­мым раз­бу­рэн­ ні звык­ла­га ўяў­лен­ня аб доб­ра зна­ёмым тво­ры. Тое ж са­мае датычыцца трак­тоў­ кі асноў­ных пер­са­на­жаў. У спек­так­лі пані Пра­ста­ко­ва Алы Гра­ ха­вай — ула­да­ль­ні­ца ма­дэ­ль­на­га аген­ цтва. У трак­т оў­ц ы гэ­т а­г а пер­с а­н а­ж а актры­са быц­цам пра­цяг­вае воб­раз га­ вар­кой, ула­дар­най Мас­ка­лё­вай са спек­ так­ля «Дзя­дзеч­каў сон». Да­рэ­чы, зна­ ёмства з Пра­ста­ко­вай су­пра­ва­джа­ецца амаль дзе­ся­ціх­ві­лін­ным па­ка­зам мо­ды ад ку­цюр’е Трыш­кі (Сяр­гей Баб­роў­нік), а по­тым ужо яго рас­пя­ка­юць за ня­зграб­на скро­ены каф­тан.

Не­вы­раз­ны па­вод­ле п’есы Пра­ста­коў на сцэ­не за­ўваж­ны то­ль­кі дзя­ку­ючы фак­ ту­ры Аляк­сан­дра Па­рфя­но­ві­ча. У звяз­ цы рэ­жы­сёр-акцёр асноў­ны рэ­жы­сёр­скі пры­ём — гэ­та ма­ры­яне­тач­нае, фі­гу­ра­ тыў­нае вы­ка­рыс­тоў­ван­не асо­бы з час­ тко­вым або по­ўным сці­ран­нем яе інды­ ві­ду­аль­нас­ці. У спек­так­лі Пра­ста­ко­вы па­ка­за­ны як пра­ва­ды­ры су­пра­ць­лег­лых кла­наў. За спі­най кож­на­га па­ста­янна тры­ма­ецца гру­па ма­ла­дых лю­дзей. Яны — ні­бы це­ ні, што пе­ра­соў­ва­юцца за сва­ім лі­да­ рам. Ха­джэн­не па сцэ­не гру­па­мі — пра­ ява стад­ных па­чуц­цяў? Зрэш­ты, аб­ра­ны пры­ём да­зва­ляе за­дзей­ні­чаць у спек­так­ лі ўсіх ма­ла­дых акцё­раў, хоць удзел іх — фар­ма­ль­ны. Шмат­л юд­н асць сцэн, кар­н а­в а­л ь­ насць — у асно­ве кан­цэп­цыі спек­так­ля. По­стма­дэр­нізм — ку­ль­ту­ра ві­зу­аль­ная, за­ры­ента­ва­ная на ма­са­вае ўспры­ман­не і за­баў­ля­ль­насць. Та­му сін­тэз роз­ных ві­ даў мас­тац­тва ста­но­віц­ца ў ім най­больш заў­важ­най час­ткаю. Не­істот­на, як раз­ ві­ва­ецца дзея­нне, які воб­раз да­мі­нуе, урэш­це, по­йдзе Соф’я за Міт­ра­фа­нуш­ку ці не, га­лоў­нае — каб бы­ло ве­се­ла. Маг­чы­ ма, та­му ад­ным з цэн­траў па­ста­но­вач­на­ га вы­ра­шэн­ня ста­но­віц­ца ліфт. Яго пры­ быц­цё па­зна­ча­ецца ка­рот­кім зван­ком і пад­ско­кам… та­го, хто пры­быў. Ка­лі ў ліф­це з’яўля­юцца Пра­ста­ко­вы, пад­ско­ кі ро­бяц­ца гру­па­вы­мі. Ка­лі па­чы­на­ецца пад­рых­тоў­ка да вя­сел­ля Соф’і і Міт­ра­фа­ нуш­кі, уз­ні­кае надзвы­чай­ная мі­тус­ня — з ліф­та ў ліфт з пад­ско­ка­мі, ад ча­го цал­ кам губ­ля­ецца ніць сю­жэ­та. Страч­ва­ецца ад­чу­ван­не каш­тоў­нас­ці сцэ­ніч­на­га ча­су, бо рэ­жы­сёр на­паў­няе яго сэн­са­ва дру­гас­ ны­мі эле­мен­та­мі. Аса­ц ы­я тыў­н асць сцэ­н іч­н ых воб­р а­ заў — ха­рак­тэр­ная час­тка по­стма­дэр­ніс­ цка­га па­ка­зу і са­мы про­сты спо­саб на­ ла­дзіць су­вязь з гле­да­ча­мі. Воб­раз Соф’і

(Анас­т а­с ія Агей­к і­н а) зроб­л е­н ы «а-ля Ман­с э­р ат Ка­б а­л ье». Вя­л із­н ая пры­г о­ жая жан­чы­на са­ма­адда­на «іграе» на ра­ ялі, а по­тым з ві­да­воч­най лёг­кас­цю «ад­ праў­ляе» інстру­мент са сцэ­ны за ку­лі­сы. Воб­раз фе­мі­ні­за­ва­ны (і гэ­та цал­кам ад­ па­вя­дае ад­ной з асаб­лі­вас­цей еўра­пей­ ска­га по­стма­дэр­ніз­му 1970-х). Соф’я — упэў­не­ная ў са­бе, пра­гма­тыч­ная, ча­сам цы­ніч­ная. Пры­нам­сі, вян­чан­не з Міт­ра­ фа­нуш­кай ад­бы­ва­ецца пры кан­цы спек­ так­ля па­сля на­рка­тыч­на­га ад­урма­нь­ван­ ня ня­вес­ты. У по­стма­дэр­ніс­цкім тэ­атры акцэнт ро­ біц­ца на за­ме­не сло­ва рыт­мам, жэс­там, іе­рог­лі­фам, це­лам. Ме­на­ві­та гэ­та і ста­ла­ ся за­ўваж­най асаб­лі­вас­цю пры фар­мі­ра­ ван­ні пра­ктыч­на ўсіх воб­ра­заў у «Не­да­ рос­тку». Але ж не­рас­кры­ты­мі за­ста­юцца асноў­ныя ры­сы фан­ві­зін­скіх пер­са­на­жаў, на­ві­да­во­ку то­ль­кі асоб­ныя штры­хі, з да­ па­мо­гай якіх не­абход­на са­ма­стой­на да­ бу­доў­ваць воб­раз. Ад­па­вед­на, за­кры­тай за­ста­ецца і га­лоў­ная ідэя тво­ра. Міт­ра­фа­нуш­ка Аляк­сея Грыш­ке­ві­ча аса­цы­юец­ца з пер­са­на­жам КВЗ — «ба­та­ ні­кам». Ва ўся­кім разе, рас­ты­ра­жа­ва­нае зна­ёмае аб­ліч­ча лёг­ка пе­ра­но­сіц­ца на ге­роя спек­так­ля. Гэ­та істот­на спраш­чае па­ста­но­вач­ную за­да­чу. Міт­ра­фа­нуш­ка амаль па­збаў­ле­ны тэк­сту, хоць сак­ра­мен­ та­ль­нае «не ха­чу ву­чыц­ца, ха­чу ажа­ніц­ ца» ў спек­так­лі за­ста­ло­ся. У воб­ра­зе Ска­ці­ні­на асноў­ныя фан­ві­ зін­скія ха­рак­та­рыс­ты­кі за­ха­ва­ныя. Ва­ дзім Ба­бі­ніч — акцёр ка­ме­дый­на­га пла­на, яго­ны экс­цэн­трыч­ны і га­вар­кі пер­са­наж стаў­ся най­бо­льш пры­кмет­ным у спек­ так­лі. Эклек­тыч­насць, за­ры­ента­ва­насць на змес­та­вую дэ­кан­струк­цыю тво­ра мае на ўва­зе маг­чы­масць пе­ра­но­су лю­бо­га яго­ на­га эле­мен­та ў іншы гіс­та­рыч­ны, са­цы­ яль­ны і эстэ­тыч­ны кан­тэкст. Пры­кла­дам та­му ў спек­так­лі зра­бі­ла­ся сус­трэ­ча двух

МАСТАЦТВА ЛЮТЫ 2013

Па­вод­ле за­ду­мы Фан­ві­зі­на, у про­звіш­ ча або ў імя кож­на­га пер­са­на­жа за­кла­дзе­ на асноў­ная воб­раз­ная ха­рак­та­рыс­ты­ка. Але ж зме­на сэн­са­ва­га кан­тэк­сту спек­ так­ля пры­во­дзіць да та­го, што Пра­ўдзін тры­вае ня­праў­ду, Ста­ра­дум — бан­дыт, Пра­ста­ко­ва не та­кая і про­стая, Ска­ці­нін вы­клі­кае ўсмеш­ку, а Соф’я па­гар­джае ма­ рал­лю... Ві­да­воч­ныя ды­са­нан­сы ста­но­ вяц­ца эстэ­тыч­най асаб­лі­вас­цю. Фар­ма­ль­на ў спек­так­лі пры­сут­ні­ча­юць усе пер­са­на­жы п’есы: Ера­ме­еўна (Жан­на За­рэм­ба), Ку­цей­кін (Па­вел Мі­ку­лік), Цы­ фір­кін, які зра­біў­ся Цы­фір­кі­най (Тац­ця­ на Жу­раў­лё­ва), Ура­ль­кін (Ле­анід Куч­ко). Яны ства­ра­юць ха­атыч­ны рух на сцэ­ не, шум, імі­та­цыю дзея­ння. Актыў­насць «на­стаў­ні­каў» Міт­ра­фа­нуш­кі сво­еа­саб­ лі­в а вы­я ўля­е цца ў за­к люч­н ым эпі­з о­ дзе: пад­час агу­ль­най мі­тус­ні яны спра­ бу­юць ад­чы­ніць сейф Пра­ста­ко­вай. Ка­лі гэ­та ўда­ецца зра­біць, пе­рад гле­да­ча­мі ўзні­кае ду­ша­вая ка­бі­на з на­паў­аго­ле­най пры­га­жу­няй унут­ры. Сейф за­чы­ня­юць, ды не­ўза­ба­ве ад­туль з’яўля­юцца анё­ла­ па­доб­ныя дзет­кі. Гэ­та мож­на зра­зу­мець як знак та­го, што ў ся­мей­ства Пра­ста­ко­ вых — Ска­ці­ні­ных ёсць бу­ду­чы­ня. Агу­ ль­на­вя­до­ма, што дзе­ці, асаб­лі­ва для ві­ зу­аль­на­га дзея­ння, за­ўсё­ды вы­йгрыш­ны эле­мент. Та­кім чы­нам гле­да­чам у пе­сі­міс­ тыч­ным спек­так­лі пра­па­ноў­ва­юць апты­ міс­тыч­ны фі­нал. Моц­ным бо­кам спек­так­ля «Не­да­рос­ так» ста­ла­ся сцэ­наг­ра­фіч­нае вы­ра­шэн­ не Пят­ра Анаш­чан­кі. Гэ­та ад­на з яго­ных пер­шых ра­бот у Тэ­атры імя Він­цэн­та Ду­ні­на-Мар­цін­ке­ві­ча, зроб­ле­ная ў но­ вай для ка­лек­ты­ву пра­сто­ра­ва-воб­раз­ най сты­л іс­т ы­ц ы. Афар­м лен­н е сцэ­н ы ла­ка­ніч­нае, на за­днім пла­не — вы­со­ кая сця­на, аб­шы­тая пан­эля­мі. У цэн­тры на ўзвы­шэн­ні ўста­ноў­ле­ны трон. Але ж асноў­ным мас­тац­кім эле­мен­там зра­бі­ лі­ся па­ўла­ва-па­сад­скія хус­ткі, дзя­ку­ючы

Аляк­сей Грыш­ке­ві­ч (Міт­ра­фа­нушка), Анас­та­сія Агей­кі­на (Соф’я).

якім агуль­ная су­час­ная кар­цін­ка доб­ра су­адно­сіц­ца з фан­ві­зін­скай эпо­хай. Рыт­ міч­на раз­мер­ка­ва­ныя на сця­не квет­ка­ ва-арна­мен­­таль­­ныя пля­мы хус­так ства­ ра­юць ад­чу­ван­не лёг­кас­ці і зграб­нас­ці ўсёй кам­па­зі­цыі сцэ­ны. Кла­сі­ка тра­ды­цый­на лі­чыц­ца мас­тац­ твам элі­тар­ным, та­ды як по­стма­дэр­нізм якраз мае на ўва­зе ды­фу­зію элі­тар­на­га і ма­са­ва­га. Ад­нак у «Не­да­рос­тку» Мак­сі­ма Со­ха­ра ня­ма по­шу­ку раў­на­ва­гі — існуе пе­ра­кос у бок за­баў­ля­ль­на­га ві­до­віш­ ча, якое на­гад­вае тэ­ле­ві­зій­ныя на­ва­год­ нія му­зыч­ныя ры­мэй­кі і ад­роз­ні­ва­ецца ад іх хі­ба што вы­яўле­ным пе­сі­міз­мам. Пост­ма­дэр­нізм — ку­ль­ту­ра на­тоў­пу, та­ му і ад­бы­ва­ецца спраш­чэн­не сю­жэ­та, акцэн­ту­ецца ад­кры­тая па­чуц­цё­васць, на­ват па­жад­лі­васць, а спек­такль на­бы­ вае тан­на-па­пу­ліс­цкі, ча­сам ву­ль­гар­ны ха­рак­тар. У За­ход­няй Еўро­пе і Аме­ры­ цы по­стма­дэр­ніс­цкі вы­клік тра­ды­цы­ям і па­ша­не да ўста­ля­ва­ных каш­тоў­нас­цей аб­апі­раў­ся на са­цы­яль­ную асно­ву, меў сэн­са­вае на­паў­нен­не. З’яўлен­не пост­ма­ дэр­ніз­му на пост­са­вец­кай пра­сто­ры ад­ бы­ло­ся са знач­ным спаз­нен­нем, і яго­ныя пра­явы час­та мож­на раз­гля­даць як вон­ ка­вае ка­пі­ра­ван­не доб­ра вя­до­мых уз­ораў пры сва­бо­дзе ад уся­ля­кіх эстэ­тыч­ных норм. Ад­сут­насць ідэі, ад­на­ба­ко­васць, інфан­ты­лізм вы­ра­шэн­ня ча­сам апус­ка­ юць по­стма­дэр­ніс­цкія тво­ры да ўзроў­ ню мас­ку­ль­ту. У сва­ім інтэрв’ю вя­до­мы мас­коў­скі лі­ та­ра­тар Аляк­сандр За­ку­рэн­ка да­клад­на і да­сціп­на сфар­му­ля­ваў ад­ну з за­ўсёд­ных пра­блем твор­час­ці: «Мас­так мо­жа сла­віць Бо­га, а мо­жа вы­ціс­каць прышч». Дык што ж, улас­на ка­жу­чы, ад­бы­ло­ся ў Баб­руй­ску са спек­так­лем «Не­да­рос­так» па п’есе Фан­ві­зі­на? 

фо­та з архіва тэатра.

сяб­роў — Пра­ўдзі­на і Мі­ла­на — у лаз­ні. Пра­ўдзін (Яўген Ра­кіц­кі) у спек­так­лі Мак­ сі­ма Со­ха­ра — дзяр­жчы­ноў­нік, які на­ват у ба­сейн ска­ча з парт­фе­лем пад па­хай. У гэ­тым вы­пад­ку рэ­жы­сёр вы­ка­рыс­тоў­вае па­зна­ва­ль­ны са­ты­рыч­ны ты­паж, а вось ско­кі ў ба­сейн іншых пер­са­на­жаў успры­ ма­юцца хут­чэй як за­баў­ля­ль­ны эле­мент. Акцё­р ы «ны­р а­ю ць» за ку­л і­с ы, чут­н ы ўсплёск ва­ды, на сцэ­ну ля­цяць пыр­скі. Апош­нім «дае ныр­ца» Ска­ці­нін, але ва­ ды ў ба­сей­не бо­лей ня­ма. Шлё­пан­не це­ ла на дно і — гуч­ны ля­мант. Мусіць гэ­та па­він­на рас­смя­шыць гле­да­чоў. Мі­л ан (Па­вел Ха­джа­еў) у спек­т ак­л і абязлі­ча­ны. Нішто не вы­дае яго­на­га са­ цы­яль­на­га ста­ту­са. За­тое пры сус­трэ­чы з сяб­ра­мі ад­бы­ва­юцца ўза­емныя лас­кі: яны пяш­чот­на па­гла­джва­юць адзін ад­ на­го па яга­дзі­цах. Пад­обныя пры­ёмы вы­ка­рыс­тоў­ва­лі­ся ў еўра­пей­скім тэ­атры 70-х га­доў мі­ну­ла­га ста­год­дзя, ка­лі ішоў пра­цэс за­ўваж­най эра­ты­за­цыі мас­тац­тва. Гле­да­чам пра­па­ноў­ва­лі­ся фе­мі­ніс­цкія трак­тоў­кі жа­но­чай сек­су­аль­нас­ці, транс­ сек­су­алізм і гэ­так да­лей… Дзе­ля пад­ трым­кі гэ­тай лі­ніі на баб­руй­скіх пад­мос­ тках сцэ­на ў лаз­ні да­паў­ня­ецца тан­ца­мі ў сты­лі вар’етэ, якія вы­кон­ва­юцца гру­пай дзяў­чат, за­гор­ну­тых у пра­сці­ны. Ад­мыс­ло­ва па­ка­за­ны ў спек­так­лі Ста­ ра­дум (Мі­ка­лай Ге­ра­сі­ме­ня). Па ўсім ві­ даць, што гэ­та кры­мі­на­ль­ны аўта­ры­тэт, «па­хан», які вяр­нуў­ся з мес­ца зня­во­лен­ ня. Ён не мае за­кла­дзе­най у гэ­ты пер­ са­наж Фан­ві­зі­ным схі­ль­нас­ці да фі­ла­ са­фіч­нас­ці, за­тое па­спя­хо­ва ўва­саб­ляе пры­нцып «хто мац­ней­шы, той і мае ра­ цыю». Ста­ра­дум спра­буе пры­браць да рук біз­нес Пра­ста­ко­вай. У не­вя­лі­кіх эпі­зо­дах з яго­ным удзе­лам ге­рой ста­но­віц­ца тым са­мым со­нцам, ва­кол яко­га кру­ціц­ца ўсё. Пе­рад Ста­ра­ду­мам за­па­бя­гае на­ват Праў­ дзін, што, ві­даць, сім­ва­лі­зуе зрош­чван­не ўла­ды і кры­мі­на­лу.

артэфакты

18

    К і ­н о Да­выд-Га­ра­доц­кія ка­но­ны» Да­ку­мен­та­ль­ны фі­льм Аўтар сцэ­на­рыя і рэ­жы­сёр Аляк­сан­дра Шпар­та­ва Апе­ра­тар Ілья Бор­тнік Прадзюсар Таццяна Шпартава За­інтры­га­ваў за­пра­ша­ль­ны бі­лет. Ві­да­воч­на, што рэ­жы­сёр фі­ль­ма, ма­ла­дая дзяў­чы­на, мае без­ліч та­лен­таў. Ву­чы­ла­ся ў Бе­ла­рус­кім ха­рэ­ агра­фіч­ным ка­ле­джы і тан­ца­ва­ла парт­ыю Ізяс­ ла­ва ў ба­ле­це «Страс­ці». Скон­чы­ла на­ша му­ зыч­нае ву­чы­ліш­ча, клас джа­за­ва­га фар­тэ­пі­яна. За­вяр­шы­ла ад­ука­цыю ў Ака­дэ­міі мас­тац­тваў па спе­цы­яль­нас­ці «акцёр тэ­атра і кі­но». Аўтар пе­сен­ных аран­жы­ро­вак, му­зы­кі да не­ігра­вых сту­жак. Як рэ­жы­сёр зня­ла не­ка­ль­кі му­зыч­ных клі­паў. Та­кой твор­чай бі­ягра­фіі мож­на то­ль­ кі па­зай­здрос­ціць! Дэ­бют Аляк­сан­дры Шпар­ та­вай у да­ку­мен­та­ль­ным кі­но — стуж­ка «Да­ выд-Га­ра­доц­кія ка­но­ны», прэ­зен­та­цыя якой ад­бы­ла­ся ў Мін­ску ў Цэн­тры на­ву­кі і ку­ль­ту­ры Расійскай Фе­дэ­ра­цыі. Агу­ль­ным мес­цам аб­мер­ка­ван­няў ста­ну на­ ша­га кі­но з’яўля­юцца раз­мо­вы пра та­та­ль­ны кры­зіс. Пра не­да­хоп уся­го — ідэй і сцэ­на­ры­яў, якія не­вя­до­ма дзе браць; рэ­жы­сё­раў, якія ча­ му­сь­ці з’язджа­юць у іншыя кра­іны; пра не­дас­ тат­ко­васць фі­нан­са­ван­ня; на­рэш­це пра час, у якім ні­як не зной­дзеш ге­ро­яў. Але не­ча­ка­на вы­свят­ля­ецца: усё — ёсць! І сцэ­на­рыі, і рэ­жы­ сё­ры, і ге­роі, што вы­клі­ка­юць ці­ка­васць і за­ хап­лен­не ня­зму­ша­нас­цю і са­ма­быт­нас­цю. Асно­вай фі­ль­ма зра­бі­лі­ся ча­ты­ры раз­дзе­лы з пра­за­ічна­га тво­ра Гео­ргія Мар­чу­ка «Да­выдГа­ра­доц­кія ка­но­ны». Дзея­нне стуж­кі раз­гор­ тва­ецца ў Да­выд-Га­рад­ку, не­вя­лі­кім па­лес­кім мяс­тэч­ку, якое мае 1000-га­до­вую гіс­то­рыю. Кар­ці­на зроб­ле­на за па­ўго­да, па пры­ват­най іні­цы­яты­ве. Зды­мач­ная гру­па пра­ца­ва­ла фак­ тыч­на на энту­зі­язме. Бо пад­аба­лі­ся тэ­ма, ге­роі, іх жыц­цё­вае ася­род­дзе. Жы­лі ў Да­выд-Га­рад­ ку ў сва­якоў пі­сь­мен­ні­ка. У стуж­цы шмат кад­раў, ад якіх цяж­ка ад­ арвац­ца (апе­ра­тар і інжы­нер ман­та­жу Ілья Бор­тнік). Не­ма­ла­дая жан­чы­на ў сва­ім га­ро­ дзе ўваж­лі­ва агля­дае кож­ную град­ку і квет­ку. Мы ба­чым пра­цэс збо­ру квет­ка­ва­га на­сен­ня — по­тым яго бу­дуць прад­аваць па ўсёй Бе­ла­ру­ сі. Дзе­ці на бе­ра­зе Га­ры­ні, асвет­ле­ныя ве­ча­ро­ вым сон­цам, вы­гля­да­юць як ге­роі на парт­рэ­тах

«Да­выд-Га­ра­доц­кія ка­но­ны». Кад­ры з фі­ль­ма.

мас­та­коў іта­ль­янска­га Ад­ра­джэн­ня. Жан­чы­на з ву­дай ля бе­ра­га («на­ла­ві­ла ры­бы, па­куль до­ ма ва­ры­ла­ся бу­ль­ба»). Не­вя­лі­кая га­ра­доц­кая цар­ква, па­фар­ба­ва­ная ў бла­кіт­ны ко­лер (ко­лер не­ба?). На­ба­жэн­ства, зня­тае з ня­звык­лых кро­ пак («Ка­нон Бо­гу»). Па­вод­ка на Га­ры­ні і жы­ха­ ры мяс­тэч­ка, якія да сва­ёй ха­ты пад­плы­ва­юць на лод­цы («Ка­нон Га­ры­ні»). Пры­ват­нае — і раз­ам з тым агу­ль­нае. Бы­та­вое — і раз­ам з тым фі­ла­соф­скае. Усе гэ­тыя «не­за­ця­га­ныя» сю­жэ­ты ад­люс­ троў­ва­юць не­ча­ка­ныя сі­ту­ацыі і са­ма­быт­ных ге­ро­яў. Ві­даць, што фі­льм зня­ты з лю­боў­ю і ві­ да­воч­най сім­па­ты­яй да га­рад­чу­коў. На­строй ці­хай, ду­шэў­най ра­дас­ці вы­клі­кае ўсмеш­лі­вая інта­на­цыя за­кад­ра­ва­га тэк­сту (яго чы­тае Ула­ дзі­мір Гры­цэў­скі). Інта­на­цыя доб­рая, чу­лая. Але ад­на­час­на пэў­ная іра­ніч­насць за­сце­ра­гае ад са­ла­джа­вас­ці і па­фас­нас­ці. Усе ге­роі па­во­ дзяць ся­бе на­ту­ра­ль­на і ня­зму­ша­на. Ві­зу­аль­ на най­бо­льш ураж­вае «Ка­нон ага­ро­ду». Пры­ га­жос­цю кве­так, раз­на­стай­нас­цю фар­баў і іх ад­цен­няў, ся­род якіх жы­вуць га­рад­чу­кі. Най­ боль­­шым дра­ма­тыз­мам кра­нае «Ка­нон Ма­ці». На ўспры­ман­не фі­ль­ма ўплы­вае і ба­ланс па­ між аўдыя- і ві­зу­аль­ным склад­ні­ка­мі, па­між тым, што мы чу­ем і што ба­чым. У гэ­тым за­слу­ га і рэ­жы­сё­ра (як аўта­ра ідэй мас­тац­ка­га і му­ зыч­на-гу­ка­во­га афар­млен­ня), і гу­ка­апе­ра­та­ ра Вік­та­ра Кіс­це­ня (ён пра­фе­сій­ны кам­па­зі­тар, вя­ду­чы мно­гіх пе­рад­ач пра му­зы­ку на ка­на­ле «Ку­ль­ту­ра» Бе­ла­рус­ка­га ра­дыё). Фі­льм па­кі­дае па­чуц­цё гар­мо­ніі па­між ча­ ла­ве­кам і на­ва­ко­ль­ным све­там. На­ра­джае ад­ чу­ван­не ра­дас­ці, апты­мізм, ве­ру ў жыц­цё і лю­ дзей. А так­са­ма да­па­ма­гае ад­чуць і ўсвя­до­міць ці­хую, тры­ва­лую лю­боў да сва­ёй ра­дзі­мы. Але не ў ла­ба­вых, пла­кат­ных пра­явах. У мі­ну­лым го­дзе стуж­ка ўжо тра­пі­ла на пер­ шы між­на­род­ны кі­на­фес­ты­валь «Маг­ні­фі­кат». Мяр­кую, бу­кет уз­на­га­род яна аб­авяз­ко­ва збя­ рэ. Прэ­зен­та­цыя кар­ці­ны ад­бы­ла­ся і ў са­ мім Да­выд-Га­рад­ку. Жы­ха­ры мяс­тэч­ка пры­ня­ лі кар­ці­ну — так­са­ма кра­са­моў­нае свед­чан­не. По­спех аб­авяз­ко­ва пры­хо­дзіць у тым вы­пад­ку, ка­лі зды­мач­ная гру­па най­перш мае твор­чыя, а не фі­нан­са­выя мэ­ты. І збі­ра­ецца, каб да­лі­кат­на за­фік­са­ваць з’явы жыц­ця, якія праз 20 ці 50 га­ доў мо­гуць знік­нуць. Спа­дзя­юся, што твор­чая гру­поў­ка не знік­не, не «рас­сып­лец­ца», а на­ ступ­ныя стуж­кі ака­жуц­ца не гор­шымі і не сла­ бей­шымі за дэ­бют­ную. Тац­ц я­н а Мі­х ай­л а­в а.

«Бу­дзе доў­гім раз­ві­тан­не. Мі­ха­іл Пта­шук» — амаль га­дзін­ны фільм, які рэ­ жы­сёр Сяр­гей Ка­ць­ер зра­біў на «Бе­ла­рус­кім ві­дэ­ацэн­тры» аку­рат да 70-год­дзя ад­на­го з са­мых вы­біт­ных бе­ла­рус­кіх кі­на­рэ­жы­сё­раў. У кож­на­га свой Пта­шук. А Сяр­гей Ка­ць­ер па­спра­ба­ваў саб­раць усё раз­ам. Ёсць лю­дзі, з які­мі раз­віт­вац­ца ве­ль­мі не про­ста. Яны сы­

Мі­ха­іл Пта­шук на здымках фільма «У жніў­ні 44-га». 2000.

хо­дзяць, але доў­жыц­ца і доў­жыц­ца рас­стан­ не з імі. Бяс­кон­цае і ба­лю­чае. Ка­ць­ер не імкнуў­ся зняць што­сь­ці сен­са­ цый­нае, зра­біць стуж­ку-ад­крыц­цё, пе­ра­поў­ не­ную ма­ла­вя­до­мы­мі фак­та­мі пра Пта­шу­ ка. Гэ­та фі­льм-успа­мін, фі­льм-фо­та­аль­бом, фільм-ві­дэ­аза­піс, які да­зва­ляе тым, хто не ве­даў май­стра аса­біс­та, зра­зу­мець, што гэ­ та быў за ча­ла­век. Вя­лі­кі ва ўсіх сэн­сах, га­ ман­лі­вы, та­ле­на­ві­ты, пры­нцы­по­вы, ся­мей­ны. Каш­тоў­насць кар­ці­ны ў тым, што тут саб­ ра­на шмат раз­на­стай­ных фо­та­здым­каў і ві­ дэ­аза­пі­саў і мы ма­ем маг­чы­масць па­ба­чыць жы­во­га, сап­раў­дна­га Пта­шу­ка, па­чуць яго го­лас і дум­кі. Вось Мі­ша Пта­шук зу­сім ма­лы хлоп­чык, вось ужо сту­дэнт, а гэ­та — 1974 год, ка­лі рэ­ жы­сёр па­чаў пра­ца­ваць на кі­нас­ту­дыі «Бе­ла­ ру­сь­фі­льм». Гу­чаць успа­мі­ны пра Май­стра. Га­лоў­ная жан­чы­на яго жыц­ця Лі­лія Мі­хай­ лаў­на і да­чка Анжа­лі­ка рас­каз­ва­юць пра му­ жа і ба­ць­ку. Акцёр Яўген Мі­ро­наў рас­па­вя­ дае пра здым­кі кар­ці­ны «У жніў­ні 44-га» і пра тое, што Мі­ха­іл Мі­ка­ла­евіч быў «вя­лі­кім дзі­цём». Апе­ра­тар Тац­ця­на Ло­гі­на­ва згад­ вае пра не­ча­ка­нас­ці, што ўзні­ка­лі на пля­цоў­ цы фі­ль­ма «Знак бя­ды», і пра за­па­ль­чы­васць мэт­ра. У кож­на­га з іх свой Мі­ха­іл Пта­шук. Гэ­ та, на­пэў­на, га­лоў­ны па­сыл фі­ль­ма, які да­во­ лі пад­ра­бяз­на і па­сля­доў­на ўзнаў­ляе бі­ягра­ фію рэ­жы­сё­ра і мае экс­прэ­сіў­ныя кра­на­ль­ ныя эпі­зо­ды, што за­па­мі­на­юцца над­оўга.

Во­л ь­г а Чай­к оў­с кая.

19

МАСТАЦТВА ЛЮТЫ 2013

Для рэ­жы­сё­ра Але­ны Пят­ке­віч гэ­та дру­ Му­льт­фі­льм «І.С.Бах» рэ­жы­сё­ра гая пра­ца ў пра­екце «Каз­кі ста­ро­га пі­яні­на», Але­ны Пят­ке­віч атры­маў «За­ла­то­га арла», які пры­све­ча­ны вя­до­мым кам­па­зі­та­рам і ства­ вы­шэй­шую прэ­мію На­цы­яна­ль­най ака­дэ­міі ра­ецца су­мес­на з рас­ійскай сту­ды­яй «М. І. Р.» кі­не­ма­таг­ра­фіч­ных мас­тац­тваў і на­вук Рас­іі (іні­цы­ялы ге­не­ра­ль­на­га прадзю­са­ра Іры­ны Ра­ ў на­мі­на­цыі «Леп­шы ані­ма­цый­ны фі­льм» фа­ілаў­ны Мар­го­лі­най). Пер­шай бы­ла стуж­ка 2012 го­да. Бе­ла­рус­кая ані­ма­цыя зве­да­ла чар­го­вы по­спех, на­пэў­на, са­мы гуч­ны за апош­ пра Ро­бер­та Шу­ма­на, якая так­са­ма на­мі­на­ва­ ла­ся на «За­ла­то­га арла». Пад­обнае пры­знан­ нія га­ды. не для Але­ны Пят­ке­віч не вы­пад­ко­васць, а за­ Бі­ягра­фія сла­ву­та­га кам­па­зі­та­ра цу­доў­ным чы­нам пе­ра­кла­дзе­на на ме­та­фа­рыч­ную ма­ляў­ ка­на­мер­насць. Яшчэ ў 1986-м яна моц­на за­ яві­ла пра ся­бе стуж­кай «Ла­фер­таў­ская ма­каў­ ні­ча-гу­ка­вую мо­ву. Вы­тан­ча­ная плас­ты­ка, да­ ні­ца» — дып­лом­най ра­бо­тай на Вы­шэй­шых лі­кат­ны ма­лю­нак і шмат­сла­ёвая ані­ма­цый­ная рэ­жы­сёр­скіх кур­сах, дзе ву­чы­ла­ся ў сла­ву­ пра­сто­ра ад­па­вя­да­юць скла­да­на­му све­ту кла­ тых Фё­да­ра Хіт­ру­ка і Юрыя На­рштэй­на. По­ січ­най му­зы­кі. Пры­чым уся ані­ма­цыя на­ма­ля­ тым пры­йшлі ўзна­га­ро­ды аўта­ры­тэт­ных сус­ ва­на ўруч­ную. вет­ных фес­ты­ва­ляў, у тым лі­ку «ані­ма­цый­ных Вось вя­лі­кае дрэ­ва моц­ны­мі ка­ра­ня­мі тры­ ма­ецца за зям­лю, а яго га­лі­ны цяг­нуц­ ца да не­ба. На кро­ не бач­ныя парт­рэ­ ты шмат­лі­кіх прад­ стаў­ні­коў сла­ву­та­га ро­ду Ба­хаў. У ма­ гут­на­га дрэ­ва по­ тым з’яўля­юцца дзя­сят­кі но­вых га­ лін — Мо­царт, Бет­ хо­вен, Брамс, Грыг. І хоць у пе­ра­кла­дзе з ня­мец­кай «Бах» азна­чае «ру­чай», воб­раз сус­вет­на­ га дрэ­ва ў да­чы­нен­ «І.С.Бах». Кадр з му­льт­фі­льма. ні да ня­мец­ка­га ге­ Ка­наў» — Анэ­сі (Фран­цыя). Кан­ку­рэн­ты ў «Ба­ нія пе­ра­кон­вае. У дрэ­вы пе­ра­тва­ра­юцца і тру­ ха» бы­лі сур’ёзныя: па­пу­ляр­ны «За­сне­жа­ны бы ве­ліч­на­га арга­на — лю­бі­ма­га інстру­мен­та вер­шнік» Аляк­сея Тур­ку­са і «Па-за гу­ль­нёй» Ба­ха, яны так­са­ма скі­ра­ва­ныя да не­ба. Дру­гі зна­ка­мі­та­га му­ль­тып­лі­ка­та­ра Іва­на Мак­сі­ма­ва. лей­тма­тыў фі­ль­ма — сім­вал ры­бы, які за­ўсё­ды Аўтар­скі кі­не­ма­тог­раф за­ўсё­ды быў і за­ста­ су­пра­ва­джаў Ба­ха. Ме­на­ві­та вы­ява ры­бы з’яў­ ецца страт­най спра­вай, да­хо­ду не пры­но­сіць. ля­ла­ся та­емным зна­кам пер­шых хрыс­ці­ян. На Але ж ён ства­рае го­нар на­цы­яна­ль­на­га кі­но. до­лю кам­па­зі­та­ра вы­па­ла шмат вы­пра­ба­ван­ няў, але ве­ра за­ўсё­ды асвят­ля­ла яго жыц­цё. Анта­н і­н а Кар­п і­л а­в а.     Ча­му ? Гэ­т ым раз­ам рэ­д ак­цыя звяр­н у­ла­с я да вя­ до­ма­г а бе­ла­рус­к а­г а кі­на­рэ­ж ы­сё­р а Іва­на Па­ўла­в а. Ся­род яго па­пя­рэд­ніх сту­ж ак — «На спі­не ў чор­на­г а ка­т а», «На­в а­г од­нія пры­г о­д ы ў лі­пе­ні» (су­мес­на з Але­най Ту­ ра­в ай) (аб­е дзве 2008), «Усё, што нам трэ­ ба...» (2011). Іван Мі­хай­ла­віч, ча­му вы па­ча­лі пра­ца­ваць над фі­ль­мам «Ма-мач-кі!» (сцэ­на­рый Юліі Ляш­ко і Люд­мі­лы Пе­ра­гу­да­вай)? Ця­жар­ныя жан­чы­ны, гі­не­ка­ло­гія, ра­дзі­ль­ны дом, слё­зы, ме­ла­дра­ ма­тызм... Як ка­жуць, вы­нік мо­жа атры­мац­ца на мя­жы фо­лу. Ці рэ­аль­на мець у рэ­шце рэшт якас­нае кі­но?

— Пра жан­чы­ну мож­на рас­па­вя­даць бяс­кон­ца. Та­му тэ­ма мне як рэ­жы­ сё­ру ці­ка­вая. Дзеян­не фі­ль­ма раз­гор­тва­ецца ў ад­дзя­лен­ні па­та­ло­

гіі ад­на­го з ра­дзі­ль­ных да­моў. Ге­ра­іні кар­ці­ ны — бу­ду­чыя ма­мы. Ле­тась зня­лі тры се­рыі ў якас­ці «пі­лот­ных». Уся­го па­він­на атры­мац­ ца 12 се­рый, у цэн­тры кож­най — асоб­ная гіс­ то­рыя пэў­най па­цы­енткі, яе роз­дум і ўспа­мі­ны. Пры­чым бо­ль­шасць гіс­то­рый ма­юць рэ­аль­ную асно­ву, а жыц­цё, як вя­до­ма, — леп­шы дра­ма­ тург. На рас­ійскіх ка­на­лах ішоў се­ры­ял «Жа­ но­чы док­тар», але па тэ­ме мы з ім не су­па­да­ ем і не пе­расяка­емся. Так, мер­ка­ва­ная аўды­то­ рыя бу­ду­чай стуж­кі — жан­чы­ны, хат­нія гас­па­ ды­ні, але яны так­са­ма ма­юць пра­ва на якас­ны тэ­ле­пра­дукт, ім ці­ка­ва гля­дзець фі­льм пра ся­ бе і пра іншых прад­стаў­ніц леп­шай па­ло­вы ча­ ла­вец­тва. Зды­ма­ем бе­ла­рус­кіх і рас­ійскіх акцё­раў. Па жан­ры кар­ці­на па­зна­ча­на як ка­ме­дый­ная ме­ лад­ра­ма. Па­ко­ль­кі пра­ца над на­ступ­ны­мі се­ ры­ямі актыў­на ідзе, а зды­мач­ны пе­ры­яд скон­ чыц­ца то­ль­кі ў чэр­ве­ні, мне па­куль цяж­ка мер­ ка­ваць пра кан­чат­ко­вы вы­нік. У да­дзе­ным вы­ пад­ку як рэ­жы­сёр я імкну­ся пра­ца­ваць не па за­ко­нах тэ­ле­се­ры­яла, а па пры­н­цы­пах тэ­ле­ві­ зій­на­га кі­но.

стоп-кадр людмілы ­ саянковай

У су­час­най бе­ла­рус­кай кі­нап­рас­то­ ры падзей ня­шмат, але зда­ра­юцца рэ­ чы, якія не­маг­чы­ма аб­мі­нуць ува­гай. На­прык­лад, я не раз­умею, ча­му па-за штат­ным рас­кла­дам «Бе­ла­ру­сь­філь­ ма» за­ста­ла­ся ад­на з са­мых та­ле­на­ві­ тых і яркіх рэ­жы­сё­раў-ані­ма­та­раў Іры­ на Ка­дзю­ко­ва. Яе стуж­кі пры­но­сі­лі ўзна­га­ро­ды прэс­тыж­ных між­на­род­ных кі­на­фес­ты­ва­ляў. Не за­бу­ду, як ка­лі­сь­ ці Ва­ле­рый Ру­бін­чык, па­гля­дзеў­шы яе кар­ці­ну «Лэ­дзі Га­дзі­ва», уз­ру­ша­на за­ў­ ва­жыў: «Вось ён, сап­раў­дны шэ­дэўр!» Іры­ну і ця­пер за­пра­ша­юць на леп­шыя сту­дыі, зна­ка­мі­тыя фес­ты­ва­лі ва ўсім све­це. Па яе фі­ль­мах мас­тац­тваз­наў­ цы пі­шуць на­ву­ко­выя пра­цы, яе імя і твор­часць за­пат­ра­ба­ва­ны ў іншых кра­і­нах. Ча­­мусь­­ці то­ль­кі на на­шай кі­ нас­ту­дыі ёй не знай­шло­ся мес­ца. Та­кія ад­мі­ніс­тра­цый­ныя нор­мы цяж­ка зра­ зу­мець. Але яшчэ горш — ня­люд­скае стаў­лен­не да ча­ла­ве­ка, які пра­ца­ваў на «Бе­ла­ру­сь­фі­ль­ме» больш за со­рак га­ доў: на дру­гі дзень па­сля зва­ль­нен­ ня Іры­не Ка­дзю­ко­вай за­га­да­лі вяр­нуць сту­дый­ны про­пуск. Не раз­умею, ча­му так час­та мы га­ во­рым пра не­абход­насць з’яўлен­ня на­цы­яна­ль­на­га кі­но, пра ад­ра­джэн­ не на­цы­яна­ль­най са­ма­свя­до­мас­ці і ад­ люс­тра­ван­не на­цы­яна­ль­най гіс­то­рыі, ні­чо­га для гэ­та­га не ро­бя­чы. Усе ўсве­ дам­ля­юць, што гэ­та бу­дзе па-сап­раў­ дна­му за­пат­ра­ба­ва­нае гле­да­ча­мі кі­но. Мно­гім по­мняц­ца за­поў­не­ныя за­лы і апла­дыс­мен­ты на да­ўняй «Анас­та­ сіі Слуц­кай» і ня­даў­ніх «Ваў­ках», ма­са­ вы гля­дац­кі крэ­дыт да­ве­ру да «Ма­сак­ ры» і аса­да кі­на­тэ­атраў пад­час па­ка­зу «У ту­ма­не». Гэ­та бы­лі асоб­ныя ўда­чы, час­цей жа чу­юцца раз­мо­вы пра сцэ­нар­ны кры­ зіс. На­рэш­це з’явіў­ся сцэ­на­рый Але­ны Ка­лю­но­вай «За­бра­ны край», дзе ёсць усё: айчын­ны грунт, па­чуц­цё гіс­та­рыч­ най пра­ўды, ад­люс­тра­ван­не ідэі на­цы­ яна­ль­най па­мя­ці. У «За­бра­ным краі» рас­па­вя­да­ецца пра лі­та­ра­тур­нае ася­ род­дзе 1920-х га­доў, пра вы­то­кі фар­мі­ ра­ван­ня бе­ла­рус­кай твор­чай інтэ­лі­ген­ цыі. У да­да­так ён та­ле­на­ві­та на­пі­са­ны. Хі­ба па­трэб­ны тут яшчэ не­йкія ака­ліч­ нас­ці, каб ме­на­ві­та за гэ­ты сцэ­на­рый «уз­яла­ся» на­цы­яна­ль­ная кі­нас­ту­дыя?! ­ І што ўсё-та­кі трэ­ба зра­біць, каб дэк­ ла­ра­цыі пра на­ме­ры ўва­со­бі­лі­ся ў рэ­ аль­насць?.. 

дзейныя асобы

Га­лі­на ­ Ад­а мо­віч П р а д а ­к у ­м е н ­т а ­л і с ­т ы ­к у і с а ­м а ­к а­т а ­в а н ­н е

21

МАСТАЦТВА ЛЮТЫ 2013

Мне да­во­дзі­ла­ся чуць ад рэ­жы­сё­ра ігра­во­га кі­но, што да­ку­ мен­та­ліс­ты­ка — спра­ва лёг­кая. Маў­ляў, там усё жы­вое. На­зі­ рай ды фік­суй…

— Ду­маю, зра­біць ад­мет­ную кі­на­кар­ці­ну ве­ль­мі цяж­ка. На­ огул. Ігра­вая яна ці да­ку­мен­та­ль­ная — спра­ва дру­гас­ная. У да­ку­мен­та­ліс­ты­цы — свая, так­са­ма вы­со­кая сту­пень скла­ да­нас­ці. Рэ­жы­сёр увесь час па­ві­нен шу­каць ба­ланс па­між эты­кай і эстэ­ты­кай. У ігра­вым кі­но этыч­ны аспект мож­на па­ прос­ту ад­кі­нуць. Там пра­фе­сій­ныя акцё­ры вы­кон­ва­юць свае ро­лі. Але ж вы пра­цу­еце з рэ­аль­ны­мі лю­дзь­мі.

— Так. Па­глыб­ля­ешся ў ча­ла­ве­чае жыц­цё, «сас­кра­ба­еш» па­вер­ хне­вы слой. А па­сля ду­ма­еш: мо­жа, ле­пей бы та­го не ра­біць? По­тым па­ўстае чар­го­вая пра­бле­ма — ці трэ­ба па­каз­ваць гэ­та? Сап­раў­ды, ве­ль­мі скла­да­на. Лю­дзі звы­чай­на ча­ка­юць, так бы мо­віць, свай­го па­ рад­на­га парт­рэ­та на экра­не. І гэ­та на­ту­ра­ль­на з псі­ха­ла­ гіч­на­га пун­кту гле­джан­ня. Але фі­льм ства­ра­ецца, каб пра­біц­ца ў глы­бі­ню ду­шы...

— Ка­неш­не. Гэ­та пра­цэс доў­ га­га на­зі­ран­ня. Да­ку­мен­та­ліс­ты ня­рэд­ка вы­ ка­рыс­тоў­ва­юць пра­ва­ка­цый­ ныя ха­ды, на­прык­лад, сха­ва­ ную ка­ме­ру (то-бок ча­ла­век на­ват не пад­азрае, што яго зды­ма­юць). Або ка­рэк­ту­юць па­во­дзі­ны сва­іх ге­ро­яў.

— Ні­ко­лі не вы­ка­рыс­тоў­ва­ла сха­ва­ную ка­ме­ру. Та­му што са­ма не ха­це­ла б, каб мя­не так зды­ма­лі... Я ўга­вор­ваю, «лаў­лю» на­строй, на­ма­га­юся ства­рыць кам­фор­тную для ча­ла­ве­ка атмас­фе­ру.

Та­кім чы­нам, «За­вя­дзён­ка» па­бу­да­ва­на вы­ключ­на з на­зі­ран­ няў. Вы за­ха­ва­лі ў фі­ль­ме эпі­зод, ка­лі ўнуч­ка ка­му­сь­ці ка­жа: «Тут ка­ме­ра... яны ўтрох». А як вы знай­шлі гэ­ту вя­лі­кую за­ мож­ную ся­м’ю?

— На той час мы ўжо зра­бі­лі фі­льм «Бо­жа мой» (2004). Ха­це­ ла­ся пра­цяг­ваць рух у гэ­ты бок: вяс­ко­выя лю­дзі, іх ду­шэў­ны свет, іх ду­хоў­нае свят­ло... Вось і па­ка­ці­ла па па­лес­кім краі.

Н а ­т а л ­л я А г а ­ф о ­н а ­в а

Да­ку­мен­та­ль­на­му кі­но, гэтак жа як ігра­ во­му і ані­ма­цый­на­му, улас­ці­вы мас­тац­кі рэ­сурс. То­ль­кі рэ­алі­зу­ецца ён праз воб­ раз­ную інтэр­прэ­та­цыю рэ­аль­на­га фак­та ці падзеі. Іншая фун­да­мен­та­ль­ная ад­мет­ насць — ства­рэн­не экран­на­га парт­рэ­та ча­ла­ве­ка, вы­хап­ле­на­га з плы­ні па­ўся­дзён­ нас­ці. Пра кі­но, лі­нію жыц­ця і «та­бу» ­ пра­фе­сіі раз­маў­ляю з вя­до­мым бе­ла­рус­кім рэ­жы­сё­рам Га­лі­най Ад­амо­віч — ня­стрым­ най, упар­тай, ад­кры­тай і доб­ра­зыч­лі­вай. Сё­ле­та на па­чат­ку сту­дзе­ня яна ста­ла лаў­ рэ­атам Спе­цы­яль­най прэ­міі Прэ­зі­дэн­та Рэ­спуб­лі­кі Бе­ла­русь дзея­чам ку­ль­ту­ры ­ і мас­тац­тва.

Пра­ца псі­хо­ла­га... — Ты ж да­кра­на­ешся да чу­жо­га лё­су. І, вя­до­ма, не мо­жаш па­гар­джаць ма­ра­ль­ным бо­кам гэ­тай ве­ль­мі да­лі­кат­най сі­ту­ ацыі. Лю­дзі роз­ныя. Бы­вае, сус­тра­каю ча­ла­ве­ка глы­бо­ка­га, ці­ка­ва­га, але не ад­чу­ваю ся­бе га­то­вай ра­біць пра яго фі­льм. І яшчэ... Што­сь­ці па­він­на да­па­маг­чы звер­ху, з ня­бё­саў, так бы мо­віць. Мож­на ўсё мак­сі­ма­ль­на прад­умаць, на­ват да­клад­ны сцэ­нар на­пі­саць. Але по­тым зда­ра­ецца не­шта, што не­маг­чы­ ма за­га­дзя ўя­віць. І гэ­та бо­льш істот­на для сап­раў­дна­га кі­но. Ме­на­ві­та та­му я люб­лю да­ку­мен­та­ліс­ты­ку. Так, рэ­ча­існасць бо­льш вы­на­ход­лі­вая, чым на­шы са­мыя муд­ ра­ге­ліс­тыя фан­та­зіі. У ва­шым фі­ль­ме «За­вя­дзён­ка» (2006) ёсць не­ка­ль­кі цу­доў­ных ме­та­фа­рыч­ных эпі­зо­даў. Стом­ле­ная ге­ра­іня за­сы­нае ў цар­кве пад­час ма­літ­вы...

фо­та сяргея жда­но­ві­ча.

— Але тое не ма­ла­дая, а яе сяб­роў­ка. Дзяў­ча­ты на Сто­лін­ шчы­не так апра­на­юцца на вя­сел­ле. У да­да­так гэ­та не па­ста­ но­вач­ны кадр. Усе гос­ці ўжо па­йшлі ў клуб, а ад­на спаз­ні­ла­ся. Мы про­ста зды­ма­лі ўве­ча­ры ву­лі­цу, па якой ішлі ка­ро­вы. І дзяў­чы­на рап­там тра­пі­ла ў кадр. Так што сцэ­на атры­ма­ла­ся вы­пад­ко­ва, і кадр — ве­ль­мі пры­го­жы, на­ват сім­ва­ліч­ны.

— Нам па­шан­ца­ва­ла, мы «сха­пі­лі» гэ­тую сі­ту­ацыю. І то­ль­кі та­ды я зра­зу­ме­ла — у нас бу­дзе фі­льм. Да та­го ча­су ўжо на­ зды­ма­лі шмат: дзе­ці, цяп­лі­ца з гур­ка­мі, пад­вор’е, дзед на ка­ляс­цы, пе­ра­роб­ле­най з ро­ва­ра... Але мне ўсё не пад­аба­ла­ся: ёсць асоб­ныя аскеп­кі, ня­ма дра­ма­тур­гіч­на­га стрыж­ня, які б іх аб’ядноў­ваў. А ка­бе­та і на са­май спра­ве шчы­ра ве­руе. Які пры­го­жы ў яе твар, по­гляд, хоць яна цяж­ка і амаль бес­пе­ра­ пын­на пра­цуе. І фі­на­ль­ны эпі­зод — па­сля вя­сел­ля. Вы­раз­ны пан­арам­ны кадр, ка­лі са­мот­ная по­стаць ма­ла­дой ад­да­ля­ецца па пус­тын­ най вяс­ко­вай да­ро­зе...

То-бок, вы са­мі актыў­на шу­ка­лі ге­роя. Вам ніх­то не пад­каз­ваў…

— Ніх­то. Час быў не­вя­сё­лы, на­строй так­са­ма. Я се­ла за руль і рас­па­ча­ла ван­дроў­ку па мясц­інах на мя­жы з Літ­вой. Там та­кія пры­го­жыя на­звы вё­сак: Ва­ра­ня­ны, Гер­вя­ты, Рым­дзю­ны, Пе­лаг­рын­да, Гі­ ры. І атмас­фе­ра там дзіў­ная. Што­сь­ці спры­яль­нае для ду­ шы раз­лі­тае ў па­вет­ры. Там ні­ко­лі не руй­на­ва­лі кас­цё­лаў. Там лю­дзі кры­ху іншыя. Пы­ та­ла­ся ў жы­ха­роў — ці ёсць тут ці­ка­вы ча­ла­век? Ад­ра­зу ра­ілі... стар­шы­ню сель­са­ве­ та, ксян­д за. Не тое. А што «тое» — са­ма не ве­да­ла. Ру­ха­лі­ся на­воб­ма­цак ад ад­ на­го два­ра да дру­го­га?

— У ад­ной з вё­сак бы­ло свя­ та. Зда­ецца, Трой­ца. Там і ўба­чы­ла баб­ку Юлі­ту. Мне пра яе ніх­то не збі­раў­ся ка­заць, бо яна бы­ла ста­рая і ме­ла дрэн­ны слых. Але якая на­ту­ра­ль­ная, арга­ніч­ная ў свае 84 га­ды! І га­лоў­нае, што яна — сап­раў­дны мас­так: ля­пі­ла з цэ­мен­ту ба­рэ­ль­ефы, не­вя­лі­кія ску­льп­ту­ры. Мне бы­ло ве­ль­мі важ­на дэ­та­лё­ва ўба­чыць праз ка­ме­ру ўвесь гэ­ты та­ямні­чы пра­цэс. Мы на­бы­лі мех цэ­мен­ту, і яна па­ча­ла ства­раць свой цуд. Па­ма­га­ла са­бе то дру­зач­кай, то цві­ком. Рап­там ста­ла аб­са­лют­на ад­чу­ва­ль­на, што Юлі­та на­ўпрост раз­маў­ляе з Бо­гам. Нам не то­ль­кі зды­маць бы­ло лёг­ка. Мы бы­лі шчас­лі­выя по­бач з ёй. У фі­ль­ме ёсць сцэ­на, пад­обная на атрак­цы­ён, ка­лі ба­бу­ля зма­га­ецца з ка­ро­вай.

— Я за­ўва­жы­ла, што Юлі­та сіс­тэ­ма­тыч­на сы­хо­дзі­ла з два­ра. Ад­ной­чы скі­ра­ва­ла­ся за ёй. Ака­за­ла­ся, што ба­бу­ля па­сві­ла сваю ка­ро­ву на лу­зе асоб­на. Пры­вя­за­ная жы­вё­лі­на за па­ру га­дзін вы­ску­ба­ла тра­ву ў ад­ве­дзе­ным ра­ды­усе, і яе трэ­ба бы­ло пе­ра­во­дзіць на іншае мес­ца. У гэ­ты мо­мант ка­ро­ва ад­чу­ва­ла во­лю і па­чы­на­ла гой­саць. Так што кож­ны вы­хад на поле атрым­лі­ваў­ся для бед­най Юлі­ты на­кшталт сап­раў­днай ка­ры­ды! Смеш­на, з ад­на­го бо­ку. З дру­го­га — сум­на. А з пун­кту гле­джан­ня кі­но — без­умоў­ная ўда­ча. На Юлі­ту пад­обная інсіт­ная мас­тач­ка Але­на Кіш. Та­кая ж «чуй­ная ду­ша». Ад­нак яе воб­раз­ны свет бо­льш скла­да­на ўва­ со­біць на экра­не — ня­ма за кім на­зі­раць. Вы ад­ва­жы­лі­ся на сін­тэз хро­ні­кі і ані­ма­цыі, спа­лу­чы­лі фак­тыч­на не­су­мяш­ча­ль­ нае. Так па­ўстаў «Ма­ля­ва­ны рай» (2010).

дзейныя асобы

22

У манастыры, на здымках фільма «Інакіня».

«Ма­ля­ва­ны рай». 2010.

— Ідэя ажыў­лен­ня сю­жэ­таў на ды­ва­нах Але­ны Кіш на­ле­жыць цу­доў­на­му рэ­жы­сё­ру-ані­ма­та­ру Іры­не Ка­дзю­ко­вай. А хро­ні­ку на­за­паш­ва­ла са­ма ў Дзяр­жын­скім архі­ве фо­та­кі­на­да­ку­мен­таў. По­тым доў­га вы­луш­чва­ла най­бо­льш вы­раз­ныя кад­ры. Што ж ты­чыц­ца не­су­мяш­ча­ль­на­га, дык гэ­та за­кла­дзе­на ў асо­бе мас­тач­кі, якая жы­ла «пер­пен­ды­ку­ляр­на» ча­су.

моц. А ці ад­чу­ва­еце вы ся­бе кам­фор­тна ў рэ­жы­сёр­скай пра­фе­ сіі і на­огул у све­це, збу­да­ва­ным па муж­чын­скай ло­гі­цы?

Про­стыя лю­дзі, вяс­ко­вы аўтэн­тызм... Якім жа чы­нам у шэ­раг та­кіх ге­ро­яў тра­пі­лі га­ра­джа­не — асо­бы кштал­ту мас­та­коў Каш­ку­рэ­ві­чаў («Фаўст Арле­на», 1996), ха­рэ­огра­фа Вя­час­ла­ва Іна­зем­ца­ва («Ге­ній мес­ца», 2002), клаў­нэ­сы Свят­ла­ны Бень («Не­ве­ра­год­ная Бе­нь­ка», 2012)?

— На­сам­рэч я ве­ль­мі люб­лю го­рад. На­ра­дзі­ла­ся, вы­рас­ла ў Мін­ску. Для мя­не га­рад­ское жыц­цё зра­зу­ме­лае і бяс­кон­ца ці­ка­вае. Асо­ба пра­фе­сій­на­га мас­та­ка (у шы­ро­кім сэн­се), без­ умоў­на, пры­цяг­вае. Род­нас­ныя ду­шы, як ні ка­жы. Ад­нак, ка­лі стам­ля­юся ад скла­да­ных твор­чых на­тур, то пра­гну зды­маць у вёс­цы — як ма­га да­лей ад ста­лі­цы. Вы ж не за­ўжды зды­ма­еце тое, што хо­ча­це? У сту­дыі існуе план вы­твор­час­ці.

— Амаль за­ўсё­ды са­ма вы­зна­чаю і тэ­му, і бу­ду­ча­га ге­роя. Кі­но — гэ­та свя­та, якое за­ўжды з ва­мі? — Для мя­не ру­ці­на — пе­ра­бі­раць то­ны кі­на­ма­тэ­ры­ялу ў ман­ таж­най. Мы зды­ма­ем шмат. І ніх­то не мо­жа ўя­віць, як за­йграе на экра­не гэ­та мо­ра. У фі­льм па­він­на ўвай­сці то­ль­кі са­мае леп­шае. Кож­ны кадр трэ­ба аб­ду­маць — чым ён дрэн­ны і чым доб­ры. Гэ­та тое, што мне не да­спа­до­бы. Але та­кую пра­цу не ма­гу пе­ра­клас­ці на пле­чы, на­прык­лад, ман­та­жо­ра ці асіс­тэн­ та. Рап­там згу­біц­ца які-не­будзь ве­ль­мі істот­ны кадр? Трэ­ба знай­сці са­мыя леп­шыя «цаг­лін­кі», каб по­тым з іх бу­да­ваць да­ку­мен­та­ль­ную кар­ці­ну. Скла­да­еш лі­та­ра­ль­на па сло­ву, па фра­зе, па но­це. І ча­сам зда­ецца, што па­куль фі­льм не нап’ецца ма­ёй кры­ві, кі­но не атры­ма­ецца. Амаль гэ­так жа лі­чыць Ула­дзі­мір Шан­та­ро­віч — га­лоў­ны трэ­нер на­цы­яна­ль­най збор­най па вес­ла­ва­нні і ге­рой ва­шай но­вай стуж­кі «Пер­шы» (2012). Ён упэў­не­ны, што спорт — гэ­та са­ма­ка­та­ван­не. Інакш не бу­дзе рэ­кор­даў.

— Гэ­ты хло­пец з Ра­га­чо­ва фа­на­тыч­на ста­віц­ца да сва­ёй спра­ вы. Не ўмее ні­чо­га — ні ма­шы­ну ва­дзіць, ні цвік убіць. То­ль­кі ме­то­ды­кі ства­рае для трэ­ні­роў­кі спар­тоў­цаў. І ка­лі бе­ла­рус­кая ка­ман­да пе­ра­ма­гае, на­прык­лад, ня­мец­кую, на «ўма­ца­ван­не» якой вы­дат­коў­ва­юцца знач­на бо­ль­шыя срод­кі, гэ­та эма­цый­ на пра­бі­вае на­скрозь. Ён пры­го­жы, энер­гіч­ны. Сап­раў­дны. Да­рэ­чы, ха­цеў, каб фі­льм не быў скла­дзе­ны вы­ключ­на з яго ўлас­ных ма­на­ло­гаў. Але ён так фан­та­нуе, што ўсе іншыя па­ боч­ныя рас­по­ве­ды пад­алі­ся б шэ­ры­мі і да­рэм­ны­мі. Сап­раў­ды, Шан­та­ро­віч — на­ту­ра са­ма­йгра­ль­ная. І вы вы­зва­ лі­лі для яго пра­сто­ру фі­ль­ма, дзе ге­рой раз­гар­нуў­ся на по­ўную

— До­сыць кам­фор­тна. Ка­лі я ву­чы­ла­ся ў май­стэр­ні Вік­та­ра Да­ шу­ка і да яго звяр­та­лі­ся «па сап­раў­дна­га хлоп­ца», ён звы­чай­на пра­па­ноў­ваў дзяў­чы­ну, што не сас­ту­піць ні­яка­му хлоп­цу. Га­лю Ад­амо­віч... Па­ра­ле­ль­на з Вік­та­рам Да­шу­ком курс на­бі­ раў Вік­тар Ту­раў. І вы не па­йшлі да яго на рэ­жы­су­ру ігра­во­га кі­но, хоць яно звы­чай­на бо­льш пры­ваб­лі­вае па­чат­коў­цаў.

— Вы­бра­ла Вік­та­ра Да­шу­ка, та­му што ён вёў ве­ль­мі яркую рэ­клам­ную кам­па­нію. І по­тым не рас­ча­ра­ва­ла­ся. Да­шук пры­кла­даў шмат на­ма­ган­няў, каб мы ад­чу­лі смак рэ­жы­су­ры. За­пра­шаў вы­клад­чы­каў з ВГІ­Ка. На пер­шым кур­се «пра­біў» па­ездку на фес­ты­валь да­ку­мен­та­ль­на­га кі­но ў Лей­пцыг. На ўсю гру­пу? — Пу­цёў­ка бы­ла адзі­ная. Мы кі­ну­лі жэ­ра­бя. Я вы­йгра­ла. Пры­ чым ні хві­лі­ны не сум­ня­ва­ла­ся, што па­еду ме­на­ві­та я. Мо та­ды, у 1989 го­дзе, вы — не­афіт — ад­чу­лі сэнс пра­фе­сіі і атры­ма­лі імпу­льс для твор­час­ці? Фес­ты­ва­ль­ны кан­тэкст і сён­ня за­ста­ецца для вас не про­ста пан­ара­май су­час­на­га да­ ку­мен­та­ліз­му.

— Для мя­не гэ­та важ­ная час­тка пра­фе­сій­на­га во­пы­ту і не­ абход­нае твор­чае ася­род­дзе. Кі­на­фес­ты­валь, пе­рад­усім, — ве­ ль­мі сур’ёзныя мі­жа­са­бо­выя ста­сун­кі, аб­мер­ка­ван­ні, кры­ты­ка. Там скла­да­ецца тры­ва­лае ко­ла сяб­роў-ка­лег, якія жы­вуць у Лат­віі, Поль­шчы, Рас­іі, Укра­іне. Ве­да­еце, ка­лі твае фі­ль­мы не трап­ля­юць на між­на­род­ныя фес­ты­ва­лі, то, па вя­лі­кім ра­хун­ку, ця­бе ня­ма. Та­кія пра­ві­лы. Пра­бі­вац­ца му­сіш сам. Ніх­то іншы та­бе лас­кі не зро­біць. Так. Да­ку­мен­та­ль­нае кі­но да­ўно знік­ла з кі­на­тэ­атраў. Яно пе­ ра­ся­лі­ла­ся на фес­ты­ва­ль­ныя пля­цоў­кі і тэ­ле­ба­чан­не.

— Трэ­ба пра­фе­сій­на за­ймац­ца дыс­тры­бу­цы­яй фі­ль­маў. Ра­ сійскі ка­нал «Ку­ль­ту­ра» па­ка­заў маю «Іна­кі­ню» (2010) на Ка­ля­ды і атры­маў шмат вод­гу­каў ды гля­дац­кіх ка­мен­та­ры­яў. На­огул фі­льм да­ўно аку­піў­ся, бо яго ме­на­ві­та рас­паў­сю­джва­лі! А бе­ла­рус­кае тэ­ле­ба­чан­не, на­прык­лад, то­ль­кі ад­ной­чы пе­рад Алім­пі­ядай у Лон­да­не вы­пус­ці­ла ў эфір (пра­ўда, у праймтайм) фі­льм «Быць пер­шым» (2011) — пра пад­рых­тоў­ку да спа­бор­ніц­тва на­шай збор­най. І на­огул ні адзін наш тэ­ле­ка­нал да гэ­та­га ча­су не зра­біў ад­мыс­ло­вай руб­ры­кі для да­ку­мен­­ таль­на­га кі­но, каб яно не вы­пад­ко­ва, а сіс­тэм­на з’яўля­ла­ся на хат­нім экра­не. Рэ­жы­сёр­ская спра­ва — зра­біць кар­ці­ну. Да­рэ­ чы, на гэ­та вы­дат­коў­ва­юцца не­ма­лыя гро­шы. А «пра­соў­ван­не» фі­ль­ма да гле­да­ча — гэ­та іншая пра­фе­сія. Мы аб­агу­ль­не­на га­во­рым — «гля­дач», а на­сам­рэч гэ­та асоб­ ныя ве­ль­мі роз­ныя лю­дзі. Ня­ма рэ­цэп­таў, як ства­рыць та­кую кар­ці­ну, што за­чэ­піць за жы­вое кож­на­га. Све­жы пры­клад — ва­ша «Не­ве­ра­год­ная Бе­нь­ка». На­ват мер­ка­ван­ні кры­ты­каў

23

МАСТАЦТВА ЛЮТЫ 2013

«Не­ве­ра­год­ная Бе­нь­ка». 2012.

«Інакіня». 2010.

падзя­лі­лі­ся. Ад­ны бы­лі за­хоп­ле­ныя, дру­гія збян­тэ­жа­на па­ціс­ ка­лі пля­чы­ма.

— На здым­ках і ў ман­таж­най усё ты­по­ва. Але па­сля ка­ман­дзі­ ро­вак так хо­чац­ца вы­зва­ліц­ца ад джын­саў ды сві­та­ра!

— Ад­ной­чы я пра­па­на­ва­ла па­гля­дзець «Іна­кі­ню» сва­ячцы. Яе жыц­цё­выя аб­ста­ві­ны кры­ху на­гад­ва­лі сі­ту­ацыю ге­ра­іні фі­ль­ма. Але кар­ці­на пра­йшла мі­ма — сва­ячка эма­цый­на не ад­рэ­ага­ва­ла ні на што. Не­маг­чы­ма спаз­наць та­ямні­цу, як фі­льм трап­ляе ў сэр­ца гле­да­ча. Бы­вае, «на­кру­ча­на» ві­зу­аль­ на, дра­ма­тур­гіч­на — і не бя­рэ за ду­шу. А зда­ра­ецца так, што ча­ла­век про­ста рас­па­вя­дае пра сваё жыц­цё на ад­на­стай­ным ся­рэд­нім пла­не. І гэ­та вы­клі­кае моц­ны рэ­за­нанс. На­сам­рэч вы­біт­ны фі­льм — з’ява экс­клю­зіў­ная. Та­ко­га кштал­ту экран­ных тво­раў за­ўсё­ды бы­ло ня­шмат. Ду­ маю, што кі­но як мас­тац­тва ўжо за­вяр­шы­ла свой за­ла­ты і ся­рэб­ра­ны век... Але ў бе­ла­рус­кім кан­тэк­сце якас­ных да­ку­ мен­та­ль­ных кар­цін (асаб­лі­ва на фо­не ігра­вых сту­жак) ня­ма­ла. Якія з айчын­ных рэ­жы­сё­раў ці­ка­вяць вас як пра­фе­сі­яна­ла?

— Мі­ха­іл Жда­ноў­скі. Ка­неш­не, Вік­тар Аслюк. Ка­ця­ры­на Ма­ха­ ва, Юрый Ці­ма­фе­еў... Я гля­дзе­ла ўсю пра­гра­му сту­дыі «Ле­та­ піс» за 2012 год. Ад­нак фі­ль­ма, які б не­йкія дзвер­цы ад­крыў у ду­шы, каб я ска­за­ла: «Бо­жа!»... Не, не знай­шла. Па­ўта­ру­ся, фі­льм-падзея — вя­лі­кая рэ­дкасць. Ка­жу ця­пер не то­ль­кі пра Бе­ла­русь. У Рас­іі ана­ла­гіч­ная сі­ту­ацыя. Про­ста там шко­ла бо­ льш моц­ная і тра­ды­цыі глы­бей­шыя. Апош­нім ча­сам на по­стса­вец­кім аб­ша­ры зноў уз­ды­ма­ецца «чор­ная кі­нах­ва­ля» — як пры кан­цы 1980-х. Гэ­та ты­чыц­ца ігра­во­га і да­ку­мен­та­ль­на­га кі­но — сма­ку­ецца, так бы мо­віць, «сціп­лая пры­ваб­лі­васць» гвал­ту, зла­дзей­ства як нор­мы існа­ ван­ня са­цы­яль­на­га «ні­зу».

— Рэ­жы­сёр па­ві­нен ста­віць ня­прос­тыя пы­тан­ні. Дно жыц­ця, за­няд­ба­насць «ма­ле­нь­ка­га ча­ла­ве­ка» — гэ­тым не здзі­віць. Але з ця­гам ча­су ўсё бо­льш ха­чу жыць па зра­зу­ме­лых пра­ві­лах. Не­ль­га рас­хіс­тваць ма­ра­ль­ныя апо­ры. Аса­біс­та я не пла­ную ля­піць кі­но з бру­ду. На здым­кі збі­ра­юся за­ўжды з ра­дас­цю. Кі­но — скла­да­ны тэх­на­ла­гіч­ны пра­цэс. Шмат за­ле­жыць ад апа­ра­ту­ры, ад ла­гіс­ты­кі…

— І ад ка­ман­ды па­ма­га­тых. Лю­дзі за­раб­ля­юць ня­шмат і ча­сам дэ­ман­стра­тыў­на вы­каз­ва­юць сваю аб­ыя­ка­васць. Вось та­ды ве­ль­мі цяж­ка. Да­во­дзіц­ца на­пруж­ваць не­рвы, каб на­ла­дзіць ра­бо­чую атмас­фе­ру. Да­ку­мен­та­ліст на­ўпрост за­ле­жыць ад свай­го ге­роя: яго на­строю, пра­цоў­на­га рас­кла­ду, жыц­цё­вай за­вя­дзён­кі. Трэ­ба быць ма­бі­ль­ным. Ка­лі зды­ма­лі «Пер­ша­га», пад­обная сі­ту­ацыя ўзні­ка­ла не ад­ной­чы. Як рэ­жы­сёр, я хут­ка змя­ня­ла курс, а кі­роў­ца на­ша­га аўто, на­прык­лад, не жа­даў гэ­та­га ра­біць. Па­чы­на­еш яго вы­хоў­ваць... Гэ­та вы­мот­вае. Усё трэ­ба пі­ль­на ад­соч­ваць, шмат раз­оў пра­вя­раць. Пры гэ­тым звон­ку вы за­ўсё­ды вы­гля­да­еце без­да­кор­на. Скла­ да­ная фры­зу­ра, вы­со­кія аб­ца­сы, ад­мыс­ло­выя строі, за­вуш­ні­ цы... Не­ты­по­вы вы­гляд для рэ­жы­сё­ра.

А про­звіш­ча ва­ша? Яно не да­да­ва­ла пра­блем? — Хут­чэй спры­яла. Бо­льш уваж­лі­ва ста­ві­лі­ся да мя­не. Не вы­ву­ ча­ла, ці пе­ра­пля­та­юцца га­лі­ны на­шых фа­мі­ль­ных дрэ­ваў. Але мы жы­лі ў ад­ным два­ры, і я доб­ра ве­да­ла Але­ся Ад­амо­ві­ча. Вы дэ­бю­та­ва­лі ў 1993 го­дзе фі­ль­мам «Па­лю­бі мя­не чор­не­ нь­кім». Уз­ня­лі пра­бле­му кі­ну­тых дзя­цей-му­ла­таў. Кры­ты­ка ад­ра­зу за­лі­чы­ла вас у ка­гор­ту са­цы­яль­на ары­ента­ва­ных рэ­ жы­сё­раў і доў­га раз­гля­да­ла ва­шы кар­ці­ны праз гэ­ту пры­зму. Ад­нак вы не ад­ной­чы збоч­ва­лі…

— Я на­рма­ль­ны ча­ла­век — рас­ту і змя­ня­юся. Да­ра­жу тым, што ма­гу зды­маць. А гэ­та цяж­ка. Цяж­ка браць но­вую план­ ку з кож­ным на­ступ­ным фі­ль­мам, каб не зра­біц­ца «урнай з улас­ным пра­хам», як ко­лісь да­сціп­на ска­за­ла Фа­іна Ра­неў­ская. Цяж­ка так­са­ма і псі­ха­ла­гіч­на — ёсць не­бяс­пе­ка, што «сар­ве дах». Па­сля «Іна­кі­ні» здзіў­ля­лі­ся, што я, воб­раз­на ка­жу­чы, не ў па­ра­нджы. Ця­пер кпяць — маў­ляў, па­йшла ў спар­тыў­ную тэ­ма­ты­ку. Про­ста сён­ня мне ці­ка­ва гэ­та, а за­ўтра — зу­сім іншае. Я ўдзяч­ная лё­су, што ма­гу ра­біць кі­но. Да­рэ­чы, якім чы­нам вас «за­ха­піў» кі­не­ма­то­гаф? Вы ж ву­чы­лі­ ся ў По­лі­тэх­ніч­най ака­дэ­міі.

— Скон­чы­ла шко­лу ў шас­нац­цаць год і ма­ры­ла стаць актры­ сай. Але раз­уме­ла, што ад­ра­зу па­тра­піць у ВГІК не ўдас­ца. Наш по­лі­тэх быў та­ды звя­за­ны з эка­на­міч­ным фа­ку­ль­тэ­там ВГІК. І я вы­ра­шы­ла ісці ў аб­ход. Вы­бра­ла спе­цы­яль­насць «гід­ра­энер­ге­ты­ка», на якую са­мы ма­лы кон­курс. Бу­ду­чы гу­ ма­ні­тар­на ары­ента­ва­най, зда­ла на вы­со­кія ба­лы ма­тэ­ма­ты­ку з фі­зі­кай. А па са­чы­нен­ні атры­ма­ла «зда­ва­ль­ня­юча». Гэ­тая адзна­ка за­кры­ла шлях да ВГІ­Ка. Па­зней вы­свет­лі­ла­ся: трой­кі па­ста­ві­лі ўсім. Ві­даць, не чы­та­ючы. Мож­на бы­ло аспрэ­чыць. Але па­ча­ла ву­чыц­ца. І спа­чат­ку на­ват кры­ху пад­аба­ла­ся. Але блі­жэй да 3-га кур­са мне лі­та­ра­ль­на па­ча­ло вы­круч­ваць ду­шу. На­ват ста­лі вы­па­даць ва­ла­сы. Па­мя­таю, са­ма зра­бі­ла скла­ да­ны чар­цёж і пры­йшла зда­ваць экза­мен. Не маг­ла спы­ніць слё­зы. Вы­клад­чык здзі­віў­ся ве­ль­мі... А я пла­ка­ла і ка­за­ла, што не маё гэ­та ўсё. Па­ча­ла кам­пен­са­ваць сваю ту­гу: ігра­ла на гі­та­ры, ска­ка­ла з па­ра­шу­там… На Ба­ра­вой? І ў вас бы­ла сап­раў­дная аму­ні­цыя? — У мя­не бы­лі шлем і ва­лён­кі. Пер­шы раз кро­чы­ла з са­ма­лё­та ў па­вет­ра зі­мой. Але за­бы­ла­ся пры­вя­заць ва­лён­кі. Яны зля­це­ лі, і я пры­зям­лі­ла­ся ў сва­іх чыр­во­ных мах­ро­вых шкар­пэт­ках на бе­лы-бе­лы снег. Уя­ві­це са­бе буй­ны план... Ніш­то не пе­ра­шка­джае кі­не­ма­таг­ра­фіч­наму ба­чан­ню. Гэ­та ха­рак­тар…

— (Са сме­хам.) Хі­ба вам яшчэ не па­ве­да­мі­лі, што ў мя­не ёсць ха­рак­тар?!. 

24

Сяр­гей Чэ­ке­рэс П е р ­с а ­н а ж с в а й ­г о т э ­а т р а

дзейныя асобы

25

фо­та андрэя спрынчана.

МАСТАЦТВА ЛЮТЫ 2013

Л ю д ­м і ­л а Г р а ­м ы ­к а

Акцёр На­цы­яна­ль­на­га дра­ма­тыч­на­га ­ тэ­атра імя М.Гор­ка­га за­слу­жа­ны артыст Рэ­спуб­лі­кі Бе­ла­русь Сяр­гей Чэ­ке­рэс — сап­раў­дны ўлю­бё­нец пуб­лі­кі. Гэт­ка­га кштал­ту ака­ліч­насць не так і час­та да­во­ дзіц­ца пад­крэс­лі­ваць. Хут­чэй на­адва­рот: са­мыя пры­зна­ныя айчын­ныя зор­кі ча­ сам скар­дзяц­ца, што на ву­лі­цах іх не па­ зна­юць. Зрэш­ты, спра­ва не ў тым, што ў Сяр­гея Чэ­ке­рэ­са за­йздрос­ная ко­ль­касць пры­хі­ль­ні­каў. У яго яшчэ ве­лі­зар­ная ко­ль­ касць зор­ных ро­ляў, ад­мет­ных воб­ра­заў, ся­род якіх Гам­лет у «Тра­гіч­най апо­вес­ ці пра Гам­ле­та, пры­нца Да­цка­га», Жак Уры з «Да­бра­вес­ця Ма­рыі», Джа­на­тан у «Та­та, та­та, бед­ны та­та, ты не вы­ле­зеш з ша­фы…», Мэ­кі-Нож у «Трох­гра­шо­вай опе­ры», Эгмант у «Пе­рад за­ха­дам со­нца», Кач­ка­роў з «Жа­ні­хоў», Пят­ру­чыа з «Утай­ ма­ван­ня сва­во­ль­ні­цы»…

Пад­час Між­на­род­на­га фес­ты­ва­лю «Тэ­арт» ба­чы­ла вас у гля­ дзе­ль­най за­ле на кож­ным спек­так­лі. Пры­зна­юся, мя­не гэ­та ўра­зі­ла.

аса­біс­тая пра­сто­ра кож­на­га, кож­ны сам му­сіць ад­каз­ваць на та­кія пы­тан­ні.

— Фес­ты­валь быў ма­гут­ным. Па­гля­дзеў пра­ктыч­на ўсё і прый­ шоў да вы­сно­вы, што тэ­атр кі­ру­ецца ў бок да­ку­мен­та­ліс­ты­кі. Ка­неш­не, ёсць пуб­лі­ка, якой ці­ка­вы тэ­атр-му­зей, тэ­атр тра­ды­ цый, або та­кія, як наш, рэ­аліс­тыч­ныя. Але ж по­бач існуе зу­сім іншае, на­прык­лад, «Пер­со­на. Мэ­ры­лін» Крыс­ці­яна Лю­пы. Па­сля пра­гля­ду гэ­та­га спек­так­ля мя­не лі­та­ра­ль­на на­кры­ла, вы­йшаў на ву­лі­цу і сло­ва вы­ма­віць не мог. Бо ўба­чыў што­сь­ці не­рэ­аль­нае. Пры­нам­сі, та­ко­га тэ­атра, та­кой эстэ­ты­кі ні­ко­лі не бу­дзе на гэ­тай зям­лі. Ту­тэй­шыя лю­дзі іншыя, нам важ­на аса­біс­тая пра­сто­ра. Не­ўлас­ці­ва збі­рац­ца раз­ам, каб аб­мяр­ коў­ваць што­сь­ці пры­ват­нае. Кож­ны схі­ль­ны сам да­дум­ваць, фан­та­зі­ра­ваць, раз­ва­жаць.

Ці мож­на ў та­кім разе вы­зна­чыць ме­ру шчы­рас­ці акцё­ра, які па­ві­нен у ду­шу не ўпус­ціць і пра ся­бе рас­па­вес­ці?

Ме­ра па­глыб­лен­ня ча­ла­ве­ка ў са­мо­га ся­бе, або акцё­ра ў інша­га ча­ла­ве­ка, гэ­та — Крыс­ці­ян Лю­па. «Пер­со­на. Мэ­ры­ лін», іншыя яго­ныя спек­так­лі. Ды то­ль­кі ча­му наш тэ­атр ня­ здат­ны за­зір­нуць ча­ла­ве­ку ў ду­шу, на­прык­лад, у «Дэ­ма­нах» па­вод­ле Фё­да­ра Да­ста­еўска­га, над які­мі вы ця­пер пра­цу­еце?

фо­та сяргея жда­но­ві­ча.

«Тра­гіч­ная апо­вес­ць пра Гам­ле­та, пры­нца Да­цка­га» Уільяма Шэкспіра. Гам­лет.

— Так, мож­на за­зір­нуць у ду­шу, а мож­на зра­біць ко­мік­сы. У гэ­тым уся скла­да­насць. Я пра­цую над воб­ра­зам Стаў­ро­гі­на, шмат ду­маю пра яго. Стаў­ро­гін апус­ціў­ся ў бры­до­ту, а по­тым гэ­тая бры­до­та яго і на­кры­ла. Пе­рад­усім быў ён сам, ад­чу­ван­не «я ўсё ма­гу». Ма­гу зра­біць доб­рае, ма­гу — злое. А вось Ці­хан яго рас­ку­сіў, ска­заў, што Стаў­ро­гін не та­кі бяз­душ­ны, як яму зда­ецца, і не вы­тры­мае іспы­ту. Так і ста­ла­ся. Бо сум­лен­не на гэ­тым све­це яшчэ ніх­то не ад­мя­няў. Ве­рыш ты ў Бо­га або не, але Бог ёсць. Атрым­лі­ва­ецца, яго­ны стаў­ро­гін­скі дэ­ман яму пят­лю на шыі за­вя­заў. Мі­ка­лай Бяр­дзя­еў не­ка­лі на­пі­саў, што яму шка­да Стаў­ро­гі­на, бо яго­ная сі­ла ў мяр­зо­ту сыш­ла. Ён ха­цеў бяз­меж­на­га, гэ­та яго і згу­бі­ла. Існуе све­та­бу­до­ва, у якой трэ­ба жыць па за­ко­нах Твар­ца. А Стаў­ро­гін не вы­зна­ чыў­ся, ка­му слу­жыць — Бо­гу ці д’яблу. Вось і за­гі­нуў. Пра­ бле­ма ў тым, што з та­кі­мі ве­да­мі не­ль­га ісці да лю­дзей. Гэ­та

— Тут усё ве­ль­мі про­ста. Артыст — най­перш ча­ла­век з пэў­най сіс­тэ­май каш­тоў­нас­цяў, якія спра­буе тран­слі­ра­ваць са сцэ­ны. Я не аўтар, не ства­ра­ль­нік, чу­жыя дум­кі пра­маў­ляю чу­жым го­ ла­сам. Чым бо­льш яны мя­не хва­лю­юць, тым з бо­ль­шай энер­ гі­яй, апан­та­нас­цю пе­рад­аю іх у гля­дзе­ль­ную за­лу. З інша­га бо­ку, у зно­сі­нах з гле­да­ча­мі аб­авяз­ко­ва па­ві­нен пры­сут­ні­чаць мо­мант да­лі­кат­нас­ці. На­прык­лад, ка­лі з Ба­ры­сам Лу­цэн­кам ста­ві­лі «Да­бра­вес­це Ма­рыі» Поля Кла­дэ­ля, мне зда­ва­ла­ся, што гэ­та му­сяць іграць ува­цар­коў­ле­ныя асо­бы. Ка­лі мой ге­рой Жак Уры амаль што з про­па­вед­дзю звяр­таў­ся ў гля­дзе­ль­ную за­лу, ад­чу­ваў ся­бе ня­ёмка. Бо не люб­лю пад­ла­джвац­ца пад лю­дзей і ве­ль­мі на­сця­ро­жа­на да та­кіх сі­ту­ацый стаў­лю­ся. Я ча­ла­век ад­каз­ны — та­му ад­каз­нас­ці па­збя­гаю і аб­авяз­ко­ва раб­лю тое, што па­абя­цаў. Я доў­га шу­каў кроп­кі су­дак­ра­нан­ня пер­са­на­жа з са­бой. У фі­на­ль­най ма­літ­ве, якая па­він­на бы­ла гу­чаць уз­вы­ша­на, сло­вы пра­маў­ляў ці­ха, ні­бы­та са­мо­му са­бе, і ве­ль­мі ба­яўся схлу­сіць. Вы скон­чы­лі Кі­еўскі тэ­атра­ль­ны інсты­тут імя Кар­пен­кі-Ка­ ра­га, пра­цу­еце ў Мін­ску. Ці існуе роз­ні­ца па­між бе­ла­рус­кай і ўкра­інскай акцёр­скі­мі шко­ла­мі?

— Ма­быць, існуе, хоць усё да­во­лі ўмоў­на. Па­мя­таю, у Кі­еў на фес­ты­валь «Па­ча­так» пры­ехаў курс Андрэя Андро­сі­ка са спек­так­лем «Ігра­ем Шэк­спі­ра». Гэ­та бы­ло надзвы­чай ярка, вы­біт­на, ад­мет­на. Мне бы­ло 17 га­доў, і га­ла­ва ішла кру­гам ад та­го, што ўба­чыў. У тэ­атра­ль­ным інсты­ту­це мя­не на­ву­чы­лі га­лоў­на­му: лю­ біць спра­ву, якой за­йма­юся. Але ця­пер час­та чую, як па­сля за­кан­чэн­ня Ака­дэ­міі мас­тац­тваў акцё­ры на­ра­ка­юць на аль­ ма-ма­тэр: маў­ляў, нам там ні­чо­га не да­лі. А мне зда­ецца, што акцёр­ская пра­фе­сія — гэ­та най­перш пра­фе­сій­ны во­пыт.

фо­та аляксандра дзмітрыева.

«Жаніхі» Мікалая Гогаля. Качкароў. (Падкалёсін – Аляксей Сянчыла).

Пра­бле­мы ў ма­ла­дых уз­ні­ка­юць, ка­лі яны ад­ра­зу па­сля ВНУ не трап­ля­юць у твор­чы ася­ро­дак. Мі­нае тры га­ды, і той, ка­му ха­рак­та­ру не стае, скі­сае. Той, ка­му на ра­ду на­пі­са­на «быць артыс­там» — вы­жы­вае. З інша­га бо­ку, ка­лі ідэй у акцё­ра ня­ ма — іх ня­ма. Ка­лі ёсць што ска­заць, ён аб­авяз­ко­ва ска­жа. Хі­ба бы­вае так: ча­ла­век пра­цуе ў тэ­атры, а яму ня­ма ча­го ска­ заць?

— Ве­ль­мі час­та. Пус­ты — або ня­вы­ха­ва­ны, не­рас­кры­ты? — Пус­ты. На ваш по­гляд, што та­кое тэ­атр: моц­нае эма­цый­нае вы­каз­ ван­не, мо­ва па­чуц­цяў — або рас­по­вед пра жыц­цё, тран­сля­ цыя ці­ка­вых ду­мак?

— Ад­но не вы­клю­чае дру­го­га. Хоць, ка­неш­не, тэ­атр не ство­ра­ ны для пра­па­ган­ды не­йкіх ду­мак. Ён му­сіць аб­уджаць па­чуц­ці. Усе ка­жуць: «Мы жы­вем страс­ця­мі». На­сам­рэч мно­гім у жыц­ці страс­цей не ха­пае — та­ды яны ідуць у тэ­атр. Шчы­ра ка­жу­чы, апош­нім ча­сам па­ча­ла ду­маць, што пра­ца­ ваць акцё­рам усё жыц­цё ве­ль­мі скла­да­на. З гэ­тым звя­за­на вя­лі­кае эма­цый­нае на­пру­жан­не, пе­ра­жы­ван­не — што­ве­чар, зноў і зноў… На­па­чат­ку, ма­быць, са­лод­ка, а па­сля — цяж­ка.

— На са­май спра­ве мас­тац­тва — гэ­та ме­ра. Існу­юць два ты­пы артыс­таў: за­ўсёд­ныя дзе­ці і тыя, хто сваё акцёр­ства ўсве­дам­ ляе. Вось я — усве­дам­ляю. Раз­умею, што маю свай­го ро­ду па­ўлі­на­вы хвост. І па­куль мне хо­чац­ца яго па­каз­ваць, пра­ца ў ра­дасць. Як то­ль­кі над­ара­ецца «пе­рад­азі­роў­ка» — ма­ёй за­ ня­тас­ці, за­эксплу­ата­ва­нас­ці, вы­ха­даў на сцэ­ну — бы­вае бла­га. Та­кі пе­ры­яд пе­ра­жыў у трыц­цаць га­доў. Зда­ва­ла­ся: усё ве­даю, мне сум­на. Ад­чу­ваў, што пус­ты і ў мя­не ні­чо­га не атрым­лі­ва­ ецца. Спра­ба­ваў утой­ваць свой стан. Але рэ­жы­сёр Ва­лян­ці­на Ера­нь­ко­ва, з якой мы пра­ца­ва­лі, ска­за­ла: «Ся­ро­жа­нь­ка, ты ста­міў­ся». І я спа­ло­хаў­ся, пад­умаў: «Ня­ўжо так за­ўваж­на?» Ну, а по­тым з гэ­та­га ста­ну вы­йшаў. Тут про­ста час ле­чыць. Зна­ хо­дзіш­ся на за­пас­ным шля­ху, што­сь­ці на­коп­лі­ва­еш... Па­зней за­ўва­жыў: зда­ра­ецца, што ў артыс­ту па­мі­рае артыст. Як то­ль­кі ра­дасць пе­ра­ўва­саб­лен­ня зні­кае, усё скон­ча­на. Да­рэ­чы, мне ці­ка­ва: ко­ль­кі раз­оў у ме­сяц ігра­юць «Пер­со­ну. Мэ­ры­лін»? Ко­ль­кі гэ­та мож­на вы­тры­маць? У спек­так­лі ўсё ад­бы­ва­ецца кан­цэп­ту­аль­на. Ча­ла­век вы­крыш­та­лі­зоў­вае сваё раз­умен­не све­ту, а по­тым спра­буе ўва­со­біць на сцэ­не. Што вас най­бо­льш хва­люе ця­пер? — Да­ста­еўскі. Ка­лі ў дру­гі раз — крок за кро­кам — па­чаў пе­ра­ чыт­ваць «Дэ­ма­наў», зра­зу­меў, якая ў ра­ма­не пра­ўда­па­доб­ная

«Пігмаліён» Бернарда Шоу. Генры Хігінз.

вязь і як гэ­ты твор за­цяг­вае. Ка­лі пра­цу­еш над п’есай, там ёсць рэ­плі­кі. І ты, ад рэ­плі­кі да рэ­плі­кі, існу­ючую струк­ту­ру за­паў­ня­еш. Доб­ра, ка­лі пе­ра­ка­наў­ча. А тут усё на­пі­са­на, усё ўнут­ры. Сіс­тэ­ма ка­арды­нат, якую пра­па­нуе Да­ста­еўскі, ве­ль­мі скла­да­ная для нас, сён­няш­ніх. Умоў­на ка­жу­чы, сам па са­бе я ча­ла­век бо­льш про­сты, чым пер­са­наж, яко­га іграю. Глы­бі­ні, што існу­юць у ра­ма­не, — гэ­та зу­сім іншы ўзро­вень ве­даў. Што са­мае ці­ка­вае ў акцёр­стве? — Сфар­му­ля­ваў, ка­лі скон­чыў інсты­тут: у тэ­атры ма­гу быць та­кім, якім ні­ко­лі не бу­ду ў жыц­ці. Люб­лю гэ­тую спра­ву і роз­умам не ма­гу рас­ку­сіць, ча­му за­йма­юся акцёр­ствам. Про­ста не­ка­лі ад­чуў, што — маё, зра­біў свой вы­бар і па­йшоў у тэ­атра­ль­ны інсты­тут. Гэ­тая страсць мя­не і сён­ня не ад­пус­ кае. Бі­яла­гіч­на ад­чу­ваю, ні­бы­та сам ста­наў­лю­ся пер­са­на­жам свай­го тэ­атра. Быц­цам збо­ку на­зі­раю, як я, Ся­ро­жа Чэ­ке­рэс, змя­ня­юся. Ка­лі бы­ло двац­цаць га­доў, пра мя­не ка­за­лі: доб­ рыя да­ныя. Гэ­та быў адзін стан. По­тым пры­йшла сто­ма, якая бы­ла пе­ра­адо­ле­на. Па жыц­ці я іду да­во­лі глад­ка, але рап­там зра­зу­меў, што ве­ль­мі пе­ра­жы­ваю, па­ку­тую ме­на­ві­та та­ды, ка­лі што­сь­ці раб­лю на сцэ­не. Хва­рэю тым, над чым пра­цую. Вось, ні­бы­та і жыц­цё­выя ўні­вер­сі­тэ­ты, ды яны — сцэ­ніч­ныя. Амаль пры­ду­ма­ныя, але ве­ль­мі сур’ёзныя. Ка­лі што­сь­ці не атрым­лі­ва­ецца, да­хо­джу да ад­чаю, та­му што ня­здат­ны ад­чуць, рас­ку­сіць плод, які не пад­да­ецца. Ма­быць, са­мае ці­ка­вае — знай­сці ключ да та­го, што ро­біш. Вас Ба­рыс Лу­цэн­ка ў тэ­атр за­пра­сіў? Вы­гля­дзеў? — Сам пры­йшоў. Усё бы­ло да­во­лі пра­за­ічна. Раз­ам з жон­кай пра­ца­ва­лі ў хер­сон­скім тэ­атры. Ма­ры­на ад­сюль ро­дам. Та­му яна мя­не сю­ды пе­ра­цяг­ну­ла, і я шу­каў ра­бо­ту. Спа­чат­ку ўвёў­ся ў «Сва­бод­ны шлюб», а по­тым бы­ла «Тра­гіч­ная апо­весць пра Гам­ле­та, пры­нца Да­цка­га». Вось вам — вы­па­дак, бог вы­на­ход­ нік. Мя­не пры­зна­чы­лі на ро­лю Ла­эрта, а Гам­ле­там му­сіў быць Аляк­сей Ша­дзь­ко, по­тым Ігар За­ба­ра. Якраз у гэ­ты мо­мант Ня­кро­шус вы­пус­ціў свай­го «Гам­ле­та». Яго ўба­чыў За­ба­ра і ска­заў, што «ў клет­ку не по­йдзе». Та­кім чы­нам ро­ля Гам­ле­та за­ста­ла­ся ва­кан­тнай. Ба­рыс Іва­на­віч пра­па­на­ваў яе мне. Да­ лей — дзень доб­ры, кас­тынг! Ня­знос­ны для мя­не, бо я ні­як не мог зра­зу­мець, што па­ві­нен па­каз­ваць. Але вось, лёс... З ва­мі хо­чуць пра­ца­ваць усе рэ­жы­сё­ры Рус­ка­га тэ­атра. Ка­го вы лі­чы­це «сва­ім»?

— У «Дэ­ма­нах» з Сяр­ге­ем Ка­ва­ль­чы­кам пра­цую ўпер­шы­ню. Ад Ба­ры­са Іва­на­ві­ча ця­гам дзе­ся­ці год уз­яў усё леп­шае, што ёсць у Ба­ры­са Іва­на­ві­ча. Мы так мно­га слу­жы­лі: ён — мне, а я — яму (або, ска­жам, яму — я), што раз­ышлі­ся на «Бед­ным д’ябле». Па­сля гэ­та­га спек­так­ля з ім бо­льш не пе­ра­ся­ка­юся,

фо­та андрэя спрынчана.

дзейныя асобы

26

27

фо­та андрэя спрынчана.

фота алега сільвановіча.

МАСТАЦТВА ЛЮТЫ 2013

«Трохграшовая опера» Бертальда Брэхта. Мэкі-Нож.

У якой ме­ры тэ­атр за­леж­ны ад гле­да­чоў? — На гэ­тую тэ­му мож­на раз­ва­жаць ко­ль­кі за­ўгод­на, але мы ўсё роў­на пры­йдзем да бух­гал­тар­скіх раз­лі­каў. Ка­лі ска­жу, што пуб­лі­ка мя­не не ці­ка­віць, — бу­дзе ня­праў­да. Тым не менш: ідэ­аліс­тыч­ныя рэ­чы, на­ша раз­умен­не сі­ту­ацыі, імкнен­не скі­ роў­ваць лю­дзей у на­леж­нае рэ­чыш­ча — гэ­та ад­но; тое, што пра­па­нуе рэ­ча­існасць, — кры­шач­ку іншае. Пры гэ­тым усе мы раз­уме­ем: ка­лі ў за­ле ня­ма гле­да­чоў, тое, што ро­біц­ца, не мае сэн­су. Па­спра­буй зра­зу­мець, хто тут вя­ду­чы, а хто вя­дзё­ны. Усё ўмоў­на. Па­сля за­кан­чэн­ня фес­ты­ва­лю «Тэ­арт» да­вя­ло­ся па­чуць ад тэ­атра­ль­ных дзея­чаў, што гэ­тыя сцеж­кі — не для бе­ла­рус­ка­га тэ­атра... «Утаймаванне свавольніцы» Уільяма Шэкспіра. Пят­ру­чыа.

раб­лю свой вы­бар. Мая ма­ці па сцэ­не — Ва­лян­ці­на Ры­го­раў­ на Ера­нь­ко­ва. Якія ўза­ема­адно­сі­ны па­він­ны існа­ваць між акцё­рам і рэ­жы­ сё­рам?

— Мак­сі­ма­ль­на ся­мей­ныя. Усё тры­ма­ецца на да­ве­ры. Ка­лі ўза­ема­ра­зу­мен­ня ня­ма, су­лад­нас­ці ня­ма і я не па­ва­жаю ча­ ла­ве­ка, з якім пра­цую, ні­чо­га не атры­ма­ецца. Ка­лі цу­ды не пла­ну­юцца, іх і не бу­дзе. Сем’і, да­рэ­чы, бы­ва­юць роз­ны­мі. Ёсць ва­ры­янты та­кой за­ леж­нас­ці, што па­чы­нае парт­нё­раў пры­гня­таць. Хі­ба ў тэ­атры інакш? І дзе ры­са, якую ні­ко­лі не­ль­га пе­ра­сту­паць?

— Так­тоў­насць яшчэ ніх­то не ад­мя­няў. Ка­лі мы ад­но ад­на­ го лю­бім — зна­чыць бе­ра­жом, ка­лі сыш­лі­ся ка­та­ваць ад­но ад­на­го — бу­дзем ка­та­ваць. Для мя­не ў гэ­тым са­юзе ўсё зра­ зу­ме­ла. Ці мо­жа рэ­жы­сёр быць бо­гам для артыс­та? — Жыц­цё скла­да­нае ў гэ­тым сэн­се. Ка­лі я ча­го­сь­ці не раз­умею, ма­гу ўстаў­ляць па­лкі ў ко­лы, пры­му­шаю рэ­жы­сё­ра шу­каць ма­ты­ва­цыі. Ды то­ль­кі ка­лі мэ­та агу­ль­ная, ніш­то не ўплы­вае на ча­ла­ве­чыя ўза­ема­адно­сі­ны. Ва­лян­ці­на Ера­нь­ко­ва ве­рыць у тое, што ро­біць. За што пе­рад ёй зды­маю ка­пя­люш. Гэ­ты рэ­жы­сёр ні­ко­лі не вы­ра­шае свае за­да­чы па­ра­ле­ль­на: маў­ляў, я са­ма­вы­яўля­юся, а вы як хо­ча­це. У яе на тэ­атр ад­мет­ны по­гляд, які я падзя­ляю, яна мае ўлас­ны твар, што ве­ль­мі каш­тоў­на для мя­не. Ні­ко­лі не кі­дае артыс­та ў скла­да­най сі­ту­ацыі, усіх ро­біць са­юзні­ка­мі. Та­му іду за ёй, ве­ру ёй.

— Глуп­ства. Што зна­чыць «сцеж­кі не для бе­ла­рус­ка­га тэ­атра»? У та­кім разе анты­тэ­зай мож­на ўзяць На­цы­яна­ль­ную прэ­мію. І мы ўсе з глуз­ду з’едзем, вы­ра­ша­ючы, ку­ды ісці бе­ла­рус­ка­му тэ­атру. Дзя­ка­ваць Бо­гу, што жу­ры пра­ца­ва­ла сум­лен­на. Але ж аб­ра­ныя для фі­на­ль­на­га па­ка­зу спек­так­лі на­во­дзяць на сум­ныя дум­кі. Ма­быць, тут што­сь­ці ад­бы­ло­ся не зу­сім пра­ ві­ль­на. Пры­знац­ца, зір­нуў на ўсё гэ­та і пад­умаў: «У гэ­тым кос­ма­се мне ра­біць ня­ма ча­го». Пе­рад­усім, мы ба­чы­лі зу­сім іншы тэ­атр — роз­ныя фор­мы, ад­мет­ныя пад­ыхо­ды, ад­мыс­ ло­вая эстэ­ты­ка, што­раз іншая сцэ­ніч­ная мо­ва, не­ча­ка­ная мас­тац­кая ідэя. Гля­дзіш і раз­уме­еш: дух лу­нае, дзе хо­ча! А ты, ня­гле­дзя­чы ні на што, слу­жыш тэ­атру, жы­веш надзе­яй і ілю­зі­ямі: маг­чы­ма, ка­лі-не­будзь... Зрэш­ты, вы­дат­на, што На­цы­яна­ль­ная тэ­атра­ль­ная прэ­мія ёсць. То­ль­кі не­абход­на, каб прэс­тыж яе вы­рас. Але ж мы, артыс­ты, усё роў­на жы­вем са­мі па са­бе. Існу­юць яшчэ іншыя пры­яры­тэ­ты. Але ж вось га­лоў­нае пы­тан­не: той, хто за­йма­ецца тэ­атрам — ад­на­час­на слу­жыць мас­тац­тву або не?

— Сцэ­ніч­ная спо­ведзь — не ра­мяс­тво. Ча­ла­век мо­жа ад­крыц­ца све­ту, ды зро­біць гэ­та адзін раз. По­тым спы­та­ецца ў са­мо­га ся­бе: на­вош­та? Ёсць пра­бле­мы, але іх кож­ны па­ві­нен вы­ра­ шаць сам. Улас­ная но­ша. З інша­га бо­ку: што та­кое мас­тац­тва? Штуч­нае жыц­цё, не­йкі ру­кат­вор­ны зле­пак, шту­кар­ства, пэў­ ны пад­ман. Не­абход­на знай­сці тую са­мую адзі­ную фор­му, якая рас­крые змест. Улас­на ка­жу­чы, рэ­жы­сё­ры то­ль­кі гэ­тым і за­йма­юцца. Ніх­то не ад­кры­вае но­вых ісцін, яны да­ўно ўсім вя­до­мыя. Про­ста не кож­ны імі кі­ру­ецца. Урэш­це, тэ­атр — гэ­та эмо­цыі, ад­люс­тра­ван­не жыц­ця. Лю­дзі хо­чуць пе­ра­ка­нац­ца, што не ўсё без­на­дзей­на. Ім трэ­ба ве­даць, што не мар­на існу­ юць. Ме­на­ві­та ў гэ­тым сэнс та­го, што ад­бы­ва­ецца на сцэ­не. Лю­дзі пры­хо­дзяць і ба­чаць — тут ёсць жыц­цё, тут ве­ру­юць, кры­чаць, што ўсё не да­рэм­на. У вы­ні­ку — на­строй па­леп­шыў­ ся. Атры­маў­ся Грыш­ка­вец. Усё не да­рэм­на... 

дыскурс А л е ­с я Б е ­л я ­в е ц

Сты­му­лы для «зо­рак» Бе­л а­р ус­к ае бі­е на­л е жы­в а­п і­с у, гра­ф і­к і і ску­л ьп­т у­р ы Фар­мат імпрэ­зы для Са­юза мас­та­коў атры­маў­ся ўні­ка­ль­ным: на пер­шыя сем дзён парт­ал kyky.org за­пла­на­ваў па­ра­ лель­ную пра­гра­му, у якую ўвай­шлі лек­цыі экс­пер­таў, май­стар-кла­сы, вы­сту­пы му­ зы­каў і экс­кур­сіі. Але бі­ена­ле «Тас­та­мент» бы­ло не­звы­чай­ным не то­ль­кі на­па­чат­ку. Экс­па­зі­цыя, што па­ўста­ла ў вы­ні­ку, бы­ла пі­сь­мен­на вы­бу­да­ ва­на ў пра­сто­ры за­лы і актыў­на з ёй су­адно­сі­ла­ся: акцэн­ты вы­зна­чы­лі­ся і ў шэ­ра­гу тра­ды­цый­на раз­ве­ша­ных на сце­нах кар­цін, і з да­па­мо­гай аб’ёмных струк­тур — інста­ля­цый, гу­ка­ вых уз­дзе­янняў, і шля­хам ага­лен­ня пра­цэ­су ства­рэн­ня ра­бот (пра­ўда, не праз струк­ту­ру са­мо­га тво­ра, а спо­са­бам пе­ра­мяш­ чэн­ня з май­стэр­ні ў экс­па­зі­цыю фраг­мен­таў ра­бо­ча­га ста­ла). На­ўмыс­нае змя­шэн­не тво­раў роз­ных ві­даў мас­тац­тва (пад­об­ на­га кштал­ту гру­па­выя вы­ста­вы са­юза за­ўсё­ды дзя­лі­лі­ся на зо­ны гра­фі­кі, жы­ва­пі­су і ДПМ) пры­ўнес­ла зда­ро­вы твор­чы драйв, да­зво­лі­ла тон­ка пра­вес­ці гле­да­ча праз увесь пра­ект, каб той змог ня­спеш­на аца­ніць кож­ны экс­па­нат. А ў пра­фе­ сі­яна­лаў знік­ла на­го­да сум­на на­ра­каць на за­штам­па­ва­насць і не­кан­цэп­ту­аль­насць гру­па­вых вы­стаў са­юза. Бі­ена­ле пры­свя­ча­ла­ся па­мя­ці вы­дат­на­га твор­цы, бы­ло­га на­мес­ні­ка стар­шы­ні Са­юза мас­та­коў па вы­ста­вач­най дзей­ нас­ці Сер­жу­ка Ці­мо­ха­ва. Сён­ня вы­ста­ва­мі са­юза за­йма­ецца Ле­анід Хо­ба­таў. Па­вод­ле яго за­ду­мы, ІІІ бі­ена­ле, што пра­цяг­ ва­ла па­чы­нан­не Ці­мо­ха­ва, па­він­на бы­ло пе­ра­тва­рыц­ца ў экс­ пе­ры­мен­та­ль­ную фор­му ад­кры­тай мас­тац­кай ла­ба­ра­то­рыі, а за­лы Па­ла­ца му­сі­лі зра­біц­ца вя­лі­кай май­стэр­няй, дзе б аўта­ры ўва­саб­ля­лі свае арт-аб’екты і рых­та­ва­лі тво­ры для экс­па­зі­цыі не­пас­рэд­на на ва­чах на­вед­ні­каў. Та­кім чы­нам рэ­чы, за­звы­чай пры­ха­ва­ныя, ста­но­вяц­ца га­лоў­ным ві­зу­аль­ным атрак­цы­ёнам, у якім ад­бы­ва­ецца не­пас­рэд­ная раз­мо­ва з мас­та­ком. «Та­кая фор­ма арга­ні­за­цыі вы­ста­вач­на­га пра­екта да­зво­ліць твор­цам па­пра­ца­ваць з рэ­аль­най пра­сто­рай і яе маш­та­ба­мі, а так­са­ма бу­дзе са­дзей­ні­чаць вы­бу­до­ве но­вых пры­нцы­паў ста­сун­каў з ка­ле­га­мі і айчын­най пуб­лі­кай», — мяр­куе ку­ра­тар. Па сло­вах Ле­ані­да Хо­ба­та­ва, гэ­тае ме­рап­ры­емства — не ша­ра­го­вы вы­ста­вач­ны пра­ект, а твор­чая акцыя, якая мае на ўва­зе да­лей­шы вы­хад бе­ла­рус­кіх мас­та­коў на еўра­пей­скую і сус­вет­ную мас­тац­кую арэ­ну дзе­ля атры­ман­ня маг­чы­мас­ці прад­стаў­ляць Бе­ла­русь на між­на­род­ных вы­ста­вах, кон­кур­сах, пле­нэ­рах і ў іншых пра­ектах. Тым не менш да экс­па­зі­цы­яне­раў за­ста­лі­ся пы­ тан­ні, і каб зра­зу­мець сур’ёзнасць на­ме­раў і пад­ ста­вы для пе­ра­мен, я сус­трэ­ла­ся з арга­ні­за­та­рам бі­ена­ле і на­мес­ні­кам стар­шы­ні Са­юза мас­та­коў па вы­ста­вач­най дзей­нас­ці Ле­ані­дам Хо­ба­та­вым.

За ва­мі за­ма­ца­ва­ла­ся ўстой­лі­вая сла­ва экс­па­зі­цы­яне­ра: ка­лі на вы­ста­ве трэ­ба бы­ло пры­го­жа, вы­раз­на і пі­сь­мен­на раз­ве­ сіць кар­ці­ны, клі­ка­лі вас...

— Дык жа пра­фе­сія та­кая існуе. Буй­ныя му­зеі све­ту ма­юць сва­іх улас­ных ад­мыс­ло­ва пад­рых­та­ва­ных спе­цы­яліс­таў. Без­умоў­на, ад­нак на гэ­ты раз у сце­нах Па­ла­ца ад­бы­ва­ла­ся пры­нцы­по­вая пра­ца з пра­сто­рай, па­шы­ра­ны фор­мы прэ­зен­ та­цыі, знай­шло­ся мес­ца для інста­ля­цый, для стэн­даў, дзе бы­ лі прад­стаў­ле­ны фраг­мен­ты ра­бо­ча­га пра­цэ­су. То-бок ад­ра­зу ві­даць, што пе­рад мас­та­ка­мі бы­лі па­стаў­ле­ны іншыя за­да­чы, чым про­стая дэ­ман­стра­цыя га­то­вых ра­бот. З якой пры­чы­ны вы­ра­шы­лі па­мя­няць фар­мат?

— Фор­мы прэ­зен­та­цыі мас­тац­кіх тво­раў, што не­ка­лі не­кім бы­лі пра­па­на­ва­ны і існа­ва­лі доў­гі час, сён­ня ся­бе зжы­лі, па­ трэб­на аб­наў­лен­не, каб ажы­віць успры­ман­не пуб­лі­кі, зла­маць стэ­рэ­аты­пы ў арга­ні­за­цыі вы­стаў і змя­ніць стаў­лен­не мас­та­ка. Мы ро­бім усё дзе­ля та­го, каб з’яві­ла­ся пэў­ная актыў­насць. І між іншым, як то­ль­кі па­чы­на­ем раз­ва­жаць пра не­шта но­ вае ў сфе­ры арга­ні­за­цыі экс­па­зі­цый, ад­ра­зу на­ра­джа­ецца пы­тан­не пра­сто­ры: як вы­бу­да­ваць яе не то­ль­кі пра­фе­сій­на, але каб уз­нік­ла не­йкая інтры­га. Мы хо­чам па­мя­няць стаў­ лен­не гле­да­ча да мас­та­ка, бо ёсць дыс­тан­цыя па­між элі­тар­ ным твор­цам і скеп­тыч­на на­стро­еным на­вед­ні­кам, што не за­ўсё­ды з раз­умен­нем успры­мае кар­ці­ны мэт­ра. У на­шым пра­екце мас­так ідзе на­сус­трач гле­да­чу: рас­кры­вае пра­цэс, Андрэй Ва­ра­б’ёў. Пра­жы­тыя га­ды. Гра­ніт, брон­за. 2012.

29

МАСТАЦТВА ЛЮТЫ 2013

Сяр­гей Ці­мо­хаў. Спас. Трып­ціх. Алей, акрыл. 2008.

ад­чы­няе сваю «кух­ню», ні­ бы па­каз­ва­ючы зва­рот­ны бок па­лат­на. Гэ­та так­са­ма час­тка ку­ль­ту­ры, да якой бы­ла і за­ста­ецца ці­ка­васць. Ла­ба­ра­то­рыю, арга­ні­за­ва­ ную на­мі пад­час пер­ша­га тыд­ня пра­цы бі­ена­ле, гля­ дач, вы­свят­ля­ецца, да­ўно ча­каў. Ад­нак для не­ка­то­ рых яна ака­з а­л а­с я сюр­ пры­зам: не кож­ны быў га­ то­вы пры­йсці і не ўба­чыць та­го па­ра­дку, той фор­мы арга­н і­з а­ц ыі вы­ста­в ы, да якіх пры­вык. Экс­па­зі­цыя прад­угле­джвае пэў­ную ку­ ль­ту­ру пад­ачы, а тут бы­ло за­шмат уся­го не­за­вер­ша­ на­га — сва­бод­на­га, не­за­ леж­н а­г а. Але пры гэ­т ым пры­с ут­н і­ч а­л і са­м і ўдзе­ ль­ні­кі, аўта­ры, якія звы­чай­на за­ста­юцца за кад­рам. Ду­маю, гле­да­чу бы­ло ці­ка­ва сус­трэц­ца з мас­та­ком у та­кіх ня­звык­лых­ ва­рун­ках. Час па­тра­буе но­вых форм, і мы па­він­ны пры­слу­хоў­вац­ца да яго рыт­му. Акту­аль­ны­мі за­ста­юцца і пы­тан­ні сты­му­лаў. У нас доў­га ад­сут­ні­ча­лі кон­кур­сы, рэ­йтын­гі. Да­во­лі скла­да­на вы­ зна­чыць пер­шую асо­бу, са­ма­га за­ўваж­на­га на сён­няш­ні дзень мас­та­ка. Мы, на­прык­лад, не ва­ло­да­ем та­кой інфар­ма­цы­яй, не за­па­ль­ва­ем зор­кі: са­ро­ме­емся гэ­та­га пра­цэ­су. Та­лен­таў сап­раў­ды шмат, а дзе­ля з’яўлен­ня зо­рак трэ­ба пра­ца­ваць. Я, ві­даць, не па­га­джу­ся з тым, што гля­дач не га­то­вы да не­йкіх но­вых форм. Зга­дай­це: ка­лі ў Па­ла­цы мас­тац­тва пра­хо­дзіў фес­ты­валь «Дах» з яго плён­ным трэ­шам і твор­чым ха­осам, на­вед­ні­кі ха­дзі­лі на­тоў­па­мі і за­лы фак­тыч­на ні­ко­лі не пус­та­ва­лі — ні на ад­крыц­ці, ні на су­пра­ва­джа­ль­ных ме­рап­ры­емствах...

— Так, і на на­шым бі­ена­ле на­ро­ду бы­ло як ні­ко­лі шмат. На ад­крыц­ці — ні­бы ў мет­ро ў га­дзі­ну пік. Бы­ло і дру­гое ад­ крыц­цё — афі­цый­нае, да яко­га мы ўжо за­кон­чы­лі рых­та­ваць экс­па­зі­цыю. Зра­бі­лі яе прад­ума­най, пра­фе­сій­на вы­бу­да­ва­лі пра­сто­ру, якая, ад­нак, ажы­ві­ла­ся, ста­ла іншай. З’яві­лі­ся но­выя кроп­кі ад­лі­ку, аб’екты, у па­вет­ры за­віс­ла кар­ці­на.

бо важ­на па­ва­жаць гэ­та па­ка­лен­не, іх по­шук і пры­гля­дац­ца да та­го, што яны пра­па­ну­юць. На­ват ка­лі ідэя пад­аец­ца на пер­шы по­гляд вар’яцкай, па­сля раз­уме­еш: яна апя­рэ­джвае час і з ёй мож­на пра­ца­ваць, ра­біць сур’ёзныя вы­ста­вы. То­ль­кі так мож­на ру­хац­ца і да­ся­гаць еўра­пей­ска­га ўзроў­ню. Мы ж не мар­гі­на­лы. У сён­няш­нім све­це шмат якія рэ­чы за­ле­жаць ад стаў­лен­ня да ся­бе. Ад імпэ­ту, амбі­цый. Рус­ла­ну Ваш­ке­ві­чу, пад­обна на тое, бы­ла да­дзе­на сва­бо­да дзея­ння, і ён зра­біў інста­ля­цыю, якая ста­ла ад­ной з да­мі­нант экс­па­зі­цыі. Бо­льш ма­ла­дое і ра­ды­ка­ль­нае па­ка­лен­не па-інша­му пра­цуе з пра­сто­рай. Вы­ста­ва на за­во­ дзе «Га­ры­зонт», ка­лі мас­та­кі па­спра­ба­ва­лі ўпі­саць свае тво­ ры ў бру­та­ль­нае індус­тры­яль­нае ася­род­дзе, та­му пры­клад.

— Аб’екты пры­сут­ні­ча­лі і на на­шым бі­ена­ле ў Па­ла­цы мас­ тац­тва. Быў су­мес­ны пра­ект «Ліс­ты з ня­бё­саў», пры­све­ча­ны Сер­жу­ку Ці­мо­ха­ву, які пад­рых­та­ва­лі Ула­дзі­мір Са­віч, Ры­гор Сіт­ні­ца і я, на пер­шым па­вер­се бы­ла раз­меш­ча­на інста­ля­цыя

На чым грун­ту­юцца ва­шы пры­нцы­пы пра­цы мас­та­каэкс­па­зі­цы­яне­ра, аўта­ра кан­цэп­цыі? Асно­ва экс­па­зі­цыі — гэ­та што?

— Гэ­та ве­ль­мі скла­да­ная і вя­лі­кая тэ­ма. Трэ­ба ўліч­ваць і маш­таб пра­сто­ры, ка­ла­рыс­ты­ку, кан­трас­ты... Са­мі кар­ці­ны ўдзе­ль­ні­ча­юць у пра­цэ­се, у іх не­шта вы­яўле­на, кож­ная з іх мае сваю ўлас­ную пра­сто­ру, яна пра­цуе на агу­ль­ную, тую, у якой кар­ці­на зна­хо­дзіц­ца. Трэ­ба ўліч­ваць яшчэ і ча­ла­ве­ка, гле­да­ча, яго рух, пе­ра­мяш­чэн­не. Та­му і ўзні­кае па­тра­ба­ван­не — пра­ фе­сій­на вы­ра­шыць гэ­тую пра­сто­ру. Для мя­не пад­рых­тоў­ка і арга­ні­за­цыя вы­ста­вы — скла­да­ная інтэ­лек­ту­аль­ная пра­ца. Зга­даю Рус­ла­на Ваш­ке­ві­ча, які на­тхніў мя­ не на мно­гія рэ­чы. Но­вая ге­не­ра­цыя раз­маў­ляе зу­сім па-інша­му, яна раз­ ві­та­ла­ся з ака­дэ­міз­мам — і ўсё гэ­та ўплы­вае на фор­му вы­каз­ван­ня. Я ве­ ль­мі ўваж­лі­ва да іх пры­слу­хоў­ва­юся,

Іван Се­мі­ле­таў. Пра­мень. Алей. 2012.

30

Ры­гор Сіт­ні­ца. Менск. Спро­ба рэ­кан­струк­цыі. Па­пе­ра, ало­вак. 2012.

Сяр­гей Гры­не­віч. Укры­жа­ван­не V. Акрыл. 2012.

з на­рэ­за­ных па­лос па­пе­ры — з-пад іх ішоў гук скры­пен­ня сне­гу пад на­га­мі. Што да ма­ла­дых, дык я за­ўсё­ды быў за­ці­каў­ле­ны ў тым, каб яны за­йма­лі сваё мес­ца на вы­ста­вах у на­шых за­лах. Ма­юць маг­чы­масць па­каз­ваць усё. І па­каз­ва­лі. І дзе пра­хо­дзіць мя­жа ра­ды­ка­ліз­му? — Ужо не пры­га­даю, якая гэ­та бы­ла вы­ста­ва, але на ёй Анта­ ні­на Сла­бод­чы­ка­ва вы­ра­шы­ла на­пі­саць не­прыс­той­нае сло­ ва — про­ста на сця­не. Гэ­та, без­умоў­на, ван­да­лізм. (Ма­ецца на ўва­зе фра­за «Не пы­тай­тесь на…ть веч­ность» з яе ра­бо­ты на вы­ста­ве «Чэн­та». — Рэд.) З не­цэн­зур­ным сло­вам Са­юз мас­та­коў мо і змі­рыў­ся б, але ж на­шы вы­ста­вы на­вед­вае шмат дзя­цей, з імі на­стаў­ні­кі, якія і без гэ­та­га ад­но­сяц­ца да мас­та­коў на­сця­ро­жа­на... Са­юз ства­рае ўмо­вы для та­го, каб вы­стаў­ля­лі­ся ўсе, але ма­ла­дым вы­год­на быць у апа­зі­цыі, яны са­мі ўся­ляк пад­трым­лі­ва­юць сваё апа­зі­цый­нае ста­но­віш­ча. І я та­кое пра­хо­дзіў, мер­ка­ваў: раз я су­пра­ць­пас­таў­ляю ся­ бе афі­цый­най плы­ні, зна­чыць — мыс­лю пра­грэ­сіў­на. Та­кія ўста­ноў­кі на­сам­рэч сты­му­лю­юць твор­чую дзей­насць. За­кі­пае кроў у ма­ла­дых мас­та­коў то­ль­кі ад та­го, што яны знай­шлі прад­мет су­пра­ціў­лен­ня. Скан­да­ль­ная сі­ту­ацыя пра­цуе на

дыскурс

Ры­гор Іва­ноў. Ры­бал­ка на ра­цэ ча­су. Алей. 2012.

Ра­ман Сус­таў. Пры­від му­зы­кі. З се­рыі «Тэ­атр». Афорт. 2012.

твор­цу, на яго імідж, па­пу­ляр­насць. Хто ка­му па­ві­нен быць удзяч­ны — тое яшчэ пы­тан­не! Але аль­тэр­на­тыў­нае ў нас не но­сіць та­та­ль­на­га ха­рак­та­ру, ня­час­та сус­трэ­неш па­зі­цыю, што не­хта, на­прык­лад, пры­нцы­по­ва не жа­дае вы­стаў­ляц­ца ў сце­ нах Па­ла­ца. Ма­ла­дым ня­прос­та знай­сці но­выя пля­цоў­кі. Му­ зей су­час­на­га мас­тац­тва за­ма­лы. Ад­чуў гэ­та, ка­лі ла­дзіў там улас­ную пер­са­на­ль­ную вы­ста­ву — не бы­ло ку­ды ад­ысці для агля­ду ра­бот. Му­зею па­трэб­на іншае па­мяш­кан­не — з вя­лі­кі­мі пра­стор­ны­мі за­ла­мі, пры­ста­са­ва­ны­мі для но­ва­га ты­пу вы­стаў. Яго і бу­да­ваць не трэ­ба — ад­дай­це мас­та­кам за­кі­ну­тыя вя­лі­кія бу­дын­кі, яны са­мі ва ўсім раз­бя­руц­ца, зной­дуць як іх вы­ка­ рыс­таць. Для нас гэ­та про­ста скарб. Сён­ня з’яві­ла­ся надзея на ўтва­рэн­не но­вай пля­цоў­кі, маю на ўва­зе Цэнтр су­час­ных мас­тац­тваў пад кі­раў­ніц­твам Вік­та­ра Аль­шэў­ска­га. Ве­ль­мі пры­го­жая ў яго на­зва, і я ад­ра­зу ўнут­ра­на па­спа­дзя­ваў­ся, што гэ­та доб­ра: з’яўля­юцца іншыя маг­чы­мас­ці ра­біць сур’ёзныя вы­ста­вы, за­дзей­ні­ча­ны сур’ёзныя гро­шы, да­стат­ко­выя, ка­лі пі­сь­мен­на іх ска­рыс­таць, для ажыў­лен­ня мас­тац­ка­га жыц­ ця ва ўсёй кра­іне. І трэ­ба ду­маць, што так і ад­бу­дзец­ца, бо ёсць срод­кі. Ад­нак па­сля пра­вя­дзен­ня І Мін­ска­га тры­ена­ле су­час­на­га мас­тац­тва не ўзнік­ла ад­чу­ван­ня маш­та­бу падзеі, не бы­ло рэ­за­нан­су. Мяр­кую, што лю­дзям, якія яго арга­ні­

МАСТАЦТВА ЛЮТЫ 2013

Руслан Вашкевіч. Без назвы. Фрагмент інсталяцыі. 2012.

зоў­ва­лі, не ха­пі­ла пра­фе­сій­нас­ці.­ Атры­маў­ся гэт­кі... ...ка­пус­нік? — Так, што­сь­ці на­кшталт. Кры­ ты­ка­ваць, без­умоў­на, лёг­ка, але ўсім зра­зу­ме­ла, што та­ко­ га ро­ду пра­екты трэ­ба ад­да­ ваць пра­фе­сі­яна­лам. Най­вы­шэй­шы пі­ла­таж маш­таб­на­га вы­ста­вач­на­га пра­екта — спра­ва­ка­ваць мас­та­ка на ства­рэн­не но­ вай ра­бо­ты, па­спры­яць зме­нам, ру­ху ў яго твор­ час­ці. Ва­ша бі­ена­ле ўсё роў­на за­ста­ло­ся «збор­най са­лян­кай», ка­лі экс­па­зі­ цыя фар­мі­ру­ецца з тво­раў, якія мас­та­кі са­мі вы­бра­лі, са­мі пры­нес­лі, — пры­чым не­йкая ра­бо­та, мо­жа, про­ ста за­ля­жа­ла­ся ў чы­ёйсь­ці май­стэр­ні. Так, гэ­та крок на­ пе­рад — зра­біць экс­па­зі­цыю ды­на­міч­най і су­час­най. Але сут­нас­на яна ма­ла ўплы­ва­ла на пра­цэс, ма­ла што змя­ня­ла. Удзел у бі­ена­ле му­сіць быць прэс­тыж­ ным — гэ­ты ра­док у СV мас­та­ка пад­ымаў бы яго рэ­йтынг. І не кож­ны прэ­тэн­дэнт на ўдзел мог бы па­тра­піць у экс­па­зі­цыю з вы­пад­ко­вы­мі тво­ра­мі... Я вя­ду га­вор­ку пра сты­му­лы. Схе­ма про­стая: удзел у бі­ена­ле пры­но­сіць твор­цу сім­ва­ліч­ны ка­пі­тал, які лёг­ка тран­сфар­му­ецца ў рэ­аль­ны.

— Ка­лі ёсць сты­мул, то мас­та­кі свет пе­ра­вер­нуць. Вось ка­лі б пе­ра­мож­цы на­ша­га ме­рап­ры­емства маг­лі ўдзе­ль­ні­ чаць у бі­ена­ле бо­льш прэс­тыж­ным, між­на­род­ным, ска­жам, у Ве­не­цыі… Да­рэ­чы, ка­лі мы вы­стаў­ля­лі­ся там у 2007 го­дзе, у наш бок гу­ча­ла кры­ты­ка, ды мы і са­мі кры­тыч­на па­ста­ві­лі­ся да ўлас­на­га ўдзе­лу: не­ль­га бы­ло ра­біць вы­стаў­ку жы­ва­піс­цаў на Ве­не­цы­янскім бі­ена­ле. Па­кі­ну­лі б з усёй экс­па­зі­цыі то­ль­кі Ваш­ке­ві­ча і Цэс­ле­ра — су­час­ны жы­ва­піс і аб’екты, атры­маў­ся б бо­льш вы­раз­ны пра­ект. Але гэ­та то­ль­кі фор­ма ўва­саб­лен­ня. Яна, на­пэў­на, мо­жа быць роз­най. Між­на­род­нае бі­ена­ле па­чы­на­ецца з кан­цэп­цыі. Ёсць та­кая — вы­стаў­ляй­це жы­ва­піс, кан­цэп­цыя ўсё зма­цуе. Лі­тоў­ цы зра­бі­лі за­ўва­жа­ны мно­гі­мі пра­ект з удзе­лам звы­чай­ных жы­ва­піс­цаў, гля­дач спры­чы­няў­ся да вы­ба­ру-ра­та­цыі экс­па­ зі­цыі — і атры­ма­ла­ся ве­ль­мі сім­пта­ма­тыч­нае ад­люс­тра­ван­не пра­цэ­су, інтэ­рак­тыў­нае ўза­ема­дзе­янне.

— На Ве­не­цы­янскім фо­ру­ме наш пер­шы бе­ла­рус­кі ўдзел быў за­ўва­жа­ны, ве­ра­год­на, яшчэ па ад­ной пры­чы­не: у асно­ве ўсіх бі­ена­ле ля­жыць кан­цэп­ту­аль­насць і лі­чыц­ца, што пуб­ лі­цы хо­чац­ца не­ча­га па­чуц­цё­ва­га. Ад­нак усё роў­на: чыс­та жы­ва­піс­най кан­цэп­цыі там бы­ло ня­ма ча­го ра­біць, хоць тво­ры жы­ва­піс­цаў я ба­чыў — роз­на­га кштал­ту і ўзроў­ню. На су­пра­ць­пас­таў­лен­ні пра­яўля­юцца мно­гія рэ­чы: пры­мі­тыў ка­ля ге­нія вы­йграе і ў та­кім кан­тэк­сце прэ­тэн­дуе на но­вую і аб­са­лют­на не­ча­ка­ную плас­ты­ку.

31

Але ж вер­нем­ся да на­шых сты­му­лаў: якія за­ ха­ды вар­та зра­біць, каб бі­ена­ле прад­стаў­ ля­ла не про­ста све­жыя ра­бо­ты (за два га­ды, па­вод­ле на­звы), а ста­ла но­вым кро­кам, пра­ры­вам, пра­ва­ка­цы­яй для мас­та­ка?.. Гэ­та ж так на­ту­ра­ль­на і ці­ка­ва, ка­лі твор­ца вы­каз­ва­ецца на су­час­ныя тэ­мы, рэ­агуе на рэ­ чы, якія хва­лю­юць усіх.

— Мас­так не ду­мае пра пра­ бле­му, а ду­мае пра ўмо­вы, у якія яго за­цяг­вае сі­ту­ацыя. Мы ства­ры­лі не­йкі фар­мат — фар­м ат бі­е на­л е, і ніх­т о ж твор­цу не спы­таў, пад­аба­ ецца яму тое ці не. Але гэ­ты но­вы вы­ста­вач­ны фар­мат ад­р а­з у стаў бо­л ьш прэс­ тыж­ным, чым про­ста вы­ ста­ва, якая ні­чо­га не дае, не вы­зна­чае, не вы­яўляе. Яна па­ку­та і для мас­тац­тваз­наў­ цы: яе цяж­ка асэн­соў­ваць, не­маг­чы­ма пры­мя­ніць да яе су­час­ныя кры­тэ­рыі ана­лі­зу. А вось у бі­ена­ле, якое пад­агу­ ль­няе мас­та­коў­скую пра­цу, у якім з’яўля­юцца не­йкія на­мі­ на­цыі, ро­бяц­ца ві­да­воч­ны­мі су­адно­сі­ны сіл, лю­бо­му аўта­ру ста­но­віц­ца ці­ка­ва ўдзе­ль­ні­чаць, бо гэ­та вы­лу­чае яго, дае шанц быць адзна­ча­ным, за­ўва­жа­ным, пры­му­сіць за­га­ва­рыць пра ся­бе ка­ лег, пра­фе­сій­ны ася­ро­дак. І пуб­лі­ку, да­рэ­чы, так­са­ма, бо ў на­шым бі­ена­ле ёсць прыз гля­дац­кіх сім­па­тый — не са­мая ніз­кая адзна­ка. Што ха­рак­тэр­на: про­звіш­ чы час­та су­па­да­юць — ад­ных і тых жа мас­та­коў вы­бі­ра­юць і пуб­лі­ка, і пра­фе­сі­яна­лы. То-бок стаць пе­ра­мож­цам бі­ена­ле — гэ­та прэс­тыж­на?.. — Без­умоў­на. На арга­ні­за­цыю гэ­та­га бі­ена­ле мне бра­ка­ва­ла ча­су, да та­го ж я не меў пра­ва вы­лу­чаць ідэю, бо яна ўжо бы­ ла, быў сім­вал: Сяр­жук Ці­мо­хаў. Ён рас­па­чаў пра­вя­дзен­не бі­ена­ле, і ўсіх уз­ру­шыў яго за­ўчас­ны і не­ча­ка­ны сы­ход. Тут пра­яві­ла­ся ча­ла­ве­чая, мас­та­коў­ская са­лі­дар­насць, што ўво­ гу­ле ў на­шым ася­род­дзі рэ­дка на­зі­ра­ецца. На­пэў­на, ужо сён­ня вар­та ду­маць пра на­ступ­нае бі­ена­ле? — Так, трэ­ба, каб мас­та­кі на­пе­рад ве­да­лі ідэю бу­ду­чай вы­ ста­вы. Акту­аль­ную, су­час­ную... Ка­лі ня­ма за­пат­ра­ба­ва­най тэ­мы, то экс­па­зі­цыя не вы­клі­кае інта­рэ­су. А за­пат­ра­ба­ва­ насць (кан’юнкту­ра) вы­яўляе на­строі гра­мад­ства, яе трэ­ба знай­сці, вы­цяг­нуць, зра­зу­мець, пра што ду­ма­юць лю­дзі... Ры­зы­ка не па­тра­піць, без­умоў­на, ёсць. Але ка­лі з’яўля­ецца сап­раў­ды акту­аль­ная ідэя, яна ста­но­віц­ца но­сь­бі­там энер­гіі, на яе адза­вец­ца ўся­ля­кі раз­умны мас­так, каб знай­сці ўлас­нае вы­ра­жэн­не ў фор­ме. І та­ды мас­так бу­дзе пры­нцы­по­вым і ці­ ка­вым. Та­му та­кая ідэя ўжо сён­ня па­він­на ля­жаць у кож­на­га на ста­ле. Да­лей — маш­таб прэ­зен­та­цыі. Ад­ной за­лы ма­ла, важ­на, каб удзе­ль­ні­ча­лі усе га­ле­рэі, якія ёсць у Мін­ску. Так пра­цэс на­бу­дзе знач­насць, рух. Вось та­кія амбі­цый­ныя пла­ны. Я раз­умею, што для пэў­на­га ты­пу твор­цаў бо­льш звык­ла ру­хац­ца па­во­ль­на. Але на­пе­ра­ дзе — ма­ра, не­ўва­соб­ле­ныя ідэ­алы. За­зір­нуць за не­бак­рай, знай­сці но­вы воб­раз, ад­люс­тра­ваць яго — хі­ба гэ­та не сты­мул? Цу­доў­ны сты­мул! 

дыскурс

Т а ц ­ц я ­н а М у ­ш ы н­с к а я

У гор­не вы­со­кіх страс­цей ІІІ Мін­с кі між­н а­р од­н ы ка­л яд­н ы оперны фо­р ум У якой сі­ту­ацыі тэ­атр ла­дзіць фес­ты­ва­лі? Ка­лі ёсць што паказ­ ваць са­мо­му. Ка­лі ёсць каго за­ пра­шаць. І на­рэш­це, ка­лі аўта­ры­ тэт ме­на­ві­та гэ­та­га ка­лек­ты­ву ­ ў аб­ра­ным жан­ры вы­со­кі ­ і неаспрэч­ны.

33

фо­та мі­ха­іла не­сце­ра­ва.

МАСТАЦТВА ЛЮТЫ 2013

Пры кан­цы мі­н у­ла­г а го­д а опер­ны фо­рум прай­шоў у Мін­ску ўжо трэ­ці раз. Зна­чыць, ка­ля­іна існуе, пуб­лі­ка ча­кае, тра­ды­ цыя фар­мі­ру­ецца. Пер­шы фо­рум, хоць і быў па­чат­кам, аглу­ шыў раз­на­с тай­нас­цю ўра­ж ан­няў і на­па­лам сцэ­ніч­ных жар­ сцяў. У яго ўвай­шлі тры на­шы па­с та­ноў­к і («На­бу­ка», «Кар­ мэн», «Тос­ка»), дзве пры­ве­зе­ныя — лат­вій­ская «Тра­ві­я та» і «Се­ві­льс­к і цы­ру­ль­нік» з мас­коў­скай Но­вай опе­ры. Дру­ гі за­пом­ніў­с я гас­тро­ль­най «Тра­ві­я тай» з Хіб­лай Гер­зма­вай, а так­с а­ма на­шы­мі, па тым ча­се апош­ні­мі прэм’ера­мі — «Аі­ дай» і «Се­ві­льс­к ім цы­ру­ль­ні­кам», «Сня­г ур­кай». Трэ­ці ака­ заў­с я не менш на­сы­ча­ным. Яшчэ бо­льш ура­ж ан­няў і гас­цей, яшчэ бо­ль­шы раз­мах.

Спек­так­лі на­шы, зор­кі за­про­ша­ныя...

Вы­дат­на, што ба­ля­ван­не опе­ры ад­кры­ва­ла­ся тво­рам ме­на­ ві­та айчын­на­га кам­па­зі­та­ра — «Сі­вой ле­ген­дай» Дзміт­рыя Смоль­с­ка­га. Вер­дзі і Пу­чы­ні пры­сут­ні­ча­юць на афі­шы кож­на­га тэ­атра, але ў све­це вы­со­ка цэ­ніц­ца экс­клю­зіў. Не бу­ду дэ­та­лё­ва ана­лі­за­ваць фес­ты­ва­ль­ны па­каз «Ле­ген­ ды»: ня­даў­на «Мас­тац­тва» пі­са­ла пра спек­такль. За­ўва­жу дзве ака­ліч­нас­ці. Па-пер­шае, тэ­атр вы­ста­віў да­стат­ко­ва моц­ны склад вы­ка­наў­цаў: Кіз­гай­ла — Ста­ніс­лаў Тры­фа­наў, Люб­ка — Акса­на Вол­ка­ва, Іры­на — Ка­ця­ры­на Га­лаў­лё­ва (для яе гэ­та ста­ла­ся прэм’ерай). На парт­ыю га­лоў­на­га ге­роя рэ­жы­сёр Мі­ ха­іл Пан­джа­ві­дзэ за­пра­сіў са­ліс­та Вя­лі­ка­га тэ­атра, так што Ра­ ма­на Ра­ку­то­ві­ча спя­ваў Ра­ман Му­ра­віц­кі. У тэ­на­ра пры­го­жы го­лас, ві­да­воч­ныя аб­ая­ль­насць і тэм­пе­ра­мент. (Ці­ка­ва, наш Сяр­гей Фран­коў­скі ў сцэ­не спа­ку­шэн­ня па­ўста­ваў ма­ра­ль­на не­па­хіс­ным, бо ге­ра­іню — Люб­ку — про­ста не­на­ві­дзеў. Ге­рой Му­ра­віц­ка­га ва­гаў­ся, яму цяж­ка бы­ло зма­гац­ца з улас­ны­мі па­чуц­ця­мі і пе­ра­адо­лець жа­но­чыя ча­ры гэ­тай пані.) Знаў­цы бе­ла­рус­кай мо­вы, якія зна­хо­дзі­лі­ся ў за­ле, уваж­лі­ ва пры­слу­хоў­ва­лі­ся да спе­ваў Му­ра­віц­ка­га: ад­но не­дак­лад­на або ня­пра­ві­ль­на вы­маў­ле­нае «ц» або «дз» па­ча­ло б руй­на­ваць воб­раз ка­рат­ке­ві­чаў­ска­га пер­са­на­жа. На шчас­це, так не зда­ ры­ла­ся. Артыст вы­ву­чыў не­ма­ле­нь­кую парт­ыю дзе­ля ад­на­ го па­ка­зу на фо­ру­ме, але на гэ­та ёсць свая пры­чы­на. Яго­ны баць­­ка — бе­ла­рус, хоць і жы­ве ў Сі­бі­ры, род­ная сяс­тра і ця­пер у Жо­дзі­не. Так што з мо­вай спя­вак зна­ёмы да­ўно, з та­го ча­су, ка­лі яму, дзі­цён­ку, ба­ць­ка чы­таў уго­лас бе­ла­рус­кія кніж­кі. На афі­шах і ў пра­грам­ках фо­ру­му не­адной­чы па­зна­ча­ ла­ся: «з удзе­лам зо­рак сус­вет­най опе­ры». Так, у спек­так­ лях бы­лі зор­кі, але ча­сам — про­ста спе­ва­кі. У гэ­тым пла­не не­ча­ка­ным стаў­ся «Яўге­ній Ане­гін». Чац­вёр­ка вы­ка­наў­цаў (Ане­гін — Андрэй Бан­да­рэн­ка, Тац­ця­на — Ма­рыя Ба­янкі­на, Лен­скі — Дзміт­рый Ва­ра­па­еў, Во­ль­га — Юлія Ма­тач­кі­на) прад­ стаў­ля­лі Ака­дэ­мію ма­ла­дых спе­ва­коў Ма­ры­інска­га тэ­атра. На­ша тра­ды­цый­нае ўяў­лен­не: ах, Ма­ры­інка! ах, Гер­гі­еў! ах, Ака­дэ­мія... Ды па­ра­докс! Усе зга­да­ныя спе­ва­кі ма­юць пры­ стой­ную бі­ягра­фію, пе­ра­мо­гі на кон­кур­сах, вя­ду­чыя парт­ыі, удзе­ль­ні­ча­юць у фес­ты­ва­лях. Усе доб­ра спя­ва­юць! Але... У 2-й дзеі спек­такль па­чаў «раз­ва­ль­вац­ца» на ва­чах. Зна­чыць, спра­ва не ў тым, як спя­ва­юць?! «Ане­гін» — на­сам­рэч до­сыць ка­вар­ная опе­ра. Знеш­не про­стая. Пад­ума­еш, «лі­рыч­ныя сцэ­ны»! Але ча­ты­ры ге­роі звя­за­ны між са­бой тон­кі­мі сэн­са­вы­мі ні­ця­мі. Бан­да­рэн­ка ўсё пра­спя­ваў як трэ­ба. На жаль, яму не ха­па­ла ха­рыз­мы, унут­ра­най энер­ге­ты­кі, сцэ­ніч­най яркас­ці. Ка­лі Ане­гі­на як асо­бы па сут­нас­ці ня­ма, та­ды і эмо­цыі Тац­ця­ны, яе ліст і пры­знан­не ўспры­ма­юцца пра­змер­най жа­но­чай экза­ль­та­ цы­яй. Сэнс учын­каў і па­чуц­цяў губ­ля­ецца. Хоць з чац­вёр­кі за­про­ша­ных Ма­рыя Ба­янкі­на най­бо­льш і пе­ра­кон­ва­ла. І па «Князь Ігар». Андрэй Ва­лен­цій (Га­ліц­кі). «Зіг­фрыд» Ры­хар­да Ваг­не­ра. Сцэ­на са спек­так­ля.

па­во­дзі­нах, і ві­зу­аль­на Лен­скі (Дзміт­рый Ва­ра­па­еў) вы­гля­ даў на ба­лі ў Ла­ры­ных амаль ка­ры­ка­тур­на і та­му вы­клі­каў не шка­да­ван­не, а смех. Ка­лі тое, што ад­бы­ва­ецца на сцэ­не, існуе асоб­на ад гле­да­ча, та­ды ў пэў­ны мо­мант са­чыць за ві­ до­віш­чам ста­но­віц­ца не­ці­ка­ва. «Не тое што не ве­ру — зу­сім не ве­ру!» — ска­заў бы па­ва­жа­ны Кан­стан­цін Сяр­ге­евіч. І меў бы ра­цыю! Лен­ска­га за­бі­лі пад­час ду­элі? Дык гэ­та ж тэ­атр, та­му ўсё ва­кол не­сап­раў­днае! Пад­обны вы­нік уз­нік, ду­маю, і та­му, што ве­ль­мі тра­ды­цый­ на па­стаў­ле­ны спек­такль у вы­ка­нан­ні айчын­ных спе­ва­коў тры­ма­ецца на да­клад­ных акцёр­скіх ра­бо­тах і тон­кім псі­ха­ла­ гіз­ме. Ула­дзі­мір Пят­роў і Ула­дзі­мір Гро­маў — амаль ідэ­аль­ныя Ане­гі­ны. З іх арыс­так­ра­тыз­мам, хан­дрой, па­гар­дай да пра­він­ цый­нас­ці мыс­лен­ня і сты­лю жыц­ця. Тац­ця­ны Але­ны Зо­ла­вай і Анас­та­сіі Мас­кві­ной роз­ныя і ад­на за ад­ну леп­шыя. Лен­скі Юрыя Га­ра­дзец­ка­га на­огул па-за ўся­ля­кай кан­ку­рэн­цы­яй! Вы­раз­ней за яго ў блі­жэй­шыя дзе­сяць га­доў ніх­то не спяе і не сыг­рае. Вя­до­ма, ле­пей не па­ра­ўноў­ваць «на­шых» і «не на­шых», але што зро­біш, ка­лі па­ра­ле­лі на­прош­ва­юцца са­мі? Бу­дзе ба­га­цець Усхо­дам?..

«Князь Ігар», па­ка­за­ны ў меж­ах фо­ру­му, па­кі­нуў бо­льш моц­ нае ўра­жан­не. Ён па­стаў­ле­ны ў Мін­ску Юры­ем Аляк­сан­дра­ вым, ад­ным з най­бо­льш яркіх і па­ра­дак­са­ль­ных рас­ійскіх рэ­ жы­сё­раў, да­ўно, ажно ў 1996-м. Пе­рад фо­ру­мам бы­ла па­ка­за­на но­вая рэ­дак­цыя опе­ры Ба­ра­дзі­на. Гэ­тай спра­вай за­ймаў­ся сам Аляк­сан­драў, сцэ­наг­ра­фія і бо­ль­шасць кас­цю­маў за­ста­лі­ся ты­мі са­мы­мі, іх то­ль­кі кры­ху асвя­жы­лі. Ка­лі ся­род за­про­ша­ных са­ліс­таў «Ане­гі­на» пе­ра­ва­жа­лі пі­ цер­цы, дык у «Іга­ру» — мас­кві­чы. Юрый Ня­ча­еў, які спя­ваў кня­зя, мін­ска­му слу­ха­чу зна­ёмы — за­пом­ніў­ся пры­го­жым ба­ры­то­нам на за­ключ­ным га­ла ад­на­го з мі­ну­лых фо­ру­маў. Бо­льш за 20 га­доў ён пра­цуе ў Вя­лі­кім тэ­атры Рас­іі. Мае ве­ лі­зар­ны рэ­пер­ту­ар, агром­ніс­ты па­служ­ны спіс. Але ў «Кня­зю Іга­ру» Ня­ча­еў па­кі­нуў су­пя­рэч­лі­вае ўра­жан­не. Ёсць эпі­зо­ды, у якіх ён вы­раз­ны, на­прык­лад, па­чат­ко­выя, ка­лі вой­ска збі­ра­ ецца ў па­ход, ці псі­ха­ла­гіч­на аб­грун­та­ва­ны фі­нал, ка­лі князь, а ця­пер жаб­рак, вяр­та­ецца на ра­дзі­му. Раз­гор­ну­тая арыя ў па­ла­вец­кім ста­не пра­спя­ва­на пі­сь­мен­на, але ў па­во­дзі­нах артыс­та ха­пае сцэ­ніч­ных штам­паў. (Ста­ніс­лаў Тры­фа­наў, які вы­кон­вае Іга­ра ў нас, умее тран­слі­ра­ваць эма­цый­ны стан кня­зя. Яго­ны пер­са­наж про­ста слу­хае Кан­ча­ка, а ты ад­чу­ва­еш, што ро­біц­ца ў ду­шы ге­роя.) Зрэш­ты, раз­бу­рыць да­вер да сцэ­ніч­най ве­ра­год­нас­ці лёг­ ка. І тут уз­ні­кае пы­тан­не да мас­та­ка па кас­цю­мах. Атлас­ныя ка­шу­лі кня­зя Іга­ра і яго сы­на (сцэ­на ў па­ла­вец­кім ста­не) вы­ клі­ка­юць іра­ніч­ны смех. У ХІ ста­год­дзі та­кія тка­ні­ны мо і не вы­раб­ля­лі­ся. Та­му ба­ць­ка і сын вы­гля­да­юць ні­бы артыс­ты су­час­на­га ансам­бля пес­ні і тан­ца, якія ча­му­сь­ці ціш­ком збег­лі сю­ды са свай­го кан­цэр­та. Вя­до­ма, мож­на слу­хаць, за­плюш­ чыў­шы во­чы, але на­вош­та та­ды ісці ў тэ­атр? Аб­ая­ль­насць і не­пас­рэд­насць па­во­дзін Ула­дзі­мі­ра Іга­ра­ві­ ча (Эду­ард Мар­ты­нюк) пры­му­ша­ла за­быць пра не­да­рэч­насць ві­зу­аль­на­га аб­ліч­ча. З са­мім кня­зем Іга­рам бо­льш скла­да­на, бо ка­шу­ль­ка «ўда­ла» аб­ма­лёў­ва­ла «піў­ны» жы­во­цік. Маг­чы­ма, гэ­та ад­на з пра­яў свя­до­май дэ­ге­ра­іза­цыі воб­ра­за? Бо ўсхва­ лен­не кня­зя ў не­чым і над­аку­чы­ла за дзе­ся­ці­год­дзі па­фас­ных па­ста­но­вак. Та­кая пры­ха­ва­ная мэ­та маг­ла быць у рэ­жы­сё­ра і вы­ка­наў­цы. Два моц­ныя і экс­прэ­сіў­ныя воб­ра­зы па­ўста­юць у «рус­кай» час­тцы па­ста­ноў­кі: Ярас­лаў­на (Ні­на Ша­ру­бі­на) і князь Га­ліц­кі (Андрэй Ва­лен­цій). Сяс­тра і брат, але ад­на­ча­со­ва анта­га­ніс­ты па­вод­ле ма­ра­ль­ных пры­нцы­паў. Асаб­лі­вас­цям дра­ма­тыч­на­га сап­ра­на Ша­ру­бі­най надзі­ва ўда­ла па­суе парт­ыя Ярас­лаў­ны. Ад­па­вя­дае на­сы­ча­нас­цю і экс­прэ­сі­яй эмо­цый, умен­нем ма­ ля­ваць парт­рэт буй­ным штры­хом. Артыс­тка да­клад­ная і пе­ ра­ка­наў­чая ў кож­ным эпі­зо­дзе — з му­жам, бра­там, ня­нь­кай,

дыскурс

34

    Ку­л у­а р ы На ІІІ Мін­скі опер­ны фо­рум пры­еха­лі вя­до­мыя му­зы­каз­наў­цы і кры­ты­к і з Мас­к вы і Санкт-Пе­ц яр­бур­г а, для якіх опе­ра — га­лоў­ная твор­чая і жыц­цё­вая за­ці­каў­ле­насць. Та­м у мы за­пы­т а­лі­с я ў не­ка­т о­рых з іх пра са­мыя моц­ныя ўра­жан­ні фо­ру­м у і тэн­д эн­цыі, якія ўлас­ці­вы опер­на­м у тэ­а тру ў Рас­іі і све­це.

Аб­са­лют­ны экс­клюзіў і вар’яцкія на­груз­кі Але­на Трац­ця­ко­ва, му­зы­каз­наў­ца, рэ­дак­тар ад­дзе­ла «Пе­цяр­бур­гска­га тэ­атра­ль­на­га ча­со­пі­са»: — Пры­сут­насць на афі­шы фес­ты­ва­лю ад­ на­го ці двух спек­так­ляў, за­про­ша­ных з іншых кра­ін, — аб­са­лют­ны экс­клю­зіў! Бо му­зыч­ ныя фо­ру­мы, якія ла­дзіць, на­прык­лад, Ма­ры­ інскі тэ­атр, гэ­та ўсё-та­кі час­цей гас­тро­лі спе­

з’явы рас­ійскай гіс­то­рыі. Рус­кія кня­зі не мо­гуць да­мо­віц­ца, а по­ла­ўцы згур­та­ва­ныя ва­кол ха­на і та­му — ма­гут­ная сі­ла. Вя­до­мы сказ пра тое, што ма­гут­насць Рас­іі бу­дзе пры­рас­таць дзя­ку­ючы Сі­бі­ры, мож­на пе­ра­фра­зі­ра­ваць на­ступ­ным чы­нам: дзя­ку­ючы па­ўднё­вым на­ро­дам, тра­ды­цы­ям усход­няй ку­ль­ту­ ры (як высвятляецца, бо­льш яркай, ма­ляў­ні­чай і тры­ва­лай). Тэ­ма, ве­ль­мі акту­аль­ная ў ця­пе­раш­ніх рэ­алі­ях! Ідэ­аль­най ад­па­вед­нас­ці склад­ні­каў «Іга­ра» — аркестр, са­ліс­ты, ба­лет, ма­гут­ныя ха­ра­выя сцэ­ны (опе­ра Ба­ра­дзі­на пе­рад­усім ха­ра­вая!) — шмат у чым спры­ялі май­стэр­ства, густ і да­свед­ча­насць ды­ры­жо­ра Па­ўла Са­ро­кі­на. Між­во­лі га­на­рыш­ся, што та­кія асо­бы трап­ля­юць на наш фо­рум! Сын вя­до­мых са­ліс­таў Вя­лі­ка­га тэ­атра — спя­вач­кі Та­ма­ры Са­ро­кі­ най і тан­цоў­шчы­ка Ша­мі­ля Ягу­дзі­на. Ста­жы­ра­ваў­ся ў Па­рыж­ скай кан­сер­ва­то­рыі, па­зней у Бос­та­не (у тым лі­ку ў Ле­анар­да Берн­стай­на). Быў асіс­тэн­там Мсціс­ла­ва Рас­тра­по­ві­ча, ка­лі той ста­віў у Вя­лі­кім тэ­атры «Ха­ван­шчы­ну». Апош­нія пяць га­доў за­про­ша­ны ды­ры­жор Ко­вент-Гар­дэ­на. Што тут мож­на да­даць? То­ль­кі ава­цыі… Ры­хард Ваг­нер… прад­стаў­ляе

Спек­такль «Зіг­фрыд», па­ка­за­ны Са­фій­скай опе­рай, — з’ява, каш­тоў­ная па мно­гіх пры­чы­нах. У да­лё­кім 1977-м ня­мец­кі рэ­жы­сёр Карл-Хайнц Фір­тэль ува­со­біў у Мін­ску опе­ру «Ла­ энгрын». У 2010-м на афі­шы на­ша­га тэ­атра з’явіў­ся ба­лет «Трыс­тан і Ізо­ль­да», па­стаў­ле­ны на му­зы­ку сла­ву­та­га не­мца. З опер­ным сты­лем Ваг­не­ра, яго па­эты­кай і эстэ­ты­кай мы зна­ёмыя за­воч­на або пры­бліз­на, хоць асоб­ныя тво­ры ці фраг­ мен­ты з опер зрэд­ку гу­чаць у фі­лар­мо­ніі. Па­ста­ноў­ка «Ка­ль­ца ні­бе­лун­га» ў Мін­ску на­ўрад ці бу­дзе ажыц­цёў­ле­ная. Ду­маю, па­куль не да­рас­лі, а мо і вя­лі­кай па­ трэ­бы ня­ма? Бо не­абход­на мець ве­лі­зар­ныя срод­кі. Мець ме­на­ві­та ваг­не­раў­скіх ва­ка­ліс­таў, здат­ных вы­тры­маць шмат­ га­дзін­ныя спе­вы. А га­лоў­нае, па­трэ­бен гля­дач, га­то­вы ча­ты­ры ве­ча­ры слу­хаць тэт­ра­ло­гію. У Са­фіі, за­ўва­жым, усё «Ка­ль­цо» вы­кон­ва­ецца, як і ў Ма­ры­інцы. Да­рэ­чы, вяс­ной на­ша опе­ра ўва­со­біць «Ля­ту­ча­га га­лан­дца». Твор не ўва­хо­дзіць у тэт­ра­ло­ гію, але прэм’ера — знак па­ша­ны кам­па­зі­та­ру, чый 200-га­до­вы юбі­лей (гэтак сама, як і 200-годдзе Джузэпе Вердзі, ягонага саперніка і антаганіста) сё­ле­та адзна­чае ўвесь свет.

ва­коў. Ко­ль­кі га­доў та­му Ва­ле­рый Гер­гі­еў ува­ со­біў у Пе­цяр­бур­гу ўсё «Ка­ль­цо ні­бе­лун­га», та­му опе­ры Ваг­не­ра не з’яў­ля­юцца для мя­не ад­крыц­цём. З дру­го­га бо­ку, вы­пра­віц­ца ў Са­ фію му­зы­каз­наў­цу не над­та про­ста! Вось ча­му бал­гар­скі «Зіг­фрыд» быў для мя­не ве­ль­мі ці­ ка­вы — па­ста­ноў­ка дае ўяў­лен­не пра му­зыч­ ны стан і тэ­атра­ль­ны стыль, улас­ці­вы Са­фій­ скай опе­ры. Што да ацэ­нак уся­го фо­ру­му, дык бе­ла­ рус­кі Опер­ны тэ­атр мо­жа вы­трым­лі­ваць па­ д­обную фес­ты­ва­ль­ную «гон­ку» то­ль­ кі пры пэў­ным уз­роў­ні пра­фе­сій­нас­ ці. Ана­ла­гіч­ныя фес­ты­ва­лі — трэ­наж для аркес­тра­ва­га і ха­ра­во­га цэ­хаў, сур’ёзная шко­ла, якая вы­во­дзіць тэ­ атр на іншы ўзро­вень. Пра­вя­дзен­не фо­ру­маў ста­но­віц­ца сты­му­лам. Та­ды і бя­гу­чы рэ­пер­ту­ар асэн­соў­ва­ецца іна­ чай, вы­кон­ва­ецца ле­пей. Му­зы­кан­цкая план­ ка (стан аркес­тра і хо­ру) у ва­шым тэ­атры вы­ со­кая і вы­трым­лі­вае вар’яцкія на­груз­кі. Што да ўлас­на тэ­атра­ль­на­га склад­ні­ку, ён бо­льш

спрэч­ны. Гэ­та на­ту­ра­ль­на, бо тэ­атр — спра­ва жы­вая, ру­хо­мая. Не­ль­га па­ста­віць адзі­на пра­ ві­ль­ны спек­такль па­вод­ле адзі­на пра­ві­ль­на­га тво­ра. Бо як то­ль­кі ўзні­кае тра­ды­цыя і ка­нон, ад­ра­зу — штамп! Да­лей ру­ху ня­ма. Мне зда­ ецца, што пад­час пад­рых­тоў­кі на­ступ­ных фо­ ру­маў на па­ста­но­вач­ную час­тку спек­так­ляў вар­та звяр­нуць бо­ль­шую ўва­гу. Су­адно­сі­ны па­між тым, што чую і ба­чу, у роз­ных па­ста­ноў­ках ака­за­лі­ся не­па­доб­ныя. Най­бо­льш цэ­лас­най у гэ­тым пла­не бы­ла «Сі­ вая ле­ген­да». Парт­ыту­ра, на­пі­са­ная 35 га­доў та­му і ад­рэ­да­га­ва­ная аўта­рам, спа­лу­ча­на з ві­ зу­аль­ным шэ­ра­гам, які існуе ў спек­так­лі, уда­ ла вы­ка­рыс­та­ны шмат­лі­кія тэх­ніч­ныя маг­чы­ мас­ці сцэ­ны. Та­кая гар­мо­нія дзі­вос­ным чы­нам ад­бі­ва­ецца на са­ліс­тах, яны па­чы­на­юць дзей­ ні­чаць і жыць ад імя пер­са­на­жа. На «Сі­вой ле­ген­дзе» быў ве­ль­мі ад­мет­ны склад вы­ка­ наў­цаў. Во­сен­ню 2012 го­да я пры­язджа­ла на прэм’еру, та­му ма­гу сцвяр­джаць: па­ста­ноў­ка змя­ні­ла­ся, вы­рас­ла, знік­ла не­ка­то­рая па­спеш­ лі­васць, ка­лі спек­такль то­ль­кі саб­раў­ся, ка­

фо­та мі­ха­іла не­сце­ра­ва.

ба­яра­мі. Са­ліс­тка існуе ў пра­сто­ры спек­так­ля, ні на хві­лі­ну не вы­хо­дзя­чы з воб­ра­за. Не­вы­пад­ко­ва ў мін­скім «Іга­ру» га­ лоў­ным па­зі­тыў­ным ге­ро­ем аказ­ва­ецца зу­сім не князь, а ме­на­ві­та яна, жан­чы­на, Ярас­лаў­на! Гэ­так жа па­глыб­ле­ны Андрэй Ва­лен­цій у воб­раз і стан Га­ ліц­ка­га. Вір­ту­озная пра­ца! Сап­раў­дная аса­ло­да — са­чыць за кож­най хві­лі­най зна­хо­джан­ня ге­роя на сцэ­не. Ён пры­цяг­вае ўва­гу ў пер­шых эпі­зо­дах, да­лей да парт­рэ­та да­да­юцца но­выя фар­бы. Ка­вар­ны, на­хаб­ны, раз­бэш­ча­ны. Па­збаў­ле­ны ма­ра­ль­ ных пры­нцы­паў. Для яго ўла­да — сро­дак жыць без кло­па­таў і тур­бот. Маг­чы­масць зне­ва­жаць, пра­ва­ка­ваць у свай­го ата­чэн­ ня ніз­кія па­чуц­ці і ўчын­кі. Гэ­ты Га­ліц­кі страш­ны, зла­вес­ны, але не пла­кат і схе­ма — жы­вы ча­ла­век. Хан Кан­чак у інтэр­прэ­та­цыі Мі­ха­іла Ка­за­ко­ва аса­біс­та для мя­не стаў­ся ад­ным з най­бо­льш яркіх ура­жан­няў фо­ру­му. Не­ ве­ра­год­на пры­го­жы і на­сы­ча­ны бас, яркі і гус­ты ніж­ні рэ­гістр. Усе но­ты і сло­вы спя­ва­юцца да­клад­на, фа­не­ты­ка без­да­кор­ная. Але і ві­зу­аль­на, ру­хам, жэс­там артыст пе­ра­кон­вае! Ка­за­коў ма­ля­ваў не ста­ро­га, стом­ле­на­га жыц­цём і ва­енны­мі па­хо­да­мі, а до­сыць ма­ла­до­га ха­на (не істот­на, што да­чка да­рос­лая, на Усхо­дзе ўсё ра­ней!). Гэ­ты Кан­чак вы­со­кі, ху­дар­ля­вы, як ган­ чак. У ім увесь час ад­чу­ва­еш усход­нюю хіт­расць і пры­ха­ва­ную пры­род­ную моц. Спя­вак на­ра­дзіў­ся ва Уль­янаў­скай воб­лас­ці, скон­чыў Ка­ зан­скую «кон­су» (што зна­чыць — быць бліз­ка ад ге­роя!). Два дзе­ся­ці­год­дзі са­ліст мас­коў­ска­га Вя­лі­ка­га тэ­атра. Мае агром­ ніс­ты рэ­пер­ту­ар. Спя­вае на са­мых прэс­тыж­ных сцэ­нах све­ту: Амстэр­дам, Афі­ны, Ва­шын­гтон, Ве­на, Гё­тэ­борг, Дрэз­дэн, Ман­ рэ­аль, Па­рыж, Страс­бург, Тэль-Авіў. Артыс­таў та­ко­га кштал­ту мож­на за­пра­шаць да нас на лю­быя ба­со­выя парт­ыі. І апош­няя дум­ка, якая да­ты­чыць спек­так­ля. Но­вы бе­ла­рус­кі «Князь Ігар» пе­ра­кон­вае: у ві­да­воч­ным ва­енным і пры­ха­ ва­ным каш­тоў­нас­ным па­ядын­ку (Русь — по­ла­ўцы, ідэ­алы хрыс­ці­янскай ку­ль­ту­ры — языч­ніц­тва) пе­ра­ма­га­юць зу­сім не прад­стаў­ні­кі ўлас­на рус­ка­га этна­су. Не­пра­ду­ма­ны ва­енны па­ход спа­ра­джае ве­лі­зар­ныя ахвя­ры, су­цэ­ль­ны п’яны раз­ гул — як пра­цяг­лы фі­зіч­ны стан, як мэ­та і сро­дак баў­лен­ня во­ль­на­га ча­су (раз­гор­ну­тая сцэ­на ў па­ко­ях Га­ліц­ка­га па­ўстае акту­аль­най, ні­бы­та ўчо­ра Ба­ра­дзі­ным на­пі­са­на!). У рэ­шце рэшт вы­ма­лёў­ва­ецца не над­та пры­ваб­ная кар­ці­на «рус­ка­ га ха­рак­та­ру», якая тлу­ма­чыць мно­гія па­зней­шыя падзеі і

35

МАСТАЦТВА ЛЮТЫ 2013

«Сі­вая ле­ген­да» Дзміт­рыя Смо­льс­ка­га. Ра­ман Му­ра­віц­кі (Ра­ман).

Та­кім чы­нам, «Зіг­фрыд». У Мінск пры­еха­лі аркестр, ды­ ры­жор, са­ліс­ты, тэх­ніч­ныя служ­бы. Шчас­це, што Ваг­нер не над­та лю­біў ха­ры і яго опе­ры не пе­ра­на­се­ле­ныя! Да­рэ­чы, усе гас­тро­ль­ныя вы­дат­кі бал­гар­скіх гас­цей аплач­ва­лі гас­па­да­ры фо­ру­му. «Зіг­фрыд» ува­соб­ле­ны ня­даў­на, у 2011-м. Рэ­жы­сёр Пла­мен Кар­та­лаў (ён і ды­рэк­тар тэ­атра), мас­так Мі­ка­лай Пана­ё­таў, ды­ры­жор Эрых Вех­тэр (прад­стаў­нік Гер­ма­ніі ле­пей за іншых ад­чуе сты­ліс­ты­ку Ваг­не­ра). Што ўра­зі­ла? Су­час­насць і аб­агу­ль­не­насць рэ­жы­сёр­скай трак­тоў­кі. Ад­сут­насць арха­ікі ў сцэ­наг­ра­фіі. Ні­якіх шкур, шле­маў, праз якія мож­на вы­яўляць пры­кме­ты ста­ра­даў­нас­ці. Ду­гі на пра­ця­гу трох дзей на­бы­ва­юць роз­ную кан­фі­гу­ра­цыю, іх мож­на ўспры­маць як кас­міч­ны пей­заж, як спа­да­рож­ні­кі Са­тур­на, час­ткі за­па­вет­на­га ка­ль­ца. Не менш уз­ру­шы­ла тры­ва­ласць спе­ва­коў, якія не сы­хо­дзі­лі са сцэ­ны ця­гам не­ка­ль­кіх га­дзін. Не­адной­чы чу­ла: з тэ­на­ра­мі трэ­ба асця­рож­на! Бо­жа ба­ра­ні іх пе­ра­гру­жаць! Па­слу­хаў­ шы «Зіг­фры­да», з та­кіх вы­сноў па­чы­на­еш смя­яцца. Вя­до­ма, бал­гар­ская ва­ка­ль­ная шко­ла за­ўжды вы­со­ка ка­ці­ра­ва­ла­ся і лі­чы­ла­ся моц­най. Але са­фій­скія спе­ва­кі пе­ра­ўзы­хо­дзяць усе маг­чы­мыя ўяў­лен­ні! Яны пя­юць і ад­на­ча­со­ва ку­ля­юцца, бе­ га­юць, ла­зяць па ад­мыс­ло­вым збу­да­ван­ні, якое ўспры­ма­ецца як лес, пя­чо­ра ці лі­яны. Ня­стом­н ыя і ды­н а­м іч­н ыя і Зіг­ф рыд (тэ­н ар Кас­т а­д зін Андрэ­еў), і яго­нае ата­чэн­не. Кар­лік Мі­ме (ха­рак­тар­ны тэ­нар Кра­сі­мір Дзі­неў), Аль­бе­рых, яшчэ адзін кар­лік і сва­як Мі­ме (ба­ры­тон Бі­сер Гео­ргі­еў), Ван­дроў­нік і Во­тан (бас Мі­ка­лай Пят­роў). Да­сціп­на вы­ра­ша­ны сцэ­ны, звя­за­ныя з Ляс­ной птуш­кай (спя­вач­ка Мі­ле­на Гю­ра­ва мае і ба­лет­ную ад­ука­цыю). Та­му птуш­ка — гэ­та акра­бат­ка, якая з да­па­мо­гай цыр­ка­вой тра­пе­цыі лёг­ка лу­нае ў пра­сто­ры. Менш ці­ка­вая Брун­гі­ль­да, дзе­ля якой Зіг­фрыд і ажыц­цяў­ляў подзві­гі. Ба­ясга­лан Да­шням, ман­гол­ка па на­ра­джэн­ні, мае бал­гар­скую ва­ка­ль­ную ад­ука­ цыю. У сэн­се спе­ваў усё «о.к.». Але мі­фіч­ную ге­ра­іню ўяў­ля­еш бо­льш не­звы­чай­най. І... ра­ман­тыч­на-тан­кля­вай. «Зіг­фрыд» раз­гор­тва­ецца ня­спеш­на. У 1-й дзеі ду­ма­еш: на­вош­та так доў­га?! Хі­ба не­ль­га ка­ра­цей? У 2-й на­рэш­це трап­ ля­еш у свет ваг­не­раў­скіх ге­ро­яў і атрым­лі­ва­еш ка­ла­­саль­­нае за­да­ва­ль­нен­не. Але пя­ці­га­дзін­ны спек­такль вы­тры­мае не

лі яго то­ль­кі «вы­пек­лі», з’яві­ла­ся бо­льш змяс­ тоў­нас­ці і асэн­са­ва­нас­ці. Рэ­дкі вы­па­дак, але мер­ка­ван­ні кры­ты­каў на фо­ру­ме ў да­чы­нен­ні да «Ле­ген­ды» су­па­да­юць. Ка­лі раз­ва­жаць пра агу­ль­ныя тэн­дэн­цыі, дык не ма­гу не за­ўва­жыць, што ў рэ­пер­ту­арах опер­ных тэ­атраў роз­ных кра­ін ма­ла ба­роч­най опе­ры. Зу­сім ня­ма ня­мец­кай і фран­цуз­скай. За­тое шмат іта­ль­янскай. Кеп­ска з му­зы­кай, на­пі­са­най у ХХ ста­год­дзі. Аб­іра­ючы пэў­ную на­зву, па­ста­но­вач­ныя гру­пы ў тэ­атрах ра­дзей за ўсё за­да­юць са­бе пы­тан­не: «А пра што мы хо­чам атры­маць спек­такль?» Ура­жан­не, што та­кі кло­пат ча­му­сь­ці на­огул не ўзні­кае.

Ма­ты­ва­цыя кож­на­га так­та… Ка­ця­ры­на Крэ­та­ва, му­зы­каз­наў­ца, член экс­пер­тнай ра­ды рас­ійскай тэ­атра­ль­най прэ­міі «За­ла­тая мас­ка»:

— Бы­ла пры­емна здзіў­ле­на, што асно­ву дзей­ нас­ці тэ­атра скла­дае дзяр­жаў­нае фі­нан­са­ван­ не. А гас­па­да­ры фо­ру­му дзя­ку­ючы спон­са­ рам мо­гуць апла­ціць пры­езд та­кой маш­таб­ най па­ста­ноў­кі, як «Зіг­фрыд». Вы­дат­на, што аркестр існуе ў двай­ным скла­дзе — гэ­та да­ зва­ляе «раз­вес­ці» гас­тро­лі і да­ваць па­ўна­цэн­ ныя спек­так­лі на асноў­най сцэ­не. У Рас­іі не­ чым ана­ла­гіч­ным мы па­хва­ліц­ца не мо­жам. Опе­ра — з’ява сін­тэ­тыч­ная. І пер­шае, што нас хва­люе, — узро­вень аркес­тра, ва­ка­лу, тое, як яны спа­лу­ча­юцца. Рэ­жы­су­ра і ўлас­на му­ зы­ка ў опер­ным тэ­атры — тэ­ма, якая аб­мяр­ коў­ва­ецца час­та. Ці існу­юць межы рэ­жы­сёр­ ска­га ўмя­шан­ня ў му­зыч­ны тэкст, яго прэ­па­ ра­ван­ня? Усе спек­так­лі, уба­ча­ныя ў Мін­ску, вы­клі­ка­лі інта­рэс, але для мя­не як кры­ ты­ка «Яўге­ній Ане­гін» ака­заў­ся бо­­ лей вар­тым ана­лі­зу, чым «Зіг­фрыд», у якім ёсць гар­мо­нія. «Ане­гін» да­ ваў ма­тэ­ры­ял для роз­ду­му. Я су­праць ра­ды­­каль­­ных па­ста­но­вач­ных ра­шэн­

няў, ка­лі тво­ру на­вяз­ва­ецца іншы сю­жэт. Але заўважыла, што ад­сут­насць рэ­жы­су­ры мо­жа «ўзла­маць» му­зыч­ны тэкст не ў мен­шай сту­ пе­ні. Увогуле рэ­жы­су­ра — гэ­та не пры­ду­ма­ нае ра­шэн­не, а пра­ца з артыс­та­мі, ка­лі кож­ ны крок і такт ма­ты­ва­ва­ныя. І та­му надзвы­ чай ары­гі­на­ль­най пад­ала­ся «Сі­вая ле­ген­да» ў пастаноўцы Міхаіла Панджавідзэ, дзе ўсе пер­ са­на­жы ме­лі ўлас­ную гіс­то­рыю. Лі­чу, што до­сыць час­та рэ­жы­су­ры ў опер­ ным тэ­атры ня­ма — ця­пер яе за­мя­няе ані­ма­ цыя, а рэ­жы­сёр вы­сту­пае ў ро­лі ма­са­ві­ка-за­ баў­ля­ль­ні­ка. Як у атэ­лях Тур­цыі. Сцэ­наг­ра­фія пе­ра­тва­ры­ла­ся ў ды­зайн (як эле­мен­ты «ІКЕІ» ў опе­ры «Во­цэк» Бер­га, па­стаў­ле­най Дзміт­ ры­ем Чар­ня­ко­вым у мас­коў­скім Вя­лі­кім тэ­ атры). Ве­ль­мі час­та ў су­час­ным тэ­атры мы ба­ чым не рэ­жы­су­ру і сцэ­наг­ра­фію, а ані­ма­цыю з ды­зай­нам. Для та­кіх з’яў я знай­шла тэр­мін, і з ім згод­ны мно­гія спе­цы­яліс­ты: «гла­мур­ная са­ ма­дзей­насць».  за­на­та­ва­ла т.м.

дыскурс

36

кож­ны ме­ла­ман. Пер­шы раз ба­чы­ла, каб гле­да­чы сы­хо­дзі­лі не ў антрак­це, а ў ся­рэ­дзі­не дру­гой ці трэ­цяй дзеі. Пры­чы­на ба­на­ль­ная: не ў цэн­тры, а на ўскра­інах го­ра­да па­сля 12 но­чы гра­мад­ска­га тран­спар­ту ня­ма. То­ль­кі так­сі. Ка­лі спек­такль маш­таб­ны, маг­чы­ма, вар­та па­чы­наць яго на га­дзі­ну ра­ней, як не­ка­лі ра­біў Му­зыч­ны тэ­атр па суб­отах і ня­дзе­лях? Competizione dell’Opera. Бе­ла­рус­кая вер­сія

Між­на­род­ны ва­ка­ль­ны кон­курс Competizione dell’Opera, які збі­рае вы­ка­наў­цаў іта­ль­янскай опе­ры, зра­біў­ся «раз­ынкай» апош­ня­га фо­ру­му. Ён за­сна­ва­ны ў 1996-м у Гер­ма­ніі, у 2011-м па­ўфі­нал і фі­нал спа­бор­ніц­тва ад­бы­ва­лі­ся ў мас­коў­скім Вя­лі­ кім тэ­атры. Там і па­зна­ёмі­лі­ся ды­рэк­тар кон­кур­су пра­фе­сар Ханс-Іа­хім Фрай і ге­не­ра­ль­ны ды­рэк­тар на­ша­га тэ­атра Ула­ дзі­мір Гры­дзюш­ка. Апош­ні і пра­па­на­ваў на­ступ­ны кон­курс пра­вес­ці ў Мін­ску. Што па­пя­рэд­ні­ча­ла фі­на­лу, які мы па­ба­чы­лі? Пра­слу­хоў­ ван­ні спе­ва­коў (іх бы­ло 150, ва ўзрос­це ад 20 да 30 га­доў) пра­й­шлі ў Ве­не, Дрэз­дэ­не, Со­чы, Мас­кве і Мін­ску. У вы­ні­ку да нас пры­еха­ла то­ль­кі 60 ва­ка­ліс­таў. З бе­ла­ру­саў сі­та ад­бо­ру ад­оле­лі Ана­толь Сіў­ко і Ілья Сі­ль­чу­коў. Май­стэр­ства фі­на­ліс­ таў ацэнь­­ва­лі кі­раў­ні­кі буй­ных тэ­атраў све­ту, імпрэ­са­рыа і сла­ву­тыя вы­ка­наў­цы. У жу­ры прад­стаў­ле­ны За­ход­няя Еўро­па (Гер­ма­нія, Англія, Аўстрыя), Поль­шча, Гру­зія, Укра­іна, кра­іны Бал­тыі, Уз­бе­кіс­тан. З бе­ла­ру­саў — Ні­на Ша­ру­бі­на і Сяр­гей Фран­коў­скі. Ка­лі ў Мін­ску збі­ра­юцца спе­цы­яліс­ты та­ко­га ўзроў­ню, важ­на, што яны пры­сут­ні­ча­юць і на ўсіх іншых акцы­ях фо­ру­му. У вы­ні­ку атры­ма­ла­ся вя­лі­кая між­на­род­ная опер­ная бір­жа. Эма­цый­нае на­пру­жан­не і інтры­гу (хто про­йдзе ў фі­нал? ці тра­пяць на­шы? хто ста­не пе­ра­мож­цам?) пад­агра­ва­лі пры­ стой­ныя прэ­міі: пер­шая — бо­льш за 9 ты­сяч еўра, дру­гая — 5, трэ­цяя — 2,5. Два ту­ры за­кры­тыя. У фі­на­ле, што вы­кон­ваў­ся на пуб­лі­цы, ва­ка­ліс­ты, якіх за­ста­ло­ся 15, спя­ва­лі ў су­пра­ва­ джэн­ні аркес­тра, за пу­ль­там ста­яў іспан­скі ды­ры­жор Да­ні­эль Ман­та­нэ. Вы­бар пе­ра­мож­цаў, як за­ўва­жыў пра­фе­сар Фрай, грун­та­ваў­ся на пя­ці кры­тэ­ры­ях: га­ла­са­вы ма­тэ­ры­ял, тэх­ніч­ ны бок, му­зы­ка­ль­насць спе­ва­ка, аса­біс­тыя якас­ці і, на­рэш­це, фор­ма вы­ступ­лен­ня. Чым пры­ва­біў фі­нал? У яго тра­пі­лі сап­раў­ды яркія, вы­раз­ ныя, та­ле­на­ві­тыя. Як за­ўжды, да­мі­на­ва­лі жан­чы­ны, муж­чын бы­ло менш. Шмат сап­ра­на, ма­ла мец­ца, ні­вод­на­га тэ­на­ра. Рэ­пер­ту­ар ад­мыс­ло­вы, амаль не трап­ля­лі­ся «хі­ты» і шля­ге­ры. Гу­ча­ла тое, што рэ­дка вы­кон­ва­ецца: «Лю­чыя дзі Ла­мер­мур», «Ад­ры­ена Ля­куў­рэр», «Ва­лі», «Фа­ва­рыт­ка», «Эрна­ні». Не толь­кі Вер­дзі, Рас­іні і Мас­ка­ньі, як уяў­ля­ла­ся, але і Да­ні­цэ­ці, Ка­та­ла­ні, Мо­царт. Агу­ча­ныя вы­ні­кі... кры­ху рас­ча­ра­ва­лі. І мя­не, і мно­гіх. Хоць пад­час апош­ня­га ту­ру і да афі­цый­най за­явы жу­ры мне ўда­ло­ся ад­га­даць двух з трох. Пе­ра­мож­цам Competizione dell’Opera стаў­ся Ра­хім Мір­за­ка­ма­лаў з Уз­бе­кіс­та­на. Не маю ні­чо­га су­праць: ці­ка­вы ба­ры­тон, «саб­ра­ны», роў­ны і на­сы­ча­ны гук. Пра­ўда, тры разы за два дні слу­хаць сцэ­ну смер­ці Рад­ ры­га з «Дон Кар­ла­са» — гэ­та ўжо за­над­та. На га­ла-кан­цэр­це мож­на бы­ло пра­спя­ваць і штось іншае, не адзін жа Рад­ры­га ў рэ­пер­ту­ары! З ва­ка­лам усё як мае быць, але ха­рыз­мы і раз­ ня­во­ле­нас­ці па­куль не стае. І га­ла-кан­цэрт тое па­цвер­дзіў. Аю­на Ба­зар­гу­ру­ева (Расійская Федэрацыя) з яе ары­гі­на­ль­ным рэ­пер­ту­арам і моц­ным сап­ра­на ака­за­ла­ся трэ­цяй. Най­бо­льш ад­мет­най ся­род пе­ра­мож­цаў пад­ала­ся ўкра­інка Дар’я Кня­зе­ва (дру­гая прэ­мія). Ка­лі мно­гія кан­кур­сан­ты вы­ гля­да­лі юны­мі асо­ба­мі, у якіх за­ма­ла жыц­цё­ва­га во­пы­ту, дык тут на сцэ­ну вы­йшла ста­лая і аб­ая­ль­ная жан­чы­на. Ве­ль­мі пры­ го­жае мец­ца, ад­мет­ны тэмбр, на­сы­ча­насць роз­ных рэ­гіс­траў. Не­вы­пад­ко­ва Кня­зе­ва саб­ра­ла са­мы ўну­ша­ль­ны бу­кет спец­ пры­зоў — за­пра­шэн­ні ў Таш­кент і ня­мец­кі Эрфурт (там яна 10 раз­оў пра­спя­вае Эба­лі ў «Дон Кар­ла­се»). Рас­іян­ка Ка­ры­на

Ра­хім Мір­за­ка­ма­лаў (Уз­бе­кіс­тан), пе­ра­мож­ца кон­кур­су Competizione dell’Opera.

Ке­рунц атры­ма­ла за­пра­шэн­ні ў Лат­вію і ў Аўстрыю. Адзна­ча­ ны яшчэ дзве прад­стаў­ні­цы рас­ійскай шко­лы: Лю­боў Сіт­нік па­едзе ў Са­фію, а На­стас­сю Кі­кот уба­чым у Мін­ску. На­ша­га Сі­ль­чу­ко­ва ча­ка­юць у эстон­скай опе­ры. Бас-ба­ры­тон Ана­толь Сіў­ко, зда­ва­ла­ся б, не атры­маў афі­цый­на­га пры­знан­ня, але Ро­берт Гіл­дэр, ды­рэк­тар між­на­род­на­га прадзю­сар­ска­га цэн­ тра, за­пра­сіў яго ў Лон­дан. Вя­до­ма, шка­да, што та­кая дзі­вос­ная птуш­ка, як кон­курс вы­ка­наў­цаў іта­ль­янскай опе­ры, за­ля­це­ла да нас то­ль­кі ад­ной­ чы. У 2013-м па­ўфі­нал і фі­нал бу­дуць ла­дзіц­ца ў аўстрый­скім Лін­цы. Але тая ака­ліч­насць, што кон­курс усё-та­кі за­ві­таў у Мінск у мі­ну­лым снеж­ні, да­па­мо­жа нам хут­чэй зра­біц­ца час­ ткай сус­вет­на­га ва­ка­ль­на­га пра­цэ­су. Ва­ка­ль­ная фе­е рыя

«Хм, га­ла-кан­цэрт?.. — пра­мо­віць скеп­тык. — Хі­ба тут ёсць кан­цэп­ту­аль­ны па­ча­так?» Мо і ня­ма, але га­ла дае пан­ара­му, зрэз та­го, што ро­біц­ца ў све­це вы­со­кай опе­ры. У да­да­так, ка­лі ў за­ле кі­раў­ні­кі роз­ных опер­ных тэ­атраў, а на сцэ­не зна­ка­ мі­тыя ва­ка­ліс­ты з 12 кра­ін, раз­уме­еш, што пры­сут­ні­ча­еш на маш­таб­най мас­тац­кай акцыі. Не­ча­ка­ным ад­крыц­цём — пра яго ў ку­лу­арах ка­за­лі ўжо на па­чат­ку фо­ру­му — стаў­ся кон­тртэ­нар Арцём Кру­ць­ко. Спя­вае ў Чэ­ля­бін­ску, за­про­ша­ны са­ліст Ма­ры­інкі. Уні­ка­ль­ны го­лас у тры акта­вы, вы­сту­пае ў ба­роч­ных опе­рах. Пуб­лі­ка ад яго про­ста вар’яце­ла! Ад не­ча­ка­нас­ці тэм­бру, не­маг­чы­ма вы­со­кіх нот, ары­гі­на­ль­нас­ці рэ­пер­ту­ару (рэ­дка вы­кон­ва­емыя Ген­дэль, Глюк, дый Глін­ка так­са­ма). На­шых ака­за­ла­ся ня­шмат, але ўсе як на пад­бор — моц­ныя па га­ла­сах, надзі­ва эфек­тныя. Ула­дзі­мір Пят­роў, Анас­та­сія

Дар’я Кня­зе­ва (Укра­іна).

Мас­кві­на, Сяр­гей Фран­коў­скі. Акра­мя іх — Юрый Га­ра­дзец­ кі, які ра­ман­сам Не­ма­ры­на і го­ла­сам най­чыс­цей­шай кра­сы про­ста за­гіп­на­ты­за­ваў пуб­лі­ку. Пры­му­сіў ду­маць: ніх­то не здо­ль­ны спя­ваць пяш­чот­ней, чым тэ­на­ры, ня­ма опе­ры бо­льш пра­чу­лай, чым «Лю­боў­ны на­пой» Да­ні­цэ­ці. Спе­вы пры­га­жу­ні Акса­ны Яку­шэ­віч што­раз пе­ра­кон­ва­юць: яе та­лент раз­гор­ тва­ецца, на­бы­вае но­выя фар­бы, а са­ма артыс­тка мае моц­ны сцэ­ніч­ны тэм­пе­ра­мент. Надзвы­чай ці­ка­ва бы­ло па­слу­хаць «трэ­не­раў, якія са­мі гу­ ля­юць», інакш ка­жу­чы — чле­наў жу­ры. Маў­ляў, а суд­дзі хто?! Але ўзро­вень іх ва­ка­лу і надзвы­чай­най спеў­най ку­ль­ту­ры па­ цвяр­джаў іх пра­ва вы­ра­шаць лё­сы ма­ла­дых спе­ва­коў. Ну дзе яшчэ мож­на па­чуць «ужы­вую» Тэй­му­ра­за Гу­гуш­ві­лі, «за­ла­то­га тэ­на­ра Гру­зіі»? Раз­гор­ну­тая арыя Ка­ва­ра­до­сі з 1-й дзеі бы­ла пра­спя­ва­ная ім так, што за­ла ра­шу­ча па­тра­ба­ва­ла бі­сі­ра­ваць. Але і па­сля гэ­та­га го­лас не­ма­ла­до­га ва­ка­ліс­та за­ста­ваў­ся та­кім жа све­жым і на­сы­ча­ным. Да Мі­ха­іла Ры­са­ва як сяб­ра жу­ры стаў­лен­не асаб­лі­вае. Ён «наш», тут скон­чыў кан­сер­ва­то­рыю, шэсць га­доў спя­ваў у бе­ла­рус­кай опе­ры (па­мя­таю яго Ваў­ка са спек­так­ля «Воўк і ся­мё­ра каз­ля­нят»). Ры­саў зра­біў між­на­род­ную кар’еру, за­пат­ ра­ба­ва­ны па ўсім све­це. Ця­пер прад­стаў­ляе Іта­лію. І хоць мае са­лід­ны ўзрост, здо­леў за­ха­ваць го­лас. Яго бас па-ра­ней­ша­му на­сы­ча­ны, ба­га­ты на ва­ка­ль­ныя фар­бы і эма­цый­ныя ад­цен­ні. Курт Рыдл, са­ліст опе­ры з Аўстрыі, вы­кон­ваў «Блы­ху» Му­сар­ гска­га. Уя­ві­це, вы­ву­чыў на рус­кай мо­ве! За­ла арыс­так­ра­тыч­на апра­ну­тых лю­дзей про­ста згі­на­ла­ся ад ня­стрым­на­га ро­га­ту. Атры­ма­ла­ся не­ве­ра­год­на смеш­на. Ад­на­ча­со­ва гэ­та і пад­каз­ка: на свя­точ­ных імпрэ­зах па­трэб­на не то­ль­кі экс­прэ­сія дра­мы. Пуб­лі­ка пра­гне зі­хат­лі­вай ра­дас­ці, ёй за­ўжды не стае гу­ма­ру і са­ты­рыч­ных фар­баў.

Аю­на Ба­зар­гу­ру­ева (Расія).

А што ў снеж­ні 2013-га?

Свя­та опе­ры ад­бы­ло­ся. Раз­на­стай­нае, экс­клю­зіў­нае, шмат у чым фе­ерыч­нае. Не­вы­пад­ко­ва яно ла­дзіц­ца на­пя­рэ­дад­ні Ка­ля­даў і Но­ва­га го­да, якія то­яць у са­бе прад­чу­ван­не не­ ча­ка­ных ад­крыц­цяў. У за­ле, ся­род элі­тар­най і па­зі­тыў­на на­стро­енай пуб­лі­кі, не­адной­чы ўзні­ка­ла ад­чу­ван­не, што жы­веш на­ват не ў за­мож­най, а ў надзвы­чай ба­га­тай кра­іне (у бед­ных опер­ныя фес­ты­ва­лі не ла­дзяць і спе­ва­коў з уся­го све­ту не за­пра­ша­юць!). Кож­ны фес­ты­ва­ль­ны дзень пры­но­сіў не то­ль­кі зна­ёмствы, но­выя ўра­жан­ні, але і па­чуц­цё гар­мо­ніі з ве­лі­зар­ным све­там му­зы­кі. Па­жа­дан­ні для фо­ру­му на­ступ­на­га? Ня­шмат, але ёсць. Па­ ко­ль­кі на ІV Ка­ляд­ным, на жаль, не бу­дзе кон­кур­су спе­ва­коў, зна­чыць, ляг­чэй­шым ака­жац­ца вы­ра­шэн­не фі­нан­са­вых пы­ тан­няў. Дык мо­жа ўсё-та­кі мае сэнс уклю­чыць у фес­ты­ва­ль­ ную афі­шу не ад­ну, а хоць бы дзве гас­тро­ль­ныя опе­ры? Ня­хай не пе­ра­на­се­ле­ныя. Маг­чы­ма, спек­так­лі, якія ідуць у Мін­ску, каб не пры­во­зіць аркестр з іншай кра­іны. Ка­лі ў на­шых па­ста­ноў­ках спя­ва­юць зор­кі — гэ­та ці­ка­ва шы­ро­кай пуб­лі­цы. Але якім бы вы­дат­ным ні быў асоб­ны са­ ліст, ён не ў ста­не змя­ніць агу­ль­ную кан­цэп­цыю спек­так­ля ці моц­на па­ўплы­ваць на яе. Артыст — час­тка і фраг­мент ві­до­віш­ ча. Уяў­лен­не пра най­ноў­шыя тэн­дэн­цыі опе­ры, рэ­жы­сёр­скія інтэр­прэ­та­цыі да­юць то­ль­кі по­ўна­маш­таб­ныя па­ста­ноў­кі. І тут са­мае каш­тоў­нае — све­жыя на­звы, спек­так­лі, якія ні­ко­лі ў нас не ста­ві­лі­ся. Му­зы­ка, якую ні­ко­лі не чуў бе­ла­рус­кі слу­ хач. Кож­ны Мін­скі опер­ны фэст пры­му­шае з не­цяр­пен­нем ча­каць на­ступ­на­га. Га­даць і ду­маць: якія но­выя спек­так­лі па­ка­жуць, якіх зо­рак па­чу­ем? Лі­та­ра­ль­на праз па­ўго­да бу­ дзем ве­даць. 

фо­та на­тал­лі баг­ра­цо­вай.

37

МАСТАЦТВА ЛЮТЫ 2013

паралелі Д а ­р ’ я А м я ­л ь ­к о ­в і ч , І л ь я С в і ­р ы н

Дос­вед эма­цый­на­га па­гру­жэн­ня Кінамедытацыі Ша­р у­н аса Бар­таса Ку­ль­та­вы лі­тоў­скі рэ­жы­сёр у жыц­ці ­ ства­рае пры­клад­на та­кое са­мае ўра­жан­не, што і яго фі­ль­мы з іх амбі­ва­лен­тным ­ спа­лу­чэн­нем за­ва­рож­ва­ючай эніг­ма­тыч­ нас­ці ды пры­род­най пра­ста­ты. Ча­сам ­ у яго атрым­лі­ва­ецца на­ват ле­пей, чым ­ у кі­но — вя­до­ма, зу­сім не­наў­мыс­на.

Па­к уль мін­ская пуб­лі­ка зна­ёмі­ла­с я з апош­няй стуж­кай Бар­т а­с а «Еўра­зі­ец», жор­с тка і спра­вяд­лі­ва аха­рак­т а­ры­за­ ва­най не­ка­т о­ры­мі кры­т ы­ка­мі як свя­до­мае ад­маў­лен­не ад аўтар­скай ідэн­тыч­нас­ці ў па­г о­ні за гля­д ац­кай кан’юнкту­ рай, мы гу­т а­ры­лі з ім пра тыя яго фі­ль­мы, што без сум­не­ ву з’яўля­юцца «бар­т а­с аў­скі­мі». Раз­мо­ва ад­бы­ла­с я ў кі­на­ тэ­а тры «Пе­ра­мо­г а», дзе ў меж­а х ле­т аш­ня­г а «Ліс­т а­па­д а» прай­шла рэ­трас­пек­ты­ва рэ­ж ы­сё­ра. У ары­ента­ва­ных на «сур’ёзнае кі­но» ча­со­пі­с ах ды інтэр­ нэт-парт­а лах мож­на знай­сці мнос­т ва ва­ры­янтаў інтэр­прэ­т а­ цый твор­час­ці Бар­т а­с а. Вы­гля­д ае на тое, што са­мо­г а аўта­ра ўсё гэ­т а не над­т а ці­ка­віць. Як і яго­ныя ге­роі, ён не над­т а да­ вя­рае сло­вам. Ды вось то­ль­к і... маў­чан­не до­сыць цяж­ка пе­ рад­аць у фар­ма­це ча­со­піс­на­г а інтэрв’ю: срод­к і кі­но для гэ­ та­г а ле­пей па­с у­юць.

кан­крэт­ныя гіс­то­рыі. Ну на­прык­лад: двое хлоп­цаў едуць з вёс­кі ў го­рад і сус­тра­ка­юць там дзяў­чат, як у «Трох днях». Што тут ня­ўцям­на­га? Ба­на­ль­ная спра­ва, якая ад­бы­ва­ецца кож­ны дзень. Бо ка­лі ня­ма та­ко­га пад­мур­ку, не зу­сім зра­зу­ме­ла, што ўво­гу­ле зды­маць.

Ва­шы фі­ль­мы час­та на­зы­ва­юць мед­ыта­цы­ямі... — Да­руй­це, але я не зу­сім раз­умею, што гэ­та та­кое. Сло­ва «мед­ыта­цыя» ня­ма ў ма­ім лек­сі­ко­не.

Пад­аец­ца, вы спра­бу­еце зра­біць кі­не­ма­таг­ра­фіч­ную мо­ву бо­льш чыс­тай. У вас атрым­лі­ва­ецца гля­дзець на рэ­чы про­ ста, ба­чыць іх та­кі­мі, якія яны ёсць. А мы пры­звы­ча­ілі­ся да мо­вы ме­та­фар і ка­на­та­цый. І ка­лі ба­чым у кад­ры крэс­ла, дык ад­ра­зу па­чы­на­ем ду­маць: а ча­му ж яно пус­тое? Але ў вас гэ­та про­ста крэс­ла...

Вы ні­бы ад­люс­троў­ва­еце ўнут­ра­ны свет, не­шта ня­ўлоў­нае і суб’ектыў­нае, але пры гэ­тым ка­рыс­та­еце­ся да­ку­мен­та­ль­ най ма­не­рай кі­на­апо­ве­ду. Мы ба­чым тва­ры лю­дзей, кра­яві­ ды, бы­та­выя сцэн­кі, праз іх не­мі­ну­ча пра­яўля­юцца пэў­ныя са­цы­яль­ныя кан­тэк­сты, час, эпо­ха — ка­ра­цей, рэ­чы, у той ці іншай сту­пе­ні аб’ектыў­ныя. Ад­па­вед­на, атрым­лі­ва­ецца пэў­ны па­ра­докс...

— Дзе тут па­ра­докс? Ні­во­дзін рэ­жы­сёр ні­ко­лі не існа­ваў па-за пра­сто­рай і ча­сам. Ра­ней нас не бы­ло і па­зней не бу­дзе. У кож­ным разе, ад­ка­заць на пы­тан­не, пра што фі­льм, у вы­ пад­ку з ва­шы­мі стуж­ка­мі амаль не­маг­чы­ма.

— Ча­му? Дзве мае кар­ці­ны — «Ка­лі­дор» і «Дом» — сап­раў­ды ад­люс­троў­ва­юць пе­рад­усім унут­ра­ны стан ча­ла­ве­ка, і па­тлу­ ма­чыць, што ж там ад­бы­ва­ецца ў кад­ры, ча­сам да­во­лі скла­ да­на. Але ж астат­нія шэсць фі­ль­маў рас­па­вя­да­юць цал­кам

Але ж аўтар­ская кі­на­мо­ва пе­ра­ўтва­рае на­ват гэ­тыя пры­мі­тыў­ ныя сю­жэ­ты ў не­шта не­звы­чай­нае...

— Падзел на кі­но аўтар­скае і... якое там яшчэ?.. мне на­ўрад ці да­дзе­на зра­зу­мець. Тым бо­льш што і з’я­віў­ся ён ад­нос­на ня­даў­на. Вось, ска­жам, той жа Фе­лі­ні — гэ­та якое кі­но, аўтар­ скае? Так, на­ту­ра­ль­на. Але ад­на­ча­со­ва ён быў ка­мер­цый­на па­спя­хо­вым рэ­жы­сё­рам, яго фі­ль­мы ме­лі вя­лі­кія бю­джэ­ты і пры­но­сі­лі пры­бы­так. Лю­бая ра­бо­та, якой бы элі­тар­най яна ні бы­ла, пры­зна­ча­на для гле­да­чоў. І ў той са­мы час лю­бы са­мы ма­са­вы твор не­мі­ну­ча ня­се на са­бе пя­чат­ку аўтар­ства.

— У кан­цы 1980-х, ка­лі я зды­маў фі­льм «Па­мяць мі­ну­ла­га дня», мя­не па­ста­янна ата­ка­ва­лі пы­тан­ня­мі: а што гэ­та зна­чыць? Вось, на­прык­лад, ва­ро­на, якая спра­буе сес­ці на крыж кас­цё­ ла, але не мо­жа з-за моц­на­га вет­ру. Роз­ныя ад­каз­ныя асо­бы ў мя­не вы­пыт­ва­лі: і што вы тут ме­лі на ўва­зе? Я пад­ра­бяз­на тлу­ма­чыў: гэ­та ва­ро­на, якая не мо­жа сес­ці на крыж, бо ве­цер за­над­та моц­ны. Та­кі ад­каз не за­да­ва­ль­няў, і да­во­дзі­ла­ся тлу­ ма­чыць да­лей: слу­хай­це, я ж не на­ма­ля­ваў тую ва­ро­ну, яна сап­раў­ды там бы­ла! Мяр­ку­ючы па тым, што ва­ро­на аца­ле­ла, вам уда­ло­ся да­вес­ці яе ідэ­ала­гіч­ную бяс­крыў­днасць...

— Так, бо гэ­та ўжо бы­лі ча­сы пе­ра­бу­до­вы. Але ра­ней, яшчэ да па­ступ­лен­ня ва ВГІК, га­доў мо ў 19, я зняў сваю пер­шую

39

МАСТАЦТВА ЛЮТЫ 2013

стуж­ку «Та­фа­ла­рыя», пра­вёў­шы ко­ль­кі ме­ся­цаў у Са­янах. Фі­льм атры­маў мнос­тва пры­зоў на ўсе­са­юзных кон­кур­сах ама­тар­ска­га кі­но, яго за­ўва­жы­лі за меж­амі кра­іны і за­пра­сі­ лі на між­на­род­ны фэст. Дык вось, мя­не тры разы вы­клі­ка­лі ў Мас­кву, у Са­юз кі­не­ма­таг­ра­фіс­таў, і адзін зна­ка­мі­ты са­вец­кі рэ­жы­сёр пра­сіў: «Вы­раж­це вы гэ­тыя кад­ры!» Ча­му, маў­ляў, ва­ шы ге­роі ма­юць та­кое рва­нае адзен­не? Гэ­та ж са­вец­кія лю­дзі! Я ад­каз­ваю: дык яны ж жы­вуць у тай­зе, мы ты­дзень да­бі­ра­лі­ся на але­нях да тых мясц­ін, не ка­жу­чы ўжо пра да­ро­гу да пун­кта, дзе цы­ві­лі­за­цыя аб­ры­ва­ецца. Але цэн­за­ры бы­лі ня­ўхі­ль­ныя: са­вец­кі ча­ла­век не па­ві­нен вы­гля­даць га­лад­ран­цам! І ня­ўжо ма­ла­ды рэ­жы­сёр-ама­тар здо­леў не зга­дзіц­ца з па­жа­дан­ня­мі мэт­ра?

— Я ад­маў­ляў­ся тры разы, і ўрэш­це кар­ці­ну не вы­пус­ці­лі.

фо­та сяргея ждановіча.

Ад­нак ге­ро­яў не­ка­то­рых ва­шых фі­ль­маў ата­ча­юць па­праў­ дзе змроч­ныя пей­за­жы. Ці ня­ма тут на­ўмыс­на­га згуш­чэн­ня фар­баў?

— Да­руй­це, але я про­ста фік­сую тое, што ёсць! Ска­жам, здым­кі фі­ль­ма «Тры дні» ад­бы­ва­лі­ся на па­чат­ку 1990-х у Зе­ле­наг­рад­ ску. Та­ды бы­ла во­сень, ку­рор­тны се­зон ужо скон­чыў­ся, га­ра­ док аб­язлю­дзеў... Там ад­па­чы­ва­лі хі­ба не­йкія жон­кі афі­цэ­раў, і вось ім ве­ль­мі не пад­аба­ла­ся тое, што мы зды­ма­ем, яны па­ча­лі пра­тэс­та­ваць, пе­ра­шка­джаць... Урэш­це, не­як уна­чы на­шу гру­пу аб­кру­жы­ла мі­лі­цыя, у нас за­бра­лі па­шпар­ты і за­пат­ра­ба­ва­лі, каб мы па­кі­ну­лі кра­іну. Як быц­цам бы гэ­та я яе та­кой пры­ду­маў! Пад­аец­ца, што, ства­ра­ючы фі­льм, вы за­ўсё­ды зы­хо­дзі­це з мес­ца падзей, з яго атмас­фе­ры і ўнут­ра­най энер­гіі...

— Так, мес­ца для мя­не і сап­раў­ды ве­ль­мі важ­нае. Бо, ка­лі так раз­ва­жаць... што мы ўво­гу­ле мо­жам зняць? Ча­ла­ве­ка і пра­сто­ру, у якой ён зна­хо­дзіц­ца, вось і ўсё! Ча­ла­ве­ка і мес­ца звяз­ва­юць пэў­ныя ве­ды і ад­чу­ван­ні. Та­му пры­ехаць і з раз­ бе­гу зды­маць я не ма­гу — звы­чай­на пад­рых­тоў­чы пе­ры­яд доў­жыц­ца ме­ся­цы. Пры­кла­дам, стуж­ку «Сем ча­ла­век-не­ві­дзі­мак» мы зды­ма­лі ў крым­скім стэ­пе. Па­бу­да­ва­лі там ху­тар — так, той са­мы, які га­рыць у апош­ніх кад­рах фі­ль­ма. І акцё­ры, што пры­еха­лі ту­ ды з Пі­це­ра і Мас­квы... раз­уме­еце, яны бы­лі як бы не ад­туль, на­ват ру­ха­лі­ся не­як не­на­ту­ра­ль­на. Яны вы­гля­да­лі ў тым стэ­ пе вы­пад­ко­вы­мі ту­рыс­та­мі. Мо­жа, гэ­тыя лю­дзі ра­ней ні­ко­лі ў жыц­ці не ба­чы­лі жы­вое па­ра­ся, дык ад­куль ім ве­даць пра ся­лян­скі по­быт? Та­му ім спат­рэ­бі­ла­ся про­ць­ма ча­су, каб не­як асво­іцца. На­ву­чыц­ца ва­рыць плоў, да­гля­даць жы­вё­лу... про­ста жыць у гэ­тым мес­цы. Бо ка­лі ча­ла­век трап­ляе ў чу­жа­род­нае ася­род­дзе, ка­лі яго то­ль­кі што пры­вез­лі і па­са­дзі­лі — гэ­та ад­ра­зу за­ўваж­на на­ват ня­ўзбро­еным во­кам. Сак­рэ­ты ва­шай кі­на­выт­вор­час­ці па­праў­дзе здзіў­ля­юць. На­прык­лад, фі­льм «Нас ма­ла» зды­маў­ся ў глы­бі­ні Са­янаў, з удзе­лам сап­раў­дных та­фа­ла­раў — прад­стаў­ні­коў ма­ла­лі­ка­га на­ро­ду, ад­арва­на­га ад цы­ві­лі­за­цыі...

— Там зды­ма­лі­ся так­са­ма і пра­фе­сій­ныя акцё­ры, пры­кла­дам, япон­скі тан­цор бу­та. Ён пры­ля­цеў на вер­та­лё­це з плэ­ерам у ву­шах ды ў аран­жа­вых бо­тах. І два ме­ся­цы ха­дзіў па та­ фа­лар­скай вёс­цы ў фу­фай­цы, ажно па­куль усе ту­бы­ль­цы не ста­лі пры­зна­ваць яго за свай­го. Але ўрэш­це мясц­овыя на­ват пад­азро­на на яго ка­са­ву­ры­лі­ся: маў­ляў, ці не вы­дур­ва­ецца ён, ка­лі ро­біць вы­гляд, што не раз­умее па-рус­ку... Мно­гія лю­дзі, якія зды­ма­юцца ў ва­шых фі­ль­мах, на­ўрад ці маг­лі б стаць іх удзяч­ны­мі гле­да­ча­мі. Як вам уда­ецца пра­ца­ ваць з не­пра­фе­сій­ны­мі акцё­ра­мі: тлу­ма­чыць за­да­чы, зна­хо­ дзіць па­ра­зу­мен­не?

— Лёг­ка! Па­мя­та­еце, у фі­на­ле «Нас ма­ла» адзін з та­фа­ла­раў за­бі­вае з руж­жа свай­го суп­ля­мен­ні­ка? Гэ­ты па­ляў­ні­чы ні­ко­

«Еўразіец». Францыя, Літва, Расія. 2010.

паралелі

40

лі ў жыц­ці не ба­чыў на­ват двух­па­вяр­хо­ва­га до­ма, не ка­жу­чы ўжо пра мае фі­ль­мы. І вось, яму трэ­ба за­стрэ­ліць ча­ла­ве­ка. Ён гля­дзіць на мя­не ў раз­губ­ле­нас­ці, бо ра­ней яму ў лю­дзей стра­ляць не да­во­дзі­ла­ся. Ён пы­тае: «Як мне гэ­та ра­біць?» Я ка­жу: «Бя­ры і стра­ляй». Ён пы­тае: «Як ку­ра­пат­ку?» Я ад­каз­ ваю: «Так, ме­на­ві­та». «А, ну та­ды зра­зу­ме­ла!» Пер­са­на­жы ўсіх ва­шых фі­ль­маў ня­спын­на па­ляць. На­кшталт та­го ге­роя Тар­коў­ска­га, які пры­зна­ваў­ся, што бя­рэ цы­га­рэ­ту, ка­лі не ве­дае, што ска­заць?

— Між іншым, у жыц­ці я па­лю ку­ды бо­лей, чым ге­роі ма­іх філь­маў. Пра бо­ль­шасць акцё­раў ма­гу па­ве­да­міць тое са­ мае. А ці не бы­ло ў вас вы­пад­каў, ка­лі ча­ла­век па­крыў­дзіў­ся за тое, што яго вы­ка­рыс­та­лі ў імя сус­вет­на­га кі­но? Аль­бо па­ка­ за­лі не та­кім, якім бы ён ха­цеў ся­бе ба­чыць?

— Не, ні­ко­лі не су­ты­каў­ся з пад­обнай рэ­акцы­яй. Ну, хі­ба та­кі анек­да­тыч­ны вы­па­дак... Ад­на дзяў­чы­на зня­ла­ся аго­ле­най у ма­ім фі­ль­ме «Дом». Пра­йшло га­доў дзе­сяць, у яе жыц­ці мно­гае змя­ні­ла­ся, і яна вы­ра­шы­ла ба­ла­та­вац­ца ў па­рла­мент. На­ту­ра­ль­на, не­йкі доб­ра­зыч­лі­вец тут жа зга­даў пра гэ­тую стуж­ку. І вось та­ды яна па­шка­да­ва­ла пра свае здым­кі, на­ват пра­сі­ла нас не­йкім чы­нам спы­ніць рас­паў­сю­джан­не фі­ль­ма праз інтэр­нэт. На­ту­ра­ль­на, мы не маг­лі даць гэ­та­му ра­ды. Што для вас сва­бо­да? Зда­ецца, гэ­та ад­на з га­лоў­ных тэм ва­ шай твор­час­ці...

— Пы­тан­не, якое па­тра­буе фі­ла­соф­ска­га ад­ка­зу. Што ж, па­ спра­бую... На­па­чат­ку ве­ль­мі важ­на ўдак­лад­ніць, якую сва­бо­ду

мы ма­ем на ўва­зе. Пе­ра­мяш­чэн­ня ў пра­сто­ры? Вось, аку­рат сён­ня па да­ро­зе ў Мінск ба­чыў на тра­се аўто­бус з над­пі­сам, які ўтрым­лі­ваў сло­вы «мес­цы па­збаў­лен­ня во­лі». Гэ­ты вы­раз ча­ му­сь­ці пад­аўся мне дзіў­ным. Аль­бо па­ста­вім пы­тан­не іна­чай: ці мо­жам мы быць сва­бод­ны­мі ад свай­го ды­хан­ня, ад звы­чак, ад іншых лю­дзей? І ці мы хо­чам гэ­та­га, ці мы хо­чам сва­бо­ ды? Ча­сам зда­ецца, што так, але на­сам­рэч... У нас ад­на­ча­со­ва пры­сут­ні­ча­юць два імпу­ль­сы: ця­га да сва­бо­ды і... ...ад­маў­лен­не ад яе? — Мне пад­аец­ца, што по­ўная сва­бо­да не­маг­чы­мая і не­пат­ рэб­ная і мы, як па­праў­дзе, яе не хо­чам. Іншая рэч — бяс­кон­ца гу­ляц­ца са сва­ёй бла­кіт­най ма­рай. Але як то­ль­кі мы рэ­аль­на па­чы­на­ем да яе на­блі­жац­ца, ад­ра­зу ўсве­дам­ля­ем, што гэ­та вя­лі­кі ця­жар. Ва­шу твор­часць інтэр­прэ­ту­юць ды ўспры­ма­юць па-роз­на­му. Як вы на гэ­та рэ­агу­еце?

— Спа­кой­на. Я не на­вяз­ваю ні­яка­га раз­умен­ня сва­іх філь­­маў, не сцвяр­джаю: вось, гэ­ты ча­ла­век доб­ры ці не. І та­му гля­дач мо­жа ўспры­маць іх як хо­ча. Я і сап­раў­ды чую са­мыя роз­ныя вы­тлу­ма­чэн­ні ад­ных і тых жа эпі­зо­даў. Час­та лю­дзі ў мя­не пы­та­юць: слу­хай, мне вось пад­ало­ся, што тут ты меў на ўва­зе тое і тое? У пад­обных вы­пад­ках я за­ўсё­ды ад­каз­ваю: ну, ка­лі та­бе пад­ало­ся, зна­чыць, так яно і ёсць. А як бы вы са­мі па­ра­ілі ўспры­маць ва­шы фі­ль­мы? — Ка­лі ты гля­дзіш на экран, між­во­лі на­ра­джа­юцца эмо­цыі. Вя­до­ма ж, яны роз­ныя — у за­леж­нас­ці ад на­строю, ча­су су­так, стра­ва­ван­ня і г.д. І ка­лі ча­ла­век мае гэ­ты дос­вед эма­цый­на­га

    акцэнт

Аса­цы­яцыю? У ма­ле­нь­кай Літ­ве?

Юрга Дыкцювяне: «Ад­стой­ваць — ра­бо­та прадзю­са­ра»

— Ну так. Пра­ўда, у яе скла­дзе ўся­го шэсць ча­ль­цоў, але ж пры гэ­тым 70% усёй на­цы­ яна­ль­най кі­на­выт­вор­час­ці — ме­на­ві­та аўтар­ скае кі­но. Прадзю­сар­скія пра­екты, вя­до­ ма, так­са­ма па­ці­ху з’яў­ля­юцца — на­шу­ме­ лая стуж­ка «Та­дас Блін­да» ста­ла сап­раў­ дным пер­шын­цам у гэ­тай на­мі­на­цыі. Бя­да ў тым, што аку­піць фі­льм не­маг­чы­ма, ка­лі ён не вый­дзе за рам­кі Літ­вы. Тым бо­лей, на­сель­­ ніц­тва змян­ша­ецца, са­мыя актыў­ныя эміг­ру­ юць з кра­іны... Та­му не ве­даю, на­ко­ль­кі гэ­ ты фе­но­мен жыц­цяз­до­ль­ны ў на­шых умо­вах, але шчы­ра спа­дзя­юся, што ён бу­дзе мець свой пра­цяг.

Раз­ам з рэ­ж ы­сё­рам у Мінск пры­еха­ла і су­пра­д зю­сар яго апош­ня­г а фі­ль­ма «Еўра­зі­ец» Юрга Дыкцювяне. Па­г у­т а­ рыў­шы з ёю, мы да­ве­д а­лі­с я пра эка­на­ міч­ны «бэк­граўнд» фе­но­ме­на Бар­т а­с а ды не­ка­т о­рыя іншыя ню­ансы кі­на­выт­ вор­час­ці Літ­вы. Па­ра­ў ноў­ва­ючы іх з айчын­ны­мі рэ­а лі­ямі, не­мі­н у­ча зна­хо­ дзіш як пад­абен­с тва, так і ад­роз­нен­ні.

Як вя­до­ма, Ша­ру­нас Бар­тас мае сваю кі­нас­ту­дыю...

— Ну, што та­кое «свая кі­нас­ту­дыя»? Гэ­та ка­ме­ра, свят­ло, рэ­йкі, тран­спарт... Ме­на­ві­ та та­кі пад­ыход да­зва­ляе нам сям-там ска­ ра­ціць вы­дат­кі на кі­на­выт­вор­часць. Пра эка­ но­мію да­во­дзіц­ца дбаць рэ­гу­ляр­на, што­ра­ зу вы­на­хо­дзя­чы ўсё но­выя і но­выя спо­са­бы ашча­дзіць ка­пей­чы­ну. Да­рэ­чы, ка­лі Ша­ру­нас ад­крыў сваю сту­дыю — а бы­ло тое ўжо бо­ лей за 20 га­доў та­му, — ён даў штур­шок усім, хто пра­гнуў за­ймац­ца не­ка­мер­цый­ным кі­ но. Ця­пер мы ўжо ства­ры­лі аса­цы­яцыю та­ кіх сту­дый...

А якім чы­нам арга­ні­за­ва­на схе­ма дзяржпад­трым­кі кі­на­выт­вор­час­ці?

— У нас суб­сі­дзі­ру­ецца то­ль­кі на­цы­яна­ль­нае кі­но, і рэ­жы­сёр, які не з’яўля­ецца гра­ма­дзя­ ні­нам Літ­вы, не мо­жа раз­ліч­ваць на пад­трым­ ку з бо­ку Мі­ніс­тэр­ства ку­ль­ту­ры. Пры­кла­ дам, ле­тась я на­ма­га­ла­ся знай­сці час­тко­вае фі­нан­са­ван­не для фі­ль­ма Сяр­гея Лаз­ні­цы «У ту­ма­не» — у Літ­ве і на­ту­ра для зды­мак бы­ла доб­рая. Але ні­чо­га ў мя­не не атры­ма­ла­ся. Вар­та адзна­чыць, што ра­шэн­не аб ака­зан­ ні дзяр­жаў­най пад­трым­кі не з’яў­ля­ецца ад­ на­асоб­ным: за­яўкі раз­гля­дае ка­мі­сія экс­пер­ таў. Вя­до­ма, тыя вер­дык­ты, якія яна пры­ мае, усё ад­но ўспры­ма­юцца ў пра­фе­сій­ным ася­род­дзі до­сыць не­адназ­нач­на — у ка­мі­ сію ўва­хо­дзяць кі­не­ма­таг­ра­фіс­ты роз­ных па­

ка­лен­няў, і не­ка­то­рыя з іх са­мі ма­юць пэў­нае да­чы­нен­не да вы­твор­час­ці кі­но. Але ж гу­тар­ка пра стап­ра­цэн­тнае фі­нан­са­ ван­не кі­на­пра­ектаў з дзяр­жкі­шэ­ні ў вас ужо не вя­дзец­ца?

— На­ту­ра­ль­на. Вы­твор­цы не­ка­мер­цый­ных фі­ль­маў мо­гуць раз­ліч­ваць мак­сі­мум на дзве тра­ці­ны дзяр­жфі­нан­са­ван­ня. Астат­нія гро­шы да­во­дзіц­ца шу­каць са­мім. Пры­чым у іншыя дзяр­жструк­ту­ры — пры­кла­дам, му­ні­цы­па­ль­ на­га ўзроў­ню — мы ўжо не му­сім звяр­тац­ца. На­ко­ль­кі мы чу­лі, з фі­нан­са­ван­нем «Еўра­зій­ца» ўзні­ка­лі пра­бле­мы...

— Сап­раў­ды, пры­клад­на па­ло­ву срод­каў мы атры­ма­лі з дзяр­жбю­джэ­ту Літ­вы, яшчэ дзе­ сь­ці сто ты­сяч еўра да­даў лі­тоў­скі пры­ват­нік, але па­ко­ль­кі агу­ль­ны бю­джэт фі­ль­ма пе­ра­вы­ сіў міль­ён дзвес­це ты­сяч еўра, гэ­ты ўнё­сак над­ во­р’я не зра­біў. Знай­сці астат­нія гро­шы бы­ло да­во­лі скла­да­на. Ма­быць, гэ­та атры­ма­ла­ся хі­ ба дзя­ку­ючы ўдзе­лу та­ко­га вя­до­ма­га прадзю­ са­ра, як Сэм Кля­ба­наў. Пры­ма­ючы да ўва­гі звыш­спе­цы­фіч­ны ха­рак­тар бо­ль­шас­ці сту­жак Ша­ру­на­са Бар­та­са, мож­на мер­ка­ваць, што яму, ма­ быць, бы­ло ве­ль­мі цяж­ка іх ад­стой­ваць пе­рад вы­со­кай ка­мі­сі­яй, пе­ра­кон­ваць яе чле­наў у тым, што яго аўтар­скія інтрас­пек­ цыі акту­аль­ныя ды па­трэб­ныя...

— Яму ні­чо­га і не трэ­ба ад­стой­ваць. Гэ­та ра­ бо­та прадзю­са­ра.

41

МАСТАЦТВА ЛЮТЫ 2013

па­гру­жэн­ня, ні­якія тлу­ма­чэн­ні яму ўжо і не­пат­рэб­ныя, яны страч­ва­юць уся­ля­кі сэнс. Аб’ектыў­на­га ўспры­ман­ня ўво­гу­ле не існуе, кож­ны ба­чыць і чуе па-свой­му. Сэнс кі­не­ма­тог­ра­фа аку­рат у тым, каб ча­ла­век меў маг­ чы­масць уба­чыць свет як бы збо­ку. Мы ве­ль­мі за­мкнё­ныя ў сва­ёй шкар­лу­пі­не, нам цяж­ка ад яе аб­стра­га­вац­ца і па-но­ ва­му зір­нуць на рэ­ча­існасць, асэн­са­ваць, што ж ад­бы­ва­ецца на­во­кал. Ча­ла­век ве­ль­мі за­блы­та­ны ў сва­іх па­чуц­цях і раз­у­ мен­ні жыц­ця. А кі­но аку­рат і да­зва­ляе вы­йсці за гэ­тыя межы. Су­дак­ра­на­ючы­ся з ад­чу­ван­ня­мі і дос­ве­дам іншых лю­дзей, усве­дам­ля­еш, што не адзін ты та­кі са­мот­ны ды раз­губ­ле­ны. І дзя­ку­ючы гэ­та­му нам ста­но­віц­ца ляг­чэй жыць. Але ж, як пад­аец­ца, мно­гія зу­сім не лі­чаць мас­тац­тва чым­сь­ці вы­ключ­на не­абход­ным для жыц­ця...

«Сем ча­ла­век-не­ві­дзі­мак». Літ­ва, Парт­уга­лія, Фран­цыя, Ні­дэр­лан­ды. 2005.

— Не ве­даю, ці ад­мо­віў­ся б я жыць, ка­лі б не меў маг­чы­мас­ ці чы­таць аль­бо гля­дзець фі­ль­мы, але... У кож­ным разе, мне бы­ло б знач­на го­рай. Я не ма­гу ска­заць, ад­куль вы­ні­кае гэ­тая па­трэ­ба, на­вош­та яна, ад­нак... ча­ла­ве­ку яна ві­да­воч­на ўлас­ ці­вая. Іна­чай цы­ві­лі­за­цыя про­ста апы­ну­ла­ся б пад па­гро­зай, не га­во­ра­чы ўжо пра не­йкі пра­грэс. Спра­ва ў тым, што мы ве­ль­мі ма­ла жы­вем, каб па­спець на­за­па­сіць не­абход­ны для існа­ван­ня дос­вед, каб на­сы­ціць сваё жыц­цё сэн­сам. Та­му і па­трэб­ны не­йкія ка­на­лы, па якіх ад­бы­ва­ецца су­вязь з мі­ну­ лым. Пры­кла­дам, ка­лі ты ідзеш па ста­рой ву­лач­цы, дык ні­бы трап­ля­еш у па­пя­рэд­няе ста­год­дзе. Мас­тац­тва так­са­ма дае нам та­кую маг­чы­масць. А што б зда­ры­ла­ся, ка­лі б яно пе­ра­ста­ла быць? — Та­ды мы ры­зы­ку­ем вяр­нуц­ца да эле­мен­тар­на­га, жы­вё­ль­ на­га існа­ван­ня. Мо­жа, тое бы­ло б і ня­кеп­ска, хто ве­дае, але... Ча­ла­век з гэ­тым ня­згод­ны ўсёй сва­ёй істо­тай, у са­мой сут­нас­ці якой за­кла­дзе­на пра­га да ня­спын­на­га раз­віц­ця.

«Дом». Літ­ва, Фран­цыя, Парт­уга­лія. 1997.

Ня­ўжо ён і сап­раў­ды ўвесь час раз­ві­ва­ецца? — У тым і спра­ва, што не! Па­чы­тай­це антыч­ных аўта­раў, і вы са­мі пе­ра­ка­на­еце­ся, што ця­гам апош­ніх ты­ся­ча­год­дзяў з ча­ ла­ве­кам ма­ла што зда­ры­ла­ся — яго ад­чу­ван­не све­ту амаль не змя­ні­ла­ся. Як пад­аец­ца, 70% лю­дзей уво­гу­ле спы­ня­юць сваё раз­віц­цё не­дзе ў 20-га­до­вым уз­рос­це. жАле не­шта па­він­на ад­быц­ца. Ці то му­та­цыя, ці што яшчэ... На­ву­коў­цы лі­чаць, што са­мая вя­лі­кая мен­та­ль­ная рэ­ва­лю­цыя зда­ры­ла­ся па­сля та­го, як ча­ла­век на­ву­чыў­ся тэр­міч­на апра­цоў­ваць ежу. Ад хар­ча­ ван­ня ўво­гу­ле мно­гае за­ле­жыць — у тым лі­ку і мыс­лен­не. Адзін з айцоў цар­квы аха­рак­та­ры­за­ваў ча­ла­ве­ка як не­шта пра­меж­ка­вае па­між жы­вё­лай і анё­лам. Зда­ецца, гэ­ты тэ­зіс ускос­на па­цвяр­джа­ецца і ў ва­шых фі­ль­мах...

— Ну, жы­вё­ла — гэ­та не­шта кан­крэт­нае, а анёл — плён уяў­ лен­ня, на­шай фан­та­зіі... Для ка­го фан­та­зіі, а для ка­го — ве­ры. — Аса­біс­та я з анё­ла­мі не сус­тра­каў­ся. Зды­маць у кі­но мне іх тым бо­лей не да­во­дзі­ла­ся. Да­рэ­чы, а як вы ўво­гу­ле па­ча­лі зды­маць? — У 16 га­доў я ўпер­шы­ню па­тра­піў у Са­яны і зра­зу­меў, што ёсць рэ­чы, якія не­маг­чы­ма пе­ра­ка­заць сло­ва­мі. Ад­куль ідзе той імпу­льс, які пад­штур­хоў­вае вас зра­біць фільм?

— Не ве­даю... Ця­гам пэў­на­га ча­су на­за­паш­ва­ецца пэў­ны дос­ вед, які не­маг­чы­ма вы­ка­заць іншым спо­са­бам. І та­ды ні­чо­га не за­ста­ецца, як ізноў шу­каць фі­нан­сы ды арга­ні­зоў­ваць зды­мач­ны пра­цэс. «Ка­лі­дор». Літ­ва, Гер­ма­нія. 1995.

А ці ёсць у вас ця­пер та­кі дос­вед? — Аку­рат гэ­та я спра­бую зра­зу­мець. 

ніна мазур

Пра­ва­дыр ад­важ­на­га пле­ме­ні

Уз­нік спек­такль з двух мя­хоў, якія я знай­шла на смет­ні­ку. З чор­ных плас­ты­ка­вых мя­хоў з адзен­нем ста­рой жан­чы­ны — ві­ даць, ня­даў­на па­мер­лай. Яна жы­ла ў Па­лер­ма. Усё, што ме­ла: су­кен­кі, не­йкія па­ка­мя­ча­ныя дро­бя­зі, — ста­ла­ся ні­ко­му не па­трэб­ным. І мы зра­бі­лі спек­такль пра лю­дзей, якім ні­ко­лі не ўдас­ца пе­ра­мя­ніць жыц­ці. Кас­цю­мы бы­лі ўзя­тыя з тых са­мых мя­хоў. Гэ­та та­кая сі­цы­лій­ская “ся­мей­ка Ад­амс”, якая ха­це­ла б вы­вез­ці ба­бу­ль­ку на пік­нік да мо­ра, але ні­як не збя­рэц­ца: то адзен­не не­па­ды­хо­дзя­чае, то матч вы­шэй­шай лі­гі па­каз­ва­ юць па ТБ. Атры­маў­ся сво­еа­саб­лі­вы парт­рэт на­цы­яна­ль­на­га ха­рак­та­ру. Гэ­тым лю­дзям не­вя­до­мыя спа­кой і эма­цый­ная раў­на­ва­га. Іх час ад ча­су кі­дае ад буй­най ра­дас­ці ў ша­лен­ства і на­адва­рот. Лю­бая дро­бязь мо­жа зра­біц­ца пры­чы­най ся­мей­най дра­мы або ўсе­агу­ль­най ве­ся­лос­ці. Яны зве­да­лі смак жыц­ця, ад ду­шы аб’яда­юцца пі­рож­ны­мі, а по­тым ла­дзяць ско­кі га­лы­шом пад імпра­ві­за­ва­ным да­жджом. Я шу­каю пер­са­на­жаў у сум­ніў­ных мес­цах. На за­двор­ках Па­лер­ма. Мне пад­аба­ецца на­зі­раць на рын­ках, на пля­цах. У ка­вяр­нях бед­ных квар­та­лаў: лю­дзі ў іх за­бі­ва­юцца, як у нор­кі. Мне ці­ка­ва пе­ра­каз­ваць су­час­насць: цём­нае, бруд­нае, ад­пе­тае жыц­цё». Спек­так­лі Эмы бы­лі зла­ба­дзён­ны­мі і ме­лі по­спех. «Le pulle»

Гран­д ы еўра­п ей­ска­га тэ­атра. Эма Да­н тэ «Мае спек­так­лі — за­ўсё­ды пра мар­гі­на­лаў, пра тых, ка­му не ўда­ецца ўвай­сці ў тра­ ды­цый­нае гра­мад­ства. Мае пер­са­на­жы — лю­дзі са­цы­яль­най ры­сы: бед­ныя, ста­рыя, хво­рыя, па­ўшыя і ад­пе­тыя. Але ў іх за­ўсё­ ды ёсць што­сь­ці лёг­кае і на­ват ка­міч­нае»

Упар­тая сі­ц ы­лі­янка

Гэ­тая жан­чы­на на­ра­дзі­ла­ся на Сі­цы­ліі, у бед­ным квар­та­ле. Там не ха­дзі­лі ні ў тэ­атр, ні ў цар­кву, та­му што не бы­ло па­трэ­ бы. Ад­ной­чы ў Сі­ра­ку­зах яна ўба­чы­ла грэ­час­кі тэ­атр і за­хва­рэ­ ла сцэ­най. Па­еха­ла ў Рым, ста­ла па­спя­хо­вай актры­сай, ігра­ла з Мар­чэ­ла Мас­тра­яні і Мі­ке­ле Пла­чы­да. Але за­ня­ду­жа­ла ма­ці, і Эме да­вя­ло­ся вяр­нуц­ца ў Па­лер­ма. Зда­ва­ла­ся, на кар’еры мож­на па­ста­віць крыж. Не бы­ло ні надзеі, ні гро­шай... Эма саб­ра­ла гур­ток ма­ла­дых лю­дзей, не пра­фе­сі­яна­лаў, і па­ча­ла з імі за­ймац­ца. Так у 1999-м з’яві­ла­ся тру­па «Sud Costa Occidentale» і яе па­ста­ноў­кі «mPalermu», «Ад­ысея», «Мед­эя», «Сын Пе­не­ло­пы», «Маё жыц­цё», «Cani di bancata» пра сі­цы­лій­скую ма­фію. Эма Да­нтэ так рас­па­вя­дае пра сваю пер­шую ра­бо­ту: «Мой спек­ такль, “mPalermu”, быў пра сям’ю, што ні­як не мо­жа вы­йсці з до­ма. Рых­ту­юцца, пры­ха­рош­ва­юцца... але ўрэш­це ўсё пе­ ра­тва­ра­ецца ў агу­ль­ную свар­ку. І яны ні­як, што б ні ра­бі­лі, не мо­гуць пе­ра­сту­піць па­рог.

У пе­ра­кла­дзе з сі­цы­лій­ска­га ды­ялек­ту на­зва гэ­та­га спек­так­ля азна­чае «рас­пус­ні­цы». Змест — рэ­аль­ныя сю­жэ­ты, за­пі­са­ныя на ву­лі­цы. Ге­роі спек­так­ля — тран­свес­ты­ты і тран­ссек­су­алы. Яны пе­ра­жы­лі гвал­та­ван­ні, іх прад­ава­лі ў бар­дэ­лі ўлас­ныя ма­цяр­кі. Па сут­нас­ці, гэ­тыя лю­дзі так і за­ста­лі­ся дзе­ць­мі, ім не да­дзе­на бы­ло зра­біц­ца да­рос­лы­мі. Яны існу­юць у све­це ля­лек, лю­рэк­су, бліс­ка­вак, чыр­во­ных сін­тэ­тыч­ных тка­нін. Іх пры­цяг­вае гля­нец, і яны мар­на спра­бу­юць ства­рыць для ся­ бе гэт­кае ж «глян­ца­вае» жыц­цё. Аб­апер­ці­ся ім ня­ма на што і на ка­го. Рэ­аль­насць не дае пад­стаў для ве­ры, ім за­ста­ецца то­ль­кі ма­рыць пра каз­ку. І ў фі­на­ле спек­так­ля, што ўба­чыў свет у 2010 го­дзе, на­паў­звар’яце­лая Афе­лія ў ба­лет­най ту­ні­ цы і бла­кіт­ных ле­гін­сах збі­рае са сцэ­ны гу­мо­вых надзіманых ля­лек — гэ­та ўсе яе муж­чы­ны... «Кар­мэн»

Стэ­фан Ліс­нер, інтэн­дант і мас­тац­кі кі­раў­нік тэ­атра «Ла Ска­ ла», пер­шы не­іта­ль­янец, які ўзна­ча­ліў яго па­сля вы­гнан­ня Ры­кар­да Му­ці, аб­раў для ад­крыц­ця се­зо­на 2009—2010 «Кар­ мэн» Бі­зэ. Пры гэ­тым здзей­сніў дзіў­ны ўчы­нак: за­пра­сіў на па­ста­ноў­ку жан­чы­ну-рэ­жы­сё­ра (упер­шы­ню за ўсю гіс­то­рыю «Ла Ска­ла» для спек­так­ля, які рас­па­чы­нае се­зон). Дый не про­ ста жан­чы­ну, а са­ра­кад­вух­га­до­вую дзёр­зкую сі­цы­лі­янку Эму Да­нтэ. Гэ­та бы­ла ры­зы­ка, але мас­тац­кая інту­іцыя не пад­вя­ла Ліс­не­ра. Кан­сер­ва­тыў­ная час­тка пуб­лі­кі вы­ка­за­ла пра­тэст, але на плош­чу вы­йшлі дэ­ман­стран­ты — пры­хі­ль­ні­кі Да­нтэ. Тэ­атр даў для мо­ла­дзі пе­рад­прэм’ерны спек­такль з тан­ны­мі квіт­ка­ мі, і гэ­тая ўзрос­та­вая ка­тэ­го­рыя гле­да­чоў бы­ла ў за­хап­лен­ні ад уба­ча­на­га. Сла­ва «Ла Ска­ла» ад­ра­дзі­ла­ся. Ліс­нер рас­па­вёў, што спек­так­лі Эмы ўба­чыў на DVD і яны надзвы­чай ура­зі­лі. Тэ­атр Да­нтэ — зям­ны, па­чуц­цё­вы, час­та кры­ва­вы і блюз­нер­скі (не­здар­ма кар­ды­нал Бер­то­ні ад­лу­чыў яе ад цар­квы). Эма сцвяр­джае, што ву­ль­гар­насць і па­рнаг­ра­ фія — час­тка жы­во­га жыц­ця і мас­та­ку іх ба­яцца не вар­та.... «Кар­мэн» у «Ла Ска­ла» — пер­шая опе­ра, якую да­вя­ло­ся ста­віць Эме. Рэ­жы­сёр­ская фан­та­зія тут б’е клю­чом. Ша­лё­ны тэм­па­рытм і не­пры­ха­ва­ны эра­тызм гар­ма­ніч­на су­існу­юць з аске­тыч­най сцэ­наг­ра­фі­яй Ры­чар­да Пед­уці. Сце­ны цы­га­рэт­най фаб­ры­кі змроч­ныя; у та­вер­ну Лі­лас-Па­сцья пер­са­на­жы трап­ ля­юць на ад­кры­тых ліф­тах; рас­лі­ны ў трэ­цяй дзеі ўва­саб­ля­юць артыс­ты мі­ман­су. На іх доў­гае адзен­не ко­ле­ру во­се­ньс­ка­га ліс­ця, а на га­ло­вах — ко­шы­кі з су­хац­ве­та­мі (кас­цю­мы так­са­ма

www.emmadante.it

паралелі

42

ство­ра­ны Эмай Да­нтэ). У фі­на­ле з’яўля­юцца ца­ге­ль­ныя сце­ны, якія сы­хо­дзяц­ца ў сцэ­не за­бой­ства. Гэ­та по­ўдзень, Сі­цы­лія або Іспа­нія — не­істот­на. Пыл і спя­ко­та, лай­да­кі на плош­чы, не­пры­ваб­ныя пра­цаў­ні­цы цы­га­рэт­най фаб­ры­кі ў про­стых цём­ных су­кен­ках... Гэт­кая ж і Кар­мэн (вы­пус­кні­ца Ака­дэ­міі «Ла Ска­ла» гру­зін­ка Ані­та Рач­ве­ліш­ві­лі), па­збаў­ле­ная стан­ дар­тна­га ха­рас­тва, але по­ўная гру­бай, пры­ця­га­ль­най, агрэ­ сіў­най жа­ноц­кас­ці. Гру­зін­ка-актры­са і сі­цы­лі­янка-рэ­жы­сёр, зда­ецца, лёг­ка знай­шлі агу­ль­ную мо­ву. Па­кут­лі­вы лёс Ха­зэ прад­выз­на­ча­ны, як і кры­ва­вы фі­нал. Не­вы­пад­ко­ва Кар­мэн у спек­так­лі пе­ра­сле­ду­юць па­ха­ва­ль­ныя дро­гі. Пуб­лі­ка пры­йшла ў за­хап­лен­не не то­ль­кі ад Ані­ты Рач­ве­ліш­ві­лі, але і ад ня­мец­ ка­га тэ­на­ра Ёна­са Каў­фма­на (Ха­зэ), пры­га­жу­на з вы­дат­ны­мі акцёр­скі­мі і ва­ка­ль­ны­мі да­ны­мі. Ад­нак мэтр опер­най рэ­жы­су­ры Фран­ка Дзэ­фі­рэ­лі на­зваў спек­такль Эмы Да­нтэ «дэ­ма­ніч­ным». «Я ве­ру ў д’ябла і пад­час прэм’еры “Кар­мэн” у “Ла Ска­ла” ба­чыў на сцэ­не ме­на­ві­та яго. Гэ­ты спек­такль — вы­нік па­мыл­ко­ва­га вы­ба­ру, асаб­лі­ва не­бяс­ печ­на­га для мо­ла­дзі. Уя­ві­це са­бе пад­лет­ка, які ні­ко­лі не быў у опе­ры і пры­йшоў у “Ла Ска­ла”, дзі­вос­ны храм ха­рас­тва, каб уба­чыць гэ­тую “Кар­мэн”. Эма Да­нтэ — без­адказ­ная жан­чы­на, прад­укт па­мыл­ко­вай ку­ль­ту­ры, аўтар жах­лі­вых кас­цю­маў, якія ня­час­та мож­на ўба­чыць на­ват у пра­він­цый­ных тэ­атрах. Вы­дат­ную кам­па­нію ёй склаў га­неб­ны сцэ­ног­раф Ры­чард Пед­уці. Тое, што “Ла Ска­ла” па­ста­ві­ла пад­обнае свін­ства, — скан­дал. Ды яшчэ зра­бі­лі гэ­та з прэ­тэн­зі­яй па­тлу­ма­чыць мо­ ла­дзі, што та­кое опе­ра. Гэ­тая сі­нь­ёра пе­ра­тва­ры­ла “Кар­мэн” у дэ­ма­ніч­ны ша­баш, прад­эман­стра­ваў­шы, што ні­чо­га не ве­дае пра лі­та­ра­ту­ру дзе­вят­нац­ца­та­га ста­год­дзя, дзе шмат жан­чын, якія зма­га­юцца су­праць ула­ды муж­чын, але не пе­ра­ўва­саб­ ля­юцца пры гэ­тым у д’яблаў. Кар­мэн — ад­на з іх. Ба­рэн­бойм, вы­дат­ны пі­яніст і гран­ды­ёзны ды­ры­жор, на гэ­ты раз зра­біў­ся саў­дзе­ль­ні­кам зла­чын­ства». Між тым, не­ўза­ба­ве «New York Times» на­пі­са­ла: «Рэ­жы­су­ра над­ала дра­ме све­жасць, па­рыў і іншы фо­кус: “цэн­трам сі­лы” ві­да­воч­на зра­бі­лі­ся жан­чы­ны. І хто ве­дае? Маг­чы­ма, пра­ціў­ ні­кам па­ста­ноў­кі про­ста ня­ўту­ль­на ба­чыць на сцэ­не муж­чын, якія бы­лі так ра­шу­ча ссу­ну­тыя ў ста­тус “сла­бо­га по­лу”?» «Тры­ло­гія аку­ля­раў»

«Мае спек­так­лі — за­ўсё­ды пра мар­гі­на­лаў, пра тых, ка­му не ўда­ецца ўвай­сці ў тра­ды­цый­нае гра­мад­ства. Мае пер­са­на­ жы — лю­дзі са­цы­яль­най ры­сы: бед­ныя, ста­рыя, хво­рыя, паў­ шыя і ад­пе­тыя, — ка­жа Эма Да­нтэ. — Але ў іх за­ўсё­ды ёсць што­сь­ці лёг­кае і на­ват ка­міч­нае».

«Тры­ло­гія аку­ля­раў»: «Аcquasanta», «il castello della zisa», «ballarini».

Пер­са­на­жы «Тры­ло­гіі аку­ля­раў» спі­са­ныя з акцё­раў яе тру­пы. Аку­ля­ры як фі­льтр успры­ман­ня све­ту — агу­ль­ная ме­ та­фа­ра для ўсіх сцэ­ніч­ных рас­по­ве­даў. Ге­роі но­сяць аку­ля­ры, каб аб­ара­ніц­ца ад све­ту і гля­дзець на яго так, як ім са­мім хо­чац­ца. У Кар­мі­нэ Ма­рын­го­ла га­лоў­ная ро­ля ў ад­ной з час­так гэ­та­ га спек­так­ля. Ад­праў­ле­ны на бе­раг мат­рос ма­рыць пра мо­ра. «Гэ­та аб­са­лют­на мая ўлас­ці­васць і ад­чу­ван­не, — га­во­рыць акцёр. — Па­чы­на­ецца дзея з та­го, што ў пер­са­на­жа ёсць “ма­рэ ін го­ла” (мо­ра ў гор­ле), і маё імя ў пе­ра­кла­дзе з сі­цы­лій­ска­га зна­чыць: мо­ра ў гор­ле. Атрым­лі­ва­ецца, што Эма ства­рае тэ­атр ра­зам са мной. Та­кое імя маг­ло быць то­ль­кі ў мя­не. А быў бы іншы акцёр — бы­ла б ужо зу­сім іншая гіс­то­рыя». Акцёр «з мо­рам у гор­ле» па пра­фе­сіі архі­тэк­тар (у Да­нтэ ўво­гу­ле ўсе акцё­ры не­пра­фе­сій­ныя, гэ­та яе пры­нцып), і, апра­ча та­го, ён — муж Эмы, гэ­так­са­ма, як і яна, улю­бё­ны ў твор­часць Да­ста­еўска­га і Чэ­ха­ва. «Мне пад­аба­ецца пра­ца­ваць з чыс­ты­мі акцё­ра­мі: іх не пе­ ра­гру­зі­лі на­вы­ка­мі, і яны мо­гуць пе­рад­аць жыц­цё­вую праў­ду, а не тэх­ні­ку, — ка­жа Эма. — Я ве­ль­мі час­та ду­маю пра іх ха­ рак­та­ры, інды­ві­ду­аль­нас­ці, іх жыц­ці. Мы раз­ам хо­чам рас­ па­вес­ці пра тое, хто мы та­кія, што ўнут­ры нас, пра тое, што нас раз­бу­рае і на­паў­няе су­пя­рэч­нас­ця­мі, якія мы но­сім у са­бе па­ста­янна. Зда­ро­вы сэнс і без­раз­важ­лі­васць, сі­ла і сла­басць… Ка­лі б я му­сі­ла сфар­му­ля­ваць сваю ідэю тэ­атра, я б акрэс­лі­ла яе так: сі­ту­ацыя ства­рае па­чуц­цё, дзея­нне — як са­мо жыц­цё, не бо­льш і не менш та­го. Тэ­атр у сва­ім ру­ху да­лё­ка апя­рэ­джвае лю­быя пан­яцці і зна­чэн­ні. Па­ко­ль­кі акцё­ры “Sud Costa Occidentale” ігра­юць на сі­цы­ лій­скім ды­ялек­це, быць зра­зу­ме­ты­мі ім да­па­ма­гае плас­ты­ка. Так, на­шы тэк­сты аказ­ва­юцца ад­но­ль­ка­ва цяж­кі­мі для ўспры­ ман­ня і ў Мі­ла­не, і ў Па­ры­жы. Але мне гэ­та якраз пад­аба­ецца. Я б ска­за­ла: наш тэ­атр увесь час пра­цуе над стра­тай тэк­сту. Мы шу­ка­ем мо­ву це­ла, дзе плас­ты­ка на­ра­джа­ецца з па­чуц­ця, спра­буе зда­бы­ваць рух з эмо­цыі. Ка­лі я збі­ра­ла тру­пу ў Па­лер­ ма ў 1999-м, пры­йшло ве­ль­мі шмат лю­дзей. Ма­ла­дых, ня­ўме­ лых, ці­каў­ных. Я іх па­пра­сі­ла зняць ча­ра­ві­кі і вы­йсці на сцэ­ну ба­са­нож. Каб доб­ра ха­дзіць, трэ­ба цу­доў­на ад­чу­ваць цэнтр ця­жа­ру це­ла. І ха­дзіць трэ­ба мно­га. Зняць аб­утак і на­бі­ваць ма­за­лі па­га­дзі­лі­ся то­ль­кі двое. Яны і да­гэ­туль са мной». Зрэш­ты, многія па­сля пра­цы з Да­нтэ ўжо не ўяў­ля­юць ся­бе ў іншым ка­лек­ты­ве. Бо яна працуе менавіта з акцёрам і над акцёрам, зыходзіць з таго, якія яны ёсць у жыцці. Быць у яе трупе — шчасце.

к ульт урны пласт

С в я т ­л а ­н а П а ­л я ш ­ч у к

Пік­та­ры­ялізм Яна Бул­га­ка Вопыт патрыятычнай фотаграфікі Існуе ле­ген­да пра тое, што 29-га­до­вы ­ Ян Бул­гак за­ха­піў­ся фа­таг­ра­фі­яй дзя­ку­ючы сва­ёй жон­цы: ён ад­гук­нуў­ся на яе про­сьбу да­па­маг­чы раз­абрац­ца з фо­та­апа­ра­там, атры­ма­ным у пад­ару­нак. Ішоў 1905 год…

Ві­ль­ня. Свя­та-Ду­хаў­скі кляш­тар.

Адзначым, што Ян Бул­гак — не­ве­ра­год­на яркая фі­гу­ра ў гіс­то­рыі фа­таг­ра­фіі — з’яў­ля­ецца так­са­ма фі­гу­рай па­ гра­ніч­най, як і Ад­ам Міц­ке­віч, Та­дэ­вуш Кас­цюш­ка, Марк Ша­гал. Яго на­зы­ва­юць ба­ць­кам ад­на­ча­со­ва і поль­скай, і бе­ла­рус­кай, і лі­тоў­скай фа­таг­ра­фіі. І звя­за­на гэ­та з тым, што Бул­гак пра­жыў жыц­цё ў кра­іне, межы якой па­ста­янна мя­ня­лі­ся. У па­чат­ку ХХ ста­год­дзя Бе­ла­русь зна­хо­дзі­ла­ся пад уплы­вам то Рас­іі, то Поль­шчы, то на ка­рот­кі час на­бы­ва­ла не­за­леж­насць, каб по­тым зноў­ку яе стра­ціць. Але для ча­ла­ве­ка, які на­ра­дзіў­ся пад На­ва­ груд­кам, за­леж­насць ад ку­ль­тур­на­га ўздзе­яння Поль­шчы бы­ла прад­выз­на­ча­на. Ме­на­ві­та та­му Бул­гак ву­чыў­ся на поль­скай мо­ве, пі­саў па-поль­ску, за­сна­ваў поль­скі са­юз фа­тог­ра­фаў, на­зы­ваў Поль­шчу сва­ёй ра­дзі­май. Бе­ла­русь за­ста­ва­ла­ся для яго краінай пры­ця­жэн­ня, якая, ад­нак, не ме­ла свай­го імя. У 1924 го­дзе Ян Бул­гак вы­сту­піць па ві­лен­скім ра­дыё з да­кла­дам «На­ра­джэн­не фо­та­гра­фі­кі», у якім аб’­явіць: поль­ская фа­таг­ра­фія да­сяг­ну­ла та­ко­га ўзроў­ню, што сме­ла мо­жа прэ­тэн­да­ваць на ста­тус мас­тац­тва. Што ж ад­бы­ло­ся за гэ­тыя два дзя­сят­кі год у жыц­ці са­мо­га Бул­га­ка? Праз тры га­ды па­сля пер­ша­га зна­ёмства з фо­та­апа­ ра­там Ян Бул­гак ра­шыў­ся прад­ста­віць свае тво­ры на суд знаў­цаў. «Życie Ilustrowane», што­тыд­нё­вы да­да­так да га­зе­ты «Kurier Litewski», аб’­яві­ла кон­курс фа­таг­ра­фіі на тэ­му пры­га­жос­ці роднай зям­лі. Шас­нац­цаць здым­каў

45

МАСТАЦТВА ЛЮТЫ 2013

Яна Бул­га­ка атры­ма­лі ў гэ­тым кон­кур­се най­вы­шэй­шую ўзна­га­ ро­ду і бы­лі апуб­лі­ка­ва­ны ў ча­со­пі­се. У тым жа 1908 го­дзе бы­ла над­ру­ка­ва­на пер­шая па­штоў­ка з фа­таг­ра­фі­яй Бул­га­ка «Фар­ны кас­цёл у На­ваг­руд­ку». Та­ды ж мас­так па­чы­нае актыў­нае су­ пра­цоў­ніц­тва з Поль­скім кра­язнаў­чым та­ва­рыс­твам. Бул­гак, які жыў у сва­ім ма­ёнтку Пе­ра­се­ка пад Мін­скам, раз­умеў: цэнтр фа­таг­ра­фіі зна­хо­дзіц­ца не ў Ві­ль­ні і на­ват не ў Льво­ве ці Вар­ша­ве, дзе ўжо бы­лі за­сна­ва­ны су­пол­кі фа­тогра­ фаў, а ў Фран­цыі, Англіі і Гер­ма­ніі. Ме­на­ві­та та­му ён шу­каў маг­чы­масць атры­маць як ма­га бо­льш інфар­ма­цыі пра тое, што ад­бы­ва­ецца ў гэ­тых кра­інах, — вы­ву­чаў ка­та­ло­гі між­на­род­ных вы­стаў, усту­піў у Па­рыж­скі фо­та­клуб і па­чаў пе­ра­піс­ку з чле­ на­мі гэ­тай най­бо­льш моц­най у Еўро­пе су­пол­кі пік­та­ры­яліс­таў. Кі­раў­нік Па­рыж­ска­га фо­та­клу­ба Кан­стан Пюё стаў ідэй­ным на­тхня­ль­ні­кам, на­стаў­ні­кам і пер­шым пра­фе­сій­ным кры­ты­ кам Яна Бул­га­ка. За­свой­ва­ючы тэх­ніч­ныя і эстэ­тыч­ныя асно­вы фран­цуз­ ска­га пік­та­ры­яліз­му, Бул­гак не пе­ра­ста­ваў фа­таг­ра­фа­ваць і рас­сы­лаць свае пра­цы па ўсіх між­на­род­ных і рэ­гі­яна­ль­ных вы­ста­вах. Ён па­чаў пі­саць ма­тэ­ры­ялы пра фа­таг­ра­фію ў ча­ со­піс «Fotograf Warszawski» і ў рас­ійскі «Вес­нік фа­таг­ра­фіі», а так­са­ма арты­ку­лы на бо­льш шы­ро­кія тэ­мы ў іншыя вы­дан­ні. Та­кая актыў­насць раз­ам з вы­со­кай якас­цю вы­ка­нан­ня ра­бот ве­ль­мі хут­ка да­ла вы­ні­кі: імя Яна Бул­га­ка за­мі­ль­га­ла на роз­ ных поль­скіх і еўра­пей­скіх вы­ста­вах, яго пра­цы атрым­лі­ва­лі ўзна­га­ро­ды і пуб­лі­ка­ва­лі­ся ў ча­со­пі­сах. Гіс­то­рыі по­спе­ху ня­рэд­ка ўтрым­лі­ва­юць падзеі, звя­за­ныя з важ­ны­мі, лё­са­выз­на­ча­ль­ны­мі сус­трэ­ча­мі. Та­кой падзе­яй для Бул­га­ка ста­ла зна­ёмства з ві­лен­скім мас­та­ком і ку­ль­тур­ным акты­віс­там Фер­ды­нан­дам Руш­чы­цам у 1910 го­дзе. Той за­ пра­шае Бул­га­ка ў свой ма­ёнтак, дзе яны шмат раз­маў­ля­юць, Бул­гак фа­таг­ра­фуе дом, яго жы­ха­роў і на­ва­ко­ль­ныя пей­за­жы. У хут­кім ча­се Руш­чыц пе­ра­кон­вае мэ­ра Ві­ль­ні ства­рыць га­рад­скі фа­таг­ра­фіч­ны архіў і ўзяць на па­са­ду га­рад­ско­га фа­тог­ра­фа Яна Бул­га­ка, у за­да­чу яко­га па­він­на ўва­хо­дзіць інвен­та­ры­за­ цыя архі­тэк­тур­ных по­мні­каў. Як адзна­чае бе­ла­рус­кі да­след­ чык Яўген Шу­ней­ка, Бул­гак здо­леў рэ­алі­за­ваць «ка­ла­са­ль­ную пра­гра­му Руш­чы­ца­вых вы­яўлен­чых за­дум», якія б са­мо­му жы­ва­піс­цу не ўда­ло­ся вы­ка­наць, бо жы­ва­піс­ныя пра­цы па­ тра­бу­юць на­шмат бо­льш ча­су, чым фа­таг­ра­фіч­ныя. Бул­гак да­ку­мен­та­ваў усе твор­чыя і гра­мад­скія іні­цы­яты­вы Руш­чы­ ца — вы­ста­вы, тэ­атра­ль­ныя прад­стаў­лен­ні, па­ка­зы. Твор­чае су­пра­цоў­ніц­тва двух та­ле­на­ві­тых аўта­раў да­ло жыц­цё мно­гім важ­ным пра­ектам. У 1912 го­дзе Ян Бул­гак пе­ра­язджае жыць у Ві­ль­ню, дзе ад­кры­вае сваю фо­та­сту­дыю. «Дзя­ку­ючы ўдзе­лу Руш­чы­ца і яго­на­му іме­ні ўся поль­ская Ві­ль­ня пры­йшла па­гля­дзець маю сту­дыю, за­поў­не­ную пра­ца­мі, і ад­ра­зу ж пры­язна пры­ня­ ла мя­не ў свой ася­ро­дак», — пі­ша Бул­гак у кні­зе «Двац­цаць шэсць га­доў з Руш­чы­цам». У гэ­тым жа го­дзе ў Вар­ша­ве пры пад­трым­цы Поль­ска­га кра­язнаў­ча­га та­ва­рыс­тва пра­йшла пер­шая пер­са­на­ль­ная вы­ста­ва фа­тог­ра­фа. Ян Бул­гак па­чы­нае вы­да­ваць аль­бо­мы з улас­ны­мі тво­ра­мі. У 1919 го­дзе ўзнаў­ляе дзей­насць Ві­лен­скі ўні­вер­сі­тэт Стэ­фа­ на Ба­то­рыя. Дэ­ка­нам ад­дзя­лен­ня пры­го­жых мас­тац­тваў ста­ но­віц­ца Фер­ды­нанд Руш­чыц, які ад­ра­зу ж за­пра­шае Бул­га­ка вы­кла­даць мас­тац­кую фа­таг­ра­фію. У прад­мо­ве да сва­ёй пер­ шай кні­гі «Фо­та­гра­фі­ка. Агляд мас­тац­кай фа­таг­ра­фіі» (1931) Бул­гак на­пі­ша, што яе асно­вай стаў во­пыт адзі­нац­ца­ці­га­до­ва­га вы­кла­дан­ня фа­таг­ра­фіі ва ўні­вер­сі­тэ­це Стэ­фа­на Ба­то­рыя. 1920-я га­ды ў жыц­ці Бул­га­ка — гэ­та час бяс­кон­цых між­на­ род­ных вы­стаў і сап­раў­дна­га сус­вет­на­га пры­знан­ня. Пра­цы ві­лен­ска­га май­стра дэ­ман­стра­ва­лі­ся ў са­ло­нах мас­тац­кай фа­таг­ра­фіі ў Па­ры­жы, Лон­да­не, Бру­се­лі, Ту­ры­не, Осла, Та­лі­ не, Са­ра­го­се, Мад­ры­дзе, Бар­се­ло­не, Сід­неі, Лі­вер­пу­лі, Стак­ го­ль­ме, Ата­ве, Бу­да­пеш­це, Глаз­га, Ман­чэс­тэ­ры, Антвер­пе­не, То­кіа, Та­рон­та, Нью-Ёрку, Ка­пен­га­ге­не і, ка­неш­не ж, па ўсёй Поль­шчы.

Не аб­мя­жоў­ва­ючы ся­бе вы­клад­чыц­кай пра­цай, Бул­гак па­ шы­рае сваю пры­сут­насць у інсты­ту­цы­ях, якія ма­юць уплыў на раз­віц­цё фа­таг­ра­фіі. Так, ён да­мог­ся па­са­ды кі­раў­ні­ка арга­ні­за­цый­на­га ка­мі­тэ­та Гі­ль­дыі фа­тог­ра­фаў-хрыс­ці­ян у Ві­ль­ні, стаў чле­нам ква­лі­фі­ка­цый­най ка­мі­сіі згур­та­ван­ня поль­скіх мас­та­коў «Мас­тац­тва ў Поль­шчы». У 1927 го­дзе Бул­ гак іні­цы­юе ства­рэн­не Ві­лен­ска­га аб’яднан­ня ама­та­раў фа­ тагра­фіі, а так­са­ма бо­льш элі­тар­най арга­ні­за­цыі — Ві­лен­ска­га фо­та­клу­ба, ары­ента­ва­на­га то­ль­кі на мас­тац­кую фо­та­вы­яву. У 1929 го­дзе пад­час з’ез­да дэ­ле­га­таў поль­скіх фа­таг­ра­фіч­ных су­по­ль­нас­цей быў за­сна­ва­ны Поль­скі фо­та­клуб, які аб’­яднаў усю фа­таг­ра­фіч­ную элі­ту Поль­шчы. Стар­шы­нёй клу­ба аб­іра­ юць Яна Бул­га­ка. Ме­на­ві­та та­ды і пра­гу­ча­ла яго вы­ступ­лен­не па ві­лен­скім ра­дыё, дзе ўпер­шы­ню Бул­гак па­чаў пуб­ліч­на вы­ка­рыс­тоў­ваць тэр­мін «фо­та­гра­фі­ка», які да гэ­та­га то­ль­кі не­ка­ль­кі раз­оў мі­ль­гаў у яго арты­ку­лах пра фо­та ў спе­цы­ялі­ за­ва­ных вы­дан­нях. У сва­ім пра­грам­ным вы­ступ­лен­ні «На­ра­джэн­не фо­та­гра­фі­ кі» Ян Бул­гак дае агляд та­го, што бы­ло зроб­ле­на ў Поль­шчы

Сту­дыя поль­ска­га ра­дыё ў Ві­ль­ні. 1928.

для раз­віц­ця мас­тац­кай фа­таг­ра­фіі. Так, акра­мя су­пол­кі фа­ тог­ра­фаў у Ві­ль­ні, ужо фун­кцы­яна­ва­лі Поль­ская су­по­ль­насць фа­тог­ра­фаў у Вар­ша­ве (з 1901 го­да), су­по­ль­насць фа­тог­ра­фаў у Льво­ве (з 1903 го­да), у По­зна­ні (з 1924 го­да), у Кра­ка­ве (з 1927 го­да). Пра­во­дзі­лі­ся кон­кур­сы, дру­ка­ва­лі­ся ілюс­тра­ва­ныя ча­со­ пі­сы «Miesiecznik Fotograficzny» (Львоў), «Fotograf Polski» (Вар­ ша­ва), «Polski Przeglad Fotograficzny» (По­знань). У 1927 го­дзе ў Вар­ша­ве быў ад­кры­ты пер­шы між­на­род­ны са­лон фо­та­гра­фі­кі. На­рэш­це, ство­ра­ны Са­юз поль­скіх фа­таг­ра­фіч­ных аса­цы­яцый (Вар­ша­ва) — інсты­ту­цыя, якая аб’­ядноў­ва­ла ўсе фо­та­су­пол­кі кра­іны і рэ­прэ­зен­та­ва­ла поль­скую фа­таг­ра­фію ў цэ­лым. Бул­гак пры­знае, што Поль­шча ў мно­гім ад­стае ад Еўро­пы, але ўсё ж пра­хо­дзіць той жа шлях: сваю са­ма­стой­насць і пры­ знан­не на­бы­вае асоб­ны на­пра­мак фа­таг­ра­фіі, ары­ента­ва­ны на твор­часць. Бул­гак пры­дум­вае для та­кой фа­таг­ра­фіі на­зву «фо­ та­гра­фі­ка», пад­крэс­лі­ва­ючы пры гэ­тым не сто­ль­кі пад­абен­ства но­вай фа­таг­ра­фіі да гра­фі­кі, ко­ль­кі пры­нцы­по­вае ад­роз­нен­не фо­та­гра­фі­кі ад ра­мес­най і ама­тар­скай фо­та­прак­ты­кі. У сва­іх тэ­арэ­тыч­ных раз­ва­гах, за­сна­ва­ных на зна­ёмстве з пра­ца­мі Кан­ста­на Пюё, Ра­бэ­ра дэ ля Сі­за­ра­на, Ра­бэ­ра Дэ­ма­шы, Фрэ­дэ­ры­ка Дзі­лае, Ген­ры-Піч Ро­бін­са­на, Бул­гак не то­ль­кі апіс­ вае спе­цы­фіч­ную для фо­та­гра­фі­кі эстэ­ты­ку, але і да­каз­вае яе іе­рар­хіч­ную пе­ра­ва­гу: «Скла­ла­ся пе­ра­ка­нан­не, што жы­ва­пі­сец ці гра­фік — мас­та­кі, а фа­тог­раф не мо­жа быць ні­кім, акра­мя ра­мес­ні­ка. Та­кое пе­ра­ка­нан­не доў­гі час бы­ло аб­грун­та­ва­ным і спра­вяд­лі­вым. Спат­рэ­бі­ла­ся ўпар­тая да­след­чая пра­ца цэ­ла­га па­ка­лен­ня мас­та­коў аб­одвух па­ўша­р’яў, каб змя­ніць гэ­та пе­ ра­ка­нан­не і зра­біць мас­тац­кую пе­ра­ацэн­ку фа­таг­ра­фіі». Па

к ульт урны плас т

46

Без на­звы. Ка­ля 1917.

Ва­лынь. Від з лі­цэя на га­ру Бо­на. 1939.

мер­ка­ван­ні Бул­га­ка, поль­скае мас­тац­кае фо­та ўжо за­яві­ла пра ся­бе як пра са­ма­стой­ную з’я­ву, пры­цяг­ну­ла ўва­гу кры­ты­каў і гле­да­чоў як у кра­іне, так і за мя­жой. У чым жа эстэ­тыч­ная асаб­лі­васць фо­та­гра­фі­кі? З пун­кту гле­джан­ня тэх­ні­кі фа­таг­ра­фія ство­ра­на для та­го, каб уз­наў­ляць рэ­аль­насць. Гэ­ту ба­за­вую фун­кцыю па­спя­хо­ва рэ­алі­зоў­ва­юць ра­мес­ні­кі (дзе­ля ка­мер­цый­на­га пры­быт­ку) і ама­та­ры (як пра­ві­ла, дзе­ля за­ба­вы). Але ча­ла­век, які вы­ра­шыў за­ймац­ца мас­тац­твам, па­ві­нен ста­віць пе­рад са­бой бо­льш вы­со­кія мэ­ты. Бул­гак рас­каз­вае анек­дот пра сус­трэ­чу жы­ва­піс­ца і се­ля­ні­на. Ад­каз­ва­ючы на пы­тан­не му­жы­ка, чым жа ён за­йма­ецца, мас­ так тлу­ма­чыць, што на­ма­га­ецца як ма­га да­клад­ней вы­явіць на сва­ёй кар­ці­не ўсе эле­мен­ты вяс­ко­ва­га пей­за­жу, усе дрэ­вы, да­мы і гэ­так да­лей. Се­ля­нін здзіў­ля­ецца: ка­лі ўсё гэ­та ўжо існуе на са­май спра­ве, дык на­вош­та ра­біць тое ж у дру­гі раз на кар­цін­ке? На та­кое важ­нае не то­ль­кі для жы­ва­пі­су, але і для фа­таг­ра­ фіі пы­тан­не дае ад­каз фо­та­гра­фі­ка. На­сам­рэч, ка­лі ўсё, чым за­йма­ецца фа­тог­раф, гэ­та «бяз­душ­нае ка­пі­ра­ван­не рэ­аль­нас­ ці», мы ні­ко­лі не змо­жам ад­ста­яць вы­со­кі ста­тус фа­таг­ра­фіі, і яна на­заў­сё­ды за­ста­нец­ца «сі­но­ні­мам мяр­зо­ты». Умен­не да­клад­на ўзна­віць рэ­аль­насць на фа­таг­ра­фіі — важ­ны на­вык, але ён не ро­біць ча­ла­ве­ка мас­та­ком, а ўся­го то­ль­кі па­каз­вае ўмен­не аб­слу­гоў­ваць «фа­таг­ра­фіч­ную ма­шы­ну». Сап­раў­дны мас­так не ка­пі­руе, а ства­рае воб­раз, на­поў­не­ны аўтар­скі­мі суб’­ектыў­ны­мі інтэр­прэ­та­цы­ямі. Мас­тац­тва па­чы­на­ецца ў мо­мант, ка­лі праз уяў­лен­не вя­до­мых рэ­чаў аўтар спра­буе вы­ра­зіць «ня­бач­ны стан сва­ёй ду­хоў­нас­ці». «Мес­ца для іх не ў пан­тэ­оне ду­ху, але ў пра­фе­сій­ных са­юзах, ка­лі не здо­ле­юць сва­ім май­стэр­ствам рас­па­вес­ці нам што­сь­ці важ­нае пра сваю ду­шу, звя­за­ную з жыц­цём і яго сак­рэ­та­мі», — пі­ша Бул­гак пра фа­тог­ра­фаў у кні­зе «Эстэ­ты­ка свят­ла». Асно­ва мас­тац­тва — эмо­цыя, унут­ра­ны стан мас­та­ка, які зна­хо­дзіц­ца ў су­вя­зі са знеш­ні­мі ўра­жан­ня­мі. Мас­так, па мер­ка­ван­ні Бул­га­ка, ад­чу­вае па­трэ­бу за­ха­ваць гэ­ту эмо­цыю, ува­со­біў­шы яе ў не­йкім ра­мяс­ тве: «Мо­ман­ты эмо­цыі, ста­ну ду­хоў­на­га на­пру­жан­ня — гэ­та най­бо­ль­шая, са­мая важ­ная і адзі­на праў­дзі­вая каштоў­насць у жыц­ці». Ці­ка­вая ў гэ­тай су­вя­зі рэ­акцыя Бул­га­ка на эстэ­ты­ку «пра­ мой фа­таг­ра­фіі», якая ў 1920-я га­ды ўжо скла­да­ла су­р’ёз­ную кан­ку­рэн­цыю пік­та­ры­яліз­му ў Еўро­пе. «Пра­мая» (ці «чыс­тая»)

За­бжэ. Кас­цёл Свя­то­га Іо­сі­фа. 1948.

фо­та­вы­ява ра­бі­ла акцэнт на ме­ха­ніч­най фік­са­цыі і вы­ключ­на фа­таг­ра­фіч­ных срод­ках вы­раз­нас­ці, пры­нцы­по­ва ад­маў­ля­ ючы­ся пры гэ­тым ад пе­ра­йман­ня гра­фі­кі ці жы­ва­пі­су. Бул­ гак па­пра­каў пра­мое фо­та перш за ўсё за не­пас­ля­доў­нас­ць: дэк­ла­ру­ючы пе­ра­мо­гу фа­таг­ра­фіч­на­га аўта­ма­тыз­му, пры­ хі­ль­ні­кі чыс­тай фа­таг­ра­фіі тым не менш па­ста­янна ўры­ва­ юцца ў фа­таг­ра­фіч­ны пра­цэс, па­чы­на­ючы з вы­ба­ру аб’­екта, кад­ры­ра­ван­ня, пра­яўкі і г.д. На гэ­тым фо­не фо­та­гра­фі­ка з яе пер­ша­па­чат­ко­вай ары­ента­цы­яй на та­та­ль­ную суб’­ектыў­ную інтэр­прэ­та­цыю вы­гля­дае як бо­льш сум­лен­ная твор­чая па­зі­ цыя. Фа­таг­ра­фія ў лю­бым вы­пад­ку з’яў­ля­ецца інтэр­прэ­та­цы­яй. А на­стой­ван­не на цэн­нас­ці аўта­ма­тыз­му ры­зы­куе вяр­нуць да ме­ха­ніч­на­га пры­мі­ты­віз­му ама­тар­скіх здым­каў, ад якіх у свой час ад­мя­жоў­ва­ла­ся фо­та­гра­фі­ка. 1920—1930-я га­ды ў Поль­шчы бы­лі ча­сам не­аспрэч­на­га ўплы­ву пік­та­ры­яліз­му, што пе­ра­тва­рыў­ся ў стро­га ка­ды­фі­ка­ ва­нае мас­тац­тва. Рэ­гла­мен­та­ва­ла­ся тэ­ма­ты­ка, якая лі­чы­ла­ся пры­ма­ль­най для мас­тац­кай фа­таг­ра­фіі, — гэ­та пей­заж, гіс­та­ рыч­ная архі­тэк­ту­ра, ча­ла­век. Кам­па­зі­цый­ныя ра­шэн­ні му­сі­лі дамагацца мак­сі­ма­ль­най эстэ­ты­за­цыі вы­явы, гар­ма­ніч­на аб’­ядноў­ваць эстэ­тыч­на цэн­ны ма­тыў і свет­ла­вы ма­лю­нак. Дбай­ная апра­цоў­ка здым­ка, рэ­туш, вы­ка­рыс­тан­не вы­са­ка­ род­ных тэх­нік дру­ку і мяк­ка­ма­лю­ючых аб’­екты­ваў да­зва­ля­лі ства­раць за­кон­ча­ны мас­тац­кі воб­раз, які пе­рад­аваў аўтар­скі інды­ві­ду­аль­ны по­гляд. Пры тым, як пад­крэс­лі­ваў Бул­гак, гэ­ тыя пры­нцы­пы не­маг­чы­ма сфар­му­ля­ваць у вы­гля­дзе не­йкай на­ву­ко­вай фор­му­лы, якую мо­гуць пры­мя­няць усе: «Гэ­та — за­па­ве­ты эстэ­ты­кі, якую па­трэб­на мець у са­бе так, як ма­юць слых у му­зы­цы, сум­лен­не ў ма­ра­лі», — пі­ша Бул­гак. Без та­ко­га «эстэ­тыч­на­га сум­лен­ня» фа­таг­ра­фія не бу­дзе фо­та­гра­фі­кай. Каб па­ка­заць свае пра­цы на вы­ста­вах, фа­тог­ра­фы вы­му­ша­ ны бы­лі пры­маць у раз­лік ідэ­алы пік­та­ры­яліз­му. Ад­мет­ная тут твор­чая па­зі­цыя Зо­ф’і Ха­мян­тоў­скай, арыс­так­рат­кі, якая жы­ла і фа­таг­ра­фа­ва­ла ў па­чат­ку ХХ ста­год­дзя на Па­лес­сі. Ха­мян­тоў­ская фак­тыч­на зды­ма­ла ў дзвюх эстэ­ты­ках ад­на­ча­ со­ва. Эстэ­ты­ка ма­мен­та­ль­на­га кад­ра і здым­ка парт­атыў­най ка­ме­рай «Лей­ка» бы­лі зруч­ныя для пра­цы ва ўмо­вах Па­лес­ся і бо­льш бліз­кія тэм­пе­ра­мен­ту са­мой Ха­мян­тоў­скай. Ад­нак для пуб­лі­ка­цый і вы­стаў мас­тач­ка ства­ра­ла пра­цы, да­во­лі да­лё­ кія ад рэ­пар­таж­ных. «Яна ад­бі­ра­ла фа­таг­ра­фіі са ста­ран­най кам­па­зі­цы­яй, у асноў­ным пей­за­жы, ра­дзей люд­скія ты­пы,

47

МАСТАЦТВА ЛЮТЫ 2013

Ві­ль­ня. Вос­трая Бра­ма. 1912.

Ві­ль­ня. Свя­та-Мі­хай­лаў­скія му­ры. 1930-я

якія ад­сы­ла­лі да жы­ва­піс­ных уз­ораў, а та­му ад­па­вя­да­лі пік­та­ ры­яль­най эстэ­ты­цы. Мно­гія бы­лі ство­ра­ны на за­ха­дзе со­нца, якое пад­свеч­ва­ла фі­гу­ры і рас­лі­ны збо­ку і зні­зу...» — пі­ша да­след­чы­ца твор­час­ці Ха­мян­тоў­скай Ка­ра­лі­на Пу­ха­ла-Ро­ек. Ня­дзіў­на, што ме­на­ві­та та­кія пра­цы пры­нес­лі мас­тач­цы по­ спех і пры­знан­не ў па­чат­ку яе твор­чай ка­р’е­ры. Яшчэ адзін пры­клад — прад­стаў­нік бе­ла­рус­кай твор­чай інтэ­лі­ген­цыі па­чат­ку ХХ ста­год­дзя Леў Да­шке­віч. На­шча­дак ста­ра­жыт­на­га шля­хец­ка­га ро­ду, ён атры­маў роз­на­ба­ко­вую ад­ука­цыю, пе­ра­важ­на ў Еўро­пе: ве­даў не­ка­ль­кі за­меж­ных моў, вы­ву­чаў мед­ыцы­ну, фі­ла­ло­гію, а так­са­ма з 1908-га па 1909 год — фа­таг­ра­фію ў Вы­шэй­шай шко­ле гра­фіч­ных мас­тац­ тваў у Па­ры­жы. На­ту­ра­ль­на, што на­прам­кам, з якім Да­шке­віч аса­цы­яваў сваю фа­таг­ра­фіч­ную твор­часць, быў пік­та­ры­ялізм. Да­след­чы­ца бе­ла­рус­кай фа­таг­ра­фіі Надзея Саў­чан­ка адзна­чае, што ў сва­ёй пра­кты­цы Леў Да­шке­віч ад­да­ваў пе­ра­ва­гу са­мым роз­ным і ня­рэд­ка да­во­лі скла­да­ным тэх­ні­кам апра­цоў­кі — чор­на-бе­ла­му кан­так­тна­му фо­та­дру­ку, аўтах­ро­му, гу­мі­ара­ бі­ку, бра­мой­лю, та­на­ван­ню ад­біт­каў у роз­ныя ко­ле­ры. «Усё гэ­та пад­крэс­лі­ва­ла ха­рак­тар вы­явы, над­ава­ла ёй асаб­лі­вую мяк­касць і плас­тыч­насць, на­блі­жа­ючы па­пя­ро­вы па­зі­тыў да ру­кат­вор­на­га тво­ра мас­тац­тва», — пі­ша Саў­чан­ка. Ха­рак­тэр­на, што, за­стаў­шы­ся па­сля 1920 го­да ў Са­вец­кай Бе­ла­ру­сі, Да­шке­віч змя­няе ха­рак­тар сва­ёй фа­таг­ра­фіч­най пра­кты­кі, пе­ра­хо­дзя­чы да пры­клад­ной на­ву­ко­вай фа­таг­ра­фіі. Пік­та­ры­ялізм быў рас­кры­ты­ка­ва­ны ма­ла­дой са­вец­кай ула­ дай. Фа­таг­ра­фія, як і іншыя ві­ды мас­тац­тва, му­сі­ла слу­жыць агі­та­цыі і пра­па­ган­дзе. Мяк­кая пік­та­ры­яль­ная фор­ма на­ўрад ці бы­ла тут да мес­ца. «Здым­кі ма­ла­дых са­вец­кіх май­строў ад­ люс­троў­ва­лі тэ­мы но­ва­га са­вец­ка­га жыц­ця: пра­цу і ад­па­чы­нак ра­бо­чых, з’я­вы но­ва­га бы­ту ў вёс­цы. Не бы­ло на здым­ках ні сум­ных за­ха­даў со­нца, ні ту­ма­но­вай сму­гі, ні эле­гіч­ных алей па­ркаў, не бы­ло бес­прад­мет­ных фа­таг­ра­фій. Са стэн­даў на гле­да­чоў па­зі­ра­лі хлоп­чык у шле­ме-бу­дзё­наў­цы, пі­яне­ры, пра­ цаў­ні­ца “Трох­гор­най ма­ну­фак­ту­ры”, па­стух, які чы­тае га­зе­ту, сал­да­ты Чыр­во­най Арміі, ма­лыя з дзі­ця­ча­га сад­ка, ся­ля­не ка­ля трак­та­ра; гле­да­чы ба­чы­лі рыш­та­ван­ні бу­доў­ляў, да­мы ад­па­ чын­ку», — ме­на­ві­та так вы­дзя­ляў га­лоў­нае ў сва­ім агля­дзе 1920—30-х га­доў са­вец­кі тэ­арэ­тык фа­таг­ра­фіі Сяр­гей Ма­ро­заў, да­да­ючы, што «пры­хі­ль­насць да ту­ма­ноў, усхо­даў і за­ха­даў со­нца, да па­вет­ра­най дым­кі, да раз­мы­тас­ці ма­люн­ка ра­бі­ла­ся

Кас­цёл Свя­той Ган­ны і бер­нар­дын­цаў. 1915.

па­каз­чы­кам за­стою ў мас­тац­кай фа­таг­ра­фіі». Жы­ва­піс і гра­ фі­ка бо­льш не ўспры­ма­лі­ся як ідэ­ал для фа­таг­ра­фіі, но­вы­мі ідэ­ала­мі ста­лі кі­не­ма­тог­раф і да­ку­мен­та­ль­ная лі­та­ра­ту­ра. У За­ход­няй Бе­ла­ру­сі ў гэ­ты час твор­часць раз­уме­ла­ся інакш. Ян Бул­гак сцвяр­джаў, што фо­та­гра­фі­ка — гэ­та фа­таг­ра­фія, якая най­бо­льш по­ўна ад­люс­троў­вае жыц­цё, бо фо­та­гра­фі­ка — гэ­ та мас­тац­тва, а мас­тац­тва і жыц­цё — гэ­та ад­но і тое ж. Ад­нак пе­ра­но­ся­чы сэнс фа­таг­ра­фа­ван­ня ад да­ку­мен­та­цыі «све­ту рэ­ чаў» да вы­ра­жэн­ня «све­ту па­чуц­цяў», пры­чым да вы­ра­жэн­ня ў да­во­лі рэ­гла­мен­та­ва­най фор­ме, Бул­гак, што бы­ло ўлас­ці­ва ўсім па­сля­доў­ні­кам пік­та­ры­яліз­му, іза­ля­ваў сваю пра­кты­ку як ад пэў­ных ві­даў мас­тац­тва, так і ад цэ­ла­га ко­ла цал­кам жыц­цё­вых тэм. Да­след­чык поль­ска­га пік­та­ры­яліз­му Ма­цей Шы­ма­но­віч ба­ чыць пры­чы­ны дэ­ман­стра­тыў­на ра­фі­на­ва­на­га іза­ля­цы­яніз­му пры­хі­ль­ні­каў фо­та­гра­фі­кі ў кла­са­вай пры­на­леж­нас­ці мас­та­коў, якія сфар­мі­ра­ва­лі гэ­ты рух. Пік­та­ры­яліс­ты па­хо­дзі­лі з вы­ шэй­шых сла­ёў гра­мад­ства — шлях­ты, інтэ­лі­ген­цыі, ба­га­та­га мяш­чан­ства, а та­му імкну­лі­ся пад­крэс­ліць свой ста­тус праз ства­рэн­не асаб­лі­вай прэс­тыж­най пра­кты­кі, ад­ме­жа­ваць ся­бе і ад дэ­мак­ра­ты­за­ва­на­га фо­та­ама­тар­ства, і ад ка­мер­цы­ялі­за­ ва­на­га са­ма­туж­ніц­тва. У сва­ім пер­ша­па­чат­ко­вым вы­гля­дзе фо­та­клу­бы бы­лі элі­тар­ ны­мі ўтва­рэн­ня­мі, што асаб­лі­ва пад­крэс­лі­ваў Ян Бул­гак. Так, член­ства ў Ві­лен­скім фо­та­клу­бе за­сноў­ва­ла­ся на «прын­цы­пах мас­тац­ка­га ад­бо­ру, пра­ве­дзе­на­га ў стро­га та­ва­рыс­кіх рам­ках». Каб стаць сяб­рам клу­ба, трэ­ба бы­ло атры­маць інды­ві­ду­аль­нае за­пра­шэн­не пры ад­на­душ­най зго­дзе ўсіх ча­ль­цоў. Поль­скі фо­та­клуб быў на­сто­ль­кі «асаб­лі­вай су­пол­кай мас­тац­ка­га і рэ­ прэ­зен­та­тыў­на­га ха­рак­та­ру», што з 410 кан­ды­да­таў то­ль­кі 31 фа­тог­раф змог стаць яго чле­нам (Ян Бул­гак, «Эстэ­ты­ка свят­ ла»). Аб­вяш­чэн­не шля­хет­ных (і да­ра­гіх) тэх­нік у якас­ці асно­вы пік­та­ры­яль­най фа­таг­ра­фіі так­са­ма бы­ло за­клі­ка­на ад­дзя­ліць «мас­та­коў і арыс­так­ра­таў» ад звы­чай­ных фо­та­ама­та­раў. Не­ль­га сцвяр­джаць, што мэ­тай пік­та­ры­яліс­таў бы­ло ідэ­ аліс­тыч­нае да­лу­чэн­не да мас­тац­тва дзе­ля мас­тац­тва. Імкну­ чы­ся ўсі­мі сі­ла­мі пад­няць ста­тус фа­таг­ра­фіі, пік­та­ры­яліс­ты не то­ль­кі да­бі­ва­лі­ся ад­ме­жа­ван­ня сва­іх за­нят­каў ад ма­са­ва­га вы­ка­рыс­тан­ня фа­таг­ра­фіі, але і пра­гну­лі пры­знан­ня ўні­ка­ль­ на­га май­стэр­ства, якое па­він­на бы­ло пры­цяг­нуць ува­гу і быць адзна­ча­ным і дзяр­жа­вай, і за­каз­чы­ка­мі.

знакі часу

The February issue of Mastactva magazine opens with a number of materials under the Artefacts rubric. The notable events that have recently taken place in the cultural life of Belarus are related by Alesia Bieliaviets (The House That Zoya Built, Zoya Lutsevich’s exhibition at the Mikhail Savitski Gallery, p. 4), Liudmila Gramyka (Andrey Kureichyk’s Three Giselles as staged by Aliaksander Gartsuyew at the Republican Theatre of Belarusian Drama, p. 6), Maryna Zagidulina (Piotr Yanushkievich’s exhibition Return at the Grodna Tiesenhaus Gallery, p. 8), Alena Famchankova (Faith. Hope. Resurrection, exhibition of traditional Lithuanian art in the Palace of Niasvizh, p. 10), Sviat­ lana Ulanowskaya (International Festival of Contemporary Choreography in Vitsiebsk, p. 12), Tatt­ siana Mushynskaya (guest performances of the Leonid Yakobson Ballet Theatre from St. Petersburg, p. 14), Genadz Blagutsin (Denis Fonvizin’s The Minor as staged by Maksim Sokhar at the Magiliow Dunin-Martsinkievich Drama and Comedy Theatre, p. 16),Tattsiana Mikhailava (premiere of Aliaksandra Shpartava’s documentary film DavidGaradok Canons, p. 18). The Dramatis Personae rubric introduces the documentary film director Galina Adamovich, last year’s winner of the Special Award of the President of Belarus for the Workers of Culture and Art (On the Documentaries and Self-torture, p. 20; interviewed by Natallia Agafonava), and Siargey Chekeres, an actor of the M. Gorky National Theatre (A Character of His Theatre, p. 24; interviewed by Liudmila Gramyka). The two following publications appear under the Discourse rubric. Alesia Bieliaviets talks about the Belarusian Biennale of Painting, Graphic Art and Sculpture Testament dedicated to the memory of Siargey Tsimokhaw. Assisting her is Leanid Khobataw, Deputy Chairman of the Artists Union for exhibitions (Incentives for Stars, p. 28). The theme of Tattsiana Mushynskaya’s article is the 3rd Minsk International Opera Forum, its merits, mistakes and prospects (In the Furnace of High Passions, p. 32). The material is supplemented by the Lobby rubric: sharing their impressions of the Forum are the well known musicologists from Russia Yelena Tretyakova (р. 34) and Yeka­ terina Kretova (p. 35). The Parallels rubric introduces the cultish Lithuanian film director Šarūnas Bartas, who was a guest of the last year’s Listapad Film Festival. Darya Amialkovich and Ilya Sviryn discuss with the master the specific features of his creative method (An Instance of Emotional Immersion, p. 38). The Lobby rubric carries a mini-interview with Jurga Dikčiuviene, co-producer of Bartos’s latest film Eurasian (Defending Is a Producer’s Job, p. 40). Under the same rubric there is a publication from the cycle Grand Figures of the European Theatre. Nina Mazur talks about the famous Italian director Emma Dante (The Chief of a Courageous Tribe, p. 42). Sviatlana Paliaschuk reconstructs the creative life and artistic views of the famous photographer Jan Bulgak, who is simultaneously considered as the father of Polish, Lithuanian and Belarusian photography. The author pays special attention to the evolution of pictorialism in his art (Jan Bulgak’s Pictorialism, p. 44). The material is published under the Cultural Layer rubric. The issue is concluded with Tattsiana Mikhailava’s publication in the Marks of Time rubric. A picture from Yawgen Glebaw’s ballet Burial Mound published in Mastactva Belarusi No 2, 1983 evoked in the author’s memory a chain of reminiscences about the heyday of the first performers of the ballet’s main parts (Burial Mounds Tell Us a Lot of Things…, p. 48). 

«Кур­га­ны ­ шмат ча­го ­ нам га­вораць...» Т а ц ­ц я­на М І Х А Й Л А В А Ста­рыя ча­со­пі­сы надзвы­чай ці­ка­ва гар­т аць. Зда­ра­ецца, ад­но фо­т а здат­ нае вы­к лі­каць без­ліч успа­мі­наў! У № 2 «Мас­т ац­т ва Бе­ла­ру­сі» за 1983 год на во­чы тра­піў­ся зды­мак з ба­ле­т а «Кур­ ган». Князь — Ула­д зі­мір Кам­коў, Ма­ шэ­к а — Ула­д зі­мір Іва­ноў. Аб­одва пры­ га­ж у­ны, ад­на­ча­со­ва — анта­г а­ніс­т ы і са­пер­ні­к і...

Доб­ра па­мя­таю тую па­ста­ноў­ку. У 1982-м у Бе­ла­ру­сі шы­ро­ка адзна­ча­ла­ся 100-год­дзе з дня на­ра­джэн­ня Янкі Ку­ па­лы. У на­ступ­ным го­дзе Тэ­атр опе­ры і ба­ле­та па­ві­нен быў свят­ка­ваць улас­ ны па­ўве­ка­вы юбі­лей. Да та­кіх падзей звы­чай­на пры­мяр­коў­ва­лі­ся но­выя на­цы­яна­ль­ныя спек­так­лі. Ба­лет Яўге­на Гле­ба­ва «Вы­бран­ні­ца», ство­ра­ны па ма­ты­вах ку­па­лаў­скіх па­ эм, не­ка­лі ішоў у тэ­атры. Што пры­му­ сі­ла кам­па­зі­та­ра зра­біць яшчэ ад­ну рэ­ дак­цыю: на­пі­саць но­выя фраг­мен­ты, змя­ніць кам­па­зі­цыю? Пэў­на, імкнен­не па­гля­дзець на падзеі, кан­флікт, ха­рак­ та­ры з вы­шы­ні на­бы­та­га мас­тац­ка­га во­пы­ту. Над ліб­рэ­та пра­ца­ва­лі па­эт Ана­толь Вяр­цін­скі і ба­лет­май­стар Ген­рых Ма­ёраў. Асно­вай дра­ма­тур­гіі зра­бі­лі­ся па­эмы «Ма­гі­ла льва» і «Кур­ ган». 3 пер­шай пры­йшлі ў спек­такль Ма­шэ­ка і На­та­ль­ка, з дру­гой — Гус­ляр і Князь. Ду­маю, Ма­ёра­ву, які да та­го не ад­но дзе­ся­ці­год­дзе са­ма­сцвяр­джаў­ся як ха­рэ­ограф на Укра­іне, не над­та про­ста бы­ло ста­віць спек­такль, звя­за­ны з бе­ ла­рус­кай гіс­то­ры­яй, і пэў­ным чы­нам ад­люс­троў­ваць у тан­цы на­цы­яна­ль­ны ка­ла­рыт, сам дух ку­па­лаў­скай па­эзіі. Надзвы­чай да­па­маг­ло тое, што ў гэ­ты ж час Ген­рых Аляк­сан­дра­віч з’яў­ляў­ся га­лоў­ным ба­лет­май­страм Дзяр­жаў­на­га ансам­бля тан­ца Бе­ла­ру­сі. Га­лоў­нае пы­тан­не, з якім су­ты­ каюц­ца ства­ра­ль­ні­кі на­цы­яна­ль­на­га спек­так­ля, — пра­бле­ма плас­тыч­най мо­вы. Адзі­на пра­ві­ль­ны шлях у та­кой сі­ту­ацыі — сін­тэз тан­ца кла­січ­на­га і фа­льк­лор­на­га, ка­лі, ад­но­ль­ка­ва доб­ра ва­ло­да­ючы і кла­січ­най лек­сі­кай, і на­ род­най, ха­рэ­ограф у ма­люн­ку і са­мім ру­ху спа­лу­чае іх эле­мен­ты і асаб­лі­вас­ ці. У «Кур­га­не» Ма­ёраў устры­маў­ся ад спа­ку­сы цы­та­ваць бе­ла­рус­кі тан­ца­

ва­ль­ны фа­льк­лор. То­ль­кі ў фі­на­ль­най ма­са­вай сцэ­не ад­чу­ва­лі­ся плас­тыч­ныя інта­на­цыі зна­ка­мі­та­га тан­ца «Юрач­ ка», які на­бы­ваў вы­раз­ную сцэ­ніч­ную фор­му. Ба­ле­ры­на Во­ль­га Ла­по, ад­на з най­бо­льш яркіх вы­ка­наў­цаў парт­ыі На­та­ль­кі, згад­ва­ла па­зней ака­ліч­нас­ці пра­цы над спек­так­лем: — Ген­рых Ма­ёраў — ча­ла­век вя­сё­лы. Ста­віў ён хут­ка, пра­ца­ваць з ім бы­ло ці­ка­ва. Ён не­ве­ра­год­на вы­раз­на па­каз­ ваў бу­ду­чы та­нец. Звы­чай­на пры­хо­ дзіў у за­лу з прад­ума­ным ма­люн­кам парт­ыі і ста­віў за­да­чу: «Зра­бі так!» По­тым ні­чо­га не мя­няў, не пе­ра­раб­ ляў. У рэ­шце рэшт мы вы­кон­ва­лі тое, што і бы­ло за­ду­ма­на ба­лет­май­страм. У да­да­так Ген­рых Аляк­сан­дра­віч ве­ль­мі да­клад­на тлу­ма­чыў эма­цый­ны, псі­ха­ ла­гіч­ны стан ге­роя... У цэн­тры ба­ле­та «Кур­ган» па­ўста­ва­лі не то­ль­кі ўза­ема­адно­сі­ны ге­ро­яў, «лю­ боў­ны трох­кут­нік», але і са­цы­яль­ны кан­флікт — па­між Кня­зем і Гус­ля­ром, Ма­шэ­кам і Кня­зем, пад­ня­во­ль­ным на­ ро­дам і пан­амі-пры­гня­та­ль­ні­ка­мі. Да прэм’еры бы­лі пад­рых­та­ва­ны ажно ча­ты­ры скла­ды вы­ка­наў­цаў, і кож­ны артыст меў улас­ную інтэр­прэ­ та­цыю ха­рак­та­ру ге­роя. Ма­шэ­ку тан­ ца­ва­лі Юрый Тра­ян, Вік­тар Сар­кі­сь­ян, Ула­дзі­мір Іва­ноў і Ула­дзі­мір Кам­коў; На­та­ль­ку — Люд­мі­ла Бржа­зоў­ская, Ні­на Па­ўла­ва, На­тэ­ла Да­дыш­кі­лі­яні. Князь — Ула­дзі­мір Іва­ноў або Ула­дзі­ мір Кам­коў, Юзаф Раў­куць або Сяр­гей Пяс­це­хін — вы­гля­даў та­кім эфек­тным і прэ­зен­та­бе­ль­ным, што ра­бі­ла­ ся зра­зу­ме­ла, ча­му ў На­та­ль­кі па­сля зна­ёмства з ім за­кру­жы­ла­ся га­ла­ва. Ма­шэ­ка — як на­род­ны ге­рой — ака­заў­ ся, маг­чы­ма, бо­льш про­стым. З гэ­тай на­го­ды па­сля прэм’еры ў ку­лу­арах і ка­ля­тэ­атра­ль­ных ко­лах не без гу­ма­ру раз­ва­жа­лі: мо На­та­ль­цы ўсё-та­кі вар­та бы­ло б за­стац­ца з Кня­зем? У па­ла­цы б жы­ла! А ка­лі сур’ёзна, дык ства­ра­ль­ні­ кі спек­так­ля на та­кі фі­нал ні­ко­лі б не па­га­дзі­лі­ся. Гра­мад­скасць са­цы­яль­на ары­ента­ва­най дзяр­жа­вы іх бы па­прос­ ту не зра­зу­ме­ла! «Кур­га­ны шмат ча­го нам га­во­ раць...» — ра­док з ку­па­лаў­скай па­эмы. Але і ж спек­такль «Кур­ган» шмат пра што на­га­даў. Пра прэм’еру ад­мет­на­ га на­цы­яна­ль­на­га ба­ле­та, пра пе­ры­яд рос­кві­ту та­лен­таў яго вы­дат­ных вы­ка­ наў­цаў. 

«Кур­ган» Яўгена Глебава. 1982. Сцэ­ны са спек­так­ля.

фо­та з архі­ва тэ­атра.

summary

Во­ль­га Ла­по (На­та­ль­ка), Вік­тар Сар­кі­сь­ян (Ма­шэ­ка).

Ула­дзі­мір Іва­ноў (Машэка).

Індэкс 74958.

кошт 25 000 рублёў.

У ста­лі­цы пра­йшоў Ад­кры­ты фо­рум плас­тыч­ных і тан­ца­ва­ль­ ных тэ­атраў «ПлаSтфор­ма-Мінск-2013». У яго меж­ах вы­сту­ пі­лі дзе­вяць бе­ла­рус­кіх тэ­атраў, якія экс­пе­ры­мен­ту­юць з ру­ хам і плас­ты­кай. Ад­бы­лі­ся так­са­ма дыс­ку­сіі і май­стар-кла­сы бе­ла­рус­кіх і за­меж­ных удзе­ль­ні­каў. Ды­рэк­та­рам фес­ты­ва­лю з’яўляў­ся Вя­час­лаў Іна­зем­цаў, вя­до­мы ха­рэ­ограф і кі­раў­нік тэ­атра «InZhest». Пад­ра­бяз­на пра фо­рум чы­тай­це ў ад­ным з блі­жэй­шых ну­ма­роў ча­со­пі­са. фота аляк­сан­дра жда­но­ві­ча.

На здым­ку: cцэ­на са спек­так­ля «…Па­сля». Тэ­атр «InZhest».