Мастацтва №1'2013

cт удзень 2013

w w w.kimpress.by

e-mail: art_mag@tut.by

#01

змест     а р т э фа к т ы Тац­ця­на Бра­цян­ко­ва Ка­л аш­н і­к аў блюз «Зброй­ная па­ла­та» Андрэя Пят­ке­ві­ча 4 Але­на Ма­ль­чэў­ская Гло­к ая к уз­д ра буд­л а­н у­л а бок­р а «Дзя­ды» Ад­ама Міц­ке­ві­ча ў Бе­ла­рус­кім дзяр­жаў­ным тэ­атры ля­лек 6 Вік­то­рыя Гу­ле­віч Аса­б іс­т ае ў пуб­л іч­н ым «Inciting Force»Жан­ны Глад­ко 8 Тац­ця­на Му­шын­ская Ма­л е­н ь­к ія гіс­т о­р ыі пра ба­л ет Ве­ча­ры су­час­най ха­рэ­агра­фіі ў Мін­ску 10 Лю­боў Гаў­ры­люк Кадры ў бронзе «Кроп­ка агля­ду» Канстанціна Селіханава 12

На Пер­шым Мін­скім тры­ена­ле су­час­на­га

мас­тац­тва «Бе­лЭк­спа-Арт-2012» з мэ­тай па­ка­зу су­час­ных тэх­на­ло­гій мед­ыя­арту быў прэ­зен­та­ва­ны пра­ект «Paintmapping». На плос­кі кон­тур­ны ма­лю­нак на па­пе­ры пра­ецы­ра­ва­ла­ся кам­п’ю­тар­ная 3D-гра­фі­ка, у вы­ні­ку ча­го ўзні­ка­ла ілю­зія аб’­ёму фі­гу­ры і яе тран­сфар­ма­цыі. Аўтар ма­люн­ка і кан­тэн­ту Дзміт­рый Са­се­даў, тэх­ніч­ны спе­цы­яліст Ілья Па­рхі­мо­віч. Упер­шы­ню тэх­на­ло­гія відэамэпінгу дэ­ман­стра­ва­ла­ся ў Мін­ску на вы­ста­ве «ДАХ-9».

Вольга Сталярова Хто свят­к уе ў бан­к ет­н ай за­л е «Хто смя­ецца апош­нім» Кан­дра­та Кра­пі­вы ў Тэ­атры-сту­дыі кі­на­акцё­ра 14 Але­на Лі­са­ва Жарсці па вакале II Між­на­род­ны кон­курс імя Ла­ры­сы Алек­сан­дроў­скай 16

    д з е й н ы я а с о бы

«Ліс­т а­п ад-2012». Як і ча­м у мы лю­б ім кі­н о? З рэ­дак­цый­на­га «круг­ла­га ста­ла» 32 Тац­ця­на Га­ран­ская Ка­а рды­н аты тво­р а Жы­ва­піс­ныя ван­дроў­кі Ула­дзі­мі­ра Сул­коў­ска­га 38     п а ра л е лі

Але­на Ма­ль­чэў­ская Свят­л а­н а Бень. Тэ­а тр на­х аб­с тва і гар­м о­н іі 18

Ніна Мазур Лэ­д зі і яе Мак­бет Шэк­спі­ры­яна Аль­гір­да­са Ла­тэ­на­са 42

    дыск урс

    К ульт у р н ы п л а с т

Але­ся Бе­ля­вец Па­р ад пла­н ет І Мін­скае тры­ена­ле су­час­на­га мас­тац­тва 22

Га­лі­на Са­чан­ка-Баг­да­на­ва Пер­ш ы Міхась Раманюк. Этнограф, рэдактар, мастак 44

На­цы­яна­ль­ная тэ­атра­ль­ная прэ­мія. Што далей? Га­лі­на Алі­сей­чык Шэсць ста­т у­э так для ля­л еч­н і­к аў 26 Тац­ця­на Арло­ва Пе­р а­м о­г і і па­р а­з ы ў атмас­ф е­р ы свя­т оч­н ас­ц і 29

    знакі часу Люд­мі­ла Гра­мы­ка За­с та­л о­с я за кад­р ам 48

На першай старонцы вокладкі: Збіг­неў Ця­рэп­ка, Ва­лян­ці­на Шо­ба. Дом не той, іншая бра­ма, то­ль­кі твор­часць — ва­р’ят­ка тая са­мая... Ліч­ба­вая гра­фі­ка. 2012–2013.

«мастацтва» № 1 (358). студзень, 2013. зас ­ нав­ ал­ ьн­ ік часопіса — мін­ іст­ эрс­ тва ку­ль­ту­ры рэ­спуб­лі­кі бе­ла­русь. вы­даецца са сту­дзе­ня 1983 го­да. рэ­гіс­тра­цый­нае па­свед­чан­не № 638 выдадзена міністэрствам інфармацыі рэспублікі беларусь.

га­лоў­ны рэ­дак­тар людміла аляксееўна грамыка. рэ­дак­цый­ная ка­ле­гія: тац­ця­на арло­ва, але­ся бе­ля­вец, гаў­ры­іл ваш­чан­ка, во­ль­га да­дзі­ёма­ва, мі­хась дры­неў­скі, інэ­са душ­ке­віч, ва­ле­рый жук, эду­ард за­рыц­кі, алена каваленка (намеснік галоўнага рэдактара), тац­ця­на му­шын­ская, ула­дзі­мір ры­лат­ка, ры­чард смо­льс­кі, ула­дзі­мір тоў­сцік, рас­ціс­лаў янкоў­скі, аляк­сандр яфрэ­маў. мас­тац­кі рэ­дак­тар андрэй ган­ча­роў. літаратурны рэдактар але­на гра­мы­ка. фо­та­ка­рэс­пан­дэнт андрэй спрын­чан. на­бор: іна адзі­нец. вёр­стка: андрэй ган­чароў, акса­на кар­та­шо­ва. вы­да­вец — рэ­дак­цый­на-вы­да­вец­кая ўста­но­ва «ку­ль­ту­ра і мас­тац­тва». вы­да­вец­кая лі­цэнзія № 02330/0494414 ад 17 красавіка 2009 года. ад­рас выдавецтва і рэ­дак­цыі: 220013, мінск, пра­спект не­за­леж­нас­ці, 77. тэлефон 292-99-12, тэлефон/факс 334-57-35 (бух­гал­тэ­рыя).

©

«мас­тац­тва», 2013.

Аў­тар­скія ру­ка­пі­сы не рэ­цэн­зу­юц­ца і не вяр­та­юц­ца. Аўта­ры над­ру­ка­ва­ных ма­тэ­ры­ялаў ня­суць ад­каз­насць за пад­бор пры­ве­дзе­ных фак­таў, а так­са­ма за змеш­ча­ныя да­ныя, якія не пад­ля­га­юць ад­кры­тай пуб­лі­ка­цыі. Рэ­дак­цыя мо­жа дру­ка­ваць арты­ку­лы ў па­ра­дку аб­мер­ка­ван­ня, не падзя­ля­ючы пун­кту гле­джан­ня аўта­раў. Пад­пі­са­на ў друк 21.1.2013. Фар­мат 60х90 1/8. Па­пе­ра ме­ла­ва­ная. Друк афсет­ны. Гар­ні­ту­ра «Minion Pro». Ум. друк. арк. 6,0. Ум.-выд. арк. 10,25. Ты­раж 1894. Заказ 216. Дзяржаўнае прад­пры­емства «Вы­да­вец­тва “Бе­ла­рус­кі Дом дру­ку”». 220013, г. Мінск, праспект Не­за­леж­нас­ці, 79. ЛП № 02330/0494179 ад 03.04.2009.

артэфакты     юбілей

зваротна я сувязь

Нам — 30!

Вы ве­ль­мі па­трэб­ны!

Л ю д ­м і ­ла Г р а­м ы ­ка

Наш ча­со­піс шмат у чым раз­лі­ча­ны на вуз­к іх спе­цы­яліс­т аў і прафесіяналаў. Ад­нак рэ­д ак­цыя ўвесь час імкнец­ц а па­ шы­раць ко­ла сва­іх пры­х і­ль­ні­каў. Хто ж ся­род іх? Пы­т ан­не «Ча­м у вы чы­т а­еце “Мас­т ац­т ва”?» мы за­д а­лі не­ка­т о­рым з на­шых па­с та­янных пад­піс­чы­каў.

Ма­ла хто па­мя­тае: «Мас­ тац­тва Бе­ла­ру­сі» — вы­нік плён­ных на­ма­ган­няў твор­ чай інтэ­лі­ген­цыі БССР. Пе­ рад тым як ча­со­піс быў за­сна­ва­ны, іні­цы­ята­рам да­вя­ло­ся доў­га да­во­дзіць у вы­со­кіх ка­бі­не­тах ЦК КПСС, што ён жыц­цё­ва не­ абход­ны. А як жа інакш — мас­тац­тва ў рэ­спуб­лі­цы ёсць! Ча­со­піс быў ство­ра­ны як ты­по­вы, на той час у мно­гіх рэ­спуб­ лі­ках бы­ло­га СССР існа­ва­лі пад­обныя вы­дан­ні. Пад ад­ной вок­лад­кай — ана­ лі­тыч­ныя арты­ку­лы: тэ­атр, му­зы­ка, кі­ но, эстэ­ты­ка, на­род­ная твор­часць... Чор­ на-бе­лы друк на сло­нім­скай ме­лоў­цы з дзвю­ма ка­ля­ро­вы­мі ўклей­ка­мі — вы­ ключ­на для вы­яўлен­ча­га мас­тац­ тва. Мер­ка­ва­лі, па­чат­ко­вы ты­раж бу­дзе пры­клад­на 10 000. З гэ­тым па­мы­лі­лі­ся. На пер­шым ну­ма­ры «Мас­тац­тва Бе­ла­ру­сі» больш сціп­ лая ліч­ба — 2156. З астат­нім атры­ ма­ла­ся вы­дат­на. Па­мя­таю, ад­но з пер­шых інтэрв’ю на ква­тэ­ры Ула­дзі­мі­ра ­ Ка­рат­ке­ві­ча. І яго­ны ўсхва­ля­ва­ны голас у су­сед­нім па­коі: «Но­вы ча­ со­піс. Ад­да­лі ма­ла­дым». Так і бы­ло. Ся­ род пер­шых юбі­ле­яў у рэ­дак­цыі най­час­ цей адзна­ча­лі трыц­ца­ці­год­дзе... А по­тым трыц­цаць га­доў за­пар ча­со­ піс змя­няў­ся раз­ам з на­мі. Мі­на­лі эпо­хі, але на­ват ця­пер: пе­ра­гор­тва­еш ста­рон­ кі — і па­ўста­юць ад­мет­ныя воб­ра­зы, аб­ ліч­чы, прымушаюць задумацца важ­кія сло­вы. 357 кні­жак. Ілюс­тра­ва­ная энцык­ ла­пе­дыя су­час­на­га мас­тац­ка­га жыц­ця. Пра­ве­ра­на ча­сам. Рэ­дак­цыя не аб­мі­ну­ ла ні­вод­най знач­най падзеі, ні­вод­най зна­ка­вай асо­бы. За­раз пад­обныя вы­дан­ ні на­зы­ва­юць ана­ла­га­вы­мі. Хут­кап­лын­ ны інтэр­нэт вы­кід­вае ў сваё змен­лі­вае поле шмат інфар­ма­цыі, якая неўзабаве сці­ра­ецца з па­мя­ці. На ста­рон­ках «Мас­ тац­тва» ўсё па-ра­ней­ша­му за­хоў­ва­ецца на­заў­жды. Мож­на не то­ль­кі пра­чы­таць, ад­клас­ці ў архіў, а яшчэ і ўба­чыць — пра­ілюс­тра­ва­нае якас­ны­мі фо­та­здым­ ка­мі. Та­кую пад­ра­бяз­ную і руп­лі­вую пра­цу ця­пер амаль што ніх­то не ро­біць. Яна — на на­шых ста­рон­ках. Пер­шы ну­мар «Мас­тац­тва» за 2013 год — юбі­лей­ны. І мы змя­няем фар­мат. З’яві­лі­ся но­выя руб­ры­кі, ста­сун­ кі з твор­чы­мі асо­ба­мі ста­но­вяц­ца бо­льш тры­ва­лы­мі. Рэ­дак­цыі важ­на не то­ль­кі рас­па­вес­ці, але і на­ла­дзіць ад­кры­ты ды­ ялог з са­мі­мі твор­ца­мі. З надзе­яй — ­ у бу­ду­чы­ню. 

Алі­на Кан­дра­цюк, вы­клад­чык дзі­ця­чай мас­тац­кай шко­лы (Брэст): — Вы­піс­ва­ла ча­со­піс на пра­ця­гу 10 год, цяпер на­бы­ваю кож­ны раз, ка­лі ба­чу ў про­дажы. Заў­сё­ды чы­таю «Мас­тац­тва» з ці­ка­вас­цю і за­ да­ва­ль­нен­нем. Мой брат пра­цуе ў ві­цебскім тэ­атры, сын — мас­так, я са­ма за­кан­чва­ла ві­ цеб­скі «мас­тграф», та­му ў пер­шую чар­гу чы­ таю ма­тэ­ры­ялы, пры­све­ча­ныя тэ­атру і вы­яў­ лен­ча­му мас­тац­тву. Най­леп­шых па­жа­дан­няў!

Лі­дзія Чур, біб­лі­ятэ­кар (па­сё­лак Ляс­ны, Мін­скі ра­ён): — Ра­ней я ме­ла маг­чы­масць чы­таць ча­со­піс на пра­цы, а па­сля вы­ха­ду на пен­сію вы­піс­ваю «Мас­тац­тва» вось ужо на пра­ця­гу ча­ты­рох га­ доў. Да­рэ­чы, ча­со­піс не так про­ста «зда­быць» у біб­лі­ятэ­ках — на яго ёсць по­пыт, час­та ён бы­вае на ру­ках... З апош­ніх яркіх пуб­лі­ка­цый пры­га­даю арты­кул пра Мі­ка­лая Та­ра­сю­ка, які ў 80-га­ до­вым уз­рос­це ад­люс­тра­ваў у сва­іх «дзе­ра­ вян­ках» гіс­то­рыю кра­іны; інтэр­в’ю з Ба­ры­сам Лу­цэн­кам (уво­гу­ле, ве­ль­мі пад­аба­ецца руб­ ры­ка «Дзей­ныя асо­бы»!), а ка­лі пра­чы­та­ла рэ­цэн­зію на «Вес­тай­дскую гіс­то­рыю» («Па­ між Брад­ве­ем і Га­лі­ву­дам»), то так за­ха­це­ ла­ся тра­піць на спек­такль у лю­бі­мы Му­зыч­ ны тэ­атр!.. Маг­чы­ма, у сі­лу ўзрос­ту ад­даю пе­ ра­ва­гу кла­січ­на­му, рэ­аліс­тыч­на­му мас­тац­тву, ма­тэ­ры­ялы пра су­час­ныя арт-пра­кты­кі за­ста­ юцца для мя­не кры­ху за­блы­та­ны­мі і цьмя­ны­мі. Я ўсве­дам­ляю, што, ма­быць, гэ­та здо­ра­ва, але ўсё ж — не тое мас­тац­тва, якое мя­не ра­дуе і якое мне бліз­ка... Не маю маг­чы­мас­ці рэ­гу­ляр­на ха­дзіць на вы­ста­вы, бы­ваць у тэ­атры, бо да­гля­даю ста­­ рэнь­кую ма­ці, «Мас­тац­тва» ж да­зва­ляе са­ чыць за ку­ль­тур­ным жыц­цём не то­ль­кі рэ­ спуб­лі­кі, але і све­ту. Гэ­та вы­дат­нае, роз­на­ба­ ко­вае вы­дан­не, якое ахоп­лі­вае аб­са­лют­на ўсе тэ­мы ку­ль­тур­на­га жыц­ця. Бу­ду на­ма­гац­ца за­ ха­ваць вер­насць ча­со­пі­су і жа­даю вам існа­ ваць яшчэ доў­га-доў­га! Вы ве­ль­мі па­трэб­ны!

Па­вел Са­па­ць­ко, сту­дэнт 4-га кур­са Уні­вер­сі­тэ­та ку­ль­ту­ры і мас­тац­тваў, ку­ль­ту­ро­лаг-ме­не­джар (Мінск): — Ка­лі па­сту­піў ва ўні­вер­сі­тэт, ад­ра­зу стаў ці­ ка­віц­ца айчын­ны­мі спе­цы­ялі­за­ва­ны­мі вы­дан­ ня­мі па ку­ль­ту­ры. «Мас­тац­тва» вы­піс­ваю ўжо на пра­ця­гу трох га­доў, каб быць у кур­се ўсіх ку­ль­тур­ных падзей, што ад­бы­ва­юцца ў кра­ іне. У пер­шую чар­гу ад­даю пе­ра­ва­гу арты­ку­ лам пра ві­зу­аль­ныя пра­кты­кі. З апош­ніх ну­ма­ роў мне за­пом­ніў­ся ма­тэ­ры­ял Ла­ры­сы Міх­не­ віч «Пруг­кія рыт­мы пра­сто­ры», пры­све­ча­ны юбі­лей­на­му пра­екту Сяр­гея Кі­руш­чан­кі. У сва­ іх на­ву­ко­вых ву­чэб­ных ра­бо­тах я рас­пра­цоў­ ваю тэ­му імі­джу Бе­ла­ру­сі, пі­шу ў тым лі­ку пра вы­яўлен­чае мас­тац­тва як інстру­мент па­зі­цы­ яна­ван­ня кра­іны, і «Мас­тац­тва» ве­ль­мі да­па­ ма­гае мне ў гэ­тым — тут за­ўсё­ды мож­на знай­ сці мнос­тва ці­ка­вых пры­кла­даў. На ста­рон­ках ча­со­пі­са ха­це­ла­ся б ба­чыць бо­льш дыс­ку­сій­ных пля­цо­вак, дзе пры аб­мер­ ка­ван­ні пра­блем су­час­на­га кі­не­ма­тог­ра­фа, тэ­ атра, му­зы­кі і вы­яўлен­ча­га мас­тац­тва су­ты­ка­ лі­ся б роз­ныя пун­кты гле­джан­ня. Бу­ду вы­піс­ваць «Мас­тац­тва» і над­алей, а вам жа­даю но­вых пра­ектаў і но­вых аўта­раў! Іры­на Па­чэ­кі­на, пед­агог па кла­се хо­ру дзі­ця­чай шко­лы мас­тац­тваў (Ма­гі­лёў): — У на­стаў­ні­каў шко­лы мас­тац­тваў ёсць маг­ чы­масць вы­браць, якія спе­цы­ялі­за­ва­ныя вы­ дан­ні па ку­ль­ту­ры яны бу­дуць вы­піс­ваць. І вось ужо тры га­ды я афар­мляю пад­піс­ку на «Мас­тац­тва». З апош­ніх ну­ма­роў мне асаб­лі­ва за­пом­ніў­ся ма­тэ­ры­ял, дзе ўзгад­ва­лі­ся акцё­ры на­ша­га ма­гі­лёў­ска­га тэ­атра — за­ўсё­ды пры­ емна ўба­чыць на ста­рон­ках дру­ка­ва­на­га вы­ дан­ня зна­ёмыя тва­ры! Да та­го ж, мае сяб­ры ў свой час ву­чы­лі­ся на тэ­атра­ль­ным ад­дзя­лен­ ні Уні­вер­сі­тэ­та ку­ль­ту­ры і мас­тац­тваў (хто­сь­ ці і за­раз там ву­чыц­ца), та­му звяр­таю ўва­гу на ма­тэ­ры­ялы пра тэ­атр. Уво­гу­ле, чы­таю ўсё, але ха­це­ла­ся б, каб з’яўля­лі­ся ў вас і арты­ку­лы на рус­кай мо­ ве: мае вуч­ні з за­да­ва­ль­нен­нем раз­гляд­ва­ юць кар­цін­кі ў ча­со­пі­се, але чы­таць — не чы­ та­юць, хоць на­ву­ча­юцца ў бе­ла­рус­ка­моў­най шко­ле. Ці з’явяц­ца ў вас у пер­спек­ты­ве тэк­ сты п’ес, на­прык­лад, якія мы маг­лі б ста­віць з дзе­ць­мі? То-бок, пра­ктыч­ныя ма­тэ­ры­ялы ў да­ па­мо­гу на­стаў­ні­кам? Ну, не дык не, пад­піс­ ку я пра­цяг­ну, яна, у лю­бым вы­пад­ку, спра­ ва аб­авяз­ко­вая. Да та­го ж «Мас­тац­тва» — вы­ дан­не пры­го­жае, роз­на­ка­ля­ро­вае, і хоць шмат інфар­ма­цыі мож­на ад­шу­каць у інтэр­нэ­це, у вас за­ўсё­ды зной­дзец­ца што­сь­ці ці­ка­вае! Пад­р ых ­т а­в а­л а А ле­н а Ка­в а­л ен­к а. Рэ­дак­цыя вы­каз­вае шчырую падзя­ку Але­не Скрып­чык, Во­ль­зе Сі­дар­чук, структурным падраздзяленням і ўсім су­пра­цоў­ні­кам РУП «Бел­пош­та» за да­па­мо­гу ў пад­рых­тоў­цы ма­тэ­ры­ялу.

3

фо­та прада­стаў­ле­на на­цы­яна­ль­ным тэ­атрам опе­ры і ба­ле­та рэ­спуб­лі­кі бе­ла­русь.

МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2013

«Зіг­фрыд» Ры­хар­да Ваг­не­ра. Са­фій­скі на­цы­яна­ль­ны тэ­атр опе­ры і ба­ле­та.

    па дзея ІII Між­на­род­ны ка­ляд­ны опер­ны фо­рум, які ла­дзіць На­цы­яналь­ны тэ­атр опе­ ры і ба­ле­та, мае ве­лі­зар­ны рэ­за­нанс і ў кра­іне, і за яе меж­амі. Сёлета да нас пры­еха­лі са­ліс­ты з 15 кра­ін, кры­ты­кі і му­зы­каз­наў­цы з Мас­квы і Санкт-Пе­цяр­бур­га. Не­пад­роб­ную ці­ка­васць вы­клі­ка­лі ўсе па­ ка­зы фо­ру­му. І кож­ны раз на гэ­та ме­лі­ся пры­ чы­ны. «Сі­вой ле­ген­дай» Дзміт­рыя Смо­льс­ка­ га, на­цы­яна­ль­най опе­рай, якіх за­ўжды ма­ла ў рэ­пер­ту­ары кож­на­га ка­лек­ты­ву, ад­кры­ваў­

    Мас­тац­тва для «Мас­тац­тва» Доб­рыя ідэі пры­хо­д зяць не­ча­ка­на. Так з’яві­ла­с я дум­ка раз­мяс­ціць на вок­лад­ ках ча­со­пі­с а «Мас­т ац­т ва» ра­бо­т ы на су­ гуч­н ую з яго на­звай тэ­м у. То-бок два­ нац­ц аць твор­ц аў у два­нац­ц а­ці ну­ма­ рах 2013 го­д а прадставяць сваё бачанне мас­т ац­т ва. Што гэ­т а — сро­д ак ка­м у­ні­ ка­цыі, са­ма­вы­я ўлен­ня ці шлях улас­на­ га раз­віц­ц я? Спо­с аб баў­лен­ня ча­с у, на­ тхнен­не ці на­с лан­нё? Та­к ія про­с тыя вы­ зна­чэн­ні з ві­зу­а ль­ных апо­ве­д аў, ка­ неш­не ж, не пра­чы­т а­юцца. Ве­ра­г од­на, не­ш та вар­т а бу­д зе вы­ка­заць сло­ва­мі, та­м у про­сім ад аўта­раў тэк­с та­вых тлу­ма­ чэн­няў за­дум сва­іх прац.

ся фэст. У вя­ду­чых парт­ыях «Яўге­нія Ане­гі­на» і «Кня­зя Іга­ра», дзвюх ня­даў­ніх на­шых прэ­м’ер, вы­сту­па­лі за­про­ша­ныя са­ліс­ты. У пер­шым — прад­стаў­ні­кі Ака­дэ­міі ма­ла­дых спе­ва­коў Ма­ ры­інкі, у дру­гім — са­ліс­ты Вя­лі­ка­га тэ­атра Рас­іі. Вы­со­кі гра­дус ча­кан­няў і сап­раў­ды ажы­ятаж­ны інта­рэс су­пра­ва­джаў пя­ці­га­дзін­ны спек­такль «Зіг­фрыд» Ры­хар­да Ваг­не­ра ў інтэр­прэ­та­цыі Са­фій­ска­га тэ­атра опе­ры і ба­ле­та. «Зіг­фрыд» ува­хо­дзіць у сла­ву­тую тэт­ра­ло­гію «Кал­ьцо ні­ бе­лун­га» і ні­ко­лі не гу­чаў у Мін­ску. Ад­мет­най падзе­яй Ка­ляд­на­га фо­ру­му і яго «раз­ынкай» ста­ла­ся пра­вя­дзен­не «Competiz­

ione dell’Opera», сус­вет­на зна­ка­мі­та­га кон­кур­ су вы­ка­наў­цаў іта­ль­янскай опе­ры. Ён існуе 16 га­доў, з 2001-га ла­дзіў­ся ў Дрэз­дэ­не, у 2011-м яго па­ўфі­нал і фі­нал ад­бы­лі­ся на сцэ­не Вя­лі­ ка­га тэ­атра Рас­іі. На­пры­кан­цы 2012 го­да кон­ курс за­ві­таў у Мінск (шка­да, што та­кая падзея ста­ла­ся экс­клю­зіў­най і ад­бы­ла­ся то­ль­кі ад­ ной­чы!). У якас­ці сяб­роў жу­ры да нас пры­еха­ лі сла­ву­тыя спе­ва­кі з мно­гіх кра­ін, мас­тац­кія кі­раў­ні­кі пра­слаў­ле­ных опер­ных тэ­атраў све­ ту. Мо, спра­ва ў тым, што Мінск па­сту­по­ва ста­ но­віц­ца ад­ным з пры­зна­ных опер­ных цэн­траў Еўро­пы? Т.М.

Два­нац­цаць тво­раў сфар­мі­ру­юць умоў­ную экс­па­зі­цыю, у якой праз роз­ныя срод­кі вы­яўлен­ня, у роз­ных тэх­ні­ках і ма­тэ­ры­ялах ува­со­бяц­ ца і бу­дуць су­існа­ваць аўтар­скія раз­ва­гі над ня­прос­тай тэ­май. Пер­шую вок­лад­ку за­ймае фраг­мент бе­ла­рус­ка-поль­ска­га пра­екта Ва­лян­ці­ны Шо­бы і Збіг­не­ва Ця­рэп­кі. Так вы­пад­ко­ва атры­ма­ла­ся, што век­тар іх сён­няш­ня­га по­шу­ку су­па­дае з на­шай ідэ­яй, і та­кім чы­нам адзін з тво­раў пра­екта, які яшчэ зна­хо­дзіц­ца ў рас­пра­цоў­цы, трап­ляе на ста­рон­ку сту­дзе­ньс­ка­га ну­ма­ра. Вось што рас­па­вя­да­юць аўта­ры пра сэнс і зна­чэн­не іх улас­най апан­та­най дзей­нас­ці: — Для нас мас­тац­тва — гэ­та жыц­цё, якое ўтва­ры­ла­ся па во­лі Бо­жай, і ме­на­ві­та та­му за асно­ву гра­фіч­най пра­цы ўзя­та ра­бо­та Orazio Gentileschi пад на­звай «Бла­га­веш­чан­не», што азна­чае тай­ну за­ра­джэн­ня не­ча­га но­ва­га — тво­ра ці жыц­ця. Асноў­най ідэ­яй су­мес­ на­га поль­ска-бе­ла­рус­ка­га пра­екта з’яў­ля­ецца роз­дум над тым, што маг­ло ўтва­рыц­ца ў пра­сто­ ры, якая падзя­ляе Дзе­ву Ма­рыю і архан­ге­ла — но­сь­бі­та доб­рай вес­ткі. І што гэ­та за вес­тка?.. Маж­лі­ва, маг­ло быць мнос­тва іншых на­він, здо­ль­ных змя­ніць існа­ван­не. Наш роз­дум доў­жыц­ца ў гэ­тым кі­рун­ку...

артэфакты

4

Ка­лаш­ні­каў блюз «Зброй­ная па­ла­та» Вы­ста­ва Андрэя Пят­ке­ві­ча Га­ле­рэя «Мас­тац­тва» Т а ц ­ц я­на Б р а­ц ян­к о ­ва

Аму­лет Ка­лаш­ні­ка­ва. Акрыл. 2011.

Пры пер­шым зна­ёмстве з жы­ва­пі­сам ма­ ла­до­га мін­ска­га мас­та­ка Андрэя Пят­ке­ві­ ча ў па­мя­ці па­ўстаў сла­ву­ты па­цы­фіс­цкі знак — рэ­ва­ль­вер з уват­кну­тым у ру­ лю ра­мон­кам, які фі­гу­ра­ваў у шмат­лі­кіх анты­ва­енных пла­ка­тах пе­ры­яду ха­лод­ най вай­ны. Але ў жы­ва­пі­се Андрэя Пят­ ке­ві­ча ня­ма да­куч­лі­ва­га ад­чу­ван­ня дэ­ жа­вю, і гэ­та не дэк­ла­ра­цыя па­цы­фіз­му, хоць та­кія ма­ты­вы і ўлас­ці­выя яго твор­ час­ці. Па­цы­фіс­ты не­на­ві­дзяць зброю, а Андрэй Пят­ке­віч яе лю­біць. Асаб­лі­вай лю­боў­ю — не як прад­мет агрэ­сіі, а як да­ ска­на­лы эстэ­тыч­ны аб’­ект. У гіс­то­р ыі ма­тэ­р ы­яль­най ку­л ь­т уры зброя бес­п е­р а­п ын­н а эстэ­т ы­з а­в а­л а­с я, удас­ка­на­ль­ва­ла­ся. Успом­нім зна­ка­мі­ тыя да­гес­тан­скія Ку­ба­чы, ле­ген­дар­ны аул май­строў, якія ўпры­гож­ва­юць зброю гра­ві­роў­кай, ча­кан­кай, чар­нен­нем па срэб­ры, на­ся­кан­нем. Вы­яўля­ючы пры­ га­жосць фор­мы, Пят­ке­віч тым са­мым

зніш­чае змест раз­бу­рэн­ня і за­бой­ства. А фон, аксе­су­ары, сю­жэт­ная пад­аплё­ка яго на­цюр­мор­таў-парт­рэ­таў са збро­яй за­ вяр­ша­юць гэ­ты пра­цэс. Пе­рад на­мі паў­ ста­юць мір­ныя аб’­екты, вас­тры­ню якім над­аюць вы­раз­ныя кан­трас­ты фак­тур ха­ лод­на­га ме­та­лу і цёп­лай ча­ла­ве­чай ску­ры («Аму­лет Ка­лаш­ні­ка­ва», «Афі­на», «Ама­ зон­ка»), ста­лі і да­лі­кат­най тка­ні­ны («Ці­ хае жыц­цё»), цяж­кай раб­рыс­тас­ці гра­нат «лі­мо­нак» і мяк­кас­ці сап­раў­дных пла­доў («На­цюр­морт з лі­мон­кай»). Мас­так актыў­на вы­ка­рыс­тоў­вае пры­ ёмы пры­п а­д аб­н ен­н я («Вы­бу­хо­в ы ха­

рак­тар»), ад­ушаў­лен­ня («Трэ­ці ліш­ні»), транс­фар­ма­цыі фор­мы («Га­ра­чая зброя») з той жа мэ­тай — зла­маць сап­раў­дны змес­та­вы пад­тэкст зброі. Гэ­та­му ад­па­ вя­дае і пад­крэс­ле­на му­зей­ная на­зва вы­ ста­вы — «Зброй­ная па­ла­та». Му­зей­ны дух уз­мац­ня­юць штуч­ныя кра­ке­лю­ры і, вя­ до­ма ж, кар­ці­ны — па­пу­ляр­ныя ў бе­ла­ рус­кіх мас­та­коў ры­мэй­кі. «Му­зей­ныя» пры­ёмы, ста­ран­ная зроб­ле­насць кам­ па­зі­цый вы­да­юць асо­бу скру­пу­лёз­ную, схі­ль­ную да пер­фек­цы­яніз­му, хоць гэ­та ні­як не ад­бі­ва­ецца на змес­та­вай глы­бі­ ні вы­яў-зна­каў. У кар­ц і­н ах Пят­к е­в і­ч а ад­б ы­в а­е цца функ­цы­яна­ль­ная ме­та­мар­фо­за — прад­ ме­ты, якія па­тра­бу­юць ка­муф­ля­жу ў па­ ўся­дзён­ным мір­ным жыц­ці, са­мі пе­ра­ тва­ра­юцца ў ка­муф­ляж-зна­кі гэ­та­га, як па­сту­по­ва па­чы­на­еш раз­умець, «ні­бы­та мір­на­га» жыц­ця. Вы­яўля­ецца дру­гі, глы­ бін­ны пад­тэкст: мір­нае жыц­цё — так­са­ ма вай­на. Эстэ­тыч­ныя ды­вер­сіі мас­та­ ка са збро­яй не­ча­ка­на ага­ля­юць пра­ўду:

зброя — уся­го то­ль­кі зброя. Агрэ­сія — ро­ да­вая ўлас­ці­васць жы­вой ма­тэ­рыі. Тэ­ма, як мне зда­ецца, ма­гіс­тра­ль­ная для мас­ та­ка, вы­раз­на па­зна­ча­на ў яго ран­ніх се­ ры­ях — «Дву­бой», «Гу­ль­ня ў ...», «На­зі­ра­ ль­нік», «Стрып­тыз», «Ры­бац­кія бай­кі», з якіх вар­та зга­даць пра­цы «За­ла­тая рыб­ ка», «Хат­ні арышт», «Усмеш­ка ла­ве­ла­ са», «Смя­рот­ны зы­ход», «Гу­ль­ня ў хо­ван­ кі», «Мок­рая спра­ва», «Ле­ві­яфан» і мно­гія іншыя. Пе­ра­след, гу­ль­ні з ахвя­рай, спа­ку­ шэн­не, пры­мус, пад­на­ча­лен­не, жор­сткі вы­нік. Жы­вё­ль­ны свет — ча­ла­ве­чы свет. Сцэ­нар адзін. Жах не­звы­чай­на эстэ­тыч­ны. Мас­та­ку ўлас­ці­выя тон­кае па­чуц­цё ко­ле­ру, ба­гац­це паў­то­наў і фак­тур, пыш­ны ма­лю­нак, кам­па­зі­цый­ная вы­р аз­н асць, экс­п рэ­с іў­ насць. Мо­жа быць, з гэ­тай пры­чы­ны не так страш­на? На­рэш­це ад­бы­ва­ецца ра­ зу­мен­не пра­ўдзі­ва­га па­ сы­л у: пры­г а­жосць і жах не­па­рыў­ныя. І ў жыц­ці, і ў мас­тац­тве. І ў гэ­тым сва­ім па­сы­ле, у гэ­тай якас­ці пра­ цы Андрэя Пят­ке­ві­ча дзіў­ на акту­аль­ныя, а сты­ля­ вая кан­гла­ме­ра­тыў­насць шмат у чым з’яў­ля­ецца ад­ люс­тра­ван­нем эклек­тыч­ нас­ці са­мо­га ча­су, у якім мы жы­вём. За гэ­т ы­м і кар­ц і­н а­м і пра­сту­пае по­стаць су­час­ на­га мас­та­ка з ма­гут­най муж­ч ын­с кай энер­г е­т ы­ кай, уз­р у­ш а­л ь­н ым аса­ цы­ятыў­ным мыс­лен­нем, што тран­слюе гле­да­чу сваё раз­у­мен­не фі­ла­со­фіі жыц­ ця і мас­тац­тва. Ёсць та­кое вы­зна­чэн­ не — асу­джа­насць на по­спех. Ду­ма­ецца, што пра­цы Андрэя Пят­ке­ві­ча пад­ля­га­юць та­кой асу­джа­нас­ці. Свя­до­ма ці інту­ітыў­ на, ён аб­раў у якас­ці воб­раз­най да­мі­нан­ ты сва­іх кар­цін тыя архе­ты­пы ча­ла­ве­ча­ га жыц­ця, якія за­ўсё­ды бу­дуць хва­ля­ваць і пры­цяг­ваць. Ка­хан­не, ежа, аго­ле­нае це­ ла, ры­зы­коў­ная гу­ль­ня ці па­ля­ван­не... Зброя — у гэ­тым шэ­ра­гу. «Зброй­ная па­ла­та» — муж­чын­ская вы­ ста­ва. У ёй пры­кме­ты і зна­кі муж­чын­ска­ га све­ту: жан­чы­на — па­ляў­ні­чая і мі­шэнь ад­на­ча­со­ва; ка­зі­но, са­фа­ры, на­цы­яна­ль­ нае па­ля­ван­не. У кар­ці­нах ад­чу­ва­ецца пах ме­та­лу і ру­жэй­на­га мас­ла... Іро­нія і жор­сткі гу­мар — так­са­ма муж­чын­скія. «Ча­ла­вец­тва сме­ючы­ся рас­ста­ецца са сва­ім мі­ну­лым». Вы­ста­ва Андрэя Пят­ ке­ві­ча — так­са­ма свай­го ро­ду акт рас­ стан­ня — з пла­кат­най па­ву­ча­ль­нас­цю, ідэ­ала­гіч­ны­мі мы­лі­ца­мі, з бяз­дар­нас­цю про­ста­лі­ней­нас­ці... Ха­це­ла­ся б ве­рыць, што і з мно­гім мі­тус­лі­вым і ча­со­вым у ча­ла­ве­чым су­жыц­ці. 

5

МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2013

    А д ­н ы м с к а­з ам

    ч ам у ?

    н а д ч ы м п ра ц у е ц е ?

Акрэс­ліваем сім­пта­ма­ты­к у су­час­на­г а мас­т ац­тва: «Што вас засмучае ў на­шым арт-пра­ц э­се?»

«Мас­т ац­тва» звяр­т а­ецца да рэ­ж ы­ сё­раў, акцёраў, музыкаў з пы­т ан­ня­ мі, якія ў да­д зе­ны мо­мант «лу­на­юць у па­вет­ры», не­бес­пад­с таў­на хва­лю­ юць пра­фе­сій­н ую су­по­ль­насць. Мяр­ ку­ем, шчы­ры ад­каз здат­ны да­па­маг­ чы ад­экват­на­м у ўспры­ман­ню любой сітуацыі. Гэ­тым раз­ам наш ка­рэс­пан­д энт сус­трэў­с я з мас­т ац­к ім кі­раў­ні­ком Рэ­спуб­лі­кан­ска­г а тэ­атра бе­ла­рус­кай дра­ма­т ур­гіі Аляк­с ан­драм Гар­цу­евым.

Сярод са­мых за­хап­ля­ль­ных рэ­чаў — за­зір­н уць за за­с ло­н у, уба­чыць жывапісца за ма­ль­бер­т ам або па­бы­ваць на здым­ках фі­ль­ма — то-бок асэн­с а­ваць пра­ц эс, вы­нік яко­г а — твор. Та­м у пы­т ан­не пра пла­ны мы бу­д зем ня­спын­на за­д а­ваць усім крэ­атыў­ным асо­бам.

На­тал­ля Руд­не­ва, на­род­ная артыс­тка Бе­ла­ру­сі, кі­раў­нік ста­жор­скай гру­пы На­цы­яна­ль­на­га тэ­атра опе­ры і ба­ле­та: — Ма­ла­дыя артыс­ты, якія пры­хо­дзяць у тэ­атр, за­над­та за­да­во­ле­ны жыц­цём і са­бой, та­му не імкнуц­ца шмат пра­ца­ваць. Але­на Та­бо­ліч, са­ліс­тка опе­ры: — За­сму­чае імкнен­не лю­бой ца­ной «асу­час­ ніць» кла­січ­ную опе­ру пад­час яе но­вай па­ ста­ноў­кі. Мі­ха­іл Жда­ноў­скі, кі­на­рэ­жы­сёр, кі­раў­нік май­стэр­ні да­ку­мен­та­ль­на­га кі­но ў Бе­ла­рус­кай ака­дэ­міі мас­тац­тваў, пра­фе­сар: — Наш час зра­біў усіх роў­ны­мі, лі­да­ры ча­му­сь­ці не з’яўля­юцца і ду­хоў­нае ася­род­ дзе та­лен­ты не спа­ра­джае. Ка­ця­ры­на Ма­ха­ва, кі­на­рэ­жы­сёр: — Не ха­пае зва­рот­най су­вя­зі, ве­ль­мі вуз­ кае ко­ла гле­да­чоў ці­ка­віц­ца да­ку­мен­та­ль­ны­ мі стуж­ка­мі. Ле­анід Хо­ба­таў, мас­так, на­мес­нік стар­шы­ні Са­юза мас­та­коў па вы­ста­вач­най дзей­нас­ці: — На­ша­му мас­та­ку ве­ль­мі скла­да­на «ўпі­сац­ ца» ў сус­вет­ную арт-пра­сто­ру, трэ­ба пры­ кла­даць надзвы­чай шмат на­ма­ган­няў, ка­лі ра­біць гэ­та са­ма­стой­на, без пад­трым­кі мясц­овых струк­тур. Мі­ка­лай Бя­ль­ко, мас­так: — У на­шым мас­тац­кім жыц­ці — гэ­та ты­чыц­ ца і твор­цаў, і арт-інсты­ту­цый — на­зі­ра­ецца свай­го ро­ду кла­на­васць, са­ма­іза­ля­цыя, ня­ма ўза­ема­дзе­яння і су­пра­цоў­ніц­тва; яшчэ тур­буе ад­сут­насць сур’ёзнай ку­ра­тар­скай дзей­нас­ці. Ге­надзь Аўсян­ні­каў, на­род­ны артыст СССР, акцёр На­цы­яна­ль­на­га тэ­атра імя Янкі Ку­па­лы: — Лег­ка­дум­насць і лег­ка­важ­насць спек­так­ ляў дра­ма­тыч­ных тэ­атраў, ува­соб­ле­ных як су­цэ­ль­нае сцэ­ніч­нае шоу. Эмі­лія Пра­нску­тэ, актры­са На­цы­яна­ль­на­га тэ­атра імя М.Гор­ка­га: — Ві­да­воч­ная стра­та пед­аго­гі­кі і тэ­атра­ль­ най шко­лы. 

Ча­му вы, за­няў­шы па­са­ду мас­тац­ка­га кі­раў­ні­ка РТБД, для пер­шай па­ста­ноў­кі аб­ра­лі п’есу Андрэя Ку­рэй­чы­ка «Тры Жы­зэ­лі», якую не­ка­ль­кі га­доў та­му ўва­со­бі­лі на сцэ­не Но­ва­га дра­ма­тыч­на­га тэ­атра? — Я вы­ра­шаў ад­ра­зу не­ка­ль­кі за­дач. Па­трэб­ на бы­ла п’еса, каб па­ зна­ёміц­ца з тру­пай: у спек­так­лі за­ня­ты амаль усе акцё­ры РТБД. У сваю чар­гу, акцё­рам не­абход­на бы­ло па­зна­ёміц­ ца са мной, з ма­ім спо­са­бам рэ­пе­ты­цый. Во­пыт па­ста­ноў­кі «Трох Жы­зэ­ляў» у Но­вым дра­ма­тыч­ным свед­чыць, што п’еса мо­жа вы­клі­каць у пуб­лі­кі ці­ка­васць. Таму, думаю, мне ўдасца пры­цяг­нуць гля­дац­кую ўва­гу і за­явіць сваю пра­гра­му над­алей. На­ступ­ным бу­дзе «Рас­кі­да­нае гняз­до», по­тым — «Пры­ма­кі». Гэ­тыя тво­ры — усе раз­ам: су­час­ ная дра­ма, кла­січ­ная тра­ге­дыя і ка­ме­дыя — і па­цвяр­джа­юць роз­нас­кі­ра­ва­насць ма­іх пад­ыхо­даў і раз­на­жан­ра­васць за­ці­каў­лен­няў.

    к н іга с к а р га ў Ад­к ры­ваем свой «тэ­ле­фон да­ве­ру»: на на­шых ста­рон­ках кож­ны мо­жа па­скар­д зіц­ц а на ня­с та­ч у гро­шай, твор­чы кры­зіс ды іншыя пе­ра­шко­ды, што ста­яць на шля­х у да та­ле­на­ві­т а­г а вы­каз­ван­ня. Ры­гор Сіт­ні­ца, пер­шы на­мес­нік стар­шы­ні Бе­ла­рус­кага са­юза мас­та­коў: — Най­бо­ль­шай пра­бле­ май Беларускага саюза мастакоў па-ра­ней­ша­ му з’яўля­ецца не­па­мер­ на вы­со­кая пла­та, якая спа­га­ня­ецца з творцаў за іх ра­бо­чыя мес­цы — май­стэр­ні. Асаб­лі­ва гэ­тая пра­бле­ма аб­вас­тра­ецца ў зі­мо­вы пе­ры­яд, ка­ лі мас­та­кі вы­му­ша­ныя пла­ціць за цяп­ло ў сва­ іх май­стэр­нях па та­ры­фах, якія сён­ня роў­ныя та­ры­фам для пра­мыс­ло­вых прад­пры­емстваў.

Ула­дзі­мі­р Кан­дру­се­ві­ч, кам­па­зі­та­р: — Но­вая парт­ыту­ра, над якой за­кан­чваю пра­цу, мае на­зву «Ка­ хан­не і ка­ро­на». Га­ лоў­ныя ге­роі — Ягай­ ла, вя­лі­кі князь лі­тоў­скі і ка­роль поль­скі, і Соф’я Га­ль­шан­ская, у бу­ду­чым поль­ская ка­ра­ле­ва. Па жан­ры му­сіць атры­мац­ца або мю­зікл, або опе­ра-фэн­тэ­зі. Гіс­та­рыч­ная тэ­ма дае пра­ стор для ўяў­лен­ня, бо там ёсць і яркія, ка­ла­ рыт­ныя ха­рак­та­ры, і вос­трыя кан­флік­ты. Да­ стат­ко­ва доў­га шу­каў ліб­рэ­тыс­та, у вы­ні­ ку ім зра­бі­ла­ся Але­на Ту­ра­ва. Час­тку вер­ шаў на­пі­саў сам. Над парт­ыту­рай пра­ца­ваў не­ка­ль­кі га­доў. Яна раз­лі­ча­на на сім­фа­ніч­ ны аркестр, але вы­ка­рыс­та­ны на­род­ныя і су­ час­ныя інстру­мен­ты (гі­та­ра, бас-гі­та­ра, сін­ тэ­за­тар). Мяркуецца, што ў творчую каманду ўвойдуць ды­ры­жор Юрый Га­ляс, рэ­жы­сёр Мі­ха­іл Ка­ва­ль­чык, сцэ­ног­раф Ба­рыс Гер­ла­ ван, ба­лет­май­стар Ула­дзі­мір Іва­ноў. Мас­тац­кі кі­раў­нік Бе­ла­рус­ка­га му­зыч­на­га тэат­ра Ад­ам Мур­зіч па­цвер­дзіў, што ка­лек­ тыў ця­пер актыў­на за­ня­ты пра­цай над бу­ду­ чым спек­так­лем і пла­нуе прэм’ерай «Ка­хан­ня і ка­ро­ны» за­крыць свой се­зон. Гэ­та пры­во­дзіць да та­го, што су­ма, не­абход­ ная для апла­ты пра­цоў­на­га па­мяш­кан­ня, час­ та знач­на пе­ра­вы­шае пен­сію аль­бо ме­сяч­ны за­ро­бак мас­та­ка. Да­дай­це да гэ­та­га гі­пер­тра­фа­ва­ныя цэ­ны на мас­тац­кія ма­тэ­ры­ялы і па­слу­гі, і ста­не зра­ зу­ме­ла, што існа­ван­не та­кой пра­фе­сіі, як мас­ так, зна­хо­дзіц­ца пад па­гро­зай. На вя­лі­кі жаль, гэ­тая вос­трая пра­бле­ма не зна­хо­дзіць на­леж­най ува­гі ва ўлад­ных ка­бі­ не­тах: усе на­шы на­ма­ган­ні і шмат­ра­зо­выя зва­ ро­ты ў роз­ныя дзяр­жаў­ныя інстан­цыі па­куль не пры­нес­лі ні­якіх па­зі­тыў­ных вы­ні­каў. Больш за тое, у ад­каз на про­сь­бы пуб­ліч­на бы­ло за­ яўле­на, што мас­та­кі, якія не здат­ныя ся­бе ўтрым­лі­ваць, па­він­ны пад­умаць, ці тым яны ў жыц­ці зай­ма­юцца. З гэ­та­га вы­ні­кае, што бо­ль­шасць мас­та­коў, асаб­лі­ва на­род­ныя і за­слу­жа­ныя, за­йма­юцца не той спра­ваю. Як ка­жуць — зла­зь­ма, пры­еха­лі. Ад­нак жа надзея па­мі­рае апош­няю, і мы спа­дзя­емся, што дзяр­жаў­нае кі­раў­ніц­тва ў рэ­ шце рэшт звер­не ўва­гу на на­шы пра­бле­мы і да­па­мо­жа на­цы­яна­ль­на­му мас­тац­тву вы­жыць.

артэфакты

6

фо­та марса чыгіркіна.

Гло­кая куз­дра буд­ла­ну­ла бок­ра «Дзя­ды» па­вод­ле па­эмы Ад­ама Міц­ке­ві­ча Рэ­жы­сёр Аляк­сандр Януш­ке­віч Мас­так Тац­ця­на Не­рсі­сян Кам­па­зі­тар Аляк­сандр Літ­ві­ноў­скі Ба­лет­май­стар Во­ль­га Рэ­пі­на Ві­дэ­аман­таж Андрэя Дра­ко Бе­ла­рус­кі дзяр­жаў­ны тэ­атр ля­лек Максім Крэчатаў (Густаў-Конрад).

А л е ­на М а­л ь ­ч э ў ­ская «Ко­ль­кі аван­гар­дных спек­так­ляў вы ба­ чы­лі?» — га­лоў­ны мас­так На­цы­яна­ль­на­ га тэ­атра імя Янкі Ку­па­лы Ба­рыс Гер­ла­ ван, зда­ецца, не збі­раў­ся вы­сту­паць на «круг­лым ста­ле» «Су­час­ны бе­ла­рус­кі тэ­ атр: тэн­дэн­цыі і пра­бле­мы раз­віц­ця» ў меж­ах На­цы­яна­ль­най тэ­атра­ль­най прэ­ міі, але не вы­тры­маў і ўзяў сло­ва. Пы­тан­не пра аван­гард у кон­кур­снай пра­гра­ме вы­клі­ка­ла ажыў­ле­ны ды­ялог з за­лай, якая да гэ­та­га пе­ра­важ­на маў­ клі­ва слу­ха­ла збо­ль­ша­га апты­міс­тыч­ ныя раз­ва­гі на­конт су­час­най тэ­атра­ль­ най сі­ту­ацыі, вы­каз­ван­ні пра ся­кія-та­кія пра­бле­мы ў арга­ні­за­цыі прэ­міі і тэ­атра­ ль­ным пра­цэ­се, мер­ка­ван­ні пра не­маг­ чы­масць уплы­ву еўра­пей­скай тра­ды­цыі на бе­ла­рус­кі тэ­атр. У ад­каз на пы­тан­ не пер­шыя шэ­ра­гі друж­на ад­гук­ну­лі­ся: «Адзін!» — «І вы лі­чы­це, што гэ­та­га да­ стат­ко­ва?!» — удак­лад­няе Ба­рыс Фе­да­се­ евіч з надзе­яй на ад­моў­ны ад­каз. «Так!» — да­но­сіц­ца з за­лы. З’яўлен­не ў «ку­ль­тур­ным кан­тэк­сце», дзе аван­гард на­пе­ра­лік, спек­так­ля-экс­ пе­ры­мен­та, па­ста­ноў­кі, у якой вы­на­хо­ дзяць ці за­свой­ва­юць но­вую сцэ­ніч­ную мо­ву, — за­ўсё­ды падзея. Ад­на з апош­ ніх — прэм’ера Бе­ла­рус­ка­га дзяр­жаў­на­ га тэ­атра ля­лек: «Дзя­ды» па­вод­ле дра­ ма­т ыч­н ай па­э мы Ад­а ма Міц­к е­в і­ч а ў па­ста­ноў­цы Аляк­сан­дра Януш­ке­ві­ча, чыё «Вян­чан­не» Ві­то­ль­да Гам­бро­ві­ча хут­чэй за ўсё і ха­ва­ла­ся пад ліч­бай, агу­ча­най тэ­ атра­ль­най гра­мад­скас­цю. Праз па­эму Міц­ке­ві­ча ма­ла­ды рэ­жы­сёр па­спра­ба­ваў па­спры­яць са­ма­ідэн­ты­фі­ка­ цыі бе­ла­ру­саў у ча­се і пра­сто­ры. Але ку­ды бо­льш ці­ка­вы­мі за са­му спро­бу мне пада­ юц­ца срод­кі, які­мі гэ­та зроб­ле­на. І та­му раз­мо­ву хо­чац­ца пе­ра­вес­ці ў плос­касць тэ­атра­ль­най мо­вы, на якой ка­му­ні­ка­ваў з гле­да­чом Аляк­сандр Януш­ке­віч.

Пы­тан­не «Дык дзе ж тут ля­ль­кі?» у ля­ леч­ным тэ­атры да­ўно ма­ве­тон. За тра­ ды­цый­най ві­да­вой на­звай сён­ня мо­жа быць сха­ва­на ўсё што за­ўгод­на. Януш­ ке­віч вы­ву­чаў сцэ­ніч­ную пра­сто­ру і экс­ пе­ры­мен­та­ваў з тэм­па­рыт­мам спек­так­ля пе­ра­важ­на з да­па­мо­гай ві­дэ­апра­екцый, а так­са­ма спа­лу­чаў па­між са­бой роз­ныя кі­рун­кі тэ­атра­ль­на­га мас­тац­тва. Па­ч а­т ак сцэ­н іч­н ай кам­п а­з і­ц ыі — ІІ час­тка па­эмы, аб­рад па­мі­нан­ня про­д­ каў (Дзя­ды). Рэ­жы­сёр вы­ра­шае мі­зан­сцэ­ ну на­ступ­ным чы­нам: у цэн­тры пля­цоў­кі на крэс­ле ля мік­ра­фо­на ся­дзіць Гус­ляр (Аляк­сандр Ва­сь­коў). Зле­ва ад яго хор, які ру­ха­ецца на мес­цы пры­стаў­ны­мі кро­ ка­мі. Спра­ва Ва­ле­рый Зя­лен­скі і Дзміт­ рый Рач­коў­скі ма­ні­пу­лю­юць са стра­ва­мі з па­мі­на­ль­на­га ста­ла, а вы­явы гэ­тых ма­ ні­пу­ля­цый пра­ецы­ру­юцца з да­па­мо­гай вэб-ка­ме­ры ў рэ­жы­ме анлайн на вя­лі­кі за­днік-экран. Атмас­фе­ра ры­ту­алу ства­ ра­ецца з да­па­мо­гай рыт­му (рытм вер­ ша­ва­на­га рад­ка, рыф­ма, рытм ру­хаў) і дзея­ння з прад­ме­там. На экра­не ў не­ча­ ка­ным маш­та­бе з’яўля­юцца аб­луп­ле­ныя яйкі (по­тым у іх уват­кнуць пух­на­тыя бе­ лыя пёр­кі, і яны пе­ра­тво­рац­ца ў анёл­каў), хлеб, яблык, якія рэ­жуць на­жом. Спрад­ веч­нае бе­ла­рус­кае вы­яўля­ецца ў пер­шай час­тцы па­ста­ноў­кі праз до­сыць тра­ды­ цый­ныя сім­ва­лы. У про­ці­ва­гу мож­на пры­га­даць спек­ такль «Ад­веч­ная пес­ня» па­вод­ле па­эмы Янкі Ку­па­лы ў па­ста­ноў­цы Аляк­сея Ля­ ляў­ска­га, дзе спрад­веч­насць вы­яўля­ла­ся ў прад­ме­тах, якія ві­да­воч­на на­ле­жаць да су­час­нас­ці, але не­ча­ка­на на­бы­ва­юць не й­к ае ме­т а­ф а­р ыч­н ае зна­ч эн­н е. На­ прык­лад, ка­ля­ро­выя цы­ра­ты з яркі­мі вы­ява­мі кве­так, са­да­ві­ны, га­род­ні­ны, якія сён­ня ўпры­гож­ва­юць ста­лы вяс­ко­ вых хат, як не­ка­лі да­мат­ка­ныя аб­ру­сы

ды руч­ні­кі. Ля­ляў­скі зра­біў з гэ­тых кля­ ёнак сво­е­а­саб­лі­вы «пе­ра­кід­ны ка­лян­ дар», змя­ня­лі­ся ўзо­ры — па­ра змя­ня­ла па­ру, сцвяр­джа­ла­ся пан­аван­не ня­спын­ нас­ці ча­су і цык­ліч­нас­ці падзей. Януш­ ке­віч аб­азна­чае спрад­веч­насць тра­ды­ цый­ны­мі сім­ва­ла­мі, але зна­хо­дзіць для іх не­ча­ка­ны сро­дак вы­раз­нас­ці — маш­ таб. Стра­ва з па­мі­на­ль­на­га ста­ла ві­зу­ аль­на па­ўстае пе­рад гле­да­чом роў­най па па­ме­ры акцё­рам, і раз­мо­ву на сцэ­не яны так­са­ма вя­дуць на роў­ных. Пер­шая час­тка «Дзя­доў» ство­ра­на ў сты­ліс­ты­цы по­стдра­ма­тыч­на­га тэ­атра. Акцё­ры не пе­ра­ўва­саб­ля­юцца, а хут­чэй вы­сту­па­юць тран­сля­та­ра­мі дзея­ння і тэк­ сту, на­прык­лад, Гус­ляр чы­тае тэкст у мік­ ра­фон з ліс­та. Да­лей — свя­до­ма ці не­ўсвя­ дом­ле­на — Аляк­сандр Януш­ке­віч су­ты­кае дзве ма­дэ­лі існа­ван­ня акцё­ра на сцэ­не: у по­стдра­ма­тыч­ным тэ­атры і ў псі­ха­ла­ гіч­ным. Дру­гая час­тка спек­так­ля і IV час­ тка па­эмы — гэ­та тэ­атр псі­ха­ла­гіч­ны, дзе Аляк­сандр Ка­за­коў пе­ра­ўва­саб­ля­ецца ў ксян­дза, а Мак­сім Крэ­ча­таў — у Гус­та­ваКон­ра­да, з рук акцё­раў зні­ка­юць прад­ ме­ты, а вы­ка­рыс­тан­не ві­дэ­апра­екцыі мі­ні­мі­зу­ецца. Та­кі рэ­зкі пе­ра­ход змя­ няе тэм­па­рытм спек­так­ля. У па­ра­ўнан­ ні з пер­шай час­ткай дзея моц­на за­па­ воль­ва­ецца. Па­этыч­ны тэкст, не пад­тры­ма­ны рыт­ міч­ным дзея­ннем ці ві­дэ­ашэ­ра­гам, губ­ ляе сваю вы­раз­насць, а воб­ра­зы «па сіс­ тэ­м е Ста­н іс­л аў­с ка­г а» не ста­с у­ю цца з воб­ра­за­мі пер­шай час­ткі. На­ват ка­лі да­ пус­ціць, што на мэ­це ме­ла­ся пад­крэс­ліць ры­ту­аль­насць, фан­тас­тыч­насць пер­шай час­ткі і жыц­цё­васць дру­гой (хоць, з інша­ га бо­ку, з’яўлен­не Гус­та­ва-Кон­ра­да так­са­ ма фан­тас­тыч­нае — ён вы­хо­дзіць з экра­ на), то кан­траст па­між іх ува­саб­лен­нем не пад­крэс­ліў, а пе­ра­крэс­ліў тэмп і атмас­фе­

7

МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2013

Надзея Чэча (Маладая).

ру, за­да­дзе­ныя аб­ра­да­вым дзей­ствам. Да та­го ж ад­чу­ва­ль­на, што акцё­рам ня­прос­ та вес­ці ды­ялог вы­ключ­на з парт­нё­рам, а не з парт­нё­рам і прад­ме­там ад­на­ча­ со­ва. Так, Гус­таў-Кон­рад з’яўля­ецца пе­ рад гле­да­ча­мі як здань: зні­кае з экра­на і кро­чыць па сцэ­не. У ру­ка­вах яго на­кід­кі пры­ха­ва­ны по­сах, ру­кі рас­кі­ну­ты ў ба­кі, і ге­рой па­ўстае ці то як пу­дзі­ла, ці то як укры­жа­ва­ны па­кут­нік. Ста­тыч­насць це­ла і асаб­лі­ва рук ста­но­віц­ца ад­мет­най ры­ сай воб­ра­за. Ця­гам уся­го спек­так­ля (по­ сах з ру­ка­воў, да­рэ­чы, пра­па­дае амаль ад­ра­зу ж) Гус­таў-Кон­рад за­хоў­вае гэ­тую

ста­тыч­насць. Ру­кі «ві­сяць» уз­доўж це­ла і не пра­цу­юць. Па мер­ка­ван­ні ж Мі­ха­іла Чэ­ха­ва, ру­кі ча­ла­ве­ка — най­бо­льш ру­хо­ мая і сва­бод­ная час­тка яго це­ла — звя­за­ ны з па­чуц­ця­мі. Рыт­мы ды­хан­ня і сэр­ца не­пас­рэд­на ўлі­ва­юцца ў ру­кі і ро­бяць іх вы­раз­ні­ка­мі са­мых тон­кіх на­стро­яў і ад­ чу­ван­няў. Гус­таў-Кон­рад усе свае па­чуц­ ці ўкла­дае ў ста­ты­ку, што, ка­неч­не ж, ад­ бі­ва­ецца на дзея­нні. Трэ­цяя час­тка спек­так­ля і ІІІ час­тка па­эмы — сцэ­на ў вяз­ні­цы — мак­сі­ма­ль­на на­блі­жа­на да сты­ліс­ты­кі тэ­атра лялек. На сцэ­не акра­мя акцё­раў з’яўля­юцца елка —

па­ха­­валь­­ны вя­нок, упры­го­жа­ны штуч­ ны­мі квет­ка­мі, ля­ль­кі — ка­ла­рад­скія жу­ кі, якія здо­ль­ныя ад­кід­ваць па­ло­ха­ючыя це­ні, шкі­ле­ты і тру­ны (мас­так Тац­ця­на Не­рсі­сян). Сцэ­ны эклек­тыч­най па­ста­ноў­кі зні­та­ ва­ны па­між са­бой да­сле­да­ван­нем пра­сто­ ры і ў пры­ват­нас­ці — ві­дэ­апра­екцы­яй на сця­не. Аляк­сандр Януш­ке­віч звяр­та­ецца да ві­дэа, зы­хо­дзя­чы з пры­нцы­пу ман­таж­ нас­ці: ужы­вае буй­ны план (па­мі­­наль­­ны стол у пер­шай час­тцы спек­так­ля і фі­нал, ка­лі гля­дач ба­чыць, што ме­на­ві­та за­піс­ вае крэй­дай Гус­таў-Кон­рад на ве­ку да­ма­ ві­ны). Рэ­жы­сёр вы­ка­рыс­тоў­вае ві­дэа як іншую пра­сто­ру, пра­сто­ру ма­раў і успа­ мі­наў. Там ад­бы­ва­ецца дзея­нне па­ра­ле­ ль­на са сцэ­ніч­ным, ге­роі сы­хо­дзяць «у экран» і вы­хо­дзяць «з экра­на». Фі­нал спек­так­ля — гэ­та гус­тоў­ная і асэн­са­ва­ная пад­бор­ка кад­раў гіс­та­рыч­ най хро­ні­кі: ся­ля­не, пра­цоў­ныя, рэ­ва­лю­ цыя, Ле­нін ў тру­не, са­ма­лё­ты са свас­ты­ ка­мі ў не­бе. І мне б не сто­ль­кі ха­це­ла­ся за­кра­нуць сэн­са­вую ме­та­фа­рыч­насць гэ­ тай на­рэз­кі кад­раў, ко­ль­кі звяр­нуць ува­гу на тэм­па­рыт­міч­ны экс­пе­ры­мент і фі­нал спек­так­ля. Струк­ту­ра па­ста­ноў­кі вы­гля­ дае так: по­стдра­ма­тыч­ная, пер­фар­ма­ тыў­ная сцэ­на аб­ра­ду; псі­ха­ла­гіч­ная сцэ­ на сус­трэ­чы Гус­та­ва-Кон­ра­да з ксян­дзом; сцэ­на ў вяз­ні­цы з вы­ка­рыс­тан­нем эле­ мен­таў тэ­атра прад­ме­та; ма­на­лог Гус­ та­ва-Кон­ра­да ся­род да­ма­він і шкі­ле­таў, кад­ры з кі­нах­ро­ні­кі, плас­тыч­ны па­клон. Фі­нал спек­так­ля — гэ­та фак­тыч­на по­лі­ фі­на­ль­насць. Іх тры (ма­на­лог, ві­дэа, па­ клон) пры­чым кож­ны з до­сыць па­во­ль­ ным тэм­па­рыт­мам: на­рэз­ка кі­нах­ро­ні­кі доў­жыц­ца не па-тэ­атра­ль­на­му пра­цяг­лы ад­рэ­зак ча­су. Ад­нак, дзя­ку­ючы да­клад­ на­му аўтар­ска­му спа­лу­чэн­ню Аляк­сан­ дра Януш­ке­ві­ча, фі­нал мае сты­ліс­тыч­ нае адзін­ства і арга­ніч­на ўпіс­ва­ецца ў эклек­тыч­ны стыль па­ста­ноў­кі. На­ват ня­ гле­дзя­чы на хі­бы ў звяз­цы пер­шай і дру­ гой час­так, пра­сто­ра­ва-ча­са­выя экс­пе­ры­ мен­ты ў «Дзя­дах» у цэ­лым мож­на лі­чыць па­спя­хо­вы­мі. Уво­гу­ле спек­такль Аляк­сан­дра Януш­ ке­ві­ча ў су­час­ным бе­ла­рус­кім тэ­атра­ ль­ным кан­тэк­сце — гэ­та свай­го кштал­ ту сцэ­ніч­ны ва­ры­янт зна­ка­мі­тай фра­зы ака­дэ­мі­ка Льва Шчэр­бы пра «гло­кую куз­ дру і бок­ра». На пер­шым мес­цы ў гэ­тай па­ста­ноў­цы зна­хо­дзіц­ца, так бы мо­віць, мар­ф а­л о­г ія, а по­т ым ужо сэнс (да­р э­-­ чы, з та­кой жа ме­рай ня­пэў­нас­ці і аб­а-­ гу­ль­не­нас­ці — ад­ка­заць на пы­тан­не «Хто мы ёсць?» па­сля пра­гля­ду цяж­ка). Што ж­ да «мар­фа­ла­гіч­ных пры­кмет» — срод­ каў сцэ­ніч­най мо­вы, то ў да­дзе­ным вы­ пад­ку яны ака­за­лі­ся ку­ды больш ці­ка­ вы­­мі і зра­зу­ме­лы­мі, чым змест і ідэя­ па­ста­ноў­кі. 

артэфакты

8

Аса­біс­тае ў пуб­ліч­ным «Inciting Force» Выстава Жан­ны Глад­ко Ку­ра­тар Сяр­гей Ша­бо­хін Га­ле­рэя «Ў» В і к­т о ­р ы я Г у ­л е ­в і ч Вы­ста­ва Жан­ны Глад­ко ўяў­ля­ла са­бой мас­тац­кі ана­ліз, у асно­ве яко­га ля­жаць уз­ае­ма­адно­сі­ны аўта­ра з фі­гу­рай Ба­ць­ кі. Ства­ра­ла­ся ўра­жан­не, што праз дэ­ ман­стра­цыю «аса­біс­та­га» ў «пуб­ліч­ным» аўтар свя­до­ма ад­маў­ля­ецца ад улас­ных інтэр­прэ­та­цый і пра­па­нуе гле­да­чам са­ мім пад­умаць над аб’екта­мі, у якіх ідэй­на за­кла­дзе­на паняцце амбі­ва­лен­тнас­ці. Ка­лі ўзі­ра­ешся ў сут­насць не­ка­то­рых з’яў, не за­ўсё­ды звяр­та­еш ува­гу на іх пад­ во­еную пры­ро­ду. Пры раз­гля­дзе не­йка­га аб’екта мы кан­цэн­тру­ем дум­ку вы­ключ­ на ў ад­ной плос­кас­ці і ігна­ру­ем тое, што зна­хо­дзіц­ца па-за яе рам­ка­мі. Ка­лі ж у пэў­ны мо­мант усё ж ад­бы­ва­ецца ўза­

ема­дзе­янне пад­во­еных эле­мен­таў, яны імкнуц­ца ўтва­рыць адзі­нае цэ­лае і сцер­ ці мя­жу су­пя­рэч­нас­цей. Сцер­ці ці аб­вас­ трыць. Кож­ны асоб­ны эле­мент у пра­екце пра­па­нуе гле­да­чу дыс­тан­цы­явац­ца ад па­ вяр­хоў­най асно­вы аб’ектаў і пад­умаць над тым, дзе і як у не­йкай цэ­лас­нас­ці — у сям’і ці гра­мад­стве — пра­хо­дзіць тон­кая грань па­між лю­боў­ю і ня­на­віс­цю, ства­ рэн­нем і зніш­чэн­нем. Ідэ­яй для вы­ста­вы Жан­ны Глад­ко з’я­ віў­ся пе­ра­лом­ны мо­мант ва ўза­ема­адно­ сі­нах з ба­ць­кам, гэ­та ма­ты­ва­ва­ла яе да ана­лі­зу іх ста­сун­каў з да­па­мо­гай рас­пра­ ца­ва­ных мас­тац­кіх стра­тэ­гій. Ад­нак не вар­та кан­цэн­тра­вац­ца на «аса­біс­тым», бо Ба­ць­ка тут вы­сту­пае як аб­страк­тны ўла­дар­ны воб­раз. Кан­флікт, які мы мо­ жам на­зі­раць па­між умоў­ны­мі ці кан­ крэт­ны­мі ба­ць­кам і да­чкой, за­свед­чвае пра­ц эс вы­з ва­л ен­н я асо­б ы ад ула­д ы і фар­мі­ра­ван­ня інды­ві­ду­аль­нас­ці, здо­ль­ най дэ­ман­стра­ваць сі­лу. Ад­сюль — су­ пра­цьс­та­янне, якое змя­няе пол­юсы па­ між агрэ­са­рам і ахвя­рай. Жан­на «пры­свой­вае» аса­біс­тыя рэ­чы баць­кі, што ста­но­вяц­ца яе фар­ма­ль­най збро­яй. Спус­та­шае па­тро­ны і змяш­чае по­рах за шкло: яго мож­на інтэр­прэ­та­ваць як лі­нію жыц­ця, да­ро­гу ці экзіс­тэн­цый­ ны пыл. Пе­ра­піс­вае на тка­ні­ну ба­ць­ка­ву

інструк­цыю і за­шы­вае дзея­сло­вы, што фік­су­юць пра­явы муж­чын­ска­га па­чат­ку. Та­кім чы­нам яна змя­няе ло­гі­ку тэк­сту і па­збаў­ляе яго фун­кцыі за­клі­ку да дзея­ ння, ад­маў­ля­ючы­ся быць кі­ру­емай. Усе аб’екты інста­ля­цыі: фа­таг­ра­фіі, пе­ра­асэн­са­ва­ныя прад­ме­ты з ся­мей­на­ га архі­ва, аб­страк­тныя ра­бо­ты, аўдыя- і ві­дэ­атво­ры — раз­мяс­ці­лі­ся ў га­ле­рэй­най пра­сто­ры з да­па­мо­гай трох спе­цы­яль­на ство­ра­ных драў­ля­ных шыр­маў. Ні адзін ча­ла­век, прад­мет або з’ява не мо­жа быць кла­сі­фі­ка­ва­ны ад­на­знач­на, і Жан­на Глад­ко пра­па­нуе гле­да­чу са­мо­му ад­шу­каць інтэр­прэ­та­цыю для кож­на­га асоб­на­га эле­мен­та — ці гэ­та па­тран­таш, ці фар­ма­ль­ны ка­лян­дар, на якім адзна­ча­ ны сус­трэ­чы з баць­кам. Мас­тач­ка, аб­апі­ ра­ючы­ся на пра­кты­кі кан­цэп­ту­аліс­таў, а дзе­сь­ці і аван­гар­дыс­таў, рас­пра­ца­ва­ ла ўлас­ную стра­тэ­гію, што ўні­кае ад­на­ знач­най аўтар­скай і гля­дац­кай ха­рак­ та­рыс­ты­кі. Інста­ля­цыя ўтрым­лі­вае шмат інтым­ ных мо­ман­таў, што ты­чац­ца вы­ключ­ на са­мой мас­тач­кі. Яны «за­ву­аля­ва­ны» ў ся­мей­ных ві­дэа і фа­таг­ра­фі­ях, рэ­дзімэйд аб’ектах. Жан­на свя­до­ма ад­маў­ля­ ецца ад клю­чоў, якія б да­па­маг­лі бо­льш кан­крэт­на па­тлу­ма­чыць асоб­ныя дэ­та­ лі, та­му ўсе эле­мен­ты інста­ля­цыі но­сяць фар­ма­ль­ны ха­рак­тар. Аўтар пе­ра­тва­рае пры­ват­нае жыц­цё ва ўні­вер­са­ль­ную аб­ страк­цыю, якая ўтрым­лі­вае мнос­тва сэн­ саў і інтэр­прэ­та­цый. У гэ­т ым пра­е кце пры­х а­в а­н ы яшчэ адзін ідэй­ны склад­нік — і не сто­ль­кі ў ад­кры­тай га­ле­рэй­най пра­сто­ры, ко­ль­ кі ўнут­ры нас са­міх. Раз­мо­ва пра ду­хоў­ ную сі­лу, здо­ль­ную раз­ві­ваць улас­ны па­ тэн­цы­ял. Ад­нак, пра­ва­ку­ючы ўнут­ра­ную сі­лу, ці не мя­ня­ем мы са­цы­яль­ныя ро­лі ў гра­мад­стве? Або гэ­та то­ль­кі маг­чы­масць вы­пра­віц­ца ў за­хап­ля­ль­нае пад­арож­жа ўлас­на­га быц­ця? 

9

МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2013

    в і з уал ь н ы я п ра к т ык і

«Terra Nova» Фес­т ы­валь ліч­ба­ва­г а мас­т ац­т ва Ку­ра­т ар Фё­д ар Ястраб На­цы­яна­ль­ная біб­лі­я тэ­ка Бе­ла­ру­сі

«Род­чан­ка 120» Пла­к ат­ная акцыя 10-га Між­на­род­на­г а бі­ена­ле гра­фіч­на­г а ды­зай­н у «За­ла­т ая пча­ла» Ку­ра­т а­ры Сяр­г ей Ся­роў, Анас­т а­сія Ку­ла­ж эн­ка Га­ле­рэя TUT.BY «Што для вас Род­чан­ка?» Двац­цаць пра­фе­ сій­ных гра­фі­каў на­тхні­лі­ся асо­бай аван­гар­ дыс­та-кан­струк­ты­віс­та, які ака­заў ка­ла­са­ль­ны ўплыў на раз­віц­цё сус­вет­на­га ды­зай­ну, і ад­ ка­за­лі на гэ­та пы­тан­не. У пра­цах мі­ль­гае чор­ на-бе­лая по­стаць Аляк­сан­дра Род­чан­кі з лю­ ль­кай у ро­це, аб­ыгры­ва­ецца яго двай­ны фо­ та­пар­трэт. Эркен Та­га­раў склад­вае гіп­на­тыч­ ныя 3D-уз­оры з фа­таг­ра­фіі Род­чан­кі «Лес­ві­ца» (1930), у вы­ні­ку яго твор на­бы­вае аб’­ём, пу­ль­ суе і трым­ціць. Род­чан­ку на­зы­ва­юць прад­вес­ні­кам су­час­ на­га мас­тац­тва рэ­кла­мы. Але ка­лі пла­ка­ты ад тан­дэ­ма Ма­якоў­скі — Род­чан­ка бы­лі збро­яй у ба­ра­ць­бе з рын­кам, ця­пе­раш­няя рэ­кла­ма слу­ жыць раз­віц­цю рын­ка­вых ад­но­сін. Ігар Гу­ро­ віч спра­буе пры­мі­рыць гэ­тыя пад­ыхо­ды, аб’­ ядноў­ва­ючы вы­явы Мі­кі Маў­са (най­яскра­вей­ шы мас­ку­льт) і чыр­во­на-зя­лё­на­га ча­ла­веч­ка з рэ­кла­мы гу­мо­ва­га трэс­та. Гіб­рыд атры­маў­ся жу­дас­ны, але сім­па­тыч­ны. Андрэй Ша­лю­та па­ра­ўноў­вае Род­чан­ку з Чэ Ге­ва­рам («rodCHEnko si»: маў­ляў, ска­жам «так!» спра­ве вя­лі­ка­га ды­зай­не­ра-кан­струк­ ты­віс­та). Яму іра­ніч­на пя­рэ­чыць Ула­дзі­мір Аляк­с ан­д ра Чар­няў­ская, Ган­на Пан­эк «Бяс­сон­ні­ц а» Му­зей су­час­на­г а вы­я ўлен­ча­г а мас­т ац­т ва ...Па­чы­на­ючы но­вы пра­ект, поль­скія мас­тач­ кі Ган­на Пан­эк і Аляк­сан­дра Чар­няў­ская «al­ ways do a research»: рас­пра­цоў­ва­юць тэ­му, збі­ ра­юць ма­тэ­ры­ял, вы­ву­ча­юць мес­ца бу­ду­чай экс­па­зі­цыі — бо іх вы­ста­вы за­ўсё­ды звя­за­ны з го­ра­дам, у якім ад­бы­ва­юцца. Аса­цы­яцыя для Мін­ска аб­ра­на не­ча­ка­ная — бяс­сон­ні­ца. Раз­ гад­ка — у «Ма­лой пад­арож­най кніж­цы па Го­ ра­дзе Со­нца» Арту­ра Клі­на­ва, якую мас­тач­кі

Ган­на Пан­эк. З цык­ла фа­таг­ра­фій «Аб­страк­тная кам­па­зі­цыя з не­бам». Друк на па­пе­ры. 2011.

Ігар Гу­ро­віч (Рас­ія). Без назвы.

Чай­ка, што вы­ста­віў па­вя­лі­ча­ную фа­таг­ра­фію віт­ры­ны па­што­ва­га ад­дзя­лен­ня: яе за­па­ла­ні­лі пя­рэс­тыя він­ша­ва­ль­ныя па­штоў­кі «з ру­жач­ка­ мі», а на цэн­ні­ку па­зна­ча­на — «Рус­кі ды­зайн». Пётр Бан­коў уво­гу­ле на­стро­ены пе­сі­міс­тыч­на: айчын­ная ві­зу­аль­ная ку­ль­ту­ра — гэ­та дрэ­ва, усе га­лі­ны яго, па­зна­ча­ныя лі­та­ра­мі з про­звіш­ ча Род­чан­кі, ад­се­ча­ны; аца­леў адзін кво­лы па­ ра­стак, які па­кі­дае не­йкую надзею.

Тра­ды­цый­на ў кон­кур­снай пра­гра­ме пяць на­ мі­на­цый — ад­па­вед­на жан­рам прад­стаў­ле­ ных ра­бот, а па-за кон­кур­сам ла­дзіц­ца пра­ гляд сту­жак фі­на­ліс­таў фо­ру­му аль­тэр­на­тыў­ на­га кі­но «Кі­наVarka 2012». У агу­ль­най плы­ні твор­час­ці гас­цей і ўдзе­ ль­ні­каў чац­вёр­тай «Terra Novа» мож­на вы­ зна­чыць дзве ці­ка­выя тэн­дэн­цыі: на­яўнасць не­стан­дар­тных ра­шэн­няў у пла­не змес­ту і свя­до­мы зва­рот аўта­раў да на­цы­яна­ль­ных ку­ль­тур­ных каш­тоў­нас­цей. З пра­гра­мы фо­ру­му «Кі­наVarka» пры­кмет­ на вы­лу­чы­ла­ся стуж­ка ма­ла­до­га рэ­жы­сё­ра Мі­кі­ты Лаў­рэц­ка­га «To Ruth». Акту­аль­насць пра­бле­ма­ты­кі фі­ль­ма не па­кі­дае сум­нен­няў — ён рас­па­вя­дае пра сін­дром «хі­кі­ка­мо­ры» — са­ма­іза­ля­цыю ча­ла­ве­ка ў гра­мад­стве, звя­за­ ную з яго сы­хо­дам у вір­ту­аль­ны свет. Надзвы­чай моц­ны блок айчын­най ані­ма­ цыі. Му­льт­фі­льм Мі­ха­іла Ту­ме­лі «Як слу­жыў жа я ў пана», ство­ра­ны па ма­ты­вах бе­ла­рус­ кай на­род­най пес­ні, рас­па­вя­дае пра лёс «ту­

А ле­н а Ка­в а­л ен­к а.

чы­та­лі, рых­ту­ючы свой пра­ект: у Со­неч­ным Го­ ра­дзе Мро­яў цяк­ла ра­ка Ня­мі­га, на­зва якой у пе­ра­кла­дзе з мо­вы ста­ра­жыт­ных бал­таў азна­ чае «бяс­сон­ні­ца». Кру­газ­ва­рот па­ру­ша­ных ста­наў свя­до­мас­ці, га­ла­вак­ру­жэн­не, страх, адзі­но­та... На­зва вы­ста­вы — «Бяссонніца» — ста­ла пун­ктам ад­лі­ку, праз які тэ­ма раз­ві­ва­ ецца ў роз­ных на­прам­ках. Інспі­ра­та­ры Аляк­сан­дры Чар­няў­скай — яе ся­м’я, а так­са­ма лес, з якім мас­тач­ку звяз­ва­ юць моц­ныя эма­цы­яна­ль­ныя ўспа­мі­ны. Асноў­ ны пры­нцып пра­цы: раз­мяс­ціць ста­ры фо­та­ зды­мак з ся­мей­на­га аль­бо­ма ў пра­сто­ры, якая з гэ­тым здым­кам аса­цы­юец­ца. Яе тво­ры — на мя­жы з пры­мі­ты­вам, ёсць у іх што­сь­ці пада­ зро­на ама­тар­скае, блізкае да вучнёўскага капіравання, але сама мас­тач­ка тлу­ма­чыць: тое ад­мыс­ло­вы пры­ём. На­ра­ты­вы Чар­няў­скай укла­да­юцца ў твор з да­па­мо­гай сі­му­ль­та­ніз­му. Ге­роі яе па­лот­наў пра­сту­па­юць праз сон, ні­ бы ўспа­мі­ны. Ган­на Пан­эк за­йма­ецца жы­ва­пі­сам і ма­люн­ кам, экс­пе­ры­мен­туе з пра­сто­рай. Яе «фір­мо­ выя» пра­цы — вя­лі­ка­га фар­ма­ту: мас­тач­ка рас­ піс­вае ўнут­ра­ныя сце­ны га­ле­рэй. На вы­ста­ве ў Мін­ску мас­тач­ка прад­ста­ві­ла фа­таг­ра­фіч­ныя ра­бо­ты — чор­на-бе­лыя со­нныя «Парт­рэ­ты», якія пе­ра­гу­ка­лі­ся з чор­на-бе­лы­мі жы­ва­піс­ны­ мі «Парт­рэ­та­мі» Чар­няў­скай, і цыкл «Аб­страк­ тная кам­па­зі­цыя з не­бам». А ле­н а Ка­в а­л ен­к а.

«Пры­слу­хай­це­ся да ва­шых дзя­цей!». Рэ­жы­сёр На­тал­ля Бу­ды­хі­на.

тэй­ша­га» ча­ла­ве­ка, а воб­раз­ная мо­ва стуж­ кі вы­тры­ма­на ў сты­ліс­ты­цы тра­ды­цый­най вы­ ці­нан­кі. У на­мі­на­цыі «Ві­дэ­аарт» звяр­нуў на ся­ бе ўва­гу фі­льм Во­ль­гі Са­зы­кі­най «Ды­яло­гі», які ні­бы за­клі­кае да раз­мо­вы прад­стаў­ні­коў айчын­най арт-сцэ­ны. Аўтар па­каз­вае буй­ ным пла­нам ру­кі і жэс­ты лю­дзей, што ста­яць на роз­ных жыц­цё­вых і эстэ­тыч­ных па­зі­цы­ях, і тым са­мым вы­яўляе іх уз­ае­ма­адно­сі­ны. У на­мі­на­цыі «Рэ­клам­ны ро­лік» за­пом­ні­ла­ ся се­рыя са­цы­яль­най рэ­кла­мы На­тал­лі Бу­ды­ хі­най «Ба­ць­кі і дзе­ці», якая, на­пе­ра­кор уста­ ля­ва­най за­вя­дзён­цы, вы­сту­пае су­праць пра­ змер­най апе­кі і на­вяз­ван­ня дзе­цям бу­ду­чай пра­фе­сіі па­вод­ле мер­ка­ван­ня да­рос­лых.

А лесь С у ­х а­д о­л аў.

артэфакты

10

Ма­ле­нь­кія гіс­то­рыі пра ба­лет

«Дождж». «Кі­еў ма­дэрн-ба­лет» (Укра­іна).

Ве­ча­ры су­час­най ха­рэ­агра­фіі ў Мін­ску. Рас­ія, На­рве­гія, Уэ­льс, Украіна Т а ц ­ц я­на М у ­ш ы н­ская Ка­нец мі­ну­ла­га го­да ака­заў­ся не­ве­ра­год­ на ба­га­тым на ха­рэ­агра­фіч­ныя імпрэзы. Пе­рад айчын­ны­мі гле­да­ча­мі па­ўста­ва­ лі пра­екты ба­лет­май­страў і артыс­таў з роз­ных кра­ін, і гэ­та ства­ра­ла ўра­жан­не шы­ро­кай пан­ара­мы, зрэ­зу та­го, што ад­ бы­ва­ецца ў су­час­ным тан­цы. Та­кім чы­ нам — плас­ты­ка «на­ша» і «чу­жая»... Зрэш­ ты, та­кі падзел ад­нос­ны і ўмоў­ны. Той жа Па­клі­та­ру хоць і ўзна­ча­ль­вае кіеўскую тру­пу, але ўспры­ма­ецца як «наш», бо ў бе­ ла­рус­кім ба­ле­це вы­сту­паў бо­льш за 10 га­ доў, тут на­бы­ваў ад­ука­цыю ха­рэ­огра­фа. Пер­шыя кроп­кі су­па­дзен­ня ў пра­гра­ мах, прад­стаў­ле­ных у Мін­ску, — му­зы­ ка, што ідзе ў за­пі­се. Гэ­та на­ту­ра­ль­на, бо ва­зіць на гас­тро­лі аркестр не­рэ­аль­на і фі­нан­са­ва не­мэ­таз­год­на. Дру­гі мо­мант, які яднае ўба­ча­нае, — надзвы­чай вы­со­кі ўзро­вень тан­ца­ва­ль­най ку­ль­ту­ры, плас­ тыч­нас­ці, тэх­ніч­най уз­бро­енас­ці артыс­ таў, здат­ных ува­со­біць усё! Да­лей па­йшлі ад­мет­нас­ці і асаб­лі­вас­ці.

«Ду­шы мёр­твыя» і ду­шы жы­выя Два пер­шыя пра­екты, спек­так­лі з Ека­ця­ рын­бур­га і На­рве­гіі, з’яві­лі­ся ў ста­лі­цы не­вы­пад­ко­ва. Яны ўдзе­ль­ні­ча­лі ў пра­гра­ ме юбі­лей­на­га, XXV фес­ты­ва­лю IFMC у Ві­цеб­ску. Тру­пу «Экс­цэн­трык-ба­лет» лю­ біць ві­цеб­ская пуб­лі­ка, дый Сяр­гей Смір­ ноў — важ­кая по­стаць у су­час­най ха­рэ­ агра­фіі. Ула­да­ль­нік не­ка­ль­кіх «За­ла­тых ма­сак», не­адной­чы адзна­ча­ны на між­ на­род­ных тан­ца­ва­ль­ных фэс­тах. Пра­ўда, мін­с кі гля­д ач яго­н ую тру­ пу доб­ра не ве­дае. Ці­ка­вае зна­ёмства з ка­лек­ты­вам ад­бы­ло­ся ле­тась: ён быў за­н я­т ы ў мю­з ік­л е «Мёр­т выя ду­ш ы», прад­стаў­ле­ным на гас­тро­лях у Бе­ла­ру­ сі Свяр­длоў­скім тэ­атрам муз­ка­ме­дыі. Артыс­ты «Экс­цэн­трык-ба­ле­та» ўва­саб­ля­ лі мёр­твыя ду­шы, ня­бож­чы­каў, якіх хо­ча ку­піць, а по­тым прад­аць Чы­чы­каў. Ла­ма­ ная, ме­на­ві­та «та­гас­вет­ная» ха­рэ­агра­ фія, аб­ліч­ча вы­ка­наў­цаў, якія з’яўля­лі­ся на сцэ­не ў лах­ма­нах ко­ле­ру цві­лі, ста­ро­ га, зля­жа­ла­га пы­лу, — усё ра­бі­ла жу­дас­ нае і моц­нае ўра­жан­не.

Ча­кан­ні пры­езд тру­пы з Ека­ця­рын­бур­ га абу­джаў вя­лі­кія. Рэ­аль­насць іх кры­ху асту­дзі­ла. «Ма­ле­нь­кія гіс­то­рыі», па сут­ нас­ці, — ад­на­акто­вы спек­такль. Ства­ра­ ль­ні­кі па­зі­цы­яна­ва­лі яго як «цыкл мі­ні­ яцюр пра жыц­цё ма­ле­нь­ка­га ча­ла­ве­ка ў вя­лі­кім све­це дзі­вац­кіх ідэй і аб­ста­він». Па­шу­каў­шы, у «Гіс­то­ры­ях» мож­на знай­ сці ці­ка­выя дэ­та­лі і пры­ёмы. На­прык­лад, ка­лі фо­нам ха­рэ­агра­фіі слу­жаць да­лё­кая му­зы­ка, раз­мо­вы, шэпт. Ка­лі экс­прэ­сіў­ ныя тан­ца­валь­ныя ма­на­ло­гі раз­гор­тва­ юцца пад спеў­ныя со­ла. Ка­лі вы­на­ход­ лі­в а ска­р ыс­т а­н а сцэ­н іч­н ае адзен­н е і эфек­тна — фран­та­ль­нае свят­ло. Але ўсё раз­ам ча­мусь «не пра­йма­ла», пад­ава­ла­ся вы­кштал­цо­ны­мі і аб­страк­тна-ха­лод­ны­мі пра­к­ты­ка­ван­ня­мі ў су­час­най плас­ты­цы. Так, «Гіс­то­рыі» мож­на ўспры­маць як ад­ во­ль­ную плынь эмо­цый ха­рэ­огра­фа, якая кож­нае імгнен­не змя­няе рэ­чыш­ча. Але, пры кан­цы спек­так­ля за­да­еш са­бе пы­ тан­не: пра што ўба­ча­нае? Пра за­ўсёд­ную рус­кую хва­ро­бу ду­ху, якая на­зы­ва­ецца ту­ га і ну­да? Пра бес­сэн­соў­насць? Ці су­час­ нае мас­тац­тва аб­авяз­ко­ва па­він­на быць не­зра­зу­ме­лым? А твор­часць — рэ­бу­са­мі для старан­на­га і мар­на­га раз­гад­ван­ня?

О-ле, о-ле, о-ле! Як ні дзіў­на, на­рвеж­ская тру­па (пра яе мы ні­чо­га не ве­да­лі) па­кі­ну­ла не­па­раў­ на­ль­на бо­льш моц­нае ўра­жан­не. З які­мі асо­ба­мі і тво­ра­мі аса­цы­юец­ца ў нас на­ рвеж­скае мас­тац­тва? Пі­сь­мен­ні­кі Ген­рык Ібсен, Кнут Гам­сун, кам­па­зі­тар Эдвард Грыг і яго­ны «Пер Гюнт», мас­так Эдвард Мунк — зда­ецца, усё... Та­кім чы­нам, тру­па «Ё Стром­грэн Ком­ па­ні», ба­лет «Фут­бол». Бо­льш раз­гор­ну­ тая на­зва — «Тан­ца­ва­ль­нае пры­свя­чэн­не мас­тац­тву фут­бо­ла». Эма­цый­ны кан­такт між сцэ­най і за­лай аль­бо ўзні­кае ад­ра­зу, аль­бо не ўзні­кае ўво­гу­ле. То­ль­кі на сцэ­ну

па­спе­лі вы­йсці ча­ты­ры тан­цо­ры (пра­бач­ це, фут­бліс­ты) у май­ках з чор­на-бе­лы­мі па­ло­са­мі, пад­обны­мі да фор­мы «Ювен­ ту­са», як за­ла за­йшла­ся ад сме­ху. Уво­гу­ ле гле­да­чы пры­ма­лі спек­такль не­ве­ра­ год­на цёп­ла і эма­цый­на. Так зда­ра­ецца, ка­лі ві­до­віш­ча за­хап­ляе, пра­ва­куе роз­ ныя эмо­цыі. Усе ра­дас­на смя­ялі­ся, свіс­ та­лі, вы­гу­ка­лі на ма­нер фут­бо­ль­ных заў­ зя­та­раў: «О-ле, о-ле, о-ле!» Мо, пры­чы­на по­спе­ху ў тым, што ха­ рэ­ограф Ё Стром­грэн пры­йшоў у ба­лет са спорту і доб­ра яго ве­дае? У спек­так­лі шмат гу­ма­ру, вы­на­ход­лі­вас­ці, плас­тыч­ на­га асэн­са­ван­ня най­бо­льш рас­паў­сю­ джа­ных сю­жэ­таў і ма­ты­ваў гу­ль­ні, якой за­хап­ля­юцца мі­ль­ёны. Ка­лі па­чы­нае гу­ чаць зна­ка­мі­ты ра­манс Не­ма­ры­на з «Лю­ боў­на­га на­пою» Да­ні­цэ­ці, раз­уме­еш, што між тан­цам і фут­бо­лам шмат агу­ль­на­ га. І там і там ма­ем спра­ву з імклі­вас­ цю і пры­га­жос­цю ру­ху. Зор­ка­мі ба­ле­та за­хап­ля­юцца ў све­це гэ­так жа, як і зор­ ка­мі фут­бо­ла. Дык ча­му не­ль­га ў тан­цы ад­люс­тра­ваць са­мае ты­по­вае і ха­рак­тэр­ нае, што ўлас­ці­ва вя­лі­ка­му мас­тац­тву, імя яко­га фут­бол? Трэ­ні­роў­кі, гу­ль­ня, чэм­пі­ янат. Ігра­кі, трэ­не­ры, суд­дзі. Га­лы, «аб­ вод­кі», траў­мы... Усё як у жыц­ці, але з лёг­кас­цю і вір­ту­ознас­цю, якія пе­ра­тва­ ра­юць рэ­аль­насць у воб­раз. Пра што пры­му­сіў ду­маць спек­такль «Фут­бол», які лі­чыц­ца еўра­пей­скім тан­ ца­ва­ль­на-тэ­атра­ль­ным «хі­том»? Пра тое, што ідэі, на якіх мож­на па­бу­да­ваць не­ча­ ка­нае і за­пат­ра­ба­ва­нае ві­до­віш­ча, як ка­ жуць, ля­жаць пад на­га­мі. Яны про­стыя, не па­тра­бу­юць звыш­на­ма­ган­няў.

На­т хнё­ны Алім­пі­ядай-2012 У па­ра­ўнан­ні з на­рвеж­ца­мі ад­на­акто­вая «Ма­ра» вы­гля­да­ла бо­льш сціп­ла. Хоць спек­такль быў прад­стаў­ле­ны пра­фе­сі­яна­ ла­мі — На­цы­яна­ль­най тан­ца­ва­ль­най кам­

«Фут­бол». «Ё Стром­грэн Ком­па­ні» (На­рве­гія).

«За­ла ча­кан­ня». На­цы­яна­ль­ны тэ­атр опе­ры і ба­ле­та (Бе­ла­русь).

па­ні­яй Уэ­ль­са, а па­ста­ноў­кі Крыс­та­фе­ра Бру­са ідуць на прэс­тыж­ных сцэ­нах — у Да­цкім ка­ра­леў­скім тэ­атры, Англій­скім на­цы­яна­ль­ным ба­ле­це. Ха­рэ­ограф пры­ знаў­ся, што гэ­тым раз­ам яго на­тхні­лі дзве яркія падзеі 2012 го­да — Алім­пій­ скія гу­ль­ні ў Лон­да­не і юбі­лей англій­скай ка­ра­ле­вы. Апош­ні, па шчы­рас­ці, ча­сам на­гад­ваў свя­точ­ныя гу­ль­ні сту­дэн­таў на све­жым па­вет­ры. Ува­с аб­л ен­н е спар­т ыў­н ай тэ­м а­т ы­к і атры­ма­ла­ся бо­льш вы­раз­ным. «Ба­ле­ро» Ра­вэ­ля, на якім бу­да­ва­ла­ся най­бо­льш раз­ гор­ну­тая час­тка ві­до­віш­ча, каш­тоў­нае са­ мо па са­бе. Мяр­кую, яно вы­тры­мае і не та­кія інтэр­прэ­та­цыі! Са сцэ­ніч­ных ува­ саб­лен­няў парт­ыту­ры най­бо­ль­шае ўра­ жан­не аса­біс­та на мя­не заў­жды ра­бі­ла вер­сія Ма­ры­са Бе­жа­ра з Ма­яй Плі­сец­кай або Хор­хе До­нам у га­лоў­най парт­ыі. Вер­ сія Ва­лян­ці­на Елі­зар’ева, якая ідзе ў на­ шым тэ­атры (Іспа­нія, «Гер­ні­ка», Апа­ка­ ліп­сіс), так­са­ма кан­цэп­ту­аль­ная. Гле­дзя­чы спек­такль англі­чан, ці­ка­ва бы­ло зда­гад­вац­ца, плас­ты­ку якіх ві­даў спорту ўва­саб­ля­юць тан­цо­ры (ага, зда­ ецца, гэ­та луч­ні­кі са стрэ­ла­мі; ця­пер на пад­ло­зе ні­бы­та «плёс­ка­юцца» плыў­чы­ хі-сін­хра­ніс­ткі; на зме­ну ім пры­хо­дзяць бар­цы і лёг­ка­атле­ты), але ха­це­ла­ся за­ даць пы­тан­не: і што да­лей? Для пер­ша­га зна­ёмства мо і ня­кеп­ска: свае спек­так­лі па­чы­на­еш ацэ­нь­ваць вы­шэй. Але гэт­кія плас­тыч­ныя пер­фор­ман­сы цу­доў­на дэ­ ман­стра­ваць у Па­ла­цы ку­ль­ту­ры або на ма­ла­дзёж­ным фес­ты­ва­лі. Та­му раз-по­раз уз­ні­ка­ла дум­ка: якое да­чы­нен­не мае ўба­ ча­нае да ака­дэ­міч­най сцэ­ны, дзе па­каз­ ва­юць леп­шае і пра­ве­ра­нае ча­сам?

Бе­ла­рус­к ія ка­ра­ні Не ха­чу пад­ацца прад­узя­тай, але ў да­дзе­ ным вы­пад­ку ні­чо­га не зро­біш: два пра­ екты — «Дождж» у па­ста­ноў­цы Ра­ду Па­

клі­та­ру і «За­ла ча­кан­ня» ў ха­рэ­агра­фіі Юліі Дзят­ко і Кан­стан­ці­на Куз­ня­цо­ва — ака­за­лі­ся ці не са­мы­мі моц­ны­мі на сво­ еа­саб­лі­вым ха­рэ­агра­фіч­ным фес­ты­ва­лі. Най­перш дзя­ку­ючы кан­цэп­ту­аль­нас­ці, вы­ве­ра­нас­ці час­так і дэ­та­лей ві­до­віш­ча. «Кі­еў ма­дэрн-ба­лет» па­каз­ваў ад­на­ акто­вы «Дождж» на між­на­род­ных фэс­ тах, але ў Мінск яго не пры­во­зіў. Ары­гі­ на­ль­нае му­зыч­нае ра­шэн­не спек­так­ля. Тво­ры Ба­ха — стры­жань, які злу­чае ўсе фраг­мен­ты. Кам­па­зі­тар ува­саб­ляе той агу­ль­на­ча­ла­ве­чы па­ча­так, што аб’ядноў­ вае лю­дзей роз­ных на­цый. Але ўлас­ную не­п аў­т ор­н асць яны вы­я ўля­ю ць праз этніч­ныя ме­ло­дыі — гру­зін­скія, рус­кія, яўрэй­скія, мал­даў­скія, ру­мын­скія. Да лі­ ку най­бо­льш вы­раз­ных я б ад­нес­ла фраг­ мен­ты, па­стаў­ле­ныя на тэ­мы фран­цуз­ скай і рус­кай пе­сень. Пе­ра­кон­ва­ла плас­тыч­ная мо­ва, ад­мет­ ная і па­зна­ва­ль­ная. Вы­пра­цоў­ка ўлас­на­ га сты­лю, маг­чы­ма, са­мы важ­кі і сур’ёзны на­бы­так Па­клі­та­ру. Вы­на­ход­лі­васць мыс­ лен­ня — у па­бу­до­ве струк­ту­ры, якая да­ зва­ляе да­да­ваць но­выя эпі­зо­ды, мя­няць іх ці вар’іра­ваць. «Дождж» за­свед­чыў: Ра­ ду блі­жэй ма­лыя фор­мы, у іх ён ад­чу­вае ся­бе надзвы­чай упэў­не­на. Яны да­зва­ ляюць да­сяг­нуць шмат­мер­нас­ці, вы­явіць у плас­ты­цы мнос­тва сэн­саў.

Ка­го ча­ка­юць у «За­ле ча­кан­ня»? Апош­ні ба­лет стаў­ся не­спа­дзя­ва­ным. Ка­ лі му­зыч­ная асно­ва бо­ль­шас­ці зга­да­ных спек­так­ляў «збор­ная», дык для «За­лы» яна ства­ра­ла­ся спе­цы­яль­на, і гэ­та істот­ на па­ўплы­ва­ла на вы­нік. Алег Ха­дос­ка — адзін з най­бо­льш яркіх і пер­спек­тыў­ных кам­па­зі­та­раў ся­рэд­ня­га па­ка­лен­ня. Усе яго сім­фа­ніч­ныя і ха­ра­выя са­чы­нен­ні, якія да­во­дзі­ла­ся чуць, па­зна­ча­ны эма­ цый­нас­цю і інтэ­лек­ту­аль­най глы­бі­нёй, фі­ла­са­фіч­нас­цю і су­час­най му­зыч­най мо­

вай. Тым не менш ні ў ад­ным на­шым му­ зыч­ным тэ­атры да гэ­та­га ча­су не бы­ло ні­ вод­на­га спек­так­ля з яго му­зы­кай. Алег — аўтар трох ба­ле­таў: «Па­пя­луш­ кі», па­стаў­ле­най у Лат­вій­скай опе­ры, «За­ ла­то­га клю­чы­ка», па­куль не ўва­соб­ле­на­ га на сцэ­не, і, на­рэш­це, «За­лы ча­кан­ня». Парт­ыту­ра но­ва­га ба­ле­та ве­ль­мі ці­ка­ вая. Вос­трая, ды­на­міч­ная мо­ва бу­ду­ецца на кан­т рас­ц е на­п ру­ж а­н а-тры­в ож­н ых інта­на­цый, якія ад­люс­троў­ва­юць рэ­аль­ насць, на­строй і стан су­час­на­га ча­ла­ве­ ка, і арган­ных, «ба­хаў­скіх» су­гуч­чаў, што ўва­саб­ля­юць ідэ­ал, тра­пят­кую ду­шу, за­ ціс­ну­тую, дэ­фар­ма­ва­ную не­ра­зу­мен­нем і жор­сткас­цю. Юлія Дзят­ко і Кан­стан­цін Куз­ня­цоў, якія па-ра­ней­ша­му тан­цу­юць вя­ду­чыя парт­ыі ў тэ­атры, па­ўста­лі ў не­ча­ка­ным свят­ле — як аўта­ры ліб­рэ­та, ха­рэ­огра­фы і па­ста­ноў­шчы­кі. «За­ла» да­клад­на скам­ па­на­ва­на, сю­жэт не­ча­ка­ны і мае ад­цен­ не па­ра­дак­са­ль­нас­ці. За­ла ча­кан­ня — гэ­та час­тка вак­за­ла, а ён за­ўжды ўспры­ма­ецца як скры­жа­ван­не шля­хоў і лё­саў. Ге­роі па­спя­ва­юць кар­ды­на­ль­на змя­ ніц­ца за час дзеі — і На­зі­ра­ль­нік (яго ярка і экс­прэ­сіў­на тан­цуе Дзя­ніс Клі­мук, чый знач­ны акцёр­скі па­тэн­цы­ял па-сап­ раў­дна­му тэ­атрам яшчэ не за­пат­ра­ба­ва­ ны), і Дзяў­чы­на (Юлія Алей­нік), і Афі­цэр (Іван Са­вян­коў). У гэ­тай па­ста­ноў­цы ня­ ма «пус­тых» эпі­зо­даў, не на­поў­не­ных ру­ хам і сэн­сам. Раз­умна па­бу­да­ва­ны ўза­ ема­адно­сі­ны со­ль­ных, ду­этных і ма­са­вых сцэн. Пе­рад на­мі надзвы­чай сур’ёзная і шмат­знач­ная ра­бо­та як кам­па­зі­та­ра і ха­ рэ­огра­фаў, так і вы­ка­наў­цаў. Уво­гу­ле «го­лад» на но­вую ха­рэ­агра­фію ў на­шым гра­мад­стве та­кі вя­лі­кі, што на­ та­ліць яго мож­на то­ль­кі ве­лі­зар­най ко­ ль­кас­цю спек­так­ляў. Па­жа­да­на — та­ко­га ўзроў­ню, як «Фут­бол», «Дождж» і «За­ла ча­кан­ня». 

фо­та іва­на аста­шон­ка, мі­ха­іла не­сце­ра­ва.

11

МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2013

артэфакты

12

Кадры ў бронзе «Кроп­ка агля­ду» Пра­ект Кан­стан­ці­на Се­лі­ха­на­ва Га­ле­рэя «NOVA» Л ю ­б о ў Г а ў ­р ы ­л ю к Не­в ыт­лу­ма­ча­ль­ныя су­в я­з і ча­л а­в е­к а з мас­тац­твам: ні­ко­му не да­дзе­на прад­ба­ чыць, які­мі (і ча­му ме­на­ві­та та­кі­мі) бу­ дуць ад­чу­ван­ні гле­да­ча пры сус­трэ­чы з тым або іншым тво­рам. У ад­роз­нен­не ад ра­ней­шых пра­ектаў Кан­стан­ці­на Се­лі­ха­на­ва, «Кроп­ка агля­ ду» атры­ма­ла­ся не­ча­ка­на па­чуц­цё­вай. Мас­так раз­гля­дае са шчы­рай ува­гай на­ ват не сам фі­льм Тар­коў­ска­га «Стал­кер», а то­ль­кі воб­раз ад­на­го ге­роя, ка­лі бо­льш да­клад­на — адзін па­ва­рот га­ла­вы ў асоб­ ным эпі­зо­дзе. Гэ­та не­дас­туп­ная роз­уму су­вязь — мас­та­ка з мас­та­ком, гу­ль­ні з гуль­нёй, ма­тэ­ры­ялу з ма­тэ­ры­ялам. Два­істае ад­чу­ван­не — уз­ва­жа­нас­ці са­ мой экс­па­зі­цыі і не­сці­ха­най тры­во­гі — не па­кі­дае гле­да­ча, і не­зра­зу­ме­ла, як Се­лі­ха­ на­ву ўда­ло­ся пра­йсці па гэ­тай гра­ні. Пра­ект па­бу­да­ва­ны на жан­ра­вых су­ адно­сі­нах і зру­шэн­нях, пра якія кры­ху па­зней, але яны не ства­ра­юць ура­жан­ ня не­да­рэч­ных і раз­арва­ных у ча­се. А эфект не­спа­кою ўсё-ткі ўзні­кае: атмас­ фе­ру ства­рае аб’­ект да­сле­да­ван­ня — аго­ ле­насць па­чуц­цяў ге­роя Ана­то­лія Са­ ла­н і­ц ы­н а, яго не­а ба­р о­н е­н асць. Гэ­т ая аб­са­лют­ная ня­ўту­ль­насць, хіс­ткасць існа­ ван­ня — пы­тан­ні не да на­ша­га аўта­ра, а да фі­ль­ма і све­та­ра­зу­мен­ня Тар­коў­ска­га. Але пе­рад­ае іх тая са­мая су­вязь, ме­та­фі­ зіч­ная су­вязь мас­та­коў. Па­ўта­ру­ся, у пра­сто­ры га­ле­рэі ўсё сыш­ ло­ся амаль гар­ма­ніч­на, на­ко­ль­кі гэ­та нао­гул маг­чы­ма ў по­лі, дзе дзей­ні­чае гіп­ на­тыч­ны фе­но­мен Тар­коў­ска­га. Се­лі­ха­наў па­ра­ле­ль­на вы­бу­доў­вае не­ ка­ль­кі лі­ній. У пер­шую чар­гу — сам кі­на­ кадр, па­ўто­ра­ны та­кім чы­нам, што па­ва­ рот га­ла­вы ге­роя му­ль­тып­лі­ку­ецца. Гэ­та цэн­тра­ль­ная час­тка экс­па­зі­цыі, якая сап­ раў­ды пры­цяг­вае ўва­гу гле­да­ча ад­ра­зу і над­оўга — з Тар­коў­скім інакш не бы­вае. За­тым на­іўны «па­зі­тыў­ны» гля­дач, які пры­йшоў па­гля­дзець на но­выя пра­цы вя­до­ма­га бе­ла­рус­ка­га ску­льп­та­ра (хут­ чэй за ўсё не­вя­лі­кія, та­му што «Nova», як вя­до­ма, га­ле­рэя ма­ле­нь­кая), па­чы­нае вы­лу­чаць вы­цяг­ну­ты па пе­ры­мет­ры за­ лы асоб­ны шэ­раг: 24 рэ­ль­ефаў, усё той жа па­ва­рот га­ла­вы, то­ль­кі вы­ка­на­ны з брон­ зы і, на­рэш­це, за­вер­ша­ны. Плос­касць і аб’­ём, зноў рух і спы­не­ ны час.

Як за­ка­ха­ныя чы­та­юць дум­кі і ад­чу­ва­ юць па­чуц­ці ад­но ад­на­го па раз­гор­ну­тым пля­чы, на­хі­ле пад­ба­род­ка ці рыт­ме ды­ хан­ня, так і по­гляд мас­та­ка, да­кра­на­ючы­ ся вы­явы і ма­тэ­ры­ялу, імкнец­ца спас­ціг­ нуць свай­го ге­роя і без­на­дзей­насць яго шля­ху. Тут вар­та ска­заць пра тое, што рэ­ль­ефы вы­ка­на­ны Се­лі­ха­на­вым цал­кам па-май­стэр­ску — і гэ­та ве­ль­мі знач­ны і яркі склад­нік пра­екта. Як пра­ві­ла, у су­ час­ным мас­тац­тве, ка­лі ў пад­обных экс­ па­зі­цы­ях аўтар су­ты­кае роз­ныя мас­тац­ кія і сэн­са­выя пра­кты­кі, ён менш за ўсё за­кла­по­ча­ны пра­фе­сій­ны­мі тон­кас­ця­мі. Час­ця­ком ад іх про­ста ад­маў­ля­юцца і ро­ бяць гэ­та зна­рок. Мо­ва аб’­ектаў — зна­кі, успа­мі­ны, аса­цы­яцыі — быц­цам бы не мае па­трэ­бы ў ра­мес­най пад­трым­цы. І як жа вы­йграе пра­ект, ка­лі аўтар па­мя­ тае і пад­крэс­лі­вае, што ён — мас­так, які ва­ло­дае плас­тыч­ным мас­тац­твам. Та­кім чы­нам з’яў­ля­ецца ка­лі не са­ма­дас­тат­ко­ вы пласт, па-свой­му раз­гор­ну­тая лі­нія сю­жэ­та, то яго год­ная і ва ўсіх ад­но­сі­нах вы­са­ка­род­ная якасць. Пе­рад на­мі ўсё той жа пер­са­наж, рас­кры­ты пе­рад бу­ду­чы­ няй і асу­джа­ны; але Се­лі­ха­наў умеш­ва­ ецца ў яго гіс­то­рыю (на шчас­це, не рас­ па­вя­да­ючы яе) іншы­мі срод­ка­мі і яшчэ раз спра­буе зра­зу­мець не­дас­туп­нае. Псі­ ха­фі­зі­ка — пры­род­ны да­ру­нак, і як рас­ тлу­ма­чыць, што ме­на­ві­та ў чу­жой за­ду­ ме, у ста­рон­нім, экран­ным ча­ла­ве­ку так вас тур­буе?

Трэ­цяя спро­ба па­ра­зу­мец­ца і раз­гля­ дзець ня­бач­нае — фа­таг­ра­фіч­ная. Кож­ ны рэ­ль­еф су­пра­ва­джае фа­таг­ра­фія — гэ­ та ма­ла­вы­раз­ны пей­заж, пра­мзо­на, якую пра­язджае наш ге­рой пе­рад тым, як з ім ад­бы­ва­юцца да­лей­шыя падзеі. Адзін і той жа па­ўта­ра­ль­ны від, без­на­ зоў­ная пра­сто­ра, ку­ды змеш­ча­ны ге­роі і іх лё­сы, аб­шар, дзе ўсё вы­ра­ша­ецца. Не­ ка­ль­кі ад­біт­каў над­арва­ны, што ліш­ні раз на­гад­вае пра ўраз­лі­васць ге­роя і фар­ма­ ль­на рэ­за­нуе з рэ­ль­ефа­мі, з фа­таг­ра­фіч­ ным ма­люн­кам. Да­ючы на­зву пра­екту, Се­лі­ха­наў па­зна­чыў пей­заж як раз­мы­ тую кроп­ку, мес­ца агля­ду, у якім ча­ла­ век — то­ль­кі пры­ват­насць. Не па­доб­на, што гэ­та ду­ма­ючая час­тка мае для пры­ зна­ча­най ёй пра­сто­ры не­йкае зна­чэн­не, та­му мне ўяў­ля­ецца, што мас­так не зу­ сім да­клад­на пе­ра­ста­віў акцэнт. Ці зра­ біў гэ­та на­ўмыс­на, каб над­аць бо­ль­шы маш­таб падзе­ям: «Гэ­та Мес­ца ўво­гу­ле, гле­дзя­чы на гэ­ты ба­на­ль­ны кра­явід, ча­ ла­век па­чы­нае мя­няц­ца, з ім ад­бы­ва­ецца не­шта важ­нае, ча­го ён ні­як не мо­жа па­ тлу­ма­чыць». Гор­кія, шур­па­тыя су­вя­зі, апроч «кроп­ кі агля­ду», аб­ра­най Се­лі­ха­на­вым, вя­до­ма, па­тра­бу­юць раз­умен­ня. Што Тар­коў­скі — вя­лі­кі мас­так; што жыц­цё не­дас­ка­на­лае, але адзі­нае; што су­час­нае мас­тац­тва зна­ хо­дзіць ня­бач­ныя ні­ці спа­га­ды ўся­рэ­дзі­ не гэ­та­га жыц­ця і па­збаў­ляе сва­іх аўта­раў і гле­да­чоў зруч­на­га су­па­кою. 

13

МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2013

    а р т- с к р ы ­ж а­ва н ­н і «У веч­най ван­дроў­цы» Вы­ста­ва, што пра­хо­дзі­ла ў дзю­се­ль­дор­фскай га­ле­рэі Кан­ цэр­на E.ON, аб’­ядна­ла 18 твор­цаў. Кры­тэ­ры­ ем ад­бо­ру ў экс­па­зі­цыю ста­лі два фак­та­ры — рус­ка­моў­насць і кра­іна пра­жы­ван­ня (Гер­ма­

Беларуска-літоўскі праект «Карані» Пер­шы па­каз вы­ста­вы ад­быў­ся ў ста­лі­цы Літ­ вы, по­тым экс­па­зі­цыю па­ба­чы­лі ў Го­ме­лі і Мін­ску. У пра­екце бра­лі ўдзел па 15 мас­та­коў з бе­ла­рус­ка­га і лі­тоў­ска­га ба­коў. І ка­лі ў Віль­ ню­се твор­цаў раз­дзя­лі­лі па на­цы­яна­ль­най пры­кме­це і раз­мяс­ці­лі ў роз­ных за­лах, то на вы­ста­ве ў Мін­ску ра­бо­ты вы­стаў­ля­лі­ся ўпя­ рэ­меш­ку і гу­ча­лі эфек­тным між­на­цы­яна­ль­ ным шмат­га­лос­сем. «Лес — гэ­та ко­лер, па­вет­ра, мес­ца, дзе лю­дзі са ста­ра­жыт­ных ча­соў зна­хо­дзі­лі са­бе ежу, дро­вы, ма­тэ­ры­ял для жыт­ла. Але ў ле­се сха­ва­ны каз­кі, наш фа­льк­лор, тра­ды­цыі, ге­ не­ты­ка, — ка­жа куратар Тац­ця­на Бем­бель. — Лес пра­сяк­ну­ты мі­фа­мі...» Сап­раў­ды, на вы­ ста­ве асаб­лі­вае мес­ца за­йма­ла ма­гія — тое, што на­зы­ва­ецца ляс­ным ча­ра­дзей­ствам: у та­ кіх ля­сах дру­іды пес­цяць ад­на­ро­гаў, а ры­ ца­ры б’юц­ца з дра­ко­на­мі пад свят­лом зе­ле­ на­ва­тай по­ўні. Сак­ра­ль­нае мес­ца, за­па­вет­

Жан­на Грак. Фор­ма ў фор­ме. Інста­ля­цыя. 2012.

нія). З бе­ла­рус­кіх твор­цаў удзе­ль­ні­ча­лі Глеб Шу­таў, Ягор Га­лу­за, Жан­на Грак і Мак­сім Ва­ ку­ль­чык. Ды і ку­ра­тар Ма­ры­на Снай­дэр на­ ра­дзі­ла­ся ў Ві­цеб­ску. Жы­ва­піс, гра­фі­ка, фата­ гра­фія, ску­льп­ту­ра і ві­дэа — твор­чы по­шук пе­ра­ся­гае лю­быя межы, а мес­цы на­ра­джэн­ня і пра­жы­ван­ня ста­но­вяц­ца для мас­та­ка да­во­лі ўмоў­нымі кроп­камі ад­лі­ку. Асаб­лі­вую ўва­гу на дзю­се­ль­дор­фскай вы­ ста­ве пры­цяг­ну­ла ві­зу­аль­нае да­сле­да­ван­не Гле­ба Шу­та­ва «Ubereinstimmend». Каб ства­ рыць ана­лі­тыч­ную кар­ці­ну твор­час­ці не­йка­га май­стра, Глеб на­кла­дае не­ка­ль­кі дзя­сят­каў яго прац ад­на на ад­ну. Вы­нік — адзін твор, у якім ха­рак­тар ка­ла­ры­ту і ўпа­да­ба­ныя кам­па­ зі­цый­ныя схе­мы вя­лі­кіх мас­та­коў вы­яўля­юць ся­бе ў на­паў­абстрак­тнай вы­яве. «-o-l-o-g-y» Вы­ста­ва, якая ад­бы­ла­ся ў Амстэр­да­ме, — вы­нік кан­цэп­ту­аль­на­га пра­ екта Ад­ры­эля ван Дры­ме­ле­на і Мак­сі­ма Ты­ мі­нь­ко. У ёй пры­ня­лі ўдзел ка­ля шас­ці­дзе­ся­ці твор­цаў, у тым лі­ку і бе­ла­рус­кіх.

Аляк­сан­драс Ваз­бі­нас. Ба­ра­ць­ба мі­ну­ла­га. Алей. 2010.

нае мес­ца, ку­ды ча­ла­век па­ві­нен за­хо­дзіць асця­рож­на, з па­ва­гай, схі­ліў­шы га­ла­ву, ні­бы ў храм, а то пад­хо­пяць яго ляс­ныя ня­чыс­ці­кі, што па­ці­ра­юць да­ло­нь­кі на афор­тах Ва­ле­рыя Сла­ву­ка, — і па­мі­най як зва­лі.

А ле­н а Ка­в а­л ен­к а.

    акцэнт

«-o-l-o-g-y» — гэ­та анлайн-анке­та, ад­ка­зы на якую і ста­лі склад­ні­кам вы­ста­вы. Пы­тан­ні ты­чы­лі­ся ўлас­най мас­тац­кай пра­кты­кі твор­ цаў. На дум­ку арга­ні­за­та­раў, да­сле­да­ван­не мо­жа прад­ста­віць кан­цэп­ту­аль­ны ана­ліз су­ час­на­га мас­тац­тва ў да­дзе­ны ад­рэ­зак ча­су.

А ле­с я Бе­л я­в ец.

«Мір. Лю­боў. Пры­га­жосць. Бяс­кон­ цасць» — гэ­та ра­бо­та Вік­та­ра Ці­ха­на­ва на­ сам­рэч мае тры со­тні аўта­раў: на­вед­ва­ль­ ні­кам сва­ёй май­стэр­ні твор­ца пра­па­ноў­ваў узяць у ру­кі пэн­дзаль і на­ма­ля­ваць на кар­ ці­не не­ка­ль­кі ка­ля­ро­вых кро­пак. Фі­на­ль­ныя маз­кі бы­лі па­кла­дзе­ны пад­час акцыі «У ко­ ле­ру ёсць ду­ша» ў На­цы­яна­ль­ным мас­тац­кім му­зеі. Гэ­та акцыя — то­ль­кі ад­на з шэ­ра­гу рэ­ алі­ці-экшэ­наў, што пра­хо­дзі­лі ў рам­ках гу­ль­ ні «Му­зей­ныя ла­бі­рын­ты». 10 ста­ліч­ных му­ зе­яў рас­пра­ца­ва­лі ўні­ка­ль­ныя мар­шру­ты з пы­тан­ня­мі і за­дан­ня­мі па экс­па­зі­цы­ях для ся­ мей­ных ка­манд і су­по­лак сяб­роў. А ле­н а Ка­в а­л ен­к а.

    Па р т­ф о ­л і а «Шлях» Персанальная выстава Ана­т о­ля Куз­ня­цо­ва Па­ла­ц мас­т ац­т ва

Ха­ос. Па­ча­так. Алей. 2011.

Сам Ана­толь Куз­ня­цоў на­зы­вае свой жы­ва­ піс бес­прад­мет­ным ці не­фі­гу­ра­тыў­ным. Мож­ на вы­зна­чыць яго як не­мі­ме­тыч­ны ці аб­страк­ тны (хоць з апош­нім тэр­мі­нам мас­так ра­шу­ча не згод­ны). Але сут­насць не ў тон­кас­цях тэр­ мі­на­ло­гіі. Яркая сво­еа­саб­лі­васць ра­бот Ана­ то­ля Куз­ня­цо­ва ў скла­да­нас­ці тэх­ні­кі, не­ звы­чай­най коль­­кас­ці дэ­та­лей, шмат­стай­нас­ ці сю­жэ­таў яго кар­цін, фан­тас­тыч­най пра­ца­ з­до­ль­нас­ці. На­ту­ра­ль­на, хо­чац­ца раз­га­даць та­ямні­цу ўздзе­яння гэ­та­га жы­ва­пі­су, рас­ шыф­ра­ваць яго эза­тэ­рыч­ную мо­ву. Жыц­цё ду­шы з яе не­ве­ра­год­най змен­ лі­вас­цю, скла­да­нас­цю і не­прад­ка­за­ль­нас­ цю най­леп­шым чы­нам вы­яўля­ецца ў му­зы­ цы. Фар­бы і лі­ніі аб­страк­тна­га жы­ва­пі­су су­ аднос­ныя з гу­ка­мі му­зы­кі: змест тво­ра і та­го і дру­го­га мас­тац­тва не­маг­чы­ма пе­ра­клас­ ці на мо­ву звык­лую ці на­ву­ко­вую. Най­бо­льш су­гуч­ныя твор­час­ці Куз­ня­цо­ва ма­дэр­ніс­ты Шон­берг, Пен­дэ­рэц­кі, Шніт­ке, Гу­бай­ду­лі­на, Ве­берн, Айвз. Сам мас­так, ад­каз­ва­ючы на пы­ тан­ні гле­да­чоў, ра­іў ім не раз­ва­жаць, а ўклю­ чыць уяў­лен­не, даць во­лю эмо­цыі — і та­ды пры­ха­ва­ная сут­насць жы­ва­пі­су, яго «дхва­ніраса» рас­кры­ецца са­ма са­бой. Л. Мі­р о­н а­в а.

Хто свят­куе ў бан­кет­най за­ле

фо­та андрэя спрынчана.

артэфакты

14

Аляк­сандр Каш­пе­раў (Гар­лах­вац­кі).

«Хто смя­ецца апош­нім» Кан­дра­та Кра­пі­вы Рэ­жы­сёр Алег Кі­рэ­еў Сцэ­наг­ра­фія і кас­цю­мы Дзміт­рыя Мо­ха­ва Кам­па­зі­тар Ва­ле­рый Во­ра­наў Ха­рэ­агра­фія На­тал­лі Фур­ман Тэ­атр-сту­дыя кі­на­акцё­ра В о ­л ь ­га С та­ля­р о ­ва Не ста­рэе п’еса «Хто смя­ецца апош­нім» кла­сі­ка бе­ла­рус­кай лі­та­ра­ту­ры па­эта, са­ ты­ры­ка і дра­ма­тур­га Кан­дра­та Кра­пі­вы. Па-ра­ней­ша­му акту­аль­ны яе сю­жэт пра доб­рых і кеп­скіх лю­дзей, пра су­пра­цьс­ та­янне ад­ных бес­са­ром­ным і ка­рыс­лі­вым мэ­там дру­гіх. Дзея ка­ме­дыі раз­гор­тва­ ецца ў са­вец­кі да­ва­енны час, ад­нак усё, што ад­бы­ва­ецца на сцэ­не, зра­зу­ме­ла і зна­ёма сён­ня. Так бы­ло, так ёсць і, ві­даць што, бу­дзе. Гу­чыць не над­та апты­міс­тыч­ на, пры­нам­сі, зу­сім не так, як у фі­на­ле гэ­ тай гіс­то­рыі, дзе под­ласць, не­вуц­тва, блат у рэ­шце рэшт аказ­ва­юцца пе­ра­мо­жа­ны­ мі пры­стой­нас­цю і та­лен­там. Так зда­ры­ла­ся, што ў на­ву­ко­ва-да­ след­чым інсты­ту­це ге­ало­гіі пра­цу­юць два Аляк­сан­дры Пят­ро­ві­чы — пра­фе­сар Чар­на­вус і ды­рэк­тар Гар­лах­вац­кі. Пра­фе­ сар сум­лен­на за­йма­ецца сва­ёй спра­вай, ды­рэк­тар — ілжэ­на­ву­ко­вец, пра­йдзіс­вет, га­то­вы дзе­ля ўлас­най вы­го­ды па­йсці на са­мыя ніз­кія ўчын­кі. Сю­жэт, так бы мо­ віць, яшчэ са шко­лы ўсім доб­ра вя­до­мы. І ўсё ж пе­ра­ка­заць гіс­то­рыю для су­час­ных гле­да­чоў вы­ра­шыў рэ­жы­сёр Алег Кі­рэ­еў. Яна раз­гор­тва­ецца пе­рад пуб­лі­кай у ча­ са­вай пер­спек­ты­ве, ахоп­лі­вае пра­цяг­лы пе­ры­яд — ад мо­ман­ту ства­рэн­ня п’есы да на­шых дзён. Пра гэ­та свед­чаць шмат­ ра­зо­вая (ад­па­вед­на эпо­се) зме­на кас­цю­ маў, пры­сут­насць на сцэ­не цу­даў тэх­на­ ла­гіч­на­га пра­грэ­су (ма­бі­ль­ны тэ­ле­фон, ноў­тбук), а га­лоў­нае — ка­рот­кія імпра­ві­ за­ва­ныя сцэн­кі шэс­цяў-дэ­ман­стра­цый. На пла­ка­тах — са­вец­кія пра­ва­ды­ры або доб­ра зна­ёмыя «на­ро­джа­ным у СССР» ад­ озвы. Па вы­гля­дзе і на­строі ўдзе­ль­ні­каў дэ­ман­стра­цыі — мар­шы­ру­юць яны зла­ джа­на, ба­дзё­ра або «доб­ра­ахвот­на-вы­ му­ша­на» — ня­цяж­ка зра­зу­мець, ка­лі ад­ бы­ва­юцца тыя або іншыя падзеі і з якім са­ма­адчу­ван­нем скі­роў­ва­юцца ма­сы ў не­да­ся­га­ль­ную шчас­лі­вую бу­ду­чы­ню. Па­чы­на­ецца спек­такль з пра­ло­га. Пер­ шай з’яўля­ецца пры­бі­ра­льш­чы­ца цё­ця

Ка­ця (Лі­дзія Мар­да­чо­ва, Та­ма­ра Му­жэн­ ка), якая пра­па­нуе пуб­лі­цы са­мой вы­ра­ шыць — ве­рыць або не ў пра­ўдзі­васць гіс­то­рыі, якая ад­бы­ла­ся ў на­ву­ко­вай уста­ но­ве. По­тым вы­раз­ным ха­рак­тар­ным шэ­ ра­гам пра­хо­дзіць пе­рад пуб­лі­кай «па­рад» пер­са­на­жаў. Пры­ём, вя­до­ма ж, не но­вы, за­тое ўсе ге­роі ад­ра­зу на­ві­да­во­ку. Асноў­ная сцэ­ніч­ная пля­цоў­ка ўмоў­на раз­ме­жа­ва­ная: на­ле­ва — ка­бі­нет Гар­лах­ вац­ка­га; на­пра­ва — ка­лі­дор і мес­ца сак­ ра­тар­кі. У глы­бі­ні — лес­ві­ца, што вя­дзе ў іншыя па­мяш­кан­ні інсты­ту­та. Га­лоў­ ная сцэ­наг­ра­фіч­ная дэ­таль зна­хо­дзіц­ ца ў цэн­тры: гэ­та ру­хо­мыя, на ка­лё­сі­ках, сво­еа­саб­лі­выя «дзве­ры» ка­бі­не­та ды­рэк­ та­ра ў вы­гля­дзе за­моч­най шчы­лі­ны па­ ме­рам у ча­ла­ве­чы рост. Усе пер­са­на­жы ад­чы­ня­юць і за­чы­ня­юць дзве­ры, про­ ста па­ва­роч­ва­ючы іх убок, і то­ль­кі Зёл­ кін (вя­до­ма ж — пад­ха­лім, па­клёп­нік, нік­чэм­насць) лі­та­ра­ль­на «пра­ла­зіць у за­моч­ную шчы­лі­ну». На жаль, зной­дзе­ ны ары­гі­на­ль­ны пры­ём не­ўза­ба­ве страч­ вае не­ча­ка­насць з-за шмат­ра­зо­ва­га ўжы­ ван­ня і за­ста­ецца на ўзроў­ні эпі­тэ­та, бо ў ім ня­ма да­клад­на вы­зна­ча­на­га акцёр­ ска­га дзея­ння. Дый сам Зёл­кін (Ана­толь Гур’еў, Дзміт­рый Пус­тэ­ль­нік) пе­рад ува­ хо­дам у ка­бі­нет ды­рэк­та­ра і па­сля вы­ха­ ду з яго не змя­ня­ецца, а воб­раз не атрым­ лі­вае раз­віц­ця. Зрэш­ты, воб­ра­зы іншых дзей­ных асоб ство­ра­ны вы­раз­на і да­клад­на. Аляк­сандр Каш­пе­раў уда­ла пад­крэс­лі­вае дву­душ­ насць Гар­лах­вац­ка­га. Яго­ны не­вук — ву­ чо­ны ў іншым, ён кем­лі­вы і спрыт­ны ў пры­ста­са­ван­стве. Анта­га­ніс­там Гар­лах­вац­ка­му вы­сту­ пае пра­фе­сар Чар­на­вус — да­вер­лі­вы, на­ іўны ча­ла­век, які ні пра ка­го не мо­жа пад­

умаць дрэн­на. Асаб­лі­ва пра ды­рэк­та­ра інсты­ту­та, да яко­га Чар­на­вус бя­жыць са сва­ёю бя­дой. Ула­дзі­мір Міш­чан­чук зна­ хо­дзіць пад­ыхо­дзя­чую для пер­са­на­жа плас­ты­ку: ка­рот­кія кро­кі пры па­спеш­ лі­вай ха­дзе, стры­ма­ная жэс­ты­ку­ля­цыя, якая свед­чыць пра за­ся­ро­джа­насць на лю­бі­май спра­ве. Ру­хі кар­ды­на­ль­на змя­ ня­юцца, ка­лі Чар­на­вус трап­ляе ў скла­да­ ную сі­ту­ацыю. Раз­губ­ле­ны, ён мі­ту­сіц­ца па сцэ­не, бо ня­здат­ны стры­маць ня­звык­ лае для яго па­чуц­цё не­спа­кою, на ва­чах у гле­да­чоў яго апа­ноў­вае страх. Ро­ля Ту­ля­гі так­са­ма ўда­ла­ся аб­одвум яе вы­ка­наў­цам — Ана­то­лю Цяр­піц­ка­му і Ула­дзі­мі­ру Гры­цэў­ска­му. Атры­маў­ся «жы­вы», дзей­сны пер­са­наж. Сі­ту­ацыі, у якія трап­ляе Ту­ля­га, вы­клі­ка­юць смех. На жаль, агу­ль­нае ўра­жан­не ад спек­ так­ля псу­юць пэў­ныя па­ста­но­вач­ныя дэ­т а­л і. На­п рык­л ад, не ўсе сцэ­н іч­н ыя кас­цю­мы ад­па­вя­да­юць па­зна­ча­на­му рэ­ жы­сё­рам ча­су дзея­ння. Не­ка­то­рыя сцэ­ны да­паў­ня­юцца ха­рэ­агра­фіч­ны­мі ну­ма­ра­ мі, але іх шар­жы­ра­ва­нае вы­ка­нан­не не вы­лу­ча­ецца май­стэр­ствам. Фі­нал спек­так­ля ўздзей­ні­чае не­ча­ка­ на і моц­на. Адзін зва­нок «ад­не­куль звер­ ху» — і вы­крыц­цё Гар­лах­вац­ка­га, якое то­ ль­кі што ад­бы­ло­ся, бо­льш не мае ні­яка­га сэн­су. Яго­ны свя­точ­ны бан­кет ад­бу­дзец­ ца. Рэ­жы­сёр за­ся­ро­джвае ўва­гу на... пе­ра­ мо­жа­ным Чар­на­ву­се, і ка­ме­дыя, зда­ецца, пе­ра­рас­тае ў тра­гі­ка­ме­дыю. Ды то­ль­кі спек­такль, як бай­ка, усё ж за­вяр­ша­ецца ма­ра­ль­ны­мі вы­сно­ва­мі. Зноў вы­хо­дзіць цё­ця Ка­ця і так­тоў­на пра­па­нуе па­збыц­ца пад­обна­га інсты­ту­та, які… існуе ў на­шых ду­шах. Та­кім чы­нам пе­сі­міс­тыч­ная інта­ на­цыя змяк­ча­ецца надзе­яй, маў­ляў, пры жа­дан­ні ўсё мож­на змя­ніць. 

15

фо­та андрэя спрынчана.

МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2013

  тэатр

Аляксандр Ткачонак (Доктар Альманзор).

лет­каў, уз­на­ві­ла Ала Са­ро­кі­на. Асаб­лі­ва кі­да­ юцца ў во­чы плос­кія аб­ры­сы дрэў з бліс­каў­ ка­мі на ліс­тах, сін­тэ­тыч­ны мох ва­кол фан­та­на і за­дні­кі з па­ка­мя­ча­най тка­ні­ны. Акцё­ры на­ сам­рэч ігра­юць і ду­ма­юць па-сап­раў­дна­му. На­іўнай і чыс­тай пры­нцэ­се Апрэ­ліі (Ве­ра­ні­ка Пляш­ке­віч) су­пра­цьс­та­іць пра­гная і злас­лі­вая пры­нцэ­са Аўгус­та (Але­на Ста­цэн­ка). Яны та­ кія роз­ныя і та­кім чы­нам ідэй­на за­праг­ра­ма­ ва­ныя, што ма­ле­нь­кім гле­да­чам то­ль­кі і за­ ста­ецца — па­лю­біць ад­ну і зне­на­ві­дзець дру­ гую. Зрэш­ты, у та­кіх спек­так­лях сво­еа­саб­лі­ выя вы­сно­вы-пад­каз­кі про­ста не­паз­беж­ныя. Ва ўсіх хіт­рас­пля­цен­нях сю­жэ­та аб­авяз­ко­ва пры­ха­ва­ны ма­ра­ль­ны ўрок. Да­бро, шчы­расць і ка­хан­не пе­ра­ма­га­юць. Не ду­маю, што сён­ня хто­сь­ці па­чне аспрэч­ваць ка­рыс­насць па­д­об­ ных ві­та­мін­ных ін’екцый. Пра­ўда, пы­тан­не: ці не­абход­на пры гэ­тым ужы­ваць су­час­ную сцэ­ ніч­ную мо­ву і ўся­ля­кую вір­ту­аль­ную ліч­ба­ вую атры­бу­ты­ку? — за­ста­ецца ад­кры­тым. Ды то­ль­кі да­бро — яно і ў Афры­цы да­бро. Л.Г.

На­цы­яна­ль­ны тэ­атр імя М.Гор­кага адзна­чыў сваё 80-год­дзе. Як за­ўсё­ды, на юбі­ лей­най ве­ча­ры­не най­перш ушаноў­ва­лі­ся леп­ шыя. Сло­вы ад ка­ры­фе­яў — Ба­ры­са Лу­цэн­кі, Во­ль­гі Кле­ба­но­віч, Бэ­лы Ма­су­мян, Аляк­сан­дра Тка­чон­ка, Рас­ціс­ла­ва Янкоў­ска­га — хоць і па­ да­лі­ся за­га­дзя ад­рэ­пе­ці­ра­ва­ны­мі, усё ж кра­ на­лі да слёз і вы­клі­ка­лі за­хап­лен­не ў пуб­лі­кі. Шчы­рыя ма­на­ло­гі май­страў бы­лі ўпле­це­ныя ў кан­ву «ка­пус­ні­ка», які, на жаль, яшчэ раз за­ свед­чыў, што з’яўля­ецца ў пэў­ным сэн­се ад­ы­ хо­дзя­чым тэ­атра­ль­ным жан­рам. Жар­ты пад­а­ ва­лі­ся «вы­па­ку­та­ва­ны­мі» — ні бляс­ку, ні лёг­ Твор­чая ла­ба­ра­то­рыя тэ­атраў лялек пры кан­цы го­да зноў рас­па­ча­ла пра­цу ў Мін­ ску. Яе іні­цы­ятар Яўген Клі­ма­коў за­зна­чыў пры­клад­на на­ступ­нае: «Ча­ка­лі-ча­ка­лі, пра­сі­ лі-пра­сі­лі і вы­ра­шы­лі зра­біць за ўлас­ны кошт». Мяр­ку­ецца, што ця­гам се­зо­на на сцэ­не Бе­ла­ рус­ка­га дзяр­жаў­на­га тэ­атра ля­лек усе дзе­ ючыя ля­леч­ныя інсты­ту­цыі па­ка­жуць свае апош­нія прэм’еры і вы­слу­ха­юць за­про­ша­ных на пра­гля­ды кры­ты­каў. Пер­шай твор­чую апра­ ба­цыю пра­йшла ма­ла­дзе­чан­ская «Бат­лей­ ка». Спек­такль «Пе­вень, Кот, Цмок і іншыя» па п’есе «Чар­нак­ніж­нік» Сяр­гея Ка­ва­лё­ва вы­ тры­маў да­во­лі жор­сткія за­ўва­гі, якія да­ты­чы­ лі­ся дру­гас­нас­ці рэ­жы­су­ры Мі­ка­лая Андрэ­ева і «ха­ду­ль­нас­ці» дра­ма­тур­гіі Сяр­гея Ка­ва­лё­ ва. На­ступ­ным раз­ам гля­дзе­лі «Дзя­ды» Ада­ма Міц­ке­ві­ча. Жа­да­ючых вы­ка­зац­ца па­сля пра­ гля­ду саб­ра­ло­ся шмат. Пры­чым удзе­ль­ні­ча­ лі не то­ль­кі кры­ты­кі — звы­чай­ныя гле­да­чы бы­ лі ві­да­воч­на ўзру­ша­ны інсцэ­ні­за­цы­яй Аляк­ сан­дра Януш­ке­ві­ча. Зно­сі­ны і аб­мен дум­ка­мі з рэ­жы­сё­рам, які ў гэ­ты час пра­ца­ваў над спек­ так­лем у Рас­іі, ад­бы­ва­лі­ся па скай­пе. Ві­да­воч­на, па­сля ўра­жа­ль­най пе­ра­мо­гі на ІІ На­цы­яна­ль­най тэ­атраль­най прэ­міі ля­ль­ кі не збі­ра­юцца ўсту­паць за­ва­ява­ныя па­зі­цыі. Для на­ступ­ных па­ка­заў у ла­ба­ра­то­рыі пра­ па­на­ва­ны «Дзі­вос­ныя аван­ту­ры пан­оў Куб­

кас­ці імпра­ві­за­цыі. Хоць спе­ваў і плас­ты­кі ў ама­та­раў «тэ­атра вы­раз­най па­ста­вы» ста­ла­ся да­во­лі. Бы­лі вы­ка­рыс­та­ны на­ват асоб­ныя ну­ ма­ры з за­ключ­най цы­ры­мо­ніі На­цы­яна­ль­най прэ­міі. Зра­зу­ме­ла, не пра­па­даць жа да­бру, тым бо­льш што арыю Рэ­жы­сё­ра Ула­дзі­мір Гло­таў вы­кон­вае вы­дат­на. Пад­час юбі­лей­най ве­ча­ры­ны Па­сол Расіі ў Бе­ла­ру­сі Аляк­сандр Су­ры­каў па­він­шаваў ды­ рэк­та­ра тэ­атра Эду­арда Ге­ра­сі­мо­ві­ча з пры­ суджэннем дзяржаўнай узнагароды РФ — ме­да­ля Пуш­кі­на за ўклад у за­ха­ван­не ду­хоў­ най спад­чы­ны і ўзаемаў­зба­га­чэн­не ку­ль­тур.

«Певень, Кот, Цмок і іншыя» паводле Сяргея Кавалёва. Мінскі абласны тэатр лялек «Батлейка».

ліц­ка­га да За­блоц­ка­га» (Ма­гі­лёў), «Над без­ дан­ню ў жы­це» (Го­мель), «Вій. Жу­дас­ная по­ мста» (Грод­на), «На­тат­кі вар’ята» (Ві­цебск), «Пры­го­ды Ня­знай­кі» (Брэст). Зда­ецца, змяс­ тоў­нае мас­тац­кае поле ця­пер на­сам­рэч зна­хо­ дзіц­ца ў тэ­атрах ля­лек. У гэ­тым ня­цяж­ка пе­ ра­ка­нац­ца, да­стат­ко­ва патрапіць на паказы ў лабараторыі.

фо­та андрэя спрынчана.

фо­та андрэя спрынчана.

«Ча­роў­ныя пяр­сцён­кі Альманзора» па п’есе Тама­ры Га­бэ на сцэ­не На­цы­яна­ль­ на­га тэ­атра імя М.Гор­ка­га па­ста­віў Сяр­гей Ка­ва­ль­чык. Прэм’ера ад­бы­ла­ся на­пя­рэ­дад­ ні Но­ва­га го­да і ста­ла­ся доб­рым пад­арун­кам ма­лод­шым шко­ль­ні­кам пад­час зі­мо­вых ка­ні­ кул. Спек­так­лі для дзя­цей, не­ка­лі аб­авяз­ко­ выя для ўсіх і кож­на­га, ця­пер за­йма­юць не над­та па­чэс­нае мес­ца ў рэ­пер­ту­арных афі­ шах. Пры­нам­сі, ко­ль­касць іх ва ўсіх сцэ­ніч­ ных ка­лек­ты­вах пры­кмет­на па­мен­шы­ла­ся. Ды то­ль­кі Сяр­гей Ка­ва­ль­чык пад­ышоў да гэ­ тай пра­бле­мы з за­ўваж­най ад­каз­нас­цю. «Я па­ўго­да па­тра­ціў на тое, каб у тэ­атры не вы­ маў­ля­лі сло­вы “дзі­ця­чая каз­ка”, — рас­па­вёў га­лоў­ны рэ­жы­сёр. — Гэ­та спро­ба раз­маў­ляць з ма­ле­нь­кі­мі гле­да­ча­мі срод­ка­мі дра­ма­тыч­ на­га тэ­атра». У «Ча­роў­ных пяр­сцён­ках Аль­ ман­зо­ра» за­ня­ты леп­шыя акцёр­скія сі­лы. Ся­ род вы­ка­наў­цаў — Аляк­сандр Тка­чо­нак, Ве­ ра­ні­ка Пляш­ке­віч, Ула­дзі­мір Шэ­лес­таў, Рус­ лан Чар­нец­кі, Ва­ле­рый Шуш­ке­віч. Штуч­ны ка­зач­ны свет, які ба­дай што здат­ны вы­клі­ каць на­ста­ль­гію ў ба­ць­коў сён­няш­ніх пад­

Жарсці па вакале

фо­та андрэя спрынчана.

артэфакты

16

Іры­на Гар­дзей, салістка Марыінскага тэатра, і Іван Шу­пе­ніч, саліст Опернага тэатра ў Брно, на адкрыцці конкурсу.

II Між­на­род­ны кон­курс імя Ла­ры­сы Алек­сан­дроў­скай Бе­ла­рус­кая дзяр­жаў­ная фі­лар­мо­нія А л е ­на Л і ­са­ва Вір эмо­цый, спар­тыў­ны азарт, шквал за­ хап­лен­няў і рас­ча­ра­ван­няў, па­ру­шэн­не пра­ві­лаў, на­пру­жа­нае ча­кан­не вер­дык­ту жу­ры... Якое да­чы­нен­не гэ­та мае да пры­ го­жых лю­дзей у фра­ках і ба­ль­ных стро­ях, да на­пру­жа­най ці­шы­ні кан­цэр­тнай за­лы? Пе­рад на­мі — вы­ка­на­ль­ніц­кі кон­курс. На пра­ця­гу тыд­ня ў Бел­дзяр­жфі­лар­мо­ ніі ла­дзіў­ся II Між­на­род­ны кон­курс ва­ка­ ліс­таў імя Ла­ры­сы Алек­сан­дроў­скай. За­ явы на ўдзел пад­алі ка­ля 80 спе­ва­коў ва ўзрос­це да 31 го­да. Пры­еха­лі і пра­йшлі жа­раб’ёўку 56 ча­ла­век, з іх 34 прад­стаў­ні­ кі на­шай кра­іны. Ка­лі да­даць да іх лі­ку 6 гра­ма­дзян Кі­тая, якія на­ву­ча­юцца ў Ака­ дэ­міі му­зы­кі і рэ­прэ­зен­ту­юць на­шу ва­ка­ ль­ную шко­лу, ста­не зра­зу­ме­ла, на­ко­ль­кі важ­ны адзі­ны ў Бе­ла­ру­сі між­на­род­ны ва­ ка­ль­ны кон­курс. Ён дае ма­ла­дым айчын­ ным ва­ка­ліс­там шанц для па­спя­хо­ва­га стар­ту ў пра­фе­сіі. На кан­цэр­це ад­крыц­ця кон­кур­су вы­ сту­па­лі зор­кі, ся­род іх — вы­ха­ван­цы на­ шай кан­сер­ва­то­рыі і ў мі­ну­лым са­ліс­ты Бе­ла­рус­кай опе­ры Іры­на Гар­дзей, пры­ма Ма­ры­інска­га тэ­атра, і Іван Шу­пе­ніч, са­ ліст тэ­атра імя Яна­чэ­ка з чэш­ска­га Брно. На сур’ёзны лад на­строй­ва­лі і сім­фа­ніч­ ныя фраг­мен­ты, вы­ка­на­ныя Ака­дэ­міч­ным сім­фа­ніч­ным аркес­трам Бе­ла­ру­сі пад кі­ раў­ніц­твам пе­цяр­бур­гска­га ды­ры­жо­ра Мі­ ха­іла Сі­нь­ке­ві­ча — усе як адзін фа­та­ліс­ тыч­на­га ха­рак­та­ру... Тры ту­ры ад­кры­тых пра­слу­хоў­ван­няў ішлі ў за­лах фі­лар­мо­ніі. Іх ацэ­нь­ва­ла жу­ ры, 9 ча­ла­век з 7 кра­ін. Бе­ла­русь прад­ стаў­ля­лі за­гад­чык ка­фед­ры спе­ваў Ака­ дэ­міі му­зы­кі Люд­мі­ла Ко­лас (стар­шы­ня) і рэ­жы­сёр Мар­га­ры­та Ізвор­ска. Не чу­жы­ мі бы­лі Мі­ха­іл Сі­нь­ке­віч і спя­вач­ка Люд­ мі­ла Шам­чук, якія ра­ней пра­ца­ва­лі ў на­ шай опе­ры. У вы­ні­ку на­пру­жа­най пра­цы бы­лі вы­ лу­ча­ны лаў­рэ­аты трох прэ­мій (асоб­на ў жа­но­чай і муж­чын­скай гру­пах) і 5 дып­ла­ ман­таў. Дып­ло­ма­мі га­на­ра­ва­лі­ся ўсе, хто пра­йшоў у дру­гі тур. Ду­маю, у да­лей­шым на кон­кур­се з’явяц­ца Гран-пры і шэ­раг ад­ рас­ных пры­зоў, які­мі мож­на адзна­чаць, на­прык­лад, леп­шае вы­ка­нан­не бе­ла­рус­ка­ га тво­ра, леп­шыя артыс­тыч­ныя здо­ль­нас­ ці (для гэ­та­га ў жу­ры і пра­ца­ва­лі два рэ­жы­ сё­ры), прыз гля­дац­кіх сім­па­тый і г.д.

Бо­ль­шас­ці бе­ла­рус­кіх ме­ла­ма­наў ад­ ным з прэ­тэн­дэн­таў на пе­ра­мо­гу пад­аваў­ ся Ілья Сі­ль­чу­коў. Во­пыт­ны кан­кур­сант, за пля­чы­ма яко­га амаль 20 пе­ра­мог (у тым лі­ку пер­шыя прэ­міі кон­кур­саў Bella Voce і імя Мус­лі­ма Ма­га­ма­ева ў Мас­кве, Vocal Ge­ nial у Мюн­хе­не і інш.), Ілья ўжо ўдзе­ль­ні­ чаў у кон­кур­се Алек­сан­дроў­скай у 2004-м, ка­лі за­няў 2-е мес­ца. У пра­гра­му пра­слу­ хоў­ван­няў ён уклю­чыў са­мыя вы­йгрыш­ ныя ну­ма­ры, з які­мі год­на вы­сту­пае ў на­ шым Опер­ным, — на­кшталт арыі Ра­бер­та і ка­ва­ці­ны Фі­га­ра. На­ту­ра­ль­ным быў і вы­ бар у якас­ці бе­ла­рус­ка­га са­чы­нен­ня арыі Кіз­гай­лы з «Сі­вой ле­ген­ды». Але жу­ры вы­ ступ­лен­не Ільі аца­ні­ла ўся­го трэ­цім мес­ цам. Ня­зго­ду пуб­лі­ка прад­эман­стра­ва­ ла «шква­ліс­ты­мі» апла­дыс­мен­та­мі, які­мі ві­та­ла Сі­ль­чу­ко­ва на за­ключ­ным кан­цэр­ це лаў­рэ­атаў. І артыст ні­бы ўзяў рэ­ванш, бліс­ку­ча вы­ка­наў­шы ка­ва­ці­ну Фі­га­ра і пе­ ра­тва­рыў­шы тра­ды­цый­ную мі­зан­сцэ­ну ў ка­ме­дый­ны спек­такль з вы­ка­рыс­тан­нем ма­бі­ль­ні­ка. Трэ­цюю прэ­мію і зван­не лаў­рэ­ата атры­ маў і адзі­ны ўдзе­ль­нік з Літ­вы — лаў­рэ­ат кон­кур­саў у Фін­лян­дыі, Поль­шчы, Іта­ліі, Укра­іне і Пар­ту­га­ліі 26-га­до­вы ба­ры­тон Ман­тас Га­ця­ві­чус (каў­нас­кі Уні­вер­сі­тэт Ві­таў­та Вя­лі­ка­га). Ён па­ка­заў спа­лу­чэн­не ку­ль­ту­ры спе­ваў і вы­дат­най опер­най вы­ праў­кі. Куп­ле­ты Эска­мі­льё з «Кар­мэн» і арыя гра­фа Аль­ма­ві­вы з «Вя­сел­ля Фі­га­ра» ста­лі эфек­тны­мі фі­на­ль­ны­мі кроп­ка­мі яго ад­мет­най кон­кур­снай пра­гра­мы. У жа­но­чай гру­пе трэ­цяя прэ­мія пры­су­ джа­на рас­іян­цы Ган­не Ліц­він і бе­ла­рус­ цы Мар­це Да­ну­се­віч. Аспі­ран­тка ніж­не­ наў­га­род­скай кан­сер­ва­то­рыі, 28-га­до­вая мец­ца-сап­ра­на Ган­на Ліц­він мае мяк­кі, са­ка­ві­ты го­лас, свет­лы па тэм­бры і ве­ль­ мі па­чуц­цё­вы. Ужо на ІІ ту­ры ад­чу­ва­ла­ся, што яе ка­рон­ны ну­мар — сцэ­на і арыя Лю­ ба­шы з опе­ры «Цар­ская ня­вес­та» (з ёю яна

вы­сту­пі­ла трой­чы, у тым лі­ку на кан­цэр­це лаў­рэ­атаў). Па двух за­ключ­ных ту­рах бы­лі раз­мер­ка­ва­ны арыі Да­лі­лы з опе­ры СенСан­са — са­мае леп­шае з існу­ючай му­зы­кі для мец­ца. Але пры­хі­ль­нас­ці пуб­лі­кі Ган­на да­ма­г­ла­ся не ў апош­нюю чар­гу не­вя­лі­кім ра­ман­сам «Про­во­ди­ла дру­га до пе­ред­ней» з цык­ла «Сум­ныя пес­ні» Га­лі­ны Га­рэ­ла­вай. Гэ­та быў за­па­мі­на­ль­ны бе­ла­рус­кі ну­мар, у якім «ма­ла нот», але шмат па­чуц­ця. Мар­та Да­ну­се­віч — вы­ха­ван­ка 4-га кур­ са кла­са Люд­мі­лы Ко­лас. Спя­вач­ка з пры­ го­жым го­ла­сам і знеш­нас­цю пры­нцэ­сы вы­сту­па­ла роў­на. Ад­ной з леп­шых у яе інтэр­прэ­та­цыі ста­ла­ся за­ключ­ная арыя Ма­нон Лес­ко з ад­на­ймен­най опе­ры Пу­ чы­ні, з якой яна фі­ні­шы­ра­ва­ла ў ІІІ ту­ры і вы­сту­па­ла на кан­цэр­це лаў­рэ­атаў (да­ рэ­чы, скла­да­ны Пу­чы­ні ве­ль­мі рэ­дка гу­ чаў на кон­кур­се). Пра­гра­ма па­кі­ну­ла па­ чуц­цё, што мы па­ба­чы­лі спя­вач­ку то­ль­кі ў воб­ра­зе «па­кут­ні­цы», ува­соб­ле­ным да­ во­лі пе­ра­ка­наў­ча. Дру­гое мес­ца ся­род жан­чын жу­ры пры­ су­дзі­ла Надзеі Ку­чар, вы­пус­кні­цы Пе­цяр­ бур­гскай кан­сер­ва­то­рыі, а ця­пер са­ліс­тцы Пер­мскай опе­ры. Для тых, хто па­мя­тае яе як на­ву­чэн­ку-му­зы­каз­наў­цу Мін­ска­га му­ зыч­на­га ву­чы­ліш­ча, яна ча­ла­век амаль род­ны. Ма­ючы вя­лі­кі кон­кур­сны во­пыт і гэт­кі ж вя­лі­кі спіс пе­ра­мог у кон­кур­сах у Рас­іі, Ка­зах­ста­не і Га­лан­дыі, Надзея вы­ сту­па­ла ўпэў­не­на, па­ка­за­ла тэх­ніч­насць, вір­ту­ознасць, вы­дат­ную ку­ль­ту­ру гу­ка­ вя­дзен­ня і ўвесь час зна­хо­дзі­ла­ся ў лі­ ку прэ­тэн­дэн­таў на пе­ра­мо­гу. Маг­чы­ма, яе вы­ступ­лен­не з аркес­трам з ка­ва­ці­най Лю­чыі дзі Ла­мер­мур і сцэ­най рас­та­ван­ ня Сня­гур­кі па­да­ло­ся жу­ры кры­ху ка­мер­ ным па гу­ку. Адзі­ным тэ­на­рам, які ўзняў­ся на лаў­рэ­ ацкія пры­ступ­кі і атры­маў ІІ прэ­мію, стаў сту­дэнт 2-га кур­са Ка­зах­скай кан­сер­ва­то­ рыі 20-га­до­вы Ба­лу­ан Бер­ке­наў. Свет­лы,

17

МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2013

    музык а Дзень Джэ­ро. Та­ко­га ў нас яшчэ не бы­ло! Ле­ген­да сус­вет­на­га джа­за ледзь не ва ўсіх яго ад­га­лі­на­ван­нях, ула­да­ль­нік дзе­вя­ці прэ­мій «Грэ­мі», сус­вет­на зна­ка­мі­ты спя­вак Эл Джэ­ ро са ЗША пры­ехаў да нас з дру­гім за апош­ нія паў­та­ра го­да кан­цэр­там. А ў да­да­так пра­ вёў — май­стар-клас. Да­клад­ней, ад­кры­тую рэ­пе­ты­цыю раз­ам са сва­ім ка­лек­ты­вам і аб­ са­лют­на не­зап­ла­на­ва­ны сэйшн — су­мес­нае імпра­ві­за­ва­нае му­зі­цы­ра­ван­не з ма­ла­ды­мі бе­ ла­рус­кі­мі інстру­мен­та­ліс­та­мі. Акус­тыч­ная рэ­пе­ты­цыя, якая ў не­ка­то­рых эстрад­ных зо­рак скла­да­ецца з вы­маў­лен­ня «раз-два-тры, раз-два-тры» ў мік­ра­фон і да­ лей­ша­га «ча­ра­ван­ня» гу­ка­рэ­жы­сё­ра, у Эла Джэ­ро пе­ра­тва­ры­ла­ся ў кан­цэрт — на по­ўны го­лас, з не­пад­роб­ным драй­вам, ад­чу­ван­нем са­мо­га не­рва му­зы­кі. Пры гэ­тым усе пы­тан­ні вы­ра­ша­лі­ся, на­адва­рот, без не­рваў, аб­са­лют­ на спа­кой­на, у по­ўным сэн­се сло­ва — за фі­лі­ жан­кай ка­вы, якая ўспры­ма­ла­ся ўту­ль­ным да­ дат­кам да гу­ка­рэ­жы­сёр­ска­га пу­ль­та. Лі­чыц­ца, што ў на­шым Му­зыч­ным тэ­атры — да­лё­ка не леп­шая акус­ты­ка, у чым не­адной­чы да­во­дзі­ ла­ся пе­ра­кон­вац­ца на ўлас­ныя ву­шы. Але дзя­ ку­ючы доб­рай апа­ра­ту­ры і вы­дат­ным спе­цы­ яліс­там зда­рыў­ся цуд. Ці­ка­ва бы­ло на­зі­раць, як пра­ца­ваў гу­ка­рэ­жы­сёр: быц­цам бы ўсё ўжо на­рмаль­на, а ён пра­цяг­вае пад­круч­ваць «гу­зі­ «Фан­та­зіі Во­льф­ган­га Ама­дэя», спек­такль-мі­ні­яцю­ра на му­зы­ку Мо­цар­та, быў прэ­зен­та­ва­ны ў Бе­лай за­ле Па­ла­ца ку­ль­ту­ры пра­фса­юзаў. Гэ­та не пер­шы пра­ект пры­ват­на­ га му­зыч­на­га тэ­атра «Га­ле­рэя», які ня­даў­на з’я­віў­ся ў Мін­ску. Яго ства­ра­ль­ні­кі — прадзю­ са­ры Аляк­сандр Ча­хоў­скі і Яўген Гле­баў, рэ­ жы­сёр «Фан­та­зій» — Але­на Медзя­ко­ва. Інстру­мен­та­ль­ныя са­чы­нен­ні Мо­цар­та, арыі і ду­эты з «Дон Жу­ана», «Ча­роў­най флей­ты», іншых парт­ытур бы­лі з’ядна­ныя рэ­жы­сё­рам так, што праз іх па­ўста­ва­лі ты­по­выя сю­жэт­

Іры­на Лой у спек­так­лі «Фан­та­зіі Во­льф­ган­га Ама­дэя».

фо­та андрэя спрынчана.

ад­кры­ты, па­лёт­ны го­лас з вір­ту­озны­мі вер­хні­мі но­та­мі не мог за­стац­ца не­заў­ва­ жа­ным. Вы­дат­на ў яго вы­ка­нан­ні пра­гу­ ча­лі арыі Гер­ма­на і Ка­ва­ра­до­сі. Сур’ёзных са­пер­ні­каў ка­зах­ска­му тэ­ на­ру не бы­ло, але ў не­да­лё­кай бу­ду­чы­ні імі мо­гуць стаць сту­дэн­ты-тэ­на­ры на­шай Ака­дэ­міі му­зы­кі, якія гэ­тым раз­ам скон­ чы­лі спа­бор­ніц­тва ў дру­гім ту­ры і атры­ма­ лі то­ль­кі дып­ло­мы ўдзе­ль­ні­каў. Трэ­ця­кур­ снік Аляк­сандр Міх­нюк з «ле­ме­шаў­скай» ма­не­рай спе­ваў па­ка­заў вы­со­кую ку­ль­ту­ ру інта­на­ван­ня. Праз пры­га­жосць го­ла­ су (а для тэ­на­ра гэ­та не апош­няя спра­ва) і му­зы­ка­ль­насць вар­ты быць за­ўва­жа­ны­ мі Аляк­сандр Ге­лах, Ра­ман Ло­пес, Сяр­гей Пад­ава­лаў. Вы­сту­паць на па­чат­ку кон­кур­су — сум­ ніў­ная спра­ва (існу­юць і та­кія за­ба­бо­ны!), але дру­гі ну­мар стаў шчас­лі­вым для ма­гіс­ тран­та Ка­зах­скай кан­сер­ва­то­рыі ба­ры­то­ на Эмі­ля Са­ка­ва­ва. Ста­бі­ль­насць фор­мы ўла­да­ль­нік 1-й прэ­міі па­ка­заў яшчэ ў ІІ ту­ ры: вы­ка­на­ная арыя кня­зя Іга­ра бы­ла без­ да­кор­най і, што зда­ра­ецца до­сыць рэ­дка, ня­сум­най. Вы­дат­ная дык­цыя бы­ла прадэ­ ман­стра­ва­на як у ра­ман­се Ма­ле­ра на ня­ мец­кі тэкст, так і ў пес­ні Юрыя Се­мя­ня­кі «Ты мне вяс­ною пры­сні­ла­ся». Фа­ва­рыт­кай гля­дац­кіх сім­па­тый ста­ ла пе­ра­мож­ца кон­кур­су ў жа­но­чай гру­ пе сту­дэн­тка 5-га кур­са Ака­дэ­міі му­зы­ кі Люд­мі­ла Кар­пук. На­ват яе пра­гра­ма бы­ла ві­да­воч­на раз­лі­ча­на на лаў­рэ­ацтва, але амбі­цыі — ніш­то без вы­ка­на­ль­ніц­кіх здо­ль­нас­цей. У дру­гім ту­ры яна бліс­ку­ча прад­ста­ві­ла два за­пар маш­таб­ныя і звыш­ тэх­ніч­ныя опер­ныя фраг­мен­ты: ка­ва­ці­ну Люд­мі­лы з «Рус­ла­на і Люд­мі­лы» і арыю Ві­яле­ты з «Тра­ві­яты». У апош­няй спя­вач­ ка вы­ка­рыс­тоў­ва­ла ме­ліз­ма­ты­ку ка­ла­ра­ тур­на­га сап­ра­на, а так­са­ма «аўтар­скую» аго­гі­ку, дзя­ку­ючы ча­му шы­ро­ка вя­до­мы твор гу­чаў све­жа і эфек­тна. Што най­бо­льш дзей­сна маг­ло ўтры­маць да­сяг­ну­тую ўва­ гу? І Люд­мі­ла знай­шла та­кі твор — ва­каль­­ ны ма­на­лог Дзміт­рыя Смо­льс­ка­га «Знак бя­ды», які рэ­зка пе­ра­клю­чыў эмо­цыі ў плынь су­час­на­га экс­прэ­сі­яніз­му. Хоць жу­ ры пра­сі­ла пуб­лі­ку не апла­дзі­ра­ваць між ну­ма­ра­мі, за­ла не маг­ла ўтры­мац­ца і пад­ час вы­ступ­лен­ня Люд­мі­лы раз-по­раз па­ ру­ша­ла за­ба­ро­ну. Ка­лі ба­чыць у та­кіх спа­бор­ніц­твах толь­ кі сро­дак пра­фе­сій­на­га рос­ту, то мож­на аб­ысці­ся і без іх — ёсць жа пед­аго­гі, май­ стар-кла­сы, гу­ка­за­пі­сы, жы­выя спек­так­ лі... Але як сро­дак за­гар­тоў­кі ха­рак­та­ру, вы­пра­цоў­кі іму­ні­тэ­ту да пе­ра­жы­ван­няў, звя­за­ных з уяў­най ці рэ­аль­най не­да­ацэн­ кай тва­іх здоль­­нас­цей, кон­кур­сы не ма­ юць са­бе ана­ла­гу. Аб’ядноў­ва­ючы імем вя­лі­кай бе­ла­рус­кай спя­вач­кі Ла­ры­сы Пам­ пе­еўны Алек­сан­дроў­скай леп­шыя ма­ла­ дыя вы­ка­на­ль­ніц­кія і ста­лыя пе­дага­гіч­ ныя сі­лы кра­іны, кон­курс па­ві­нен рас­ці і раз­ві­вац­ца, на­бы­ва­ючы су­р’ёз­ны ста­тус і аўта­ры­тэт. 

кі» — ледзь за­ўваж­на, па­прос­ту фі­ліг­ран­на, на ўзроў­ні са­мых тон­кіх тэм­бра­вых ад­цен­няў. Па­йшлі пы­тан­ні з за­лы — да­рэ­чы, паанглій­ску, з доб­рым ве­дан­нем мо­вы. Май­стар шчы­ра дзя­ліў­ся на­пра­ца­ва­ны­мі пры­ёма­мі най­ леп­шай, на яго дум­ку, пад­рых­тоў­кі га­ла­са­во­ га апа­ра­ту да вы­ступ­лен­ня. Пра­ця­гам тэ­орыі ста­ла пра­кты­ка: на­шы му­зы­кан­ты са­мі па­цяг­ ну­лі­ся на сцэ­ну. Мно­гія за­ста­лі­ся і на вя­чэр­ні кан­цэрт: сту­дэн­там бы­лі прад­адзе­ны 30 квіт­ коў па льгот­ным кош­це. Ня­ма па­трэ­бы ка­заць, што кан­цэрт быў па­праў­дзе фе­ерыч­ным!..

Над зея Бун­ц э­в іч.

ныя ка­лі­зіі з опер кам­па­зі­та­ра. Пе­рад на­мі раз­ гор­тва­ла­ся гіс­то­рыя пра па­чуц­ці, ува­соб­ле­ная праз ге­ні­яль­ную му­зы­ку. Вы­ка­наў­цаў шас­цё­ра — тры інстру­мен­та­ ліс­ты і тры спе­ва­кі. Ансамбль інстру­мен­та­ліс­ таў гу­чаў лёг­ка і вы­раз­на. У тым да­па­ма­га­ла і вы­дат­ная акус­ты­ка Бе­лай за­лы, якая спры­яла і ва­ка­ліс­там. У фраг­мен­тах з опе­ры «Так ро­ бяць усе...» тэ­нар Аляк­сандр Жу­каў змог вы­ явіць улас­ныя маг­чы­мас­ці і тэм­пе­ра­мент. Ба­ ры­тон Яўген Гле­баў — не то­ль­кі прадзю­сар, але і адзін з не­пас­рэд­ных удзе­ль­ні­каў па­ста­ ноў­кі. Ён на­ле­жыць да вя­лі­кіх энту­зі­ястаў спе­ ваў. Вы­ка­на­ныя ім арыя Дон Жу­ана і ду­эты пра­гу­ча­лі све­жа і пры­ваб­на. Га­лоў­най ге­ра­іняй ве­ча­ра ста­ла­ся сап­ра­на Іры­на Лой, ма­гіс­тран­тка на­шай Ака­дэ­міі му­ зы­кі. На ёй тры­ма­ла­ся ўся пра­гра­ма. Му­зы­ ку Мо­цар­та мо­гуць вы­кон­ваць да­лё­ка не ўсе на­ват во­пыт­ныя ва­ка­ліс­ты. Яна па­тра­буе ад­ па­вед­ных ва­ка­ль­ных да­ных і раз­умен­ня сты­ лю эпо­хі. У спе­вах Іры­ны ад­чу­ва­ла­ся тра­пят­ лі­васць па­чуц­ця. Пры­ваб­лі­ва­лі мяк­касць і цеп­ лы­ня гу­чан­ня яе го­ла­су, лёг­касць і да­клад­ насць інта­на­ван­ня. Рэ­пер­ту­ар за­сво­ены ў Ака­дэ­міі, але не бы­ло ўра­жан­ня, што спя­вае ко­ліш­няя сту­дэн­тка, — з та­кім артыс­тыз­мам пад­аваў­ся кож­ны фраг­мент. Пля­цо­вак, на якіх мож­на па­чуць і ўба­чыць опер­ныя пра­екты, у Мін­ску надзі­ва ма­ла. Га­ ра­чая рэ­акцыя за­лы свед­чы­ла: ства­рэн­не му­ зыч­на­га тэ­атра «Га­ле­рэя» — спра­ва акту­аль­ ная. Та­лен­таў у нас ба­га­та. Важ­на то­ль­кі год­ на іх прэ­зен­та­ваць.

Ва­л ь­т ар Мна­ц а­к а­н аў.

д 18 з е й н ы я а с о б ы

Свят­ла­на Бень Т э ­а т р н а ­х а б ­с т в а і г а р ­м о ­н і і

дзейныя асобы

19

фо­та данілы парнюка.

МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2013

А л е ­н а М а ­л ь ­ч э ў­с к а я

Ства­рыць тэ­атр — скла­да­ная, але не звыш­на­ту­ра­ль­ная спра­ва. Асаб­лі­ва «тэ­атр на ды­ван­ку», які існуе без па­мяш­кан­ня і бі­ле­таў. Ды то­ль­кі ка­лі ўлі­чыць, што за год існа­ван­ня ка­лек­тыў па­спеў аб­за­вес­ці­ ся рэ­пер­ту­арам з дзвюх па­ста­но­вак, стаў удзе­ль­ні­кам не­ка­ль­кіх між­на­род­ных фо­ ру­маў, на­прык­лад, сыг­раў ча­ты­ры спек­ так­лі ў меж­ах Між­на­род­на­га фес­ты­ва­лю тэ­атра для дзя­цей «Вя­лі­кі пе­ра­пы­нак» у Мас­кве, ні разу не па­скар­дзіў­ся на лёс і не па­чаў па­тра­ба­ваць ча­го­сь­ці, то вы­хо­дзіць, што ства­рыць тэ­атр — спра­ва якраз звыш­ на­ту­ра­ль­ная...

фо­та сяргея жда­но­ві­ча.

Па­ве­рыць у звыш­на­ту­ра­ль­насць бе­ла­рус­ка­га тэ­атраль­ на­га пра­цэ­су мя­не пры­му­сі­ла Свят­ла­на Бень, рэ­жысёр тэ­атра ля­лек і лі­дар ка­ба­рэ-бэн­да «Ся­рэб­ра­нае вя­ сел­ле». Год та­му Свят­ла­на раз­ам з мас­та­ком Анта­ні­ най Сла­бод­чы­ка­вай, астра­но­мам Зо­яй Ке­нь­ко ды іншы­ мі сяб­ра­мі ства­ры­ла на­сто­ль­ны кар­дон­ны спек­такль па ма­ты­вах ка­зак До­на­ль­да Бі­се­та «Быў бы ў мя­не дра­ кон...», а раз­ам з ім — па­пя­ро­вы (дый не то­ль­кі) хат­ ні тэ­атр «Кар­дон­ка». У рэ­пер­ту­ары «Кар­дон­кі» па­куль што два спек­так­лі: «Быў бы ў мя­не дра­кон...» і «Хат­ні во­жык» па­вод­ле апа­вя­дан­ня «мі­ць­ка» Дзміт­рыя Шын­ ка­ро­ва. Каб па­гля­дзець іх, вам па­трэб­ны не кві­ток, а спры­яль­ная на­го­да. Ну, а пра тое, на­вош­та бы­ло ства­ раць «Кар­дон­ку», над чым за­раз пра­цуе «Ся­рэб­ра­нае вя­сел­ле» і што за «ча­роў­ная па­мыл­ка», з-за якой кам­ па­нія му­зы­каў гас­ці­ла ў вя­до­ма­га клоў­на Сла­вы Па­лу­ні­ на, — Свят­ла­на рас­ка­жа са­ма...

не­ка­то­ры час пе­ра­тва­ры­ла­ся ў фес­ты­ва­ль­ную пля­цоў­ку для экс­пе­ры­мен­таў. Пры­хо­дзі­лі сяб­ры — Юра і Та­ня Дзі­ва­ко­вы, Та­ня Не­рсі­сян, На­та­ша Слаш­чо­ва, Оля Кля­зо­віч, іншыя ля­ леч­ні­кі. Раз­ам мы пі­са­лі каз­ку, а по­тым спра­ба­ва­лі ажы­віць яе з да­па­мо­гай пад­руч­на­га ма­тэ­ры­ялу. Ад­ной­чы мой дзень на­ра­джэн­ня пе­ра­тва­рыў­ся ў фес­ты­валь: у кож­ным па­коі па­ каз­ва­лі мі­ні-спек­такль. Па­сля для свят­ка­ван­ня Но­ва­га го­да ў га­ле­рэі «Ў» мы зра­бі­лі спек­такль «Быў бы ў мя­не дра­кон...». І ён ака­заў­ся та­кім да­рэч­ным, здо­ль­ным пры­нес­ці не­ве­ра­год­ную ра­дасць... Не бы­ло па­фа­су, дыс­тан­цыі па­між на­мі і гле­да­чом. З’яві­ла­ся пэў­ная лёг­касць: ка­лі ніх­то не ча­кае ні­чо­га асаб­лі­ва­га, усё пры­ма­ецца так, як ёсць — і на­хаб­ныя пры­ёмы, і знач­ная сту­пень умоў­нас­ці, і ад­сут­насць не­йкіх спец­эфек­таў. Про­стая хла­пуш­ка ўзры­ва­ецца на­пры­кан­цы — усе шчас­лі­выя. А ў вя­лі­ кім ста­цы­янар­ным тэ­атры да­вя­ло­ся б уз­арваць сто хла­пу­шак, і не­вя­до­ма, ці ўда­ло­ся б да­сяг­нуць та­ко­га ж ура­жан­ня.

З’яўлен­не «К ар­д он­кі»

Вар’яцкія гіс­то­р ыі пра іншап­ла­не­ц ян і не то­ль­кі

— Мне пад­аец­ца не­спра­вяд­лі­вым тое, што тэ­атр та­кая скла­ да­на­арга­ні­за­ва­ная спра­ва. Па­спра­буй ска­заць: «Я ха­чу свой тэ­атр» — і лю­бы на­рма­ль­ны ча­ла­век та­бе ад­ка­жа: «Ха-ха-ха!» Для гэ­та­га сто­ль­кі ўся­го па­трэб­на: па­мяш­кан­не, сцэ­на, гук, мнос­тва пра­фе­сі­яна­лаў для іх аб­слу­гоў­ван­ня. І ўсё гэ­та так гру­ вас­тка (асаб­лі­ва фі­нан­са­выя пы­тан­ні). А мне за­ўсё­ды ха­це­ла­ся пэў­най аўта­ном­нас­ці і ма­лых форм, якія так шмат да­зва­ля­ юць зра­біць. Тым бо­льш што ў сту­дэн­цкія ча­сы мы па­ба­чы­лі на еўра­пей­скіх фес­ты­ва­лях без­ліч ве­ль­мі про­стых і ў доб­рым сэн­се на­хаб­ных спек­так­ляў, зроб­ле­ных з не­ка­ль­кіх кар­дон­ных скры­нак, па­пе­рак і пёр­каў. Тэ­атр аб’екта — мі­ні­ма­ліс­тыч­ны і яскра­вы. І вось не­як у мюн­хен­скім му­зеі я на­тра­пі­ла на ўзо­ры па­пя­ро­ва­га тэ­атра XVI — XVII ста­год­дзяў. Ахво­чыя на­бы­ва­лі там спе­цы­яль­ныя на­бо­ры, вы­ра­за­лі з іх сцэ­ну і ге­ро­яў, а по­тым ста­ві­лі спек­такль. Атрым­лі­ваў­ся гэт­кі тэ­атрык ад­ной п’есы. Лю­дзі ла­дзі­лі ся­мей­ныя ве­ча­ры і, я ўпэў­не­на, ства­ра­лі ча­сам тво­ры мас­тац­тва. Ідэя па­пя­ро­ва­га хат­ня­га тэ­атры­ка зда­ла­ся мне най­леп­ шым вы­йсцем з сі­ту­ацыі. Не ве­ль­мі рас­паў­сю­джа­ная фор­ма прад­угле­джвае та­кую раз­на­стай­насць мас­тац­кіх ра­шэн­няў, што на­ват ка­лі 99% ля­леч­ні­каў упа­да­ба­юць яе, па­ўта­рыц­ца бу­дзе цяж­ка. Гэ­та асаб­лі­вая раз­на­від­насць ля­леч­на­га тэ­атра, пад­обная да тэ­атра мас­та­ка і да ані­ма­цыі, дзе вы­явы ажы­ва­ юць. Спа­чат­ку мы зра­бі­лі ма­ле­нь­кі хат­ні спек­такль. По­тым з’яві­ла­ся за­ду­ма ра­біць экс­прэс-спек­так­лі. І на­ша ква­тэ­ра на

— Ця­пер у на­ша­га тэ­атра пе­ры­яд на­за­паш­ван­ня — ідэй, на­ тхнен­ня, інфар­ма­цыі. Шмат ча­су за­бі­рае «Ся­рэб­ра­нае вя­сел­ле», і тэ­атр у гэ­тай сі­ту­ацыі — мой вы­ход­ны, бо пра­ца ў гур­це, якая, без­умоў­на, пры­но­сіць за­да­ва­ль­нен­не і ра­дуе, усё ж цяж­кая і што­дзён­ная. З-за ня­спын­ных гас­тро­лей ча­су на «Кар­дон­ку» за­ста­ецца не так шмат. Адзін з кі­рун­каў на­шай пра­цы — май­ стар-кла­сы па на­сто­ль­ным тэ­атры. Раз­ам з гле­да­ча­мі мы пі­шам ка­рот­кія, смеш­ныя, аб­сур­дныя гіс­то­рыі, а по­тым у не­вя­лі­кіх гру­пах ро­бім па­вод­ле іх трох­хві­лін­ныя спек­так­лі — каб лю­дзі па­спра­ба­ва­лі і па­сля за­ці­ка­ві­лі­ся (або не за­ці­ка­ві­лі­ся) па­пя­ро­ вым тэ­атрам. Гэ­та за­хап­ля­ль­ная і ўза­ема­ка­рыс­ная твор­часць, бо ўдзе­ль­ні­кі, не ве­да­ючы ні­якіх мас­тац­кіх ка­но­наў, ро­бяць ад­крыц­ці, якія я са­ма зра­біць бы не здо­ле­ла. Мы пра­во­дзі­лі та­кія май­стар-кла­сы ў Мюн­хе­не на фес­ты­ва­лі «Юла», у меж­ах фэс­ту «Вя­лі­кі пе­ра­пы­нак» на­ве­да­лі дзі­ця­чы дом пад Ту­лай, ла­дзі­лі іх і ў іншых мес­цах. І я ба­чу, што ма­ле­нь­кі тэ­атрык, які змяш­ча­ецца на звы­чай­ным ста­ле, ве­ль­мі за­пат­ра­ба­ва­ны. Па­куль што ў рэ­пер­ту­ары «Кар­дон­кі» то­ль­кі мая сту­дэн­цкая ра­бо­та «Хат­ні во­жык» і каз­ка «Быў бы ў мя­не дра­кон...» Што да астат­ня­га рэ­пер­ту­ару — мы до­сыць актыў­на рас­пра­цоў­ва­ ем ад­ра­зу пяць ідэй. На­прык­лад, раз­ам з ма­ёй сяб­роў­кай з Бер­лі­на, мас­та­ком Лі­най Хе­сі­най, мне хо­чац­ца ўва­со­біць сваю каз­ку «Са­мы ма­ле­нь­кі са­ма­лё­цік на све­це» і зра­біць ча­роў­ны мо­нас­пек­такль. Яшчэ хо­чац­ца ства­рыць па­ста­ноў­ку ў жан­ры тэ­атра це­няў па кі­тай­скай на­род­най каз­цы. Так­са­ма рых­ту­ем

20

спек­такль сап­раў­дна­га ся­мей­на­га тэ­атра, у якім вар’яцкія гіс­ то­рыі пра іншап­ла­не­цян раз­ам са мной бу­дуць рас­па­вя­даць мая да­чка і муж. З мас­та­ком На­тал­ляй Іса­ка­вай пра­цу­ем над скан­ды­наў­скай каз­кай «Ча­роў­ная крэй­да». І гэ­так да­лей — ёсць мнос­тва ідэй і мас­та­коў, з які­мі ці­ка­ва ўза­ема­дзей­ні­чаць.

Бі­ле­ты ў «К ар­д он­к у» не пра д­аюц­ц а!

фо­та ка­ця­ры­ны да­дзі­ёма­вай.

— Мы вы­сту­па­ем там, ку­ды нас за­пра­ша­юць. Мне пры­нцы­по­ва хо­чац­ца за­ста­вац­ца ў та­кім фар­ма­це і ра­біць спек­так­лі, якія мож­на па­ка­заць кам­па­ніі з трох—пя­ці­дзе­ся­ці ча­ла­век, — не­вя­ лі­кія, без скла­да­на­га тэх­ніч­на­га аб­ста­ля­ван­ня і та­му аб­са­лют­на аўта­ном­ныя. Ка­лі нас за­про­сяць у гос­ці доб­рыя лю­дзі — мы пры­йдзем і сыг­ра­ем. За­про­сяць на фес­ты­валь — па­едзем і сыг­ра­ем. Та­кія спек­так­лі мож­на па­каз­ваць па­ўсюль. Гэ­та не тая сі­ту­ацыя, ка­лі ча­ла­век, пры­хо­дзя­чы ў тэ­атр, трап­ляе ў ча­ роў­ную пра­сто­ру. Не, гэ­так так­са­ма цу­доў­на: ча­ла­век з па­ро­га аказ­ва­ецца па-за по­бы­там, у яго за­бі­ра­юць па­лі­то, да­юць ну­ ма­рок, ён зна­хо­дзіць сваё мес­ца ў за­ле, яго про­сяць вы­клю­чыць тэ­ле­фон... Ча­ла­век раз­умее сур’ёзнасць, ад­каз­насць сі­ту­ацыі. У тым шмат плю­соў. Але ж не менш плю­соў і та­ды, ка­лі раз­ня­ во­ле­ны, за­хоп­ле­ны атмас­фе­рай рап­тоў­нас­ці, не­ча­ка­на­га цу­ду гля­дач ад­чу­вае ся­бе па-хат­ня­му кам­фор­тна. Мы па­збя­га­ем пры­вя­за­нас­ці да ка­мер­цый­ных склад­ні­каў тэ­атра. Ка­неш­не, ка­лі спек­такль спа­да­ба­ецца і нас па­про­сяць

«Быў бы ў мя­не дра­кон...» паводле Дональда Бі­се­та. Тэатр «Кар­дон­ка».

сыг­раць яго за гро­шы — па­го­дзім­ся. Але та­кую за­да­чу «Кар­дон­ ка» пе­рад са­бой не ста­віць. Га­лоў­нае, каб мы ме­лі маг­чы­масць зра­біць тое, што нас бу­да­ра­жыць, а по­тым маг­лі гэ­та па­каз­ваць. І не пла­кац­ца: у нас ня­ма пля­цоў­кі, у нас ня­ма свят­ла, у нас ня­ма гро­шай на ма­тэ­ры­ялы... Ды ў мя­не ўся ква­тэ­ра за­ва­ле­на ма­тэ­ры­яла­мі! Вунь, смет­ні­цы пад вок­на­мі пе­ра­поў­не­ны ма­тэ­ ры­яла­мі для ма­іх спек­так­ляў. Ні­чо­га не трэ­ба, акра­мя жа­дан­ня. І та­му нам не крыў­дна па­каз­ваць спек­так­лі бяс­плат­на. А ка­лі мы па­каз­ва­ем іх за гро­шы, то раз­уме­ем, што перш за ўсё гэ­ та маг­чы­масць, якая да­зво­ліць нам па­йсці да­лей. Усё до­сыць гар­ма­ніч­на. Гэ­та та­кі тэ­атр на­хаб­ства і гар­мо­ніі.

Со­ла на шваб­ра­ба­се — «Ся­рэб­ра­нае вя­сел­ле» пра­цяг­вае ру­хац­ца ў тым кі­рун­ку, у якім яно за­ўсё­ды і ру­ха­ла­ся: еўра­пей­скае ка­ба­рэ. Нас ці­ка­вяць пес­ні-гіс­то­рыі, ства­рэн­не асаб­лі­ва­га све­ту — тэ­атра­лі­за­ва­на­га, ярка­га, дзіў­на­га. Зра­бі­лі пра­гра­му «Му­зы­ка ўсё!», у якой мы

дзейныя асобы

на­рэш­це за­ня­лі­ся тым, чым да­ўно ха­це­лі за­няц­ца, — по­шу­кам но­вых інстру­мен­таў. Па вя­лі­кім ра­хун­ку, яны тра­ды­цый­ныя, про­ста не так час­та, як ха­це­ла­ся б, вы­ка­рыс­тоў­ва­юцца ў су­ час­най му­зыч­най пра­сто­ры. Ну вось, ска­жам, на шваб­ра­ба­се, па­лцы з на­цяг­ну­тай вя­роў­кай, мож­на іграць як на кан­тра­ба­се. Гэ­та за­хап­лен­не вы­ні­кае з гіс­то­рый пра два­ро­выя ансам­блі, якія сты­хій­на ўзні­ка­лі ў 1950—1960-я га­ды ў Аме­ры­цы, з му­ зы­кі скіфл, ка­лі не бы­ло ні­чо­га (ні апа­ра­ту­ры, ні інстру­мен­таў, ні гро­шай), а жыць і ра­да­вац­ца ве­ль­мі ха­це­ла­ся. І збі­ра­лі­ся та­кія два­ро­выя гур­ты, у якіх доб­ра ка­лі хто адзін умеў іграць на бан­джа ці на гар­мо­ні­ку, астат­нія гра­лі на ба­рах­ле. У якас­ці ўдар­ных — таз. Спя­ва­лі ў жбан. Ду­дзе­лі ў не­йкія дуд­кі, сту­ка­лі па­лка­мі па жа­лез­ных ба­ках і ка­ніс­трах. Нас за­ўсё­ды ці­ка­ві­ла гэ­та тра­ды­цыя. І вось мы па­ча­лі яе асвой­ваць. На­пе­ра­дзе яшчэ шмат інстру­мен­таў, якія ад­люс­троў­ва­юць антыг­ла­ба­ліс­цкую ідэю дру­гас­на­га вы­ка­рыс­тан­ня прад­ме­таў. Ігры на ба­рах­ле. Дру­гое жыц­цё ба­рах­ла — гэ­та цэ­лая жыц­цё­вая фі­ла­со­фія, до­ сыць бліз­кая мне. Цуд! Яно ажы­вае! Пяе! Гу­чыць! Ча­ла­ве­чую пра­гу спа­жы­ваць, увесь час ха­паць (на­бы­ваць) не­шта но­ве­нь­ кае трэ­ба ў са­бе ўтаймоў­ваць. І ву­чыц­ца ста­віц­ца да рэ­чаў з па­ва­гай. «Кар­дон­ка» і «Ся­рэб­ра­нае вя­сел­ле» скі­ра­ва­ны ў тым лі­ку і на гэ­та. Спа­чат­ку мы вы­ра­шы­лі, што «Му­зы­ка ўсё!» бу­дзе кан­цэр­там для дзя­цей. Але гу­чыць тое до­сыць умоў­на... Уво­гу­ле, мя­не па­ло­хае ад­каз­насць за не­йкіх пэў­ных гле­да­чоў. Ты ўяў­ля­еш іх са­бе: дзе­ці. І гэ­та ад­ра­зу па­чы­нае ціс­нуць. А ім бу­дзе ці­ка­ва? Не за­су­му­юць? Зра­зу­ме­ юць? А яко­га ўзрос­ту па­він­ны яны быць? А ці за­ста­нуц­ца за­да­во­ле­ны­мі, па­ба­чыў­шы та­кое, ма­мы і та­ты, якія ад­да­дуць гро­шы за бі­лет? Я бы­ла ска­ва­ная гэ­ты­мі пы­тан­ня­мі і пад­час пра­цы ў тэ­атры ля­лек. Ця­пер за­ба­ра­ няю са­бе пра гэ­та ду­маць. Не тое, каб я зу­сім не дба­ла пра гле­да­ча, не. Про­ста ён пры­йдзе і па­ба­чыць. Ка­лі яму не ці­ка­ва — сы­дзе, а ка­лі ці­ка­ва — пры­вя­дзе на на­ступ­нае прад­ стаў­лен­не сяб­роў. Та­му «Му­зы­ка ўсё!» — не то­ль­кі для дзя­цей. На шмат якія ну­ма­ры да­рос­лыя рэ­агу­юць знач­на лепш (хоць ёсць у пра­гра­ме і вы­ключ­на дзі­ця­чыя пес­ні, на­ прык­лад, пра ко­ці­ка — ка­лі трэ­ба па­каз­ваць усё, што ко­цік ро­біць). Але гэ­та та­кія «сан­ да­лі­кі на­вы­рост», і мне пад­аба­ецца, што ма­лыя раз­ам з ба­ць­ка­мі да­зна­юцца пра не­шта не­звы­чай­нае. На­ват ка­лі ўсю пес­ню яны пра­се­дзе­лі з ка­мен­ным вы­ра­зам тва­ру, гэ­та не зна­чыць, што ў іх не­шта не ад­кла­ла­ся на бу­ду­чы­ню. Ка­ра­цей, нам бы ха­це­ла­ся ра­біць тое, што ў пер­шую чар­гу пад­аба­ецца нам са­мім, а не ўяў­най мэ­та­вай аўды­то­рыі. Мне на­огул не імпа­нуе дум­ка пра кан­крэт­ную аўды­то­рыю. Пад­а­ец­ца, што ў ёй за­кла­дзе­на не­шта ня­доб­рае для твор­цы. На­ша да­рос­лая пра­гра­ма «Ла­тэр­на ма­гі­ка» — ізноў на­сле­да­ ван­не тра­ды­цы­ям ка­ба­рэ. З-за не­ка­ль­кіх пе­сень пра «Ся­рэб­ ра­нае вя­сел­ле» па­йшла па­га­лос­ка як пра над­та бой­кі і вя­сё­лы гурт. Але тое до­сыць па­вяр­хоў­ны по­гляд, які не ад­па­вя­дае рэ­ча­існас­ці. Ства­ра­ючы тэ­атра­ль­на-му­зыч­ныя прад­стаў­лен­ ні ў тра­ды­цы­ях фран­цуз­ска­га, ня­мец­ка­га ка­ба­рэ, мы хо­чам раз­ві­вац­ца і ра­біць іх бо­льш тон­кі­мі, глы­бо­кі­мі, ці­ка­вы­мі. Гэ­та му­зы­ка не для ня­стрым­най ве­ся­лос­ці, а для асаб­лі­ва­га на­строю. Для та­го, каб спа­чат­ку за­ду­мац­ца, по­тым ні на чым не за­ся­ ро­джвац­ца, по­тым за­пла­каць, по­тым за­ра­га­таць. Ад­чуць га­му на­стро­яў — і пра­жыць яркі ве­чар. Ця­пер «Ся­рэб­ра­нае вя­сел­ле» за­ня­тае тым, што ад­на­ўляе сваю пра­гра­му «Ка­ба­рэ ў квад­ра­ це» (у Мін­ску мы па­ка­за­лі яе то­ль­кі двой­чы). Там ве­ль­мі шмат удзель­­ні­каў, яна не пры­ста­са­ва­ная да клуб­ных пля­цо­вак, та­му мы не гас­тра­ля­ва­лі з ёй, а ця­пер хо­чам пе­ра­ра­біць і пад­арож­

21

фо­та андрэя спрынчана.

фо­та аляк­сан­дра жда­но­ві­ча.

МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2013

Кабарэ-бэнд «Ся­рэб­ра­нае вя­сел­ле». Праграмы «Ла­тэр­на ма­гі­ка» і «Му­зы­ка ўсё!».

ні­чаць. Яшчэ нам ве­ль­мі пад­аба­ецца атмас­фе­ра га­ра­жа, тэх­ні­кі, ме­ха­ні­кі. Гэ­та до­сыць бліз­ка па сты­ліс­ты­цы да «Цу­ду свя­то­га Анто­нія» (сту­дэн­цкай ра­бо­ты Свят­ла­ны Бень па­вод­ле Ма­ры­са Ме­тэр­ лін­ка. — А.М.). І на­ступ­ная на­ша пра­гра­ ма бу­дзе га­раж­на-тэх­ніч­ная.

Ско­кі з со­нечнымі за­йчы­ка­мі — Ня­ёмка ка­заць пра гэ­та. Сла­ва Па­лу­ нін — вя­лі­кі ча­ла­век, без пе­ра­бо­ль­шан­ня. І рас­па­вес­ці, як мы да яго ездзі­лі, — ні­бы­та пры­ма­зац­ца да яго сла­вы: «Ве­да­еце, вось мы бы­ва­лі ў Па­лу­ні­на...» Ён за­пра­шаў нас да ся­бе ча­ты­ры разы: двой­чы на фес­ты­валь «Кан­грэс дур­няў» і двой­чы на свой млын пад Па­ры­жам. Цу­доў­ная гіс­то­рыя, я да гэ­тай па­ры ду­маю, што мы яе не за­слу­жы­лі. Ча­роў­ная па­мыл­ка, Бо­жае на­ка­на­ ван­не. Тое, што ве­ль­мі моц­на на мя­не па­ўплы­ва­ла. У Па­лу­ні­на надзвы­чай свет­лая, со­неч­ная жыц­цё­вая фі­ла­со­фія. Ча­ла­век, які імкнец­ца быць шчас­лі­вым. Га­лоў­нае, да ча­го ён за­клі­кае, — штох­ві­лін­на быць га­то­вым уклю­чыц­ца ў гу­ль­ню, якую та­бе пра­па­ноў­вае лёс. Лю­дзі пры­звы­ча­ілі­ся быць не­шчас­лі­вы­мі. І ду­ма­юць, што быць шчас­лі­вы­мі яны не за­слу­гоў­ва­юць, та­му не да­зва­ля­юць са­бе гэ­та­га. А на са­май спра­ве трэ­ба пра­гнуць быць шчас­лі­вым. Не за­ймац­ца тым, што для ця­бе ка­тэ­га­рыч­ на не­пры­ма­ль­на, не гвал­ціць ся­бе. А імкнуц­ца ра­біць тое, што пры­но­сіць та­бе за­да­ва­ль­нен­не, і пры гэ­тым не раз­бу­раць свет іншых лю­дзей. І мы па­ба­чы­лі гэ­тую про­стую фі­ла­со­фію, якую Сла­ва Па­лу­нін, яго род­ныя і сяб­ры пра­ктыч­на рэ­алі­за­ва­лі. Ён

на­сам­рэч так жы­ве. Ча­ла­век у гу­ль­ні. Вось со­неч­ны дзень, со­ неч­ныя за­йчы­кі — і ён га­то­вы ска­каць раз­ам з імі. На млы­не, дзе ён жы­ве, — ка­зач­ны свет. Лю­дзі за­ся­ро­джа­ны на той спра­ве, якая ім сап­раў­ды пад­аба­ецца, і не на­пруж­ва­ юцца. Я за­пы­та­ла: ча­му? Па­лу­нін ад­ка­заў, што для іх га­лоў­нае не вы­нік, а маг­чы­масць раз­ам па­ра­да­вац­ца не­ча­му на­ўкол. Са­ мая га­лоў­ная ра­дасць — ра­дасць ства­рэн­ня. Яны не­шта ро­бяць раз­ам, жар­ту­юць, рас­па­вя­да­юць гіс­то­рыі... Што­сь­ці ака­за­ла­ся не ве­ль­мі ўда­лым? Не­істот­на. Лю­дзі ўжо ства­ры­лі. Збу­да­ва­лі ва­кол ся­бе не­йкі ку­пал да­бра і ра­дас­ці. А ка­лі мы ста­вім за мэ­ту зра­біць не­шта ці­ка­вае і пры гэ­тым гры­зем адзін ад­на­го, не­ка­га моц­на па­крыў­дзі­лі, не­хта не вы­тры­маў і сы­шоў, але ў вы­ні­ку атры­маў­ся ге­ні­яль­ны твор мас­тац­тва... Ды на­вош­та ён нам па­трэб­ны, ка­лі мы зніш­чы­лі сто­ль­кі ўся­го каш­тоў­на­га?! Я з та­кой па­зі­цы­яй цал­кам згод­на, ка­лі да яе да­да­ецца ге­ні­яль­ насць і аб­са­лют­ны пра­фе­сі­яна­лізм. Ёсць та­кі вы­раз: ха­ро­шы ча­ла­век — гэ­та не пра­фе­сія. Дык вось Па­лу­нін сцвяр­джае: пра­ фе­сія. Пры­чым рэ­дкая. І я пра гэ­та ду­маю ўвесь час...

д 22 ы с к у р с

а леся беляВеЦ

Парад планет і Мін скае трыенале су часна га мастац тва У­са­мой­на­зве­фо­ру­му­—­«І­Мінскае­ тры­ена­ле­су­час­на­га­мас­тац­тва­БелЭк­спа­ Арт­2012»­—­утрым­лі­ва­ецца­за­яўка­на­ пэў­ны­фар­мат­прэ­зен­та­цыі.­«Тры­ена­ле»:­ як­мяр­ку­ецца,­вы­ста­ва­з­пе­ры­ядыч­нас­ цю­раз­у­тры­га­ды,­і­ла­гіч­на,­што­ме­на­ві­та­ гэ­ты­ад­ме­жак­ча­су­вы­бі­ра­ецца­для­раз­ гля­ду­і­да­сле­да­ван­ня.­Сло­ва­спа­лу­чэн­не­ «су­час­нае­мас­тац­тва»­мае­на­ўва­зе­ана­ліз­ най­ноў­шых­тэн­дэн­цый,­іх­вы­яўлен­не­і­ на­ват­—­пры­ўда­лым­рас­кла­дзе­—­фар­мі­ ра­ван­не.­«Бе­лЭк­спа»:­час­та­мес­ца­пра­вя­ дзен­ня­та­ко­га­кштал­ту­ме­га­шоу­ста­но­віц­ ца­прад­ме­там­ку­ра­тар­скай­і­мас­та­коў­скіх­ рэ­флек­сій.

дыскурс

23

фота андрэя спрынчана.

МастаЦтВа СТУДЗЕНЬ 2013

Кі­ру­ючы­ся­на­пад­обнае­ме­рап­ры­емства,­да­свед­ча­ны­гля­дач­ мяр­куе­спраў­дзіць­ча­кан­ні­ад­нос­на­ўся­го­прад­экла­ра­ва­на­га.­У­ гэ­тым­сэн­се­І­Мін­скае­тры­ена­ле­ста­ла­ся­по­ўным­сюр­пры­зам.­ Яно­пра­па­на­ва­ла­не­сто­ль­кі­но­вы­фар­мат,­ко­ль­кі­кан­гла­ме­рат­ роз­ных­ форм­ прэ­зен­та­цый.­ Якая­ ў­ экс­па­зі­цыі­ бы­ла­ло­гі­ка,­ на­ко­ль­кі­прад­ума­ны­экс­па­зі­цый­ныя­ха­ды­—­усё­гэ­та­вар­та­ раз­гле­дзець­пад­ра­бяз­ней. Га­лоў­ная­вы­ста­ва­фо­ру­му­бы­ла­за­яўле­на­як­агляд­мас­тац­ тва­апош­ніх­двац­ца­ці­га­доў.­Ад­нак­пэў­ны­час­та­му­пра­йшла­ се­рыя­прэ­зен­та­цый­—­пра­ект­«Зям­ля­пад­бе­лы­мі­кры­ла­мі»­—­з­ гэт­кай­жа­за­да­чай.­Ве­ра­год­на,­нам­ха­це­лі­па­ка­заць­не­про­ста­ мас­тац­тва,­ ство­ра­нае­ ў­ гэ­ты­ пе­ры­яд,­ а­ са­мыя­ най­ноў­шыя­ кі­рун­кі­ раз­віц­ця.­ І­ сап­раў­ды,­ ме­на­ві­та­так­ акрэс­ле­на­ мэ­та­ пра­екта­яго­арга­ні­за­та­ра­мі:­«прад­эман­стра­ваць­гра­мад­скас­ці­ акту­аль­ныя­і­пра­грэ­сіў­ныя­тэн­дэн­цыі­бе­ла­рус­ка­га­мас­тац­тва­ за­апош­нія­двац­цаць­год».­Тры­ена­ле,­та­кім­чы­нам,­—­«ды­ялог­ ва­ўмо­вах­но­вай­эстэ­ты­кі,­жа­дан­не­і­рэ­аль­ная­маг­чы­масць­ уз­на­віць­цэ­лас­ную­кар­ці­ну­ку­ль­тур­на­га­жыц­ця­на­шай­кра­ іны».­У­гэ­тым­разе­не­бы­лі­прад­стаў­ле­ны­аўта­ры,­якія­якраз­і­ вы­зна­ча­лі­сва­ёй­твор­час­цю­са­мыя­акту­аль­ныя­і­пра­грэ­сіў­ныя­ тэн­дэн­цыі:­Ігар­Ці­шын­і­На­тал­ля­За­лоз­ная,­Люд­мі­ла­Ру­са­ва­ і­ Ігар­ Каш­ку­рэ­віч,­Артур­Клі­наў,­Во­ль­га­Са­зы­кі­на,­Люд­мі­ла­ Ка­ль­ма­ева,­Сяр­гей­Кі­руш­чан­ка,­а­так­са­ма­цэ­лае­ко­ла­ма­ла­ дых­лю­дзей,­што­гур­ту­ецца­ка­ля­га­ле­рэі­«Ў»,­якая­імкнец­ца­ па­ка­заць­усё­тыя­ж­тэн­дэн­цыі.­Што­спра­ба­ва­лі­знай­сці­арга­ні­ за­та­ры­ў­гэ­тым­двац­ца­ці­га­до­вым­пе­ры­ядзе?­Ры­сы­мас­тац­тва­ га­доў­не­за­леж­нас­ці­пра­со­ча­ны­не­бы­лі.­І­па­трэ­ба­ў­акрэс­лен­ні­ гэ­тых­ ча­са­вых­ меж­аў­ па­сля­ пра­гля­ду­ экс­па­зі­цыі­ за­ста­ла­ся­ не­зра­зу­ме­лай.­ Ві­да­воч­на­ то­ль­кі­ тое,­ што­ ў­ арга­ні­за­та­раў­ вы­ста­вы­ сваё­ ўлас­нае­ ба­чан­не­ «акту­аль­ных­ і­ пра­грэ­сіў­ных­ тэн­дэн­цый­раз­віц­ця­бе­ла­рус­ка­га­мас­тац­тва». ...Як­і­фар­ма­ту­та­ко­га­кштал­ту­вы­стаў.­У­ка­та­ло­зе,­вы­да­ дзе­ным­да­тры­ена­ле,­пры­сут­ні­чае­глава­«Бі­ена­ле­(тры­ена­ле)­ у­ку­ль­тур­най­сус­вет­най­пра­сто­ры»,­дзе­раз­гля­да­юцца­ча­ты­ры­ зна­ка­выя­сус­вет­ныя­ме­га­шоу.­На­ша­кра­іна,­свед­чыць­арты­ кул,­ пры­ма­ла­ ўдзел­ у­ Ве­не­цы­янскім­ бі­ена­ле­ ў­ 2005­ і­ 2011­ га­дах,­і­гэ­та­ства­рае­пе­рад­умо­вы­для­ста­наў­лен­ня­бі­ена­ле­і­ тры­ена­ле­на­бе­ла­рус­кай­зям­лі.­Пра­вя­дзен­не­мін­ска­га­фо­ру­ му­дае­маг­чы­масць­«стаць­ад­ной­з­ку­ль­тур­ных­кра­ін­све­ту,­ цэн­трам­ пры­цяг­нен­ня­ мас­тац­кай­ гра­мад­скас­ці­ Усход­няй­ Еўро­пы,­ кра­ін­ бы­ло­га­ Са­вец­ка­га­ Са­юза,­ Да­лё­ка­га­ Усхо­ду­ і­ Цэн­тра­ль­най­Азіі­і­ўвай­сці­ў­адзі­ную­сет­ку­сус­вет­ных­мас­тац­ кіх­фо­ру­маў:­бі­ена­ле­ў­Ве­не­цыі­(Іта­лія),­Сан­Па­ўлу­(Бра­зі­лія),­ Бер­лі­не­ (Гер­ма­нія),­ Кван­джоу­ (Па­ўднё­вая­ Ка­рэя),­ Стам­бу­ле­ (Тур­цыя),­агу­ль­на­еўра­пей­ская­“Ма­ні­фес­та”,­да­ку­мен­та­ў­Ка­ сэ­лі­(Гер­ма­нія),­а­так­са­ма­ма­ла­дыя­Шан­хай­скае­бі­ена­ле­(Кі­ тай)­і­тры­ена­ле­ў­Іа­ка­га­ме­(Япо­нія)».­Ме­на­ві­та­та­кім­чы­нам­ акрэс­ле­ны­ку­ль­тур­на­пра­сто­ра­выя­ары­енці­ры.­Ка­лі­мін­скае­ тры­ена­ле­спра­буе­ўпі­саць­ся­бе­ў­гэ­ты­шэ­раг,­вар­та­спра­ба­ваць­ ад­па­вя­даць­між­на­род­на­му­фар­ма­ту­і­быць­да­свед­ча­ным­у­ га­лоў­ных­экс­па­зі­цый­ных­стра­тэ­гі­ях. Асаб­лі­васць­ сус­вет­ных­ ме­га­шоу,­ у­ ко­ла­ якіх­ імкнец­ца­ ўсту­піць­ і­ на­ша­ тры­ена­ ле,­—­ ку­ра­тар­скі­ по­гляд,­ кан­цэп­цыя,­ што­ пра­соч­ва­ецца­ ў­ сло­га­не,­ у­ на­ зве,­ у­ су­пра­ва­джа­ль­ным­ тэк­сце,­ а­ га­лоў­нае­—­ у­ пад­бо­ры­тво­раў,­ якія­гэ­ту­ку­ра­тар­скую­гіс­то­рыю­ў­ роз­най­ме­ры­«пра­піс­ва­юць». Сло­г ан­ мін­с ка­г а­ фо­р у­м у­ —­ «Гля­дзі­ шы­рэй!».­ І­ гэ­та­ не­ про­ ста­ яскра­вая­ фра­за,­ а­ вы­раз­нік­ за­кла­дзе­на­га­ ў­ тры­ена­ле­ сэн­су.­ Ад­на­ з­ мэ­таў­ дзеі­ —­ рас­су­нуць­ межы­мас­тац­тва­і­раз­бу­рыць­стэ­ аляксандр Малей. Жывая форма–2. фанера, ляўкас, алей. 2011.

уладзімір Цэслер. MC’DAVID. усмешка рональда Макдональда вуснамі давіда (Мікеланджэла). лічбавы друк. 2011.

рэ­аты­пы­гля­дац­ка­га­ўспры­ман­ня.­Ку­ра­тар­вы­ста­вы,­мас­так­ і­кі­раў­нік­Цэн­тра­су­час­ных­мас­тац­тваў­Вік­тар­Аль­шэў­скі­па­ шы­рае­сло­ган:­«Кры­ні­ца­гар­мо­ніі­—­у­адзін­стве­шмат­стай­нас­ ці»,­па­зна­ча­ючы­глы­бін­ную­су­вязь­«ві­зу­аль­ных,­му­зы­ка­ль­ных­ і­ архі­тэк­тур­на­пра­сто­ра­вых­ інста­ля­цый,­ у­ якіх­ мас­тац­тва­ і­ рэ­аль­насць,­свя­до­масць­і­пад­свя­до­масць,­інту­іцыя­і­імпу­льс­ зму­ша­юць­ гле­да­ча­ пры­маць­ актыў­ны­ ўдзел­ і­ быць­ су­аўта­ рам­та­го,­што­ад­бы­ва­ецца».­Яго­тэкст­—­пра­тран­сфар­ма­цыю­ тра­ды­цый­на­га­ пад­ уплы­ва­мі­ змен,­ пра­ існа­ван­не­ по­бач­ з­ кла­січ­ны­мі­ві­да­мі­ві­дэа­пра­сто­ра­вай­пра­екцыі,­пра­сто­ра­ва­га­ ды­зай­ну­но­вых­пан­яццяў­—­пра­мыс­ло­вая­эстэ­ты­ка,­архі­тэк­то­ ні­ка­пра­сто­ры,­інста­ля­цыя­пад­свя­до­мас­ці,­пра­пе­ра­пля­цен­не­ мас­тац­тва­з­ма­тэ­ма­ты­кай,­фі­зі­кай,­астра­но­мі­яй,­бі­яло­гі­яй. Та­кім­чы­нам,­су­час­ныя­мед­ыя­і­но­выя­фор­мы­прэ­зен­та­цыі­ і­ ства­рэн­ня­ мас­тац­ка­га­ сэн­су­ пры­яры­тэт­ныя­ ў­ кан­цэп­цыі­ тры­ена­ле.­Як­і­пра­ца­на­мя­жы­мас­тац­тва­і­на­ву­кі.­Асаб­лі­вы­ акцэнт­па­стаў­ле­ны­на­вір­ту­аль­най­рэ­аль­нас­ці,­якая­«здо­ль­на­ ад­крыць­твор­чай­асо­бе­но­вы­шлях­да­спас­ці­жэн­ня­ся­бе­і­тых,­ хто­по­бач,­усве­дам­лен­ня­бяс­кон­цай­ сі­лы­дум­кі­ча­ла­ве­ка.­Яна­мо­жа­прад­ ста­віць­тай­ныя­ве­ды­мо­вы­сім­ва­лаў­ і­зна­каў­і­ўзба­га­ціць­аўта­ра­ідэ­ямі­ў­ раз­віц­ці­свай­го­твор­ча­га­інтэ­лек­ту». По­ш ук­ ад­п а­в ед­н ас­ц і­ тво­р аў­ на­ ша­му­ змен­лі­ва­му­ ча­су­ ві­да­воч­на­ і­ стаў­ урэш­це­ кры­тэ­ры­ем­ ад­бо­ру­ ра­бот.­Мер­ка­ва­ла­ся,­што­вы­ста­ ва­бу­дзе­«ад­біт­кам­інтэн­сіў­ных­ пра­ц э­с аў­ індус­т ры­я лі­з а­ц ыі,­ раз­віц­ця­ інтэр­нэт­тэх­на­ло­гій­ і­тэх­ніч­на­га­ бляс­ку­ су­час­ных­ кос­ма­тэх­на­ло­гій».­Сап­раў­ды,­ інфар­ма­цый­ныя­і­камп’ютар­ ныя­тэх­на­ло­гіі­знач­на­па­ўплы­ ва­лі­на­раз­віц­цё­арта,­па­спры­ялі­ шмат­стай­нас­ці­яго­форм­і­пра­ктык,­ з’яўлен­ню­ но­вых­ ві­даў:­ мед­ыя­арт,­ ліч­ба­вае­ мас­тац­тва,­элек­трон­ная­му­зы­ка,­камп’ютар­ ная­гра­фі­ка­і­ані­ма­цыя,­ТВ­арт,­ві­дэ­аарт.

24

Па­вод­ле сва­ёй пры­ро­ды су­час­нае мас­т ац­т ва імкнец­ц а па­ш ы­р ыць улас­ную тэ­ры­то­рыю, ад­апта­ваць прад­м е­т ы і з’явы на­в а­к о­л ь­н а­г а све­ту. Улас­на ка­жу­чы, лю­быя рэ­чы На 1-м плане: Ра­да­ван Трна­вац Мі­ча. све­т у мо­г уць быць вы­стаў­л е­н ы, Гэ­та зда­ры­ла­ся на Бал­ка­ тым ці іншым спо­са­бам прэ­зен­ нах. Інста­ля­цыя. 2006. та­ва­ны. Але як ад­роз­ніць, ска­жам, вог­не­ту­шы­цель, што пры­ма­ца­ва­ны Рус­лан Ваш­ке­віч. Тай­ная архі­тэк­ту­ра. Квет­кі зла. ў ку­це па­коя, ад арт-аб’екта? Зда­ Алю­мі­ній, ліч­ба­вы друк. ра­юцца, ка­неш­не, і ка­зу­сы, ад­нак 2012. прад­ме­ты — мас­тац­кія і не­мас­тац­ кія — уклю­ча­юцца ў вы­ста­ву ло­гі­ Юрый Кан­дра­шоў. Ка­нёк. Брон­за, хрус­таль, шкло, кай ку­ра­тар­скай кан­цэп­цыі. спец­пак­рыц­цё. 2012. Пра­со­чым, як на­конт вог­не­ту­шы­ це­ляў (тут яны вы­сту­па­юць як сім­ва­ лы вы­пад­ко­вых/ня­ўпі­са­ных аб’ектаў) на на­шым тры­ена­ле. Мне пад­ало­ся, іх бы­ло за­шмат. По­руч з вы­ста­вай тры­ена­ле пра­па­на­ва­ла ба­га­тую ві­до­ віш­чную пра­гра­му. Існа­ваў асоб­ны тэ­атра­ль­ны пра­ект, у рам­ках яко­га бы­лі за­пла­на­ва­ны па­ка­зы экс­пе­ры­мен­та­ль­ных, плас­тыч­ных, тан­ца­ва­ль­ных і аван­гар­дных тэ­атраў, ся­род іх, у пры­ват­нас­ці, T(e)=Art, Тэ­атр свет­ла­вых і вог­нен­ных прад­ стаў­лен­няў «Эле­мен­таль», Ад­экват­ны тэ­атр «вКу­бе», тэ­атр «EYE», Фрык-шоу тэ­атр «БАР­МАГ­ЛОТ», тэ­атры тан­ца «Ка­ра­ ку­лі», «Skvo-s dance company» і «От­ра­же­ния». Бы­ла прад­стаў­ ле­на твор­часць ма­ла­дых аван­гар­дных ды­зай­не­раў адзен­ня і фэшн-мас­та­коў. Цэн­трам вы­ста­вы ста­лі сцэ­на і кан­струк­цыя, на якой прэ­зен­та­ва­ла­ся фэшн-фа­таг­ра­фія. Вось тут і знай­шоў­ ся пер­шы «вог­не­ту­шы­цель»: мас­тац­кі і пра­фе­сій­ны ўзро­вень гэ­тых прэ­зен­та­цый быў надзвы­чай ня­роў­ным (а шка­да, та­му што не­ка­то­рыя пра­екты бы­лі па-сап­раў­дна­му ці­ка­вы­мі). Ды і на ад­крыц­ці бра­ка­ва­ла доб­ра­га гус­ту, ад­па­вед­на­га маш­та­бу падзеі. Каб па­гля­дзець асноў­ную экс­па­зі­цыю, вар­та бы­ло пры­йсці не ў дзень ад­крыц­ця. За­лы не пус­та­ва­лі. У па­чат­ку экс­па­зі­цыі ла­гіч­на бы­ло скі­ра­вац­ца на гук — на­пра­ва. У асоб­ным ад­се­ку раз­мяс­ціў­ся прэс-рум ра­дыё­ка­на­ла «Ку­ль­ту­ра» з аса­цы­ятыў­ ным ві­дэ­ашэ­ра­гам, за­ка­ль­ца­ва­ным тэк­стам (му­зыч­на-акус­ тыч­най кам­па­зі­цы­яй). У тым жа ад­се­ку — тон­кі, лі­рыч­ны фо­та­пра­ект Ма­ры­ны Ба­цю­ко­вай пра ста­рыя фа­таг­ра­фіі, а так­са­ма экс­па­зі­цыя ску­льп­ту­ры Вік­та­ра Бор­зда­га і Андрэя Ва­раб’ёва. Якая ло­гі­ка тры­ма­ла раз­ам гук, фо­та і ску­льп­ту­ру, Пра­ект Ула­дзі­мі­ра Ду­ні­ча «G7, ці Пра­крус­таў ло­жак». Інста­ля­цыя. 2012.

дыскурс

за­ста­ло­ся за­гад­кай. Пры­нам­сі, рэ­клам­ная прэ­зен­та­цыя не да­ва­ла маг­чы­мас­ці «пра­чы­таць» воб­ра­зы, бо­льш та­го, ка­лі сло­вы «Мы вы­бі­ра­ем веч­ныя каш­тоў­нас­ці» на­га­ня­лі ця­бе ля су­сед­няй экс­па­зі­цыі ро­ба­таў, ура­жан­не склад­ва­ла­ся па­ра­ дак­са­ль­нае. Урэш­це пад­ума­ла­ся, што мо­жа так і трэ­ба: хі­ба да­вя­дзен­не гле­да­ча да ста­ну каг­ні­тыў­на­га ды­са­нан­су не ёсць ад­ной з мэт су­час­на­га мас­тац­тва? Ску­льп­тур­на-фа­тагра­фіч­ на-«ку­ль­тур­ны» за­ку­так па­тра­ба­ва­ла­ся не­як пры­вя­заць да ро­ба­таў. Ра­шэн­не знай­шло­ся: гле­да­ча трэ­ба ўра­зіць... Ча­ роў­най пры­га­жос­ці «Ка­нёк» Юрыя Кан­дра­шо­ва і стаў та­кім аб’ектам. Ме­на­ві­та тут кан­чат­ко­ва раз­уме­еш, што вы­ста­ва бу­дзе не­адназ­нач­най. Экс­па­зі­цыя ро­ба­таў скла­да­ла­ся з дзвюх асоб­ных час­так — прац Аляк­сан­дра Га­ду­на і Сяр­гея Па­рцян­ко­ва. Аб’екты апош­ ня­га ві­да­воч­на прэ­тэн­да­ва­лі на ста­тус мас­тац­кіх — гэ­та вы­явы роз­ных жы­вёл і істот, вы­ка­на­ныя з ме­та­ліч­ных за­пчас­так. За­ла­тая ра­ма ва­кол ад­на­го з пер­са­на­жаў вы­гля­да­ла іра­ніч­най рэ­флек­сі­яй на ўяў­ную артыс­тыч­насць. Рэ­тра-аб’екты Аляк­ сан­дра Га­ду­на на­гад­ва­лі рэ­чы з на­ву­ко­ва­га му­зея, ад­нак бы­лі інтэ­рак­тыў­ныя. Цяж­ка ска­заць, што тут прэ­зен­та­ва­ла на­шу су­час­насць у бо­льш по­ўнай ме­ры — па-мас­тац­ку вы­раз­ныя ме­та­ліч­ныя імі­та­цыі ці тэх­на­ла­гіч­ная інтэ­рак­тыў­ная бру­ таль­­насць. Пад­обна, што ні тое, ні дру­гое. Ча­го на вы­ста­ве ака­за­ла­ся ня­шмат, дык гэ­та сап­раў­ды най­ноў­шых тэх­на­ло­гій (шы­ро­ка бы­ла прад­стаў­ле­на то­ль­кі элек­трон­ная му­зы­ка, адзна­чым і ці­ка­вы пра­ект ліч­ба­вай гра­ фі­кі «Рaint Мapping»). Ка­лі вяр­нуц­ца да ку­ра­тар­ска­га тэк­сту, аб’екты з жа­лез­на­га ла­мач­ча (на вы­ста­ве яны сус­тра­ка­лі­ся не то­ль­кі ў экс­па­зі­цыі ро­ба­таў) ві­да­воч­на з’яўля­лі­ся свед­чан­нем «інтэн­сіў­ных пра­цэ­саў індус­тры­ялі­за­цыі». На­ступ­ны пра­ект — «Kaleidosсope» аўтар­ства Ка­ця­ры­ны Лі­сі­цы­най — аб’яднаў ко­ла ўдзе­ль­ні­каў: мас­та­ка-ды­зай­не­ра Але­ну Шэп­ціц­кую са Льво­ва, мін­скіх ві­дэ­аар­тыс­та Аляк­сея Дэ Бран­хэ і кам­па­зі­та­ра і му­зы­кан­та Андрэя Ша­ра­шаў­ца. Пра­ект уяў­ляў са­бой ла­бі­рынт з трох ка­лі­до­раў і па­кой для ві­дэ­аін­ста­ля­цый. Ві­зу­аль­на эфек­тны і амаль псі­ха­дэ­ліч­ны па ўздзе­янні, ён быў пад­рых­та­ва­ны ад­мыс­ло­ва пад кан­цэп­цыю, і ло­гі­ка яго цал­кам зра­зу­ме­лая. Агляд апош­ніх тэн­дэн­цый уклю­чыў у ся­бе і ві­цеб­скую шко­лу. Мін­скі гля­дач мае маг­чы­масць на ста­ліч­ных пля­цоў­ ках зна­ёміц­ца з рэ­гу­ляр­ным пра­ектам ві­цяб­лян — вы­ста­вай «Аб­стракт», але ў гэ­тай экс­па­зі­цыі бы­лі прад­стаў­ле­ны тво­ры і апош­ніх га­доў. По­бач — так­са­ма ў ад­ным з ла­бі­рын­таў вы­ста­

МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2013

вы — раз­мяс­ціў­ся пра­ект Кан­стан­ці­на Се­лі­ха­на­ва, скла­дзе­ны з дзвюх час­так («Ра­монт» і «Адзін і мно­гія»). Па­вод­ле аўта­ра, пер­шая з іх з’яўля­ецца спро­бай пра­ана­лі­за­ваць пры­чы­ны не­ ка­то­рых тра­гіч­ных падзей, якія ад­бы­лі­ся ў Еўро­пе ў па­чат­ку ХХ ста­год­дзя (у якас­ці ілюс­тра­цыі вы­бра­на пер­со­на Фрыд­ры­ ха Ніц­шэ), дру­гая — роз­дум пра архе­тып, су­гуч­ны кан­тэк­сту і ча­су. Не так да­ўно вы­ста­ва Кан­стан­ці­на Се­лі­ха­на­ва, што ўклю­ча­ла гэ­тыя два склад­ні­кі, пра­хо­дзі­ла ў Ме­ма­ры­яль­ным му­зеі-май­стэр­ні За­іра Азгу­ра ся­род ску­льп­тур кла­сі­ка, ад­нак у тры­ена­ле пра­ект упі­саў­ся цал­кам па-інша­му, вы­явіў­шы но­выя аспек­ты. Мас­так уда­ла аб­ыграў сваю экс­па­зі­цыю, пра­ ста­віў­шы акцэн­ты і ства­рыў­шы па­трэб­ныя апор­ныя пун­кты для гля­дац­ка­га по­гля­ду. Не­ка­то­рыя экс­па­зі­цыі існа­ва­лі на тры­ена­ле па­вод­ле сва­іх улас­ных вы­мя­рэн­няў — як рэ­чы ў са­бе ці асоб­ныя пла­не­ты. Гэ­та і прэ­зен­та­цыя Ака­дэ­міі мас­тац­тваў — пі­сь­мен­на вы­ бу­да­ва­ная, тон­ка прад­ума­ная, але бо­льш ла­гіч­ная ў іншым кан­тэк­сце. І фо­та­пра­ект «Ге­роі свай­го ча­су» з улас­ны­мі мэ­ та­мі, звя­за­ны з вы­ста­вай то­ль­кі ча­са­вы­мі рам­ка­мі — агля­дам двац­ца­ці­год­дзя. За асно­ву ана­лі­зу ку­ра­тар пра­екта Тац­ця­на Стры­га ўзя­ла Мін­скую шко­лу фа­таг­ра­фіі, прад­стаў­ле­ную Ула­дзі­мі­рам Па­рфян­ком, Сяр­ге­ем Ка­жа­мя­кі­ным, Іга­рам Саў­чан­кам, і па­спра­ба­ва­ла звя­заць твор­чыя по­шу­кі та­го па­ ка­лен­ня з ма­ты­ва­мі, што кі­ру­юць фа­тог­ра­фа­мі сён­ня: гэ­та пра­ца з улас­ны­мі фо­та­архі­ва­мі, роз­дум над сва­ім мі­ну­лым і сён­няш­нім днём, вы­ву­чэн­не лю­дзей, бліз­кіх па­вод­ле све­та­ адчу­ван­ня. У пра­екце «intra» Рус­ла­на Ваш­ке­ві­ча, на­зва­ным ім ві­зу­ аль­ным спек­так­лем, унут­ра­ныя гле­да­чы на­зі­ра­лі ўнут­ра­ную ж мас­тац­кую пра­сто­ру, а праз ма­ле­нь­кае акно ў сця­не ме­лі маг­чы­масць ба­чыць «сцэ­ніч­ную» пра­сто­ру з акцё­ра­мі (унут­ ра­ны­мі гле­да­ча­мі) і дэ­ка­ра­цы­ямі (арт-аб’екта­мі). У якас­ці арт-аб’ектаў аўтар прад­ста­віў свае апош­нія пра­екты. Па­ра­дак­ са­ль­на, але ў ло­гі­цы ўсёй астат­няй экс­па­зі­цыі пра­ект пад­аўся мне гэт­кім ліш­нім «вог­не­ту­шы­це­лем», дзіў­на бы­ло на­тра­піць на яго па­між стэн­дам з фэшн-фа­таг­ра­фі­яй і ты­мі са­мы­мі ўжо зга­да­ны­мі ро­ба­та­мі… Але ён быў су­гуч­ны экс­па­зі­цыі сер­бскіх мас­та­коў, якіх прад­стаў­ля­ла Між­на­род­ная сту­дыя мас­тац­тваў «Radovan Trnavac Mica». У сту­дыі, якая раз­мяш­ча­ецца ў сер­б­ скім го­ра­дзе Ва­ле­ва, па­ста­янна гас­цю­юць за­меж­ныя мас­та­кі, вяс­ной мі­ну­ла­га го­да гэ­та бы­лі бе­ла­рус­кія твор­цы — Вік­то­рыя Іль­іна, Вік­тар Ці­ха­наў, Ган­на Ці­ха­на­ва, Вік­тар Шыл­ко і Ула­ дзі­мір Ко­жух. За­сна­ва­ль­нік і кі­раў­нік сту­дыі Ра­да­ван Трна­вац

25

Мі­ча прад­ста­віў два пра­екты — «Гэ­та зда­ры­ла­ся на Бал­ка­нах» і «Ка­хан­не не ве­дае меж­аў». Пер­шы, ёміс­тае мас­та­коў­скае вы­каз­ван­не (з асэн­са­ван­нем пры­чын і вы­ні­каў) з на­го­ды рас­па­ду Югас­ла­віі, скла­да­ецца з кар­ці­ны — імі­та­цыі ра­бо­ча­га ста­ла камп’юта­ра і пя­ці аб’ектаў — крэс­лаў, рас­пі­са­ных пад дзяр­жаў­ныя сця­гі кра­ін, якія па­ўплы­ва­лі на ства­рэн­не шас­ці рэ­спуб­лік; апош­няе крэс­ла сім­ва­лі­зуе Сер­бію. Іншы мас­так, Ду­шан Аста­се­віч, вя­дзе твор­чы ды­ялог з Ка­зі­мі­рам Ма­ле­ві­ чам, а Ула­дзі­мір Ду­ніч раз­ва­жае пра існа­ван­не ча­ла­ве­ка ў со­цы­уме. У тво­рах сер­баў акту­аліі жыц­ця і рэ­флек­сіі з на­го­ды мас­тац­тва, надзён­ныя пра­бле­мы, вос­тра па­стаў­ле­ныя пы­тан­ ні — усё гэ­та за­да­ва­ла пэў­ную план­ку прэ­зен­та­цыі су­час­на­га мас­тац­тва. Каб пад­обны пад­ыход лёг у асно­ву фар­мі­ра­ван­ня экс­па­зі­цыі, вы­ні­кі, на­пэў­на, атры­ма­лі­ся б інак­шы­мі. І яшчэ адзін аспект. Ёсць не­ка­ль­кі ака­ліч­нас­цей, якія па­ цвяр­джа­юць той факт, што не вар­та арга­ні­зоў­ваць тры­ена­ле ў спеш­цы. Пі­сь­мен­насць су­пра­ва­джа­ль­ных тэк­стаў, ве­ра­год­на, пад­асца не са­май га­лоў­най. Ад­нак ка­лі агу­ль­най ува­зе пра­ па­ну­ецца пра­гра­ма, дзе ма­ецца «бе­ла­рус­кі дзень» і асоб­на акрэс­ле­ная экс­па­зі­цыя «мас­та­коў з Бе­ла­ру­сі», то з’яўля­ецца пы­тан­не: «Астат­нія ад­куль?» Ці мож­на па­ста­віць яго іна­чай: «Ка­го тут вы­дзя­ля­юць у якас­ці аб­ары­ге­наў?» Гэ­та той вы­па­ дак, ка­лі моў­ныя кан­струк­цыі вы­да­юць ад­сут­насць ла­гіч­ных аб­грун­та­ван­няў. Пра­сто­ра тры­ена­ле зда­ва­ла­ся ірэ­аль­най, і важ­на бы­ло знай­сці пра­ві­ль­ны пункт по­гля­ду. Ска­жам, стаць у цэн­тры экс­па­зі­цыі і па­вяр­нуць га­ла­ву та­кім чы­нам, каб сло­вы «Пер­ шае Мін­скае тры­ена­ле су­час­на­га мас­тац­тва» ўжо не чы­та­лі­ся (па­тра­піў­шы, на­прык­лад, на «сля­пую пля­му» во­ка), а над­піс «Бел­Эк­спа­Арт» вы­раз­на пра­гля­даў­ся. Цу­доў­ны кір­маш мас­ тац­тва ўда­ло­ся пра­вес­ці ў Мін­ску пры кан­цы во­се­ні — на па­чат­ку зі­мы. Пра­ўда, тво­ры не прад­ава­лі­ся і не рэ­кла­ма­ва­ лі­ся — так што вы­зна­чым гэ­ты фар­мат як свя­та бе­ла­рус­ка­га арта. Зрэш­ты, усе мэ­ты да­сяг­ну­ты. На за­крыц­ці мін­ска­га фо­ру­му на­мес­нік мі­ніс­тра ку­ль­ту­ры Ула­дзі­мір Ка­ра­чэў­скі па­ве­да­міў, што імпрэ­за ка­рыс­та­ла­ся вя­лі­кай па­пу­ляр­нас­цю: «Мы за­вяр­ша­ем пер­шае Мін­скае тры­ена­ле. З са­мой на­звы вы­ні­кае, што раз у тры га­ды мы бу­дзем пра­во­дзіць та­кія вы­ дат­ныя свя­ты су­час­на­га мас­тац­тва. Нам ёсць што па­ка­заць, што ска­заць, нам ёсць чым здзі­віць. Мне зда­ецца, што пер­шы блін у нас не атры­маў­ся ка­мя­ком. Тры­ена­ле на­ве­да­лі ка­ля ча­тыр­нац­ца­ці ты­сяч мін­чан і гас­цей бе­ла­рус­кай ста­лі­цы. Я ду­маю, гэ­та вы­дат­на. Зна­чыць, гэ­та ка­му­сь­ці бы­ло трэ­ба». 

26

На­цы­яна­ль­ная тэ­атра­ль­ная прэ­мія. Што далей?

дыскурс

«Вян­чан­не» Вітольда Гамбровіча. Беларускі дзяржаўны тэатр лялек.

«Пікавая дама» паводле Аляк­сан­дра Пуш­кі­на і Пят­ра Чай­коў­ска­га. Гро­дзен­скі абласны тэ­атр ля­лек.

МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2013

Га ­л і ­н а А л і ­с е й ­ч ы к

Шэсць ста­ту­этак для ля­леч­ні­каў

фо­та андрэя спрынчана.

На­ц ы­яна­ль­ная тэ­а тра­ль­ная прэ­мія вы­к лі­к а­ла бу­р у эмо­ц ый. Ра­д асць ад­ных, не­д аў­мен­не дру­г іх, крыў­д ы, за­хап­лен­ні і рас­ча­р а­в ан­ні... Мне зда­ецца, вы­ні­к і га­ла­с а­в ан­ня жу­ры бы­лі чым­сь­ц і на­к шталт ды­ягна­з у, які не для ўсіх су­ц я­ша­ль­ны, але пра­ві­ль­ны і та­м у дае надзею на збаў­лен­не... На­па­чат­ку пра­ве­рым гар­мо­нію арыф­ме­ты­кай. У кон­кур­снай афі­шы бы­ло шас­нац­цаць спек­так­ляў ля­леч­ных, дра­ма­тыч­ных і му­зыч­ных тэ­атраў. Яны зма­га­лі­ся за ўзна­га­ро­ды ў дзе­ся­ці на­мі­на­цы­ях. У лі­ку пе­ра­мож­цаў апы­ну­лі­ся шэсць тэ­атраў: тры ля­леч­ныя, тры дра­ма­тыч­ныя. Дзе­сяць спек­так­ляў за­ста­лі­ся без уз­на­га­род. Пры гэ­тым бо­ль­шасць пры­зоў — шэсць з дзе­ ся­ці — да­ста­лі­ся ля­леч­ні­кам. «Вян­чан­не» Бе­ла­рус­ка­га дзяр­жаў­на­га тэ­атра ля­лек га­на­ра­ ва­на за леп­шую сцэ­наг­ра­фію, леп­шым спек­так­лем для дзя­ цей быў пры­зна­ны «Ча­роў­ны пэн­дзаль» Ма­гі­лёў­ска­га тэ­атра ля­лек. Аб­са­лют­ным тры­умфа­та­рам ста­ла «Пі­ка­вая да­ма» Гро­дзен­ска­га абласнога тэ­атра ля­лек, якая вы­лу­чы­ла­ся ў ча­ ты­рох на­мі­на­цы­ях: «Леп­шы спек­такль», «Леп­шая рэ­жы­су­ра», «Леп­шая жа­но­чая ро­ля», «Леп­шы спек­такль тэ­атра ля­лек». Ды то­ль­кі што азна­ча­юць ча­ты­ры ста­ту­эткі, атры­ма­ныя гро­дзен­скі­мі ля­леч­ні­ка­мі, для агу­ль­на­га тэ­атра­ль­на­га пра­ цэ­су? Вы­пад­ко­вы по­спех? Сці­ран­не гра­ней між ста­лі­цай і рэ­гі­ёна­мі, між тэ­атра­мі аб­лас­ны­мі і на­цы­яна­ль­ны­мі? Трэ­ба ска­заць, што на­цы­яна­ль­ныя ака­дэ­міч­ныя тэ­атры вы­ гля­да­лі на гэ­тым кон­кур­се бо­льш чым сціп­ла. То­ль­кі Ку­па­лаў­ скі па­цвер­дзіў свой ста­тус, за­ва­яваў­шы пры­зы ў на­мі­на­цы­ях за леп­шую му­зы­ку і ха­рэ­агра­фію, астат­нія «тры­ма­лі па­ўзу». По­спех ля­леч­ні­каў для мно­гіх стаў­ся по­ўнай не­ча­ка­нас­ цю. Стэ­рэ­атып са­вец­кіх ча­соў ака­заў­ся жы­ву­чым, і мно­гія да­гэ­туль лі­чаць ля­леч­ныя тэ­атры дзі­ця­чы­мі, за­няд­ба­ны­мі, не­йкі­мі не зу­сім сур’ёзны­мі. І рап­там та­кі па­саж! Ма­ле­нь­кі бед­ны ля­леч­ны тэ­атр з Грод­на, у пе­ры­яд, ка­лі яго­ны бу­ды­ нак зна­хо­дзіц­ца на рэ­кан­струк­цыі, пры­язджае на кон­курс з ча­тыр­ма акцё­ра­мі і ад­ным ста­лом, на якім раз­меш­ча­на ўся сцэ­наг­ра­фіч­ная ўста­ноў­ка, і за­бі­рае асноў­ныя пры­зы. Са­мае дзіў­нае ў гэ­тай скан­да­ль­най сі­ту­ацыі тое, што яна лёг­ка пра­ ліч­ва­ла­ся, бы­ла пра­ктыч­на прад­ка­за­ль­най для кож­на­га, хто хоць кры­ху ці­ка­віц­ца раз­віц­цём на­ша­га тэ­атра ля­лек. З мо­ ман­ту свай­го ства­рэн­ня «Пі­ка­вая да­ма» Але­га Жуг­жды бя­рэ га­лоў­ныя пры­зы на ўсіх фес­ты­ва­лях, у якіх пры­мае ўдзел. І пе­ра­мо­га на На­цы­яна­ль­най прэ­міі, без­умоў­на, пры­емны, але то­ль­кі чар­го­вы эпі­зод у гіс­то­рыі спек­так­ля. Зрэш­ты, гэ­ты эпі­ зод быц­цам «на­вёў рэ­зкасць» на кар­ці­ну на­ша­га тэ­атраль­­на­га жыц­ця, зра­біў ві­да­воч­ным тое, што ра­ней пад­ава­ла­ся ма­ла­ ве­ра­год­ным і не­йкім аб­страк­тным. Спра­ва ў тым, што і Алег Жуг­жда, і Аляк­сей Ля­ляў­скі, які атры­маў прыз «За леп­шую рэ­жы­су­ру» ле­тась, — твор­цы з еўра­пей­скі­мі імё­на­мі. Наш,

27

так бы мо­віць, на­цы­яна­ль­ны ку­ль­тур­ны на­бы­так. У спі­се іх па­ста­но­вак за мя­жой не­ка­ль­кі дзя­сят­каў на­зваў у роз­ных кра­інах, га­ра­дах, тэ­атрах. То­ль­кі ў 2012 го­дзе спек­такль «Пі­ка­вая да­ма» атры­маў пры­зы «За леп­шую рэ­жы­су­ру» на ХХV Між­на­род­ным фес­ты­ ва­лі тэ­атраў ля­лек «Ва­ліш­ка» ў поль­скім го­ра­дзе Лом­жа, на Між­на­род­ным фес­ты­ва­лі «Піф» у За­гра­бе (Хар­ва­тыя). Там жа актры­са Ла­ры­са Мі­ку­ліч атры­ма­ла прыз «За леп­шую жа­но­чую ро­лю». Жу­ры VI Між­на­род­на­га фес­ты­ва­лю «Пят­руш­ка Вя­лі­кі» (Ека­ця­рын­бург, Рас­ія) пры­су­дзі­ла гэ­та­му спек­так­лю га­лоў­ны прыз, акцё­ры Ла­ры­са Мі­ку­ліч і Аляк­сандр Енджа­еўскі бы­лі га­на­ра­ва­ны за леп­шую жа­но­чую і муж­чын­скую ро­лі, і г.д. Зда­ецца, гіс­то­рыя рэ­жы­сё­ра Але­га Жуг­жды чым­сь­ці на­гад­ вае сю­жэт «Па­пя­луш­кі». За мя­жой, у Поль­шчы, Літ­ве, Чэ­хіі, Рас­іі, Хар­ва­тыі, — гэ­та вя­до­мы, па­ва­жа­ны, усі­мі пры­зна­ны май­стра. Вяр­та­ючы­ся да­до­му, ён ста­но­віц­ца рэ­жы­сё­рам ма­ле­нь­ка­га ля­леч­на­га тэ­атра без га­на­ро­ва­га зван­ня і іншых зна­каў ува­гі з бо­ку кі­ру­ючых орга­наў. Ка­рэ­та пе­ра­тва­ра­ецца ў гар­буз, вя­до­мы рэ­жы­сёр — у сціп­ла­га тэ­атра­ль­на­га пра­ цаў­ні­ка аб­лас­но­га маш­та­бу. І, на­пэў­на, гэ­та пра­цяг­ва­ла­ся б ве­ль­мі доў­га, ка­лі б ро­лю хрус­та­ль­на­га ча­ра­віч­ка не сыг­ра­ла сё­лет­няя На­цы­яна­ль­ная прэ­мія. Тры пры­зы, уз­ятыя гро­дзен­ца­мі, не вы­клі­ка­юць сум­нен­няў. Чац­вёр­ты — «За леп­шы спек­такль тэ­атра ля­лек» — на­во­дзіць на роз­дум. Ча­му ля­леч­ні­кі вы­лу­ча­ны ў асоб­ную на­мі­на­цыю, якой ня­ма ў іншых ві­даў тэ­атра — дра­мы, опе­ры, ба­ле­та, мю­ зік­ла? Ці па­трэб­ны на­мі­на­цыі, якія дзе­ляць на сек­та­ры і без та­го не­вя­лі­кую тэ­атра­ль­ную пра­сто­ру Бе­ла­ру­сі? Ці з’яўля­ецца спек­такль «Пі­ка­вая да­ма» ля­леч­ным у тра­ды­цый­ным сэн­се гэ­та­га сло­ва? Пры ана­лі­зе леп­шых спек­так­ляў тэ­атра ля­лек апош­ніх год, та­кіх як «Драй швэс­тэрн», «Вян­чан­не», «Ад­веч­ ная пес­ня», «Пі­ка­вая да­ма», ста­но­віц­ца зра­зу­ме­ла, што гэ­та не зу­сім ля­леч­ныя спек­так­лі. У іх вы­ка­рыс­тоў­ва­юцца роз­ ныя на­бо­ры вы­раз­ных срод­каў — мас­кі, ля­ль­кі, прад­ме­ты, ад­мыс­ло­вы рэ­кві­зіт, свят­ло, шу­мы, плас­ты­ка. Сам на­бор не вы­зна­ча­ецца ты­пам тэ­атра, яго вы­бі­рае ства­ра­ль­нік спек­так­ ля, рэ­жы­сёр-па­ста­ноў­шчык. У «Драй швэс­тэрн» амаль не бы­ло ля­лек, але ж бы­лі вы­ раз­ныя кас­цю­мы пер­са­на­жаў. Ля­ль­кі не з’яўля­юцца асно­вай спек­так­ля ў «Вян­чан­ні». У «Пі­ка­вай да­ме» яны важ­ны, але зу­сім не га­лоў­ны вы­раз­ны сро­дак. Не менш істот­ны ігра акцё­раў, іх спе­вы, плас­ты­ка, му­зы­ка Пят­ра Чай­коў­ска­га, тэкст Аляк­сан­дра Пуш­кі­на, пі­сь­мы па­эта, кам­па­зі­та­ра, Надзеі фон Мек, ча­роў­ны жарт з му­зыч­най цы­та­тай з Да­ні­цэ­ці, ка­лі ў «па­ўноч­ную Ве­не­цыю» рап­там пры­плы­вае ган­до­ла з Ве­не­цыі па­ўднё­вай і ад­важ­ны ган­да­ль­ер ло­віць ско­чыў­шую з мос­та дзяў­чы­ну — ві­даць, каб па­вез­ці яе да бо­льш шчас­лі­ва­га пуш­ кін­ска­га фі­на­лу. Мы існу­ем са ста­ры­мі стэ­рэ­аты­па­мі ў но­вай рэ­аль­нас­ці. Мен­та­ль­насць з жыц­цём ужо да­ўно не су­па­дае і на­ват не ка­рэ­лю­ецца. Ля­леч­на­га тэ­атра ў ко­ліш­нім сэн­се гэ­та­га сло­ва (дзі­ця­ча­га, з шыр­ма­мі, ма­ры­янет­ка­мі, «чор­ным ка­бі­не­там») сён­ня пра­ктыч­на не існуе. Па роз­ных пры­чы­нах скла­ла­ся так, што ме­на­ві­та тэ­атр ля­лек у апош­нія дзе­ся­ці­год­дзі раз­ві­ваў­ся асаб­лі­ва інтэн­сіў­на і, у ад­роз­нен­не ад дра­ма­тыч­ных і му­зыч­ ных тэ­атраў, у рэ­чыш­чы агу­ль­на­еўра­пей­ска­га пра­цэ­су. Не­ка­лі з-за асаб­лі­вас­цей рэ­пер­ту­ару, спе­цы­фі­кі вы­раз­ных срод­каў тэ­атр ля­лек ба­дай адзі­ны ў бы­лым СССР не пра­ца­ваў у сты­лі са­цы­яліс­тыч­на­га рэ­аліз­му. Ён раз­ві­ваў­ся на па­меж­жы тэ­атраў пе­ра­жы­ван­ня і па­ка­зу. То-бок на­ву­ча­лі­ся ля­леч­ні­кі па сіс­тэ­ме Ста­ніс­лаў­ска­га, але па­тра­піў­шы на пад­мос­ткі, мі­ма­во­ лі за­свой­ва­лі пры­ёмы тэ­атра па­ка­зу, та­му што ля­ль­ка — гэ­та ад­хі­лен­не, апас­род­ка­ва­насць. Па­збаў­ле­ныя жор­стка­га кан­тро­лю з бо­ку са­вец­кай дзяр­жа­ вы (ну што там кан­тра­ля­ваць у гіс­то­ры­ях Дзюй­мо­ва­чак і Чыр­ во­ных Кап­ту­ры­каў?), ля­леч­ні­кі раз­ві­ва­лі­ся бо­льш сва­бод­на, але рас­плач­ва­лі­ся за гэ­та мен­шай ува­гай кры­ты­кі, гор­шым фі­нан­са­ван­нем, не­прэс­тыж­нас­цю сва­ёй пра­фе­сіі.

28

Еўра­пей­скі тэ­атр раз­ві­ваў­ся, ка­неш­не, у іншых умо­вах, але ў тым жа на­кі­рун­ку, за­свой­ва­ючы тэх­ні­ку тэ­атра па­ка­зу і тэ­атра пе­ра­жы­ван­ня, час­та су­мяш­ча­ючы аб­одва ме­та­ды ў ад­ным спек­так­лі. Так, Бер­та­льд Брэхт ра­іў па­ста­ноў­шчы­кам сва­іх п’ес пер­шы пе­ры­яд пра­цы над рол­лю пра­во­дзіць па сіс­ тэ­ме Ста­ніс­лаў­ска­га, да­па­ма­га­ючы акцё­ру ўвай­сці ў воб­раз, а по­тым ска­рыс­тоў­ваць пры­ёмы эпіч­на­га тэ­атра: «ачу­жэн­не», зон­гі і г.д. У вы­ні­ку з тра­ды­цый­на­га са­вец­ка­га ля­леч­на­га тэ­атра ўзнік асаб­лі­вы від сцэ­ніч­на­га мас­тац­тва, які сва­бод­на ва­ло­дае пры­ ёма­мі, ме­та­да­мі і тэх­ні­ка­мі роз­ных сіс­тэм, здат­ны пра­ца­ваць з лю­бой, са­май скла­да­най дра­ма­тур­гі­яй. Ён па­куль не мае на­ звы, што не­ка­ль­кі ўсклад­няе яго­ную са­цы­ялі­за­цыю. Але мо­жа быць на­зва­ны та­та­ль­ным, бо «вы­ка­рыс­тоў­вае для да­сяг­нен­ня мэ­ты ўсе да­ступ­ныя яму срод­кі» (вы­зна­чэн­не Жа­на-Луі Ба­ ро), або інтэг­ра­ль­ным, пра які не­ка­лі ма­рыў Анта­нен Арто. Ён мо­жа існа­ваць без уся­ля­кіх пры­мет­ні­каў, бо ды­фе­рэн­ цы­яцыя сіс­тэм уз­ні­кае, зні­кае, а тэ­атр за­ста­ецца. Ка­лі юны Уі­ль­ям Шэк­спір пры­ехаў з род­на­га Страт­фар­да ў Лон­дан, там быў то­ль­кі адзін тэ­атр, моц­на ска­ло­ча­ны з до­шак цес­ля­ром, ба­ць­кам зна­ка­мі­та­га по­тым акцё­ра Ры­чар­да Бер­бё­джа. На ім бы­ло на­пі­са­на: «Тэ­атр». Без уся­ля­кай ты­па­ло­гіі. Мяр­кую, што раз­віц­цё сус­вет­на­га сцэ­ніч­на­га мас­тац­тва здзяй­сняе не­йкі ві­ток і зноў вяр­та­ецца да ўні­вер­са­ль­най ма­ дэ­лі. Гэ­тым тэн­дэн­цы­ям у нас ад­па­вя­да­юць ме­на­ві­та тэ­атры ля­лек. Не ўсе, але леп­шыя з іх. Пе­ра­мо­га «Пі­ка­вай да­мы» — па­цвяр­джэн­не та­го, што пе­ра­ме­ны ад­бы­ва­юцца, што яны сус­тра­ка­юць раз­умен­не і пад­трым­ку. Апра­ча та­го, по­спех ля­леч­ні­каў меў іншую пры­чы­ну. Яна за­клю­ча­ла­ся ў фар­мі­ра­ван­ні афі­шы. Бо рэ­аль­на ў кон­кур­се ўдзе­ль­ні­ча­ла пры­клад­на па­ло­ва спек­так­ляў. Шэ­раг па­ста­но­ вак па сва­іх пра­фе­сій­ных якас­цях уво­гу­ле не мог прэ­тэн­да­ ваць на пе­ра­мо­гу. Бо­льш за тое, у мно­гіх уз­нік­ла ўра­жан­не, што спек­так­лі ад­бі­ра­лі­ся экс­пер­тнай ка­мі­сі­яй уво­гу­ле без улі­ку кан­крэт­ных на­мі­на­цый. Так, пры да­стат­ко­ва вя­лі­кай ко­ль­кас­ці ка­лек­ты­ваў, якія тра­пі­лі ў фі­нал, за «Леп­шы спек­такль для дзя­цей» спа­бор­ні­ ча­лі «Ча­роў­ны пэн­дзаль» (Ма­гі­лёў­скі абласны тэ­атр ля­лек, рэ­ жы­сёр Ігар Ка­за­коў) і «Пры­нцэ­са і сві­на­пас» (Бе­ла­рус­кі тэ­атр «Ля­ль­ка», рэ­жы­сёр Вік­тар Клім­чук). Дра­ма­тыч­ныя і му­зыч­ныя спек­так­лі ў кон­кур­се не бы­лі прад­стаў­ле­ны. Пры­клад­на гэ­так жа ішлі спра­вы і з на­мі­на­цы­яй «Леп­шая па­ста­ноў­ка су­час­най бе­ла­рус­кай п’есы». Тут рэ­аль­на кан­ ку­ры­ра­ва­лі два аб­лас­ныя ма­гі­лёў­скія тэ­атры — дра­мы са спек­так­лем «Ад­на­клас­ні­кі» (аўтар Юлія Чар­няў­ская, рэ­жы­сёр Ка­ця­ры­на Авер­ка­ва) і дра­мы і ка­ме­дыі імя Він­цэн­та Ду­ні­ на-Мар­цін­ке­ві­ча са спек­так­лем «Стра­цім-ле­бедзь» (аўтар Юрый Со­хар, рэ­жы­сёр Ві­таль Бар­коў­скі). Пе­ра­мо­га да­ста­ла­ся «Ад­на­клас­ні­кам». Не бы­ло вос­трай кан­ку­рэн­цыі і ў іншых на­мі­на­цы­ях. Па якіх кры­тэ­ры­ях пра­во­дзіў­ся ад­бор, за­ста­ло­ся ня­ясным. Маг­чы­ма, сваю ро­лю ад­ыгра­лі сціс­лыя тэр­мі­ны пра­цы або яшчэ не­йкія не­вя­до­мыя нам ака­ліч­нас­ці. Але ж га­лоў­ная пры­чы­на та­го, што ў афі­шу па­тра­пі­ла шмат вы­пад­ко­вых спек­так­ляў, ба­чыц­ ца мне ў ад­сут­нас­ці ма­ні­то­рын­гу тэ­атра­ль­най сі­ту­ацыі. Пе­ра­ рва­на тра­ды­цыя пад­вя­дзен­ня вы­ні­каў се­зо­на, не пра­во­дзяц­ца вы­езды СТД у аб­лас­ныя тэ­атры. Ма­ла хто сён­ня ўяў­ляе са­бе су­цэ­ль­ную кар­ці­ну тэ­атра­ль­на­га жыц­ця на­шай рэ­спуб­лі­кі. Дый пы­тан­не з пра­гля­дам кон­кур­сных спек­так­ляў «ужы­вую» чле­на­мі экс­пер­тнай ка­мі­сіі так і не бы­ло вы­ра­ша­на. Тым не менш, на­ват у сва­ім ця­пе­раш­нім вы­гля­дзе На­цы­ яна­ль­ная прэ­мія мо­жа стац­ца ру­ха­ві­ком мно­гіх не­абход­ных тэ­атру пра­цэ­саў. Пры ўмо­ве, што пад­час яе пад­рых­тоў­кі бу­дзе здзяй­сняц­ца ма­ні­то­рынг тэ­атра­ль­най сі­ту­ацыі, бу­дуць пра­ хо­дзіць пра­гля­ды і аб­мер­ка­ван­ні спек­так­ляў, вы­пра­цоў­вац­ ца кры­тэ­рыі ацэ­нак і вы­зна­чац­ца век­та­ры раз­віц­ця. Ве­ль­мі важ­на, каб кон­курс пра­хо­дзіў што­год, тады ён зробіцца для ўсіх магутным творчым стымулам.

дыскурс

«Ча­роў­ны пэн­дзаль» Але­сі Са­бе­ла і Іга­ра Ка­за­ко­ва. Ма­гі­лёў­скі абласны тэ­атр ля­лек.

«Выкраданне Еўропы, альбо Тэатр Уршулі Радзівіл». Нацыянальны тэ­атр імя Янкі Купалы.

фо­та андрэя спрынчана.

МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2013

Т а ц­ц я ­н а А р л о ­в а

Пе­ра­мо­гі і па­ра­зы ў атмас­фе­ры свя­точ­нас­ці Лі­т а­р а­ль­на кож­ны тэ­а тра­ль­ны фес­т ы­в аль і кон­к урс у вы­гля­д зе На­ц ы­яна­ль­най тэ­ атра­ль­най прэ­міі пры­м у­ша­юць раз­в а­ж аць аб шля­хах у бу­д у­чы­ню на­ша­г а айчын­на­г а тэ­а тра. Ка­з аць ад­на­знач­на, што ўсё ў нас доб­р а або ўсё ў нас бла­г а, бес­с эн­ соў­на. Кож­ны гля­д зіць са сва­ёй зва­ні­ц ы. Ма­сі­р а­в а­ны пра­гляд ця­г ам тыд­ня шас­ нац­ц а­ц і спек­т ак­ляў бе­ла­р ус­к іх тэ­а траў, якія прэ­т эн­д а­в алі на дзе­с яць уз­на­г а­род, ства­рыў пад­с та­в у для рэ­зкіх спрэ­чак аб пра­б ле­ме вы­б а­р у. Па якой да­ро­зе ісці на­ ша­м у ста­р а­ж ыт­на­м у і акрэс­ле­на­м у мі­н у­ лым ста­г од­д зем сцэ­ніч­на­м у мас­т ац­т ву?

Мы жы­вем у пе­ры­яд пе­ра­хо­ду да зу­сім іншай ку­ль­ту­ры і іншых каш­тоў­нас­цей. Век ліч­ба­вых тэх­на­ло­гій, інтэр­нэ­ту і ад­мыс­ло­ва­га гу­ка-ві­до­віш­чна­га мыс­лен­ня пры­цяг­вае ў тэ­атр но­вую пуб­лі­ку. Яна зна­хо­дзіц­ца ў пэў­най апа­зі­цыі да гле­да­чоў, вы­ха­ва­ных тэ­атрам мі­ну­ла­га. Су­пра­цьс­та­янне по­гля­даў на мас­тац­тва пе­ра­но­сіц­ца з ву­лі­цы ў храм і да­лей на кан­крэт­ны твор. Гэ­та рэ­аль­насць, у якой існу­юць ства­ра­ль­ні­кі спек­так­ляў, іх гле­да­чы і кры­ты­кі. Тэ­атра­ль­ная па­лі­ты­ка дрэй­фуе без ру­ ля і вет­ра­зей. Нам ха­це­ла­ся б на­быць ком­пас. На жаль, гэ­тай про­сце­нь­кай цац­кі сён­ня ня­ма ні ў ад­на­го айчын­на­га тэ­атра. Сцеж­кі пят­ля­юць то ўпра­ва, то ўле­ва. Адзін шлях — цяж­кі, ня­ўдзяч­ны, экс­пе­ры­мен­та­ль­ны, у по­ шу­ках но­ва­га кан­так­ту з тым па­ка­лен­нем, у яко­га зу­сім іншае, чым не­ка­лі, мыс­лен­не. Тут ця­бе не ўсе, не ад­ра­зу раз­уме­юць. Ча­сам не раз­уме­юць уво­гу­ле. Дру­гі шлях — звык­лы, пра­ве­ра­ны ча­сам, за­ма­ца­ва­ны ў тэх­на­ло­гі­ях ства­рэн­ня спек­так­ля. Ён за­сна­ва­ны на тым, каб да­га­джаць на­стро­ям і ча­кан­ням тых, хто то­ль­кі зрэд­ку, вы­пад­ кам, не­сіс­тэ­ма­тыч­на хо­дзіць у тэ­атр і лі­чыць яго вы­ключ­на фор­май баў­лен­ня во­ль­на­га ча­су. На гэ­тым шля­ху амаль за­ў­ сё­ды по­спех і ўза­ема­ра­зу­мен­не. Ка­лі мер­ка­ваць па спек­так­лях двух-трох апош­ніх се­зо­наў на­ша­га вя­ду­ча­га На­цы­яна­ль­на­га тэ­атра імя Янкі Ку­па­лы і за­ явах яго­на­га мас­тац­ка­га кі­раў­ні­ка Мі­ка­лая Пі­ні­гі­на, ка­лек­тыў на­мац­вае і трэ­ці шлях — у спа­лу­чэн­ні двух вы­шэй­паз­на­ча­ных. Пра­сцей ка­жу­чы, шу­кае пры­нцып за­ла­той ся­рэ­дзі­ны, каб ваў­ кі бы­лі сы­тыя і авеч­кі цэ­лыя. Кан­крэт­ней, каб пуб­лі­ка ў тэ­атр ла­мі­ла­ся і акцё­ры ды кры­ты­кі бы­лі за­да­во­ле­ныя. Пад­обная па­зі­цыя не з’яўля­ецца не­йкім пры­нцы­по­вым ад­ крыц­цём. Яна існа­ва­ла за­ўсё­ды ў пе­ра­лом­ныя ча­сы, не­па­ко­іла за­ці­каў­ле­ных лю­дзей і ў вы­ні­ку на­ра­джа­ла не­йкую но­вую тэ­атра­ль­ную сіс­тэ­му, но­вы на­кі­ру­нак, ад­кры­ва­ла гра­мад­ству

29

но­вых лі­да­раў. Уні­ка­ль­насць сён­няш­ня­га існа­ван­ня тэ­атра ў тым, што трэ­ба жыць і вы­жы­ваць ва ўмо­вах не­ра­зу­мен­ня. Хо­чаш быць іншым, ня­звык­лым, не­паз­на­ва­ль­ным, акру­жа­ ным ва­ро­жас­цю? Уво­гу­ле ці вар­та ісці шля­хам экс­пе­ры­мен­та і гру­каць у за­чы­не­ныя дзве­ры? Мо лепш ру­хац­ца не­вя­лі­кі­мі кро­ка­мі, пры­слу­хоў­вац­ца, азі­рац­ца, сас­ту­паць, па­га­джац­ца на па­ўме­ры? Як ха­це­ла­ся б па­гу­та­рыць пра гэ­та ўсёй на­шай тэ­атра­ль­ най су­по­ль­нас­цю — шчы­ра, на сур’ёзным уз­роў­ні. І па­пра­сіць кі­раў­ні­коў ку­ль­ту­ры нас па­чуць. Да­ўно не бы­ло пад­обных маг­чы­мас­цей. І шка­да, што кан­фе­рэн­цыя па вы­ні­ках пра­гля­ду спек­так­ляў на На­цы­яна­ль­най прэ­міі не бы­ла пад­рых­та­ва­на, ішла «па ця­чэн­ні», пе­ра­тва­рыў­шы­ся ў аб­мен дроб­ны­мі крыў­ да­мі. Зда­ва­ла­ся, ніх­то не быў па­чу­ты. Агу­ль­ны тон — свя­точ­на за­да­во­ле­ны. Між тым сам факт з’яўлен­ня ў на­шай кра­іне На­цы­яна­ль­най тэ­атра­ль­най прэ­міі — падзея ра­дас­ная, якая аб­на­дзей­вае, ад­кры­вае тэ­атрам но­выя пер­спек­ты­вы. 112 чле­наў жу­ры, што з’еха­лі­ся на ты­дзень, ужо рэ­дкасць. Мы атры­ма­лі маг­ чы­масць аб­мер­ка­ваць мнос­тва пра­блем. Гу­тар­кі ў ку­лу­арах, не­гас­цін­ных тэ­атра­ль­ных бу­фе­тах і про­ста ў фае па­сля спек­ так­ляў свед­чы­лі пра тое, што, ка­жу­чы сло­ва­мі Шэк­спі­ра, «не ўсё спа­кой­на ў да­цкім ка­ра­леў­стве». У нас, як вы­свет­лі­ла­ся, шмат кро­пак су­дак­ра­нан­ня і агу­ль­ныя пра­бле­мы вы­ха­ду з тэ­ атра­ль­на­га кры­зі­су. Ся­род чле­наў жу­ры не на­зі­ра­ла­ся падзе­лу на ста­ліч­ных і пе­ры­фе­рый­ных. Ацэн­кі спек­так­ляў бы­лі на рэ­дкасць ад­на­душ­ны­мі, аб’ектыў­ны­мі. Та­ле­на­ві­та — друж­на ра­да­ва­лі­ся, про­сце­нь­ка і без дум­кі — друж­на за­сму­ча­лі­ся. Ні­кім не за­праг­ра­ма­ва­ны пра­рыў тэ­атраў ля­лек на га­лоў­ ныя ўзна­га­ро­ды аса­біс­та мне зда­ецца аб­са­лют­на апраў­да­ ным і за­ка­на­мер­ным. Ма­быць, ка­му­сь­ці бы­ло крыў­дна, што ажыў­ле­ныя не­ка­ль­кі­мі артыс­та­мі ру­кат­вор­ныя прад­ме­ты апя­рэ­дзі­лі мон­страў опе­ры, ба­ле­та, дра­мы. Але гэ­та ўжо не­ аспрэч­ны факт: у Бе­ла­ру­сі тэ­атры ля­лек у пла­не сцэ­ніч­на­га мыс­лен­ня пра­су­ну­лі­ся ве­ль­мі да­лё­ка. Мы ўба­чы­лі, што на­шы ля­ль­кі мо­гуць лёг­ка ўзна­віць сты­ль­ны, эстэц­кі, пра­фе­сій­на вы­ве­ра­ны мас­тац­кі твор, які пры­но­сіць ад­но­ль­ка­вую ра­дасць дзе­цям і да­рос­лым, — гэ­та пе­ра­ка­наў­ча да­ка­за­лі гро­дзен­цы сва­ёй «Пі­ка­вай да­май». Мін­ча­не на скла­да­ным аб­сур­дыс­цкім ма­тэ­ры­яле Ві­то­ль­да Гам­бро­ві­ча зра­бі­лі та­ле­на­ві­ты спек­такль «Вян­чан­не», па­ка­заў­шы не­да­рэч­нас­ці су­час­на­га жыц­ця. На­ рэш­це, ма­ла­ды па ду­ху тэ­атр з Ма­гі­лё­ва ўра­зіў вя­се­ля­чым как­т эй­лем — му­з ыч­н ай каз­к ай-рас­ф ар­б оў­к ай «Ча­роў­ны пэн­дзаль». Тут бы­ла вы­ка­рыс­та­на аб­са­лют­на су­час­ная мо­ва, по­ўная гу­ма­ру, да­ход­лі­вая, зра­зу­ме­лая, па­сля якой за­ста­ецца ра­дас­нае па­чуц­цё. На жаль, год­ных уз­ораў тэ­атра­ль­най твор­час­ці не да­вя­ло­ся ўба­чыць у дра­ма­тыч­ных тэ­атрах. Усе спек­так­лі вы­зна­ча­лі­ся роў­ным ся­рэд­нім уз­роў­нем з рэ­дкі­мі пра­ры­ва­мі, у асноў­ным за кошт акцёр­ска­га вы­ка­нан­ня. Амаль усе спек­так­лі бы­лі пры­зна­ча­ныя для баў­лен­ня во­ль­на­га ча­су, ішлі без уз­лё­таў і ўзру­шэн­няў, стам­ля­лі сва­ёй цяж­ка­важ­нас­цю і жа­дан­нем па­тлу­ма­чыць тое, што і так зра­зу­ме­ла. У спек­так­лях «Фі­га­ро. tut», «Бя­да ад пяш­чот­на­га сэр­ца» Тэ­атра Бе­ла­рус­кай Арміі, «Сро­дак Мак­ро­пу­ла­са» Тэ­атра-сту­дыі кі­на­акцё­ра пры­ду­ма­ ныя па­ста­но­вач­ныя тру­кі і атрак­цы­ёны не ме­лі ад­но­сін да сэн­су п’ес і бы­лі скі­ра­ва­ныя на тое, каб па­це­шыць пуб­лі­ку, за­ха­піць яе яркі­мі кас­цю­ма­мі і афар­млен­нем, му­зыч­ны­мі ўстаў­ка­мі, ста­міць ве­лі­зар­най ко­ль­кас­цю слоў. Вя­до­мым і пра­ве­ра­ным аўта­рам рэ­жы­су­ра на­вяз­ва­ла ўлас­ныя сэн­сы, ча­сам зу­сім не­да­рэч­ныя, і вы­да­ва­ла ўлас­ную ня­ўме­ласць за прэ­тэн­зію на но­вае аўтар­ства: маў­ляў, «я так ба­чу». Яшчэ Ме­ерхо­льд ка­лі­сь­ці ўвёў пан­яцце «аўтар спек­так­ля», ма­ючы на ўва­зе агрэ­сіў­нае ўмя­шан­не ў ары­гі­на­ль­нае вы­каз­ ван­не. Сён­ня гэ­тым ужо ні­ко­га не здзі­віш. Доб­ра, ка­лі яшчэ мо­жа на­ра­дзіц­ца якас­ны мас­тац­кі прад­укт. Горш, ка­лі на­вя­за­ ныя рэ­жы­су­рай сэн­сы скі­ра­ва­ны на за­да­ва­ль­нен­не інта­рэ­саў не­пат­ра­ба­ва­ль­най гля­дзе­ль­най за­лы. Ка­неш­не, сён­ня, у эпо­ху

дыскурс

30

по­стма­дэр­ніз­му, ука­ра­нё­ны роз­ны ха­рак­тар пра­чы­тан­ня тэк­ стаў. У пра­сто­ры слоў зні­ка­юць аўтар, гле­да­чы і сам твор. Так Сяр­гей Ка­ва­ль­чык, змя­ніў­шы тра­ды­цый­ную на­зву п’есы Ба­мар­шэ (за­мест «Жа­ні­ць­бы Фі­га­ро» з’яві­ла­ся «Фі­га­ро. tut»), над­аў сва­ёй тэ­атра­ль­най вер­сіі ры­сы су­час­нас­ці. Гэ­тая рэ­жы­сёр­ская прэ­тэн­зія на твор­чае пе­ра­асэн­са­ван­не тэк­сту апраў­да­ла ся­бе то­ль­кі час­тко­ва. По­шук ідзе ў сты­лі ка­ме­дыі дэль артэ, якая да­зва­ляе сва­бод­на імпра­ві­за­ваць, да бяс­кон­ цас­ці рас­цяг­ваць дзея­нне, збі­ваць тэм­па­рытм і пра­па­ноў­ваць со­ль­ныя ну­ма­ры. Акцё­ры роз­ных школ і тэ­атраў пра­цу­юць па пры­нцы­пе антрэп­ры­зы, і кож­ны «цяг­не коў­дру на ся­бе». Не ве­ль­мі зра­зу­ме­ла, дзе­ля ча­го ігра­ецца спек­такль і ча­му змя­ніў­ся маш­таб ча­ла­ве­чых кан­флік­таў. Пад­обная штуч­насць і на­іўнасць пры­сут­ні­чае і ў рэ­жы­ сёр­скай ра­бо­це Ма­ры­ны Ду­да­ра­вай. «Бя­да ад пяш­чот­на­га сэр­ца» сцвяр­джае, што воб­раз пры­го­жа­га жыц­ця з’яўля­ецца адзі­най мэ­тай і срод­кам, пры­кры­ва­ючым пус­та­ту. Гэ­та ігра для пра­ста­душ­ных, ня­зму­ша­ных у пра­яве эмо­цый гле­да­чоў. І за­да­ча тэ­атра — пры­мна­жаць ко­ль­касць пра­ста­душ­ных, якія ча­ка­юць аб­авяз­ко­ва­га хэ­пі-энду. Ме­ха­нізм доб­ра ад­пра­ца­ ва­ны, ён та­кі ж арха­ічны, як і ў ча­сы, ка­лі Са­ла­губ на­пі­саў свой ва­дэ­віль. І ўжо зу­сім не­зра­зу­ме­ла, ча­му Аляк­сей Ду­да­раў зра­біў інсцэ­ні­роў­ку па п’есе. Гэт­кія ж ма­ні­пу­ля­цыі ажыц­цёў­ ле­ны з «Ша­лё­ным днём, або Жа­ні­ць­бай Фі­га­ро» Го­ме­льс­ка­га аб­лас­но­га тэ­атра. Да­ўно вя­до­ма, што інсцэ­ні­роў­ка — гэ­та пе­ра­пра­цоў­ка па­ этыч­на­га або пра­за­ічна­га тво­ра для тэ­атра. А вось п’есы пі­ шуць якраз для па­ста­ноў­кі ў тэ­атры. У Бе­ла­ру­сі муд­ра­ге­ліць з кла­січ­ны­мі аўта­ра­мі пер­шым па­чаў Ба­рыс Лу­цэн­ка. Яму за­ўсё­ды не ста­ва­ла пра­сто­ры ад­на­го тво­ра. Але я ні­ко­лі не ба­чы­ла на афі­шы па­зна­чэн­няў: «Лу­цэн­ка і Шэк­спір», «Лу­цэн­ка і Гаў­птман», «Лу­цэн­ка і Дзю­рэн­мат». Бо наш мэтр рэ­жы­су­ры доб­ра ве­дае, што лі­та­ра­тур­ная пра­ца з ма­тэ­ры­ялам — час­тка рэ­жы­сёр­скай пра­фе­сіі. Гэ­та за­фік­са­ва­на ў гіс­то­рыі рэ­жы­су­ ры, слоў­ні­ках і пад­руч­ні­ках. Ка­лі хто­сь­ці з ма­ла­дых гэ­та­га не ве­дае, зна­чыць ён кеп­ска ву­чыў­ся або яго кеп­ска ву­чы­лі. У да­па­мо­гу ім пры­ду­ма­ны лі­та­ра­тур­ныя час­ткі тэ­атра. Што ж ад­бы­ва­ецца ў нас? Рэ­жы­сёр бя­рэ ў ра­бо­ту кла­січ­ную п’есу і не ўмее сам ачыс­ціць яе ад арха­ізмаў, ска­ра­ціць, сціс­ нуць сю­жэт­ныя лі­ніі. На­вош­та браў? Ніх­то сён­ня ні­ко­му ні­чо­га не на­вяз­вае. Але рэ­жы­сёр за­пра­шае пра­фе­сій­на­га дра­ма­тур­га зра­біць інсцэ­ні­роў­ку па п’есе, і той ста­віць на афі­шы ўлас­нае імя, ча­сам про­ста пе­ра­пі­саў­шы чу­жы тэкст сва­імі сло­ва­мі. Што гэ­та азна­чае — пра­фнеп­ры­год­насць рэ­жы­сё­ра, твор­чую не­са­ мас­той­насць дра­ма­тур­га або вы­цяг­ван­не гро­шай з Мі­ніс­тэр­ ства ку­ль­ту­ры? А ў вы­пад­ку з «Ша­лё­ным днём, або Жа­ні­ць­бай Фі­га­ро» ў Го­ме­льс­кім аб­лас­ным тэ­атры фі­гу­руе і фі­нан­са­вая пад­трым­ка фон­ду Прэ­зі­дэн­та Рэ­спуб­лі­кі Бе­ла­русь. Зрэш­ты, ні Шэк­спір, ні Ло­пэ дэ Ве­га, ні Ба­мар­шэ з Са­ла­гу­ бам не ста­нуць прэ­тэн­да­ваць на аўтар­скія ад­лі­чэн­ні і прэ­ тэн­зій не прад’явяць, бо сыш­лі ў свет іншы. І зноў-та­кі на­шы тэ­атры ля­лек па­ка­за­лі вы­дат­ны пры­клад, як трэ­ба пра­ца­ваць з тэк­ста­мі. Аб­са­лют­на ары­гі­на­ль­ная сцэ­ ніч­ная кам­па­зі­цыя «Пі­ка­вай да­мы» зроб­ле­на рэ­жы­сё­рам Але­гам Жуг­ждам. Ён пры­крыў­ся «міс­ты­фі­ка­цы­яй па­вод­ле апо­вес­ці Пуш­кі­на і опе­ры Чай­коў­ска­га», хоць кам­па­зі­цыя мо­жа прэ­тэн­да­ваць на ста­тус па­ўна­цэн­най п’есы і ста­віц­ца ў іншых тэ­атрах як са­ма­стой­ны твор. Не ра­біў за­ма­ху на пе­ ра­пра­цоў­ку п’есы кла­сі­ка поль­ска­га аван­гар­да Ві­то­ль­да Гам­ бро­ві­ча і рэ­жы­сёр Аляк­сандр Януш­ке­віч, ства­ра­ючы пра­ро­чы сон «Вян­чан­не». Сціп­ла ад­ышоў ад лі­та­ра­тур­на­га аўтар­ства і Пан­ча Пан­чаў, пе­ра­тлу­ма­чыў­шы каз­ку Андэр­се­на «Пры­нцэ­ са і сві­на­пас». Зда­ецца, ля­леч­ні­кі ўжо звык­лі­ся з ад­сут­нас­цю п’ес для свай­го тэ­атра. Сціп­ласць бе­ла­рус­кай дра­ма­тур­гіі ў дра­ма­тыч­ным тэ­атры асаб­лі­ва кі­да­ецца ў во­чы. Так, пры­сут­ні­ча­юць вы­дат­ныя по­ста­ці Ку­па­лы, Алях­но­ві­ча, Ка­рат­ке­ві­ча. Спек­так­лі па іх тво­рах аса­біс­та мя­не не над­та на­тхні­лі. Асаб­лі­ва сум­на бы­

«Аі­да» Джу­зэ­пе Вер­дзі. Кацярына Галаўлёва (Аіда). На­цы­яна­ль­ны тэ­атр опе­ры і ба­ле­та Рэ­спуб­лі­кі Бе­ла­русь

ло ў дзень ад­крыц­ця тэ­атра­ль­на­га свя­та, ка­лі На­цы­яна­ль­ны тэ­атр імя Яку­ба Ко­ла­са па­ка­заў інсцэ­ні­за­цыю па­вод­ле Ула­ дзі­мі­ра Ка­рат­ке­ві­ча «Ле­ані­ды не вер­нуц­ца на зям­лю». Ка­лі б не зна­ка­вае для бе­ла­ру­саў імя пі­сь­мен­ні­ка на афі­шы, цяж­ка бы­ло б уя­віць, што ён мае да­чы­нен­не да гэ­та­га пры­мі­тыў­на­ га сцэ­ніч­на­га тво­ра. Сум­на, што зна­ка­мі­ты не­ка­лі тэ­атр ужо дру­гі год ні­як не мо­жа на­ват на­блі­зіц­ца да На­цы­яна­ль­най тэ­атра­ль­най прэ­міі. Най­бо­льш плён­най сён­ня лі­чыц­ца ары­ента­цыя на во­пыт роз­ных сцэ­ніч­ных на­кі­рун­каў, імкнен­не вы­ха­ваць сва­іх ма­ла­ дых твор­цаў і ўлас­ную ку­ль­тур­ную пуб­лі­ку. Пе­ра­ма­гае той, хто сме­ла ад­кры­вае свае пад­мос­ткі для роз­ных і ці­ка­вых рэ­жы­сё­ раў. Зрэш­ты, вар­та ўліч­ваць і яшчэ не­ка­то­рыя аб­ста­ві­ны. Актыў­най сі­лай ку­ль­тур­ных тран­сфар­ма­цый гра­мад­ства ста­ла мо­ладзь, пра што не­абход­на па­мя­таць ва ўсіх сур’ёзных пра­ектах. Гэ­тай са­цы­яль­най гру­пе ўлас­ці­вы спе­цы­фіч­ныя ры­ сы і пры­хі­ль­нас­ці, у яе свае ад­мет­ныя каш­тоў­нас­ці. Фе­но­мен ма­ла­дзёж­най ку­ль­ту­ры па­ля­гае ў сла­бым ве­дан­ні тра­ды­цый і кла­сі­кі, а так­са­ма ў актыў­ным імкнен­ні да ўсіх на­ва­цый. Ця­пер у гля­дзе­ль­ных за­лах менш прад­стаў­ні­коў ста­рэй­ша­га па­ка­лен­ня — пе­ра­ва­жае мо­ладзь, якой у пры­нцы­пе кі­руе ці­ каў­насць да та­ко­га не па­пу­ляр­на­га ў яе ася­род­ку ві­ду мас­тац­ тва, як тэ­атр. Ды ўся­ля­кі інта­рэс па­тра­буе за­да­ва­ль­нен­ня. Са­мыя аван­гар­дныя спек­так­лі (як пры­клад мож­на зга­ даць «Вян­чан­не» Дзяр­жаў­на­га тэ­атра ля­лек) бо­льш актыў­на і эма­цый­на ўспры­ма­юцца ма­ла­дзёж­най аўды­то­ры­яй. Уво­ гу­ле тэ­атр аб­сур­ду не ве­ль­мі глад­ка ўпіс­ва­ецца ў айчын­ную тэ­атра­ль­ную сіс­тэ­му. Але ме­на­ві­та для ма­ла­дых гле­да­чоў аб­сур­дызм па­збаў­ле­ны зна­ка пы­тан­ня — ма­быць та­му, што аса­цы­юец­ца з аб­са­лют­най сва­бо­дай. Рэ­аль­на ад­бы­лі­ся зме­ны акцёр­ска­га і гля­дац­ка­га па­ка­лен­няў. Аван­гард, шоу, мю­зік­ лы ста­лі па­пу­ляр­ны­мі, та­му што яны энер­гіч­ныя і вя­сё­лыя. Ссоў­ван­не ча­су і мес­ца ў кла­січ­ных тво­рах ма­ла­дую пуб­лі­ку

31

фо­та андрэя спрынчана.

фо­та міхаіла несцерава.

МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2013

«Ад­на­клас­ні­кі» Юліі Чар­няў­скай. Алена Крыванос (Марта), Руслан Кушнер (Ілля). Ма­гі­лёў­скі аб­лас­ны дра­ма­тыч­ны тэ­атр.

«Пан мі­ністр» Фран­ціш­ка Алях­но­ві­ча. Аляксандр Палазкоў (Філімон Пупкін). Бе­ла­рус­кі рэ­спуб­лі­кан­скі тэ­атр юна­га гле­да­ча.

не па­ло­хае, не аб­урае, не пры­во­дзіць у шок, як ня­рэд­ка гэ­та бы­вае з гле­да­ча­мі і кры­ты­ка­мі ста­рэй­ша­га па­ка­лен­ня. У та­кіх вы­пад­ках мож­на ся­бе су­це­шыць: гэ­та не маё. Маё — тэ­атр псі­ха­ла­гіч­ны, той, яко­га ста­но­віц­ца ўсё менш і менш. Але ж і за­глыб­лен­няў у псі­ха­ло­гію на па­чат­ку ХХІ ста­год­дзя так­са­ма ўсё менш, хоць так хо­чац­ца ў тэ­атры сум­лен­най раз­мо­вы пра тое, як мы жы­вем. Не жа­лас­лі­вай, не туж­лі­вай, без спа­гад­лі­вай сля­зы, а та­кой, каб бу­да­ра­жы­ла дум­ку і да­па­ма­га­ла пе­ра­адо­ лець жыц­цё­выя ту­пі­кі. Пра лю­дзей і без імі­та­цыі па­чуц­цяў. Што­сь­ці пад­обнае ад­бы­ло­ся на спек­так­лі Ма­гі­лёў­ска­га дра­ ма­тыч­на­га тэ­атра «Ад­на­клас­ні­кі». П’еса Юліі Чар­няў­скай у па­ста­ноў­цы рэ­жы­сё­ра Ка­ця­ры­ны Авер­ка­вай амаль без­да­кор­на сыг­ра­на акцё­ра­мі. Зла­ві­ла ся­бе на дум­цы, што іх усіх надзя­лі­ла б прэ­мі­ямі за леп­шыя ра­бо­ты. Раз­ры­ва­ла­ся па­між уні­ка­ль­най Ла­ры­сай Мі­ку­ліч з «Пі­ка­вай да­мы» і Але­най Кры­ва­нос з «Ад­на­клас­ні­каў». Па­між Аляк­ сан­драм Па­лаз­ко­вым з «Пана мі­ніс­тра», Рус­ла­нам Куш­не­рам і Ва­ле­ры­ем Ча­ба­та­евым з «Ад­на­клас­ні­каў». Апра­ча інша­га ў ма­гі­ляў­чан вы­яўле­нае са­цы­яль­нае гу­чан­не тэк­сту, якае так не­абход­на на­ша­му гра­мад­ству. У ім ня­ма сум­ных ста­ноў­чых або ха­ма­ва­тых ад­моў­ных ге­ро­яў. Ёсць учын­кі. Ёсць па­зна­­ валь­­ныя ча­ла­ве­чыя лё­сы. Ёсць скла­да­насць вы­ба­ру. Арга­ні­за­цый­ная пра­цэ­ду­ра пра­вя­дзен­ня тэ­атра­ль­на­га свя­та бы­ла ўскла­дзе­на на пле­чы На­цы­яна­ль­на­га тэ­атра імя М.Гор­ка­га. Ка­ман­да пра­ца­ва­ла да­во­лі спа­кой­на. Збой у апош­ні дзень, ка­лі па­ча­ло­ся га­ла­са­ван­не жу­ры, ад­быў­ся не­ча­ка­на. У за­ле з’яві­лі­ся тыя чле­ны жу­ры, якія мно­гіх спек­так­ляў не ба­ чы­лі. Стар­шы­ня жу­ры Аляк­сей Ду­да­раў стро­га і не­адна­ра­зо­ва па­пя­рэ­джваў пра не­абход­насць пры­сут­нас­ці на ўсіх па­ка­зах. За гэ­тым не про­ста пі­ль­на са­чы­лі, але і ра­бі­лі ўлік. Ча­му­сь­ці га­ла­са­ваць да­зво­лі­лі ўсім. Сяр­гей Ка­ва­ль­чык удзе­ль­ні­чаў не то­ль­кі дву­ма сва­імі спек­ так­ля­мі — быў рэ­жы­сё­рам за­ключ­най цы­ры­мо­ніі. На мой

по­гляд, яна атры­ма­ла­ся да­сціп­най і эма­цы­яна­ль­най. На два мо­ман­ты хо­чац­ца звяр­нуць асаб­лі­вую ўва­гу. Ка­лі на сцэ­не для ўру­чэн­ня прэ­міі за ха­рэ­агра­фію з’явіў­ся Ва­лян­цін Елі­зар’еў, за­ла ад­гук­ну­ла­ся пра­цяг­лы­мі апла­дыс­мен­та­мі. Па­ва­жа­на­му мэт­ру да­ста­ло­ся бо­льш ува­гі, чым на­мі­нан­ту. У дру­гі раз на за­ключ­най цы­ры­мо­ніі тэ­атра­ль­ная су­по­ль­насць прад­эман­ стра­ва­ла зноў жа рэ­дкую ў на­шым ася­род­ку ад­на­душ­насць і кар­па­ра­тыў­ную са­лі­дар­насць, ка­лі Алег Жуг­жда, атрым­лі­ва­ ючы ўзна­га­ро­ду, пра­па­на­ваў за­сна­ваць прэ­мію імя Ва­ле­рыя Ра­еўска­га ма­ла­дым рэ­жы­сё­рам. Усё гэ­та свед­чы­ла, што не­ль­га ад­соў­ваць у цень тых, хто на­сам­рэч з’яўля­ецца го­на­рам на­цы­яна­ль­на­га мас­тац­тва. За­ла бы­ла за­поў­не­на вя­ду­чы­мі дзея­ча­мі тэ­атра. Іх апла­дыс­мен­ты азна­ча­лі, што спра­вяд­лі­васць пе­ра­маг­ла. Вар­та бы­ло б усім, хто пры­мае ра­шэн­ні ў га­лі­не тэ­атра­ль­на­га мас­тац­тва, па­лі­ чыц­ца з мер­ка­ван­ня­мі тэ­атра­ль­най гра­мад­скас­ці. А так­са­ма не па­кі­нуць без ува­гі па­мыл­кі ў арга­ні­за­цыі і пра­лі­кі та­кой знач­най падзеі, як На­цы­яна­ль­ная тэ­атра­ль­ная прэ­мія. Мно­гіх з нас, мяк­ка ка­жу­чы, здзі­ві­ла і на­ват аб­уры­ла раз­да­ча ўзна­ га­род, не ўзгод­не­ных з чле­на­мі жу­ры. Да­рэ­чы, шмат­лі­касць жу­ры да­зва­ляе па­збег­нуць суб’ектыў­нас­ці, змо­вы і гу­ль­ні вы­пад­ко­вас­цей пры вы­ня­сен­ні вер­дык­ту. Май­стры тэ­атра з аб­лас­цей здат­ны су­дзіць і ацэ­нь­ваць не горш за ста­ліч­ных мэт­раў. Іх све­жы по­гляд на­ват бо­льш каш­тоў­ны, чым за­мы­ ле­ны мін­скі. У гэ­тым го­дзе на кі­на­фес­ты­ва­лі «Ліс­та­пад» пе­ра­мог фільм «У ту­м а­н е» па­в од­л е апо­в ес­ц і Ва­с і­л я Бы­к а­в а. Фі­л ьм пра цяж­кас­ці ма­ра­ль­на­га вы­ба­ру. Вы­ба­ру не па вы­пад­ко­вых і ка­рыс­лі­вых, а па ад­веч­ных за­ко­нах існа­ван­ня гра­мад­ства. Гэ­та бы­ла сур’ёзная за­яўка на ўва­хо­джан­не Бе­ла­ру­сі ў еўра­ пей­скую пра­сто­ру. У кі­не­ма­тог­ра­фе ў 2012-м мы здзей­сні­лі пра­рыў. У тэ­атры, на жаль, па­куль тар­мо­зім. 

дыскурс

32

«Ліс­та­пад-2012».

Як і ча­му мы лю­бім кі­но? З рэ­д ак­ц ый­н а­га «круг­л а­га ста­л а»

Тац­ця­на Му­шын­ская

Ігар Сук­ма­наў

Ізо­ль­да Ка­ве­лаш­ві­лі

Ала Баб­ко­ва

Апош­н і кі­н а­ф о­р ум атры­м аў­с я ці не са­м ым маш­т аб­ ным і гран­д ы­ё зным у па­р а­ў нан­н і з па­п я­р эд­н і­м і. На фес­т ы­в а­л і бы­л о прэ­з ен­т а­в а­н а 150 фі­л ь­м аў з 43 кра­і н. Ад­б ы­л і­с я стаў­ш ыя тра­д ы­ц ый­н ы­м і асноў­ ныя кон­к ур­с ы ігра­в о­г а і да­к у­м ен­т а­л ь­н а­г а кі­н о, «Ма­л а­д осць на мар­ш ы» і «Ліс­т а­п а­д зік», але да­д а­ ло­с я шмат на­в а­ц ый: кон­к урс на­ц ы­я на­л ь­н ых кі­н аш­ кол, на якім бы­л і прад­с таў­л е­н ы стуж­к і з шас­ц і кра­ ін, грун­т оў­н ыя па­з а­кон­к ур­с ныя пра­г ра­м ы («Ва­ч ы­м а Гер­м а­н іі», «Май­с тар-клас» «Ча­л а­в е­ч ыя ка­м е­д ыі», «Са­м ы доў­г і фі­л ьм», «Рас­ійскія прэм’еры»). Зга­д а­ ем так­с а­м а бе­л а­р ус­к ую пан­а ра­м у, рэ­т рас­п ек­т ы­в ы фран­ц уз­с ка­г а і сла­в ац­к а­г а кі­н о, дэ­м ан­с тра­ц ыю сту­ жак япон­ц а На­г і­с ы Асі­м ы і лі­т оў­ц а Ша­р у­н а­с а Бар­ та­с а. Фес­т ы­в аль за­й меў но­в ыя пля­ц оў­к і — двух­з а­ ль­н ы кі­н а­т э­а тр «Мір», па­к а­з ы ішлі і ў Ака­д э­м іі мас­ тац­т ваў. Пра­г ра­м а бы­л а раз­л і­ч а­н а на роз­н ыя ўзрос­ ты, са­ц ы­я ль­н ыя слаі і гус­т ы. Сло­г ан сё­л ет­н я­г а фо­р у­м у — «Мы лю­бім кі­н о». Ча­м у лю­бім і як? Пра мас­т ац­к ія зда­б ыт­к і «Ліс­т а­п а­ да», но­в ыя па­в е­в ы і тэн­д эн­ц ыі ў еўра­п ей­с кім і сус­ вет­н ым кі­н о, якія ад­л юс­т роў­в ае фес­т ы­в аль, ішла раз­м о­в а на «круг­л ым ста­л е», які рэ­д ак­ц ыя пра­в я­л а не­ў за­б а­в е па­с ля падзеі. У ім удзе­л ь­н і­ч а­л і ды­р эк­т ар пра­г рам ігра­в о­г а кі­н о Ігар Сук­м а­н аў, сцэ­н а­р ыст Ізо­л ь­д а Ка­в е­л аш­в і­л і, кі­н ак­р ы­т ы­к і Ала Баб­ко­в а, Анта­н і­н а Кар­п і­л а­в а, Во­л ь­г а Мя­д зве­д зе­в а, Люд­м іла Са­я нко­в а, На­т ал­л я Сцяж­ко. Вя­л а «круг­л ы стол» Тац­ц я­н а Му­ш ын­с кая. У К а­нах, а по­тым у Мін­ск у Тац­ц я­н а Му­ш ын­с кая: У ку­лу­арах фэс­ту да­во­дзі­ла­ся чуць шмат слоў за­хап­лен­ня ў ад­рас ды­рэк­та­раў пра­грам ігра­во­га і да­ку­мен­та­ль­на­га кі­но. Уяў­ляю, ко­ль­кі на­ма­ган­няў (твор­чых і арга­ні­за­цый­ных) трэ­ба пры­клас­ці, каб на афі­шы саб­ра­лі­ся та­кія стуж­кі, у да­да­так пе­ра­мож­цы апош­ніх між­на­род­ных кі­на­фо­ру­маў! Ігар, ура­жан­не, што як то­ль­кі скон­чыў­ся «Ліс­ та­пад-2011», вы ад­ра­зу за­ня­лі­ся на­ступ­ным. Ігар Сук­м а­н аў: Так спра­ва на­ла­джа­на на пра­ця­гу трох апош­ ніх га­доў. На пад­рых­тоў­ку чар­го­ва­га «Ліс­та­па­да» ды­рэк­цыя

Анта­ні­на Кар­пі­ла­ва

Во­ль­га Мя­дзве­дзе­ва

Люд­мі­ла Са­янко­ва

На­тал­ля Сцяж­ко

ад­во­дзіць усе 365 дзён. Гэ­та на­рма­ль­ная пра­кты­ка кож­на­га між­на­род­на­га фес­ты­ва­лю. Мы імкну­лі­ся склас­ці пра­гра­му, якой маг­лі б па­зай­здрос­ціць іншыя кі­на­фо­ру­мы... Во­л ь­г а Мя­д зве­д зе­в а: Чы­таю арты­ку­лы пра падзеі ў Ка­нах, а по­тым ба­чу гэ­тыя ж кар­ці­ны ў Мін­ску. З не­чым спра­ча­юся, што­сь­ці мо­жа не за­да­ва­ль­няць, але най­перш па­шы­раю ўлас­ ны да­ляг­ляд... На­т ал­л я Сцяж­к о: Мне зда­ецца, не­ўза­ба­ве скла­дзец­ца та­ кая сі­ту­ацыя, што кі­не­ма­таг­ра­фіс­там з роз­ных кра­ін ста­не надзвы­чай прэс­тыж­на тра­піць на «Ліс­та­пад». У ад­ным мес­цы ўба­чыць сто­ль­кі пер­шак­лас­ных фі­ль­маў — гэ­та вы­дат­на! Хут­ ка пры­йдуць тыя за­ла­тыя ча­сы, ка­лі сю­ды бу­дуць пра­сіц­ца пры­ехаць. Той жа Звя­гін­цаў у ку­лу­арах ка­заў, што не ча­каў та­кой шы­коў­най пра­гра­мы! А ла Баб­к о­в а: На мі­ну­лым «Ліс­та­па­дзе» я зра­зу­ме­ла: наш фес­ты­валь доб­ра ве­да­юць у Рас­іі. Тра­пі­ла на апош­ні «Кі­на­ шок» — вы­свят­ля­ецца, што з мін­скім кі­на­фо­ру­мам зна­ёмыя і ў мно­гіх кра­інах СНД. У Ана­пе да мя­не пад­ыхо­дзі­лі ка­зах­стан­ скі прадзю­сар, азер­бай­джан­скі рэ­жы­сёр. Армян­скі рэ­жы­сёр так­са­ма ці­ка­віў­ся «Ліс­та­па­дам». Інакш ка­жу­чы, яго ге­агра­фія па­шы­ра­ецца. Гэ­та свед­чан­не: мін­скі фо­рум ума­цоў­вае свой кі­не­ма­таг­ра­фіч­ны аўта­ры­тэт. Люд­м і­л а Са­я нко­в а: Усе мы ўсве­дам­ля­ем: арга­ні­за­цыя між­ на­род­ных фэс­таў — спра­ва скла­да­ная, пра­ца­ёмкая. У нас яна ча­му­сь­ці за­ўжды ро­біц­ца вя­лі­кай кры­вёй і ма­лы­мі сі­ла­мі. Та­кія фо­ру­мы рых­туе па сут­нас­ці гру­па энту­зі­ястаў. Ра­ней «Ліс­та­пад» быў шмат у чым ары­ента­ва­ны на ра­ сій­­скае кі­но. Што да апош­ніх га­доў, дык фо­рум уз­няў­ся на пры­кмет­ную між­на­род­ную вы­шы­ню. Па­ко­ль­кі фес­ты­валь тра­піў у рэ­естр Між­на­род­най аса­цы­яцыі прадзю­са­раў, пры­ язджае вя­лі­кі дэ­сант кі­не­ма­таг­ра­фіс­таў роз­ных пра­фе­сій. У тым лі­ку кі­наз­наў­цаў, кры­ты­каў. Пра фес­ты­валь пі­шуць у кра­іне і за яе меж­амі. На апош­нім «Ліс­та­па­дзе» асаб­лі­ва ад­чу­ла: так, стуж­кі — ад­мет­ныя, але ці­ка­выя і кан­так­ты з асо­ба­мі, якія пры­язджа­юць. Твор­чыя ста­сун­кі ста­но­вяц­ца да­мі­нан­тай фо­ру­му. За­ўжды з ці­ка­вас­цю на­зі­раю цы­ры­мо­ніі ад­крыц­ця і за­ крыц­ця. І звяр­таю ўва­гу, на­ко­ль­кі гле­да­чы ўваж­лі­выя да айчын­на­га кі­но як да фак­та мас­тац­тва. На ад­крыц­ці апош­ня­ га «Ліс­та­па­да» на экра­не ўзнік­лі кад­ры з леп­шых бе­ла­рус­кіх сту­жак мі­ну­лых га­доў. Але ха­це­ла­ся б, каб айчын­на­га кі­но бы­ло яшчэ бо­лей! Кі­нас­клад­нік у шоу-пра­гра­мах ура­чыс­та­га ад­крыц­ця, на маю дум­ку, па­ві­нен пры­сут­ні­чаць за­ўсё­ды.

33

МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2013

Ва­кол Лаз­ні­ц ы

«Ка­хан­не». Рэ­жы­сёр Мі­ха­эль Ха­нэ­ке. Фран­цыя, Аўстрыя, Гер­ма­нія.

«У ту­ма­не». Рэ­жы­сёр Сяр­гей Лаз­ні­ца. Гер­ма­нія, Рас­ія, Лат­вія, Бе­ла­русь, Ні­дэр­лан­ды.

«Апа­вя­дан­ні». Рэ­жы­сёр Мі­ха­іл Се­гал. Рас­ія.

Тац­ц я­н а Му­ш ын­с кая: Вы­пад­ко­васць ці за­ка­на­мер­насць тое, што фі­льм «У ту­ма­ не» атры­маў Гран-пры «Ліс­та­па­да»? Гэ­та пра­ява гас­цін­нас­ці, па­ва­гі да Бе­ла­ру­сі або ацэн­ка якас­цей стуж­кі? Люд­м і­л а Са­я нко­в а: Ра­шэн­не жу­ры — гэ­ та як вы­шэй­шы суд. І жу­ры, і яго стар­шы­ ня надзвы­чай аўта­ры­тэт­ныя. Лі­чу, што та­кая пе­ра­мо­га эле­ган­тная. Бе­ла­ру­сам па­він­на быць пры­емна. З дру­го­га бо­ку, Лаз­ні­ца ёсць Лаз­ні­ца… Моц­ны рэ­жы­сёр і ці­ка­вая асо­ба. Та­ле­на­ві­ты ча­ла­век. Нам па­шан­ца­ва­ла, што ён на­ра­дзіў­ся ў Ба­ра­ на­ві­чах (агу­ль­ны смех). І з о ­л ь ­д а К а ­в е ­л а ш ­в і ­л і : Доб­р а, што экра­ні­зу­ецца Бы­каў. Але, мне зда­ецца, з мас­тац­кай за­да­чай Лаз­ні­ца не спра­віў­ся. Як быў да­ку­мен­та­ліст, так і за­стаў­ся... Ду­ма­ецца, бо­ль­шае да­чы­нен­не да Бе­ла­ ру­сі мае рэ­жы­сёр Мі­ха­іл Се­гал, які не­ка­ лі зняў фі­льм «Франц+Па­лі­на» па­вод­ле Але­ся Ад­амо­ві­ча, а на апош­ні «Ліс­та­пад» прад­ста­віў кар­ці­ну «Апа­вя­дан­ні» па сва­ім сцэ­на­рыі. Яна лепш пе­рад­ае ад­мет­насць ту­тэй­ша­га лю­ду. Вы­дат­ная ро­ля ў Та­ма­ ры Мі­ро­на­вай. Што да фі­ль­ма «У ту­ма­ не», дык не ўба­чы­ла там ні Бе­ла­ру­сі, ні на­цы­яна­ль­ных ха­рак­та­раў. У кож­ным кад­ры — Лаз­ні­ца... Усе ге­роі га­во­раць ад­ным го­ла­сам. У 1968 го­дзе я пры­еха­ла ў Бе­ла­русь з жа­дан­нем шмат зра­біць. На сту­дыі існа­ ва­ла мер­ка­ван­не, што да тво­раў Бы­ка­ва мы не бу­дзем звяр­тац­ца. Але мы ўсё-та­кі зня­лі фі­льм «Доў­гія вёр­сты вай­ны». Воб­ ра­зы, ува­соб­ле­ныя ў стуж­ках «Фру­за» і «Аль­пій­ская ба­ла­да», — гэ­та ран­ні Бы­ каў. А вось з экра­ні­за­цы­яй «Мёр­твым не ба­ліць» не атры­ма­ла­ся. Тое, што зра­бі­ла Ша­пі­ць­ка, так­са­ма не кар­ці­на «Бе­ла­ру­сь­ фі­ль­ма». Хоць яна вы­куп­ля­ла сцэ­на­рый, зроб­ле­ны тут. Пе­ра­мо­га «У ту­ма­не» мо­жа быць пра­явай гас­цін­нас­ці, бо фес­ты­валь ад­бы­ва­ецца ў Мін­ску. Ала Баб­к о­в а: «У ту­ма­не» — ве­ль­мі знач­ ная стуж­ка. Зу­сім не згод­ная з Ізо­ль­дай, што там ня­ма бе­ла­ру­саў! Пе­рад на­мі тры ты­пы ха­рак­та­раў. Суш­чэ­ня — пра­вед­нік. Вой­цік, які ўвесь час спра­буе ўра­та­вац­ца і зні­кае, ка­лі трэ­ба што­сь­ці зра­біць... Анта­н і­н а Кар­п і­л а­в а: І здрад­нік... А ла Баб­к о­в а: Так­са­ма на­род­ны тып. На­рэш­це, Бу­раў, які псі­ха­ла­гіч­на зна­хо­ дзіц­ца па­між імі. У фі­на­ле, ка­лі ге­ро­яў яшчэ не за­хі­нуў ту­ман і яны не па­ча­лі сы­хо­дзіць у сму­гу ча­су, ахоп­лі­вае рос­ пач. Ля­жаць на зям­лі тры бе­ла­ру­сы. Двое за­бі­тыя сва­імі, па­лі­ца­ямі. А ў трэ­ця­га ня­ма вы­йсця, ён мо­жа то­ль­кі пус­ціць са­ бе ку­лю ў лоб. Ма­гу шмат раз­ва­жаць пра гэ­ты фі­льм. Ізо­л ь­д а Ка­в е­л аш­в і­л і: Я не су­праць сэн­ су, а пра тое, як зроб­ле­на! А ла Баб­к о­в а: Па тво­рах Бы­ка­ва зня­та 19 по­ўна­мет­раж­ных сту­жак і 5 ка­рот­ка­ мет­раж­ных. І ўсі­мі рэ­жы­сё­ра­мі, акра­мя

дыскурс

34

«Ло­ры». Рэ­жы­сёр Кейт Шор­тлэнд. Аўстра­лія, Гер­ма­нія, Вя­лі­каб­ры­та­нія.

Ша­­піць­ка, Бы­каў успры­ма­ецца як ва­енны пі­сь­мен­нік, пар­ т­ы­зан­скі хра­ні­кёр. «Бы­та­пі­са­ль­нік». А ён та­кім не быў! Хі­ба што ў пер­шых апо­вес­цях... У лі­та­ра­тур­ным тво­ры ўзро­вень пры­па­вес­ці трэ­ба за­ўва­жыць. Ша­пі­ць­ка, пра­цу­ючы над «Узы­ хо­джан­нем», ка­за­ла: «Зды­маю не­апры­па­весць...» У той час не­ль­га бы­ло апе­ля­ваць да аб­страк­тна­га гу­ма­ніз­му, біб­лей­скіх сю­жэ­таў і пер­са­на­жаў. І на­ват ужы­ваць сло­ва «пры­па­весць». Ка­лі ў Ана­пе на «Кі­на­шо­ку» па­каз­ва­лі «У ту­ма­не», стаў­лен­не бы­ло роз­ным. Бо стуж­ку ўспры­ма­лі як рэ­аліс­тыч­ную, бы­та­вую гіс­то­рыю. Але ж гэ­та не так! Дзея­нне раз­гор­тва­ецца ка­ля чы­ гун­кі. На стан­цыі зна­хо­дзіц­ца і ста­ло­вая, дзе аб­еда­юць не­мцы, і мес­ца па­ка­ран­ня. Гэ­та аб­агу­ль­не­ны, а не бы­та­вы эпі­зод. Як і па­во­дзі­ны ге­ро­яў… Анта­н і­н а Кар­п і­л а­в а: Аб­са­лют­на згод­ная. Кан­цэп­цыя рас­кла­ да­ецца па па­ліч­ках. Схе­ма — вір­ту­озная! Але, на маю дум­ку, не ха­пае акцёр­скай на­поў­не­нас­ці, ад­ухоў­ле­нас­ці. Фі­льм стаў­ ся для мя­не ад­крыц­цём і та­му, што ён зроб­ле­ны без му­зы­кі. Гу­ка­апе­ра­тар Ула­дзі­мір Га­лаў­ніц­кі — вы­дат­ны спе­цы­яліст, ра­ней быў наш, ця­пер жы­ве ў Літ­ве. Ураж­ва­юць асоб­ныя гу­кі: скры­гат ня­зма­за­ных дзвя­рэй, ры­пен­не асі­ны (так і хо­чац­ца ска­заць — іу­да­вай). Во­л ь­г а Мя­д зве­д зе­в а: (Сук­ма­на­ву). Ці­ка­ва, як «У ту­ма­не» ўспры­ма­лі не­мцы? Ка­лі вы бы­лі свед­кам та­кіх пра­гля­даў... Ігар Сук­м а­н аў: Не ве­даю, бо ў Ка­нах пуб­лі­ка інтэр­на­цы­ я­наль­­ная. Кар­ці­ну пад­трым­лі­вае ня­мец­кая кам­па­нія «The Match Factory», якая фі­льм пра­па­ган­дуе і «ўзды­мае». Гэ­та шмат пра што свед­чыць... Во­л ь­г а Мя­д зве­д зе­в а: Мо, пад­трым­ка та­кой стуж­кі да­па­ма­ гае не­мцам па­зба­віц­ца ад ком­плек­су ві­ны, якую яны ад­чу­ва­ юць? «У ту­ма­не» мож­на раз­гля­даць шмат у якіх кан­тэк­стах. Менш за ўсё ў агу­ль­на­ку­ль­тур­ным, бо­льш у агу­ль­на­ча­ла­ве­чым. Фі­льм Лаз­ні­цы — глы­бо­кая экзіс­тэн­цый­ная дра­ма. Ка­лі яе гля­дзе­ла, увесь час тры­ма­ла ў па­мя­ці «Пра­вер­ку на да­ро­гах» Аляк­сея Гер­ма­на, «Уз­ыхо­джан­не» Ла­ры­сы Ша­пі­ць­ка. Лаз­ні­ца не­ка­га з іх цы­туе, з не­кім спра­ча­ецца. Ча­сам зна­рок су­ты­кае не­ка­ль­кі пла­наў у асоб­ных эпі­зо­дах. Уз­ні­кае твор, што дае маг­чы­масць спра­чац­ца пра сэнс, які да­ўно знік з пра­сто­ры кі­на­мас­тац­тва, — і гэ­та ўжо знач­ная з’ява. Пад­ало­ся, Лаз­ні­ца, за­кра­на­ючы глы­бо­кія экзіс­тэн­ цый­ныя тэ­мы, на­ват спра­ча­ецца з Сё­рэ­нам К’ерке­го­рам. Зра­зу­ме­ла, фі­льм глы­бо­кі, шмат­знач­ны. Пад­час на­шай дыс­ ку­сіі на­лі­чы­ла не­ка­ль­кі тэм, вар­тых асоб­на­га аб­мер­ка­ван­ня. Гла­ба­лі­за­цыя, на­цы­яна­ль­ная ідэн­тыч­насць — та­кія пра­бле­мы

«Дзень на­стаў­ні­ка». Рэ­жы­сёр Сяр­гей Мак­рыц­кі. Рас­ія.

за­ўжды кра­на­юць за жы­вое. Ме­на­ві­та «Ліс­та­пад» пры­му­сіў ана­лі­за­ваць кан­тэк­сты і пад­тэк­сты. Люд­м і­л а Са­я нко­в а: Апо­весць Бы­ка­ва, на маю дум­ку, бо­льш глы­бо­кая і шмат­гран­ная, чым кар­ці­на, але гэ­та не той вы­па­ дак, ка­лі трэ­ба па­ра­ўноў­ваць. Лі­чу, што фі­льм «У ту­ма­не» не то­ль­кі пра бе­ла­ру­саў і пра вай­ну. Ён — пра ўсіх нас, і пра на­ шу рэ­ча­існасць у тым лі­ку. Ся­род сва­іх су­час­ні­каў да­стат­ко­ва час­та сус­тра­каю і Суш­чэ­няў, і Вой­ці­каў. Ігар Сук­м а­н аў: Звяр­ні­це ўва­гу: Гран-пры пры­су­джа­ны кар­ці­ не «У ту­ма­не», а прыз за леп­шы фі­льм кон­кур­су «Ма­ла­досць на мар­шы» імя Вік­та­ра Ту­ра­ва атрым­лі­вае «Ло­ры», дзе зноў-та­кі па­ўста­юць рэ­аліі ІІ Сус­вет­най вай­ны. У стуж­цы, пры­све­ча­ най тэ­ме Ха­ла­кос­ту, дзе га­лоў­ны­мі ге­ро­ямі з’яўля­юцца дзе­ці на­цыс­цкіх зла­чын­цаў, падзеі пад­аюц­ца з інша­га пун­кту гле­ джан­ня. Але і ў на­шым мас­тац­тве та­кая тэ­ма з’яўля­ецца ад­ной з са­мых важ­ных і гла­ба­ль­ных. Тут так­са­ма ёсць пра­сто­ра для роз­ду­му. І сэн­са­вых па­ра­ле­ляў...

Агу­ль­ныя тэн­дэн­цыі Тац­ц я­н а Му­ш ын­с кая: У якой сту­пе­ні стуж­кі, прад­стаў­ле­ныя ў асноў­ным кон­кур­се і пра­гра­ме «Ма­ла­досць на мар­шы», ад­люс­троў­ва­юць пра­цэ­сы, што ад­бы­ва­юцца, на­прык­лад, у еўра­пей­скім кі­но? Ала Баб­к о­в а: Да нас «да­коч­ва­юцца» тэн­дэн­цыі, якія існу­юць у сус­вет­ным кі­не­ма­тог­ра­фе. У пер­шую чар­гу — гу­ма­ніс­тыч­ная аб­аро­на асо­бы. Дзве да­лё­кія кра­іны на роз­ных кан­ты­нен­тах, Рас­ія і Ка­лум­бія. Фі­ль­мы «Жыць» (асноў­ны кон­курс) і «Чо­ка» («Ма­ла­досць на мар­шы»). У стуж­цы рас­ія­ні­на Ва­сі­ля Сі­га­ра­ва ёсць на­ве­ла аб тым, як гра­мад­ства (у вы­гля­дзе орга­наў апе­кі) уры­ва­ецца ў жыц­цё жан­чы­ны, а ў ка­лум­бій­скай кар­ці­не, на­ адва­рот, аб­ыя­ка­вае да та­го, што ад­бы­ва­ецца ў сям’і. Ко­ль­кі ні раз­ва­жа­юць пра ні­бы­та пе­сі­міс­тыч­насць ця­пе­раш­ня­га кі­но, яно за­ста­ецца на гу­ма­ніс­тыч­най мя­жы, што важ­на. Анта­н і­н а Кар­п і­л а­в а: Па­трым­лі­ваю ідэю Алы Пят­роў­ны пра гу­ма­ніс­тыч­ную скі­ра­ва­насць мно­гіх уба­ча­ных на­мі сту­жак. Дэ­віз фо­ру­му — «Мы лю­бім кі­но» — апраў­даў ся­бе. Зда­ецца, кі­но так­са­ма лю­біць ча­ла­ве­ка. На­рэш­це! Яно ча­ла­ве­ка вы­ву­ чае, з лю­боў­ю за­зі­рае ў тва­ры і во­чы... Ала Баб­к о­в а: У кон­курс тра­пі­ла стуж­ка «Сту­дэнт» рэ­жы­сё­ра з Ка­зах­ста­на Да­рэ­жа­на Амір­ба­ева. Зга­да­ны фі­льм ве­ль­мі ці­ ка­вы, рэ­жы­сёр пра­цуе ва ўмоў­на рэ­аліс­тыч­най ма­не­ры і ўмее ад­люс­тра­ваць по­быт і быц­цё су­айчын­ні­ка.

МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2013

35

«За ўзгор­ка­мі». Рэ­жы­сёр Крыс­ці­ян Мун­джу. Ру­мы­нія, Фран­цыя, Бе­ль­гія.

Люд­м і­л а Са­я нко­в а: І хоць у бо­ль­шас­ці з нас, кры­ты­каў, ве­дан­не кі­но фраг­мен­тар­нае, зда­ецца, я ад­чу­ваю агу­ль­ныя тэн­дэн­цыі. На «Ліс­та­па­дзе-2011», ка­лі па­гля­дзе­ла стуж­кі «Ме­лан­хо­лія» Лар­са фон Тры­ера і «Ту­рын­скі конь» Бе­ла Та­ра, зра­зу­ме­ла: у кі­не­ма­тог­ра­фе ве­ль­мі пры­кмет­ны апа­ка­ліп­тыч­ ны па­ча­так, вы­яўле­ны ў кар­ці­нах з роз­ных кра­ін. На апош­нім фо­ру­ме за­ўва­жы­ла іншыя акцэн­ты, ві­даць, так­са­ма акту­аль­ныя для мно­гіх. На­прык­лад, тэ­ма су­час­най жан­чы­ны. Яна не но­вая, але пад­адзе­ная з не­ча­ка­на­га бо­ку: не­вы­пад­ко­ва ў кі­тай­цаў «Інь» — ува­саб­лен­не цём­на­га, ха­лод­ на­га жа­но­ча­га па­чат­ку, а ён мо­жа мець моц­ную раз­бу­ра­ль­ную сі­лу. Воб­раз «ра­ка­вой жан­чы­ны», не­ка­лі за­пат­ра­ба­ва­ны ў ма­дэр­не, вы­явіў­ся ў не­ка­то­рых кар­ці­нах фес­ты­ва­лю. На­ прык­лад, у ве­ль­мі не­адназ­нач­ным фі­ль­ме «Са­мая юная ноч» (Чэ­хія, Сла­ве­нія), які ака­заў­ся для мя­не ня­прос­тым. У стуж­ках «Аб­ры­ко­са­вы востраў», «Я ця­бе не люб­лю» па­ўстае воб­раз жан­чы­ны, у якой ха­пае сіл раз­бу­раць. Мы звык­ла ка­жам: «Жан­чы­на — ства­ра­ль­ні­ца, за­ха­ва­ль­ні­ца...» А тут акрэс­лі­ва­ ецца су­пра­ць­лег­лы бок асо­бы. За­ці­ка­ві­ла мя­не і тэ­ма эміг­ра­цыі, ад­люс­тра­ва­ная ў кар­ці­не «Гу­ль­ня» (Шве­цыя, Фран­цыя, Да­нія). Пра­бле­ма су­тык­нен­ ня роз­ных ку­ль­тур і па­каз той агрэ­сіў­нас­ці, з якой за­яўляе пра ся­бе ўсход­няя мен­та­ль­насць. У Шве­цыю я трап­ля­ла не­ адной­чы. І са здзіў­лен­нем за­ўва­жы­ла: «Гу­ль­ня» — аб тым, пра што ў са­мой кра­іне не на­ле­жыць ка­заць уго­лас (за­ко­ны пра та­ле­ран­тнасць пры­ня­ты на дзяр­жаў­ным уз­роў­ні). На­ прык­лад, по­ўдзень Шве­цыі асво­ены ўсход­няй су­по­ль­нас­цю, гэ­та цэнтр араб­скай ку­ль­ту­ры. Са­мі шве­ды пе­ра­ся­ля­юцца на поў­нач. Пы­тан­ні ад­но­сін ка­рэн­на­га на­се­ль­ніц­тва і эміг­ран­таў хва­лю­юць не то­ль­кі там­тэй­шае гра­мад­ства. Як ка­жа адзін з ге­ро­яў «Гу­ль­ні», у вы­ні­ку атрым­лі­ва­ецца «рас­ізм на­адва­рот». Та­кі вы­раз пра­гу­чаў упер­шы­ню за ўсю гіс­то­рыю сус­вет­на­га кі­не­ма­тог­ра­фа! У да­ку­мен­та­ль­ных кар­ці­нах пад­обныя з’явы ад­люс­тра­ва­ныя, а ў ігра­вых іх не бы­ло. Ала Баб­к о­в а: У якас­ці фі­ль­ма, які за­кры­ваў фес­ты­валь, дэ­ ман­стра­ва­ла­ся «Ка­хан­не» Мі­ха­эля Ха­нэ­ке, у га­лоў­ных ро­лях Жан-Луі Трэн­ці­нь­ян і Эма­ню­эль Ры­ва. І я пад­ума­ла: «Ліс­та­ пад» даў нам маг­чы­масць пры­сут­ні­чаць пры апош­ніх пры­лі­ вах «но­вай хва­лі» ў фран­цуз­скім кі­не­ма­тог­ра­фе. Яна па­ча­ла­ся ў кан­цы 1950-х, а рос­квіт яе пры­па­дае на 1960—70-я га­ды. Трэн­ці­нь­ян зды­маў­ся ў зна­ка­мі­та­га Фран­суа Тру­фо, Эма­ню­ эль Ры­ва ігра­ла ў стуж­цы Але­на Рэ­нэ «Хі­ра­сі­ма — лю­боў мая». У не­ча­ка­ным ата­чэн­ні мы па­ба­чы­лі, мож­на ска­заць, усплёск

гэ­тай «хва­лі» — маю на ўва­зе фі­льм «Эстон­ка ў Па­ры­жы» рэ­жы­сё­ра Ілма­ра Га­ага, дзе зды­ма­ла­ся Жан­на Ма­ро, ад­на з леп­шых актрыс Фран­суа Тру­фо. Анта­н і­н а Кар­п і­л а­в а: У пра­гра­ме «Ма­ла­досць на мар­шы» ма­імі фа­ва­ры­та­мі бы­лі кар­ці­ны «Аме­ры­ка­на» (Фран­цыя), «За­ хоп­нік» (Бе­ль­гія, Шве­цыя). Але са­май ці­ка­вай, на маю дум­ку, ака­за­ла­ся стуж­ка «Фо­га» (Мек­сі­ка, Ка­на­да). Гэ­та аб­са­лют­ны час і аб­са­лют­ная пра­сто­ра! (Не­здар­ма у Ка­нах фі­льм пры­ня­ лі за да­ку­мен­та­ль­ны, ён тра­піў не ў сваю пра­гра­му.) Праў­­да, па­вод­ле га­ла­са­ван­ня наш гля­дач ад­даў пе­ра­ва­гу іншым кар­ці­нам, зроб­ле­ным у рэ­чыш­чы мэй­нстры­му. Мож­на бы­ло адзна­чыць і «ліс­та­па­даў­скую» стуж­ку «Рас­пус­ні­ца» (Ізра­іль, Гер­ма­нія). У фі­ль­ме шмат і тэк­стаў, і пад­тэк­стаў (гіс­то­рыя Хрыс­та і Маг­да­лі­ны). Ала Баб­к о­в а: Ха­це­ла б да­даць пра «Аме­ры­ка­на». Па сут­нас­ці, фі­льм — ад­га­лі­на­ван­не «но­вай фран­цуз­скай хва­лі». Зняў яго Ма­цьё Дэ­мі, сын прад­стаў­ні­коў гэ­та­га на­кі­рун­ку. Атры­маў­ ся мікст — што­сь­ці ся­рэд­няе між тым, што зды­ма­лі яго­ныя баць­кі, і ка­мер­цый­ным кі­но. Анта­н і­н а Кар­п і­л а­в а: Кар­ці­ны «Ліс­та­па­да» да­юць пад­ста­ву раз­ва­жаць і пра сцэ­нар­ны кры­зіс. Укра­інская стуж­ка «Га­мер» (ці «Гей­мер») вы­клі­кае аса­цы­яцыі з «Кур’ерам» Шах­на­за­ра­ва. Згад­ва­лі ка­зах­стан­скі фі­льм «Сту­дэнт», але, як ні кру­ці, ён па­вод­ле ка­лі­зій Да­ста­еўска­га. Кар­ці­на Сяр­гея Мак­рыц­ка­га «Дзень на­стаў­ні­ка» (Рас­ія) вы­дат­на зня­та апе­ра­та­рам, але па сут­нас­ці — ры­мэйк поль­скай стуж­кі «Дзень псі­ха» рэ­жы­сё­ра Ма­рэ­ка Ка­тэр­ска­га. Да­рэ­чы, у рас­ійскім фі­ль­ме добра сыг­раў наш акцёр Ана­толь Кот. У кар­ці­не ёсць кан­тэкст лё­су асоб­на­ га ча­ла­ве­ка, але ёсць і па­лі­тыч­ны склад­нік, бо пры­сут­ні­чае Ба­лот­ная плош­ча. Люд­м і­л а Са­я нко­в а: Кі­не­ма­таг­ра­фіч­ная інтэр­тэк­сту­аль­ насць... Анта­н і­н а Кар­п і­л а­в а: Але ў гэ­тым вы­яўля­ецца ад­на­ча­со­ва і кры­зіс но­вых ідэй. Мя­не за­ці­ка­ві­лі тэх­на­ла­гіч­ныя на­ва­цыі. Ка­зах­стан­скі «Ма­ле­нь­кі па­ляў­ні­чы» («Ка­ні­ку­лы Кам­ба­ра») зня­ты на ліч­ба­вы фо­та­апа­рат, але цу­доў­на гля­дзіц­ца на вя­ лі­кім экра­не. Фі­льм «Я ця­бе не люб­лю» (Рас­ія, Эсто­нія) Па­вел Кас­та­ма­раў па­бу­да­ваў у сты­лі зды­мак, зроб­ле­ных ма­бі­ль­ні­ кам. Не ска­жу, што кар­ці­на за­кра­ну­ла, але інта­рэс вы­клі­кае кі­на­мо­ва. Зга­даю лю­бі­мую ані­ма­цыю, па­ка­за­ную на «Ліс­та­па­дзі­ку». Кар­ці­на «Ло­тэ» (Эсто­нія, Лат­вія), бю­джэт — 3 мі­ль­ёны еўра. Мы та­кім ліч­бам мо­жам то­ль­кі па­зай­здрос­ціць! Якая вір­ту­

дыскурс

36

Ва­кол да­к у­мен­та­ль­на­га кі­но Во­л ь­г а Мя­д зве­д зе­в а: Вя­до­ма, Мін­скі кі­на­фо­рум мя­ня­ецца. Ра­ней­шы «Ліс­та­пад» быў бо­льш ка­мер­ным. У не­чым ён паў­ ста­ваў на­ста­ль­гіч­ным, бо гле­да­чам і дзея­чам кі­но ха­це­ла­ся вяр­нуц­ца ў тую пра­сто­ру, дзе існа­ва­лі тры­ва­лыя ку­ль­тур­ныя і ча­ла­ве­чыя су­вя­зі. Па­сту­по­ва фес­ты­валь на­быў бо­ль­шы маш­ таб. У цэн­тры ўва­гі — і ства­ра­ль­нік кар­ці­ны, і кан­тэкст, які ства­ра­ецца фі­ль­ма­мі. Ігар Сук­ма­наў ро­біць улас­ную гіс­то­рыю «Ліс­та­па­да». І яна атрым­лі­ва­ецца ў яго гар­ма­ніч­най. Бы­ло ці­ ка­ва пры­вес­ці на фо­рум сту­дэн­таў, бу­ду­чых кі­нак­ры­ты­каў. Мы пры­звы­ча­ілі­ся ўспры­маць «Ліс­та­пад» як фес­ты­валь фес­ты­ва­ляў. Але сё­ле­та атры­маў­ся яшчэ і фес­ты­валь у фес­ты­ ва­лі. Маю на ўва­зе вя­лі­кі фэст да­ку­мен­та­ль­на­га кі­но ўнут­ры «Ліс­та­па­да». Кі­на­фо­рум з на­звай «Ліс­та­пад.doc» мо­жа існа­ ваць асоб­на. Ці на­пя­рэ­дад­ні вя­лі­ка­га фо­ру­му, але не ўнут­ры. Кан­цэп­цыя і змест кар­цін не­ігра­во­га кі­но на фес­ты­ва­лі без­да­ кор­ная. Удзяч­ная Іры­не Дзям’яна­вай, якая ро­біць уні­ка­ль­ныя пад­бор­кі фі­ль­маў! Асаб­лі­ва на апош­нім фо­ру­ме. Гэ­та свя­та! На­т ал­л я Сцяж­к о: Ве­ль­мі яркай і ад­мет­най пад­аец­ца мне но­вая кар­ці­на Га­лі­ны Ад­амо­віч «Не­ве­ра­год­ная Бе­нь­ка», якая па­каз­ва­ла­ся па-за кон­кур­сам. Анта­н і­н а Кар­п і­л а­в а: На «Ліс­та­па­дзе» мы ўба­чы­лі бліс­ку­чую рэ­трас­пек­ты­ву Ша­ру­на­са Бар­та­са. Да­ку­мен­та­ль­ная пра­гра­ма атры­ма­ла­ся ве­ль­мі моц­най, а ў ёй для мя­не ка­мер­то­нам зра­ біў­ся чэш­скі не­ігра­вы «Свой сус­вет» Ге­ле­ны Тржэш­ці­ка­вай. (У 2011-м рэ­жы­сёр пры­во­зі­ла на «Ліс­та­пад» моц­ную кар­ці­ну «Кат­ка»). Но­вы фі­льм — пра свой, аса­біс­ты лёс у кан­тэк­сце чэш­скай гіс­то­рыі. Цу­доў­ная ся­мей­ная хро­ні­ка, яна на­ту­­раль­­на ўва­хо­дзіць у агу­ль­ную гіс­то­рыю кра­іны. Да­лей спі­раль раз­ гор­тва­ецца — Чэ­хас­ла­ва­кія, Еўро­па, свет. Але ў рэ­шце рэшт усё за­ся­ро­джва­ецца на лё­се сям’і. На­т ал­л я Сцяж­к о: Ха­це­ла­ся ска­заць на­конт пра­гра­мы «Кі­но пра кі­но»... Шка­да, на на­шым БТ та­кія кар­ці­ны не па­каз­ва­ юцца. Маг­чы­ма, на рас­ійскім ка­на­ле «Ку­ль­ту­ра»? Тац­ц я­н а Му­ш ын­с кая: Дзі­вос­ныя стуж­кі! Кар­ці­на пра Ра­ма­на Па­лан­скі ідзе ў вы­гля­дзе інтэрв’ю з ім, але ад­арвац­ца нельга! (Сук­ма­на­ву.) Ка­лі бу­дзе маг­чы­масць, пра­цяг­вай­це! Ігар Сук­м а­н аў: Спа­чат­ку «Кі­но пра кі­но» існа­ва­ла як асоб­ны пра­ект. У кра­са­ві­ку пра­вя­лі рэ­трас­пек­ты­ву япон­ска­га рэ­жы­сё­ ра Сё­хэя Іма­му­ры. Уво­гу­ле кар­цін, пры­све­ча­ных дзея­чам кі­но, шмат, яны не для тэ­ле­экра­на, а скі­ра­ва­ныя на між­на­род­ную фес­ты­ва­ль­ную аўды­то­рыю. Мы па­ка­за­лі ма­ле­нь­кую час­тку. Га­то­выя бы­лі пры­вез­ці кар­ці­ну пра То­ні Кёр­ці­са, ён зды­маў­ся ў фі­ль­ме «У джа­зе толь­кі дзяў­ча­ты».

На­т ал­л я Сцяж­к о: А ка­му ў га­ла­ву пры­йшла та­кая ідэя? Ігар Сук­м а­н аў: Ка­лі я ездзіў па фес­ты­ва­лях, ба­чыў, якая коль­касць кар­цін пра­па­ну­ецца. «Бер­гман і Ма­нь­яні», «Ра­ман Па­лан­скі» — но­выя стуж­кі, яны вы­ка­рыс­тоў­ва­юць хро­ні­ку, пры­нцып ман­таж­на­га кі­но. Вы­дат­ная кар­ці­на «25 з шас­ці­дзя­ ся­тых...». Па­каз­ваў бы яе і сту­дэн­там! Фі­ль­мы та­ко­га кштал­ту ма­юць вя­лі­кую каш­тоў­насць для тых, хто ці­ка­віц­ца гіс­то­ры­яй кі­но, чэ­хас­ла­вац­кай «но­вай хва­ляй». Га­на­ру­ся, што здо­ле­лі па­ка­заць на «Ліс­та­па­дзе» кар­ці­ну пра Па­лан­скі, яна тра­пі­ла да нас ня­прос­та. Ду­маю, што тра­ды­цыю па­ка­зу ана­ла­гіч­ных пра­грам бу­дзем пра­цяг­ваць. Люд­м і­л а Са­я нко­в а: Так­са­ма звяр­ну­ла ўва­гу на пра­гра­му «Кі­но пра кі­но». Маг­чы­ма, у яе вар­та да­даць кар­ці­ны пра акцё­раў, рэ­жы­сё­раў, якія зды­ма­лі­ся ў Бе­ла­ру­сі? Сяр­гей Ка­ць­ер збі­ра­ецца ра­біць кар­ці­ну пра Мі­ха­іла Пта­шу­ка. Та­кія стуж­кі ёсць. Маг­чы­ма, на агу­ль­ным фо­не мы бу­дзем вы­гля­даць не са­мым прад­стаў­ні­чым чы­нам, але гэ­та — на­ша. А яго на фес­ ты­ва­лі за­ўжды ма­ла.

Ва­кол інфрас­трук­ту­р ы Во­л ь­г а Мя­д зве­д зе­в а: «Ліс­та­пад» ста­но­віц­ца та­кім шы­ ро­кім і на­сы­ча­ным, што не­маг­чы­ма тра­піць ад­на­ча­со­ва на пра­гра­мы ў роз­ных за­лах. Да­во­дзі­ла­ся вы­бі­раць: ісці на ігра­выя, якія не­ль­га не па­гля­дзець, або на да­ку­мен­та­ль­ныя. Ці не­ль­га бы­ло б ты­дзень пе­рад «Ліс­та­па­дам» гля­дзець не­ ігра­выя кар­ці­ны? Гэ­та ўспры­ма­ла­ся б як прад­мо­ва да асноў­ на­га кон­кур­су. Або за­крыц­цё да­ку­мен­та­ль­на­га су­мяс­ціць з ад­крыц­цём ігра­во­га? Анта­н і­н а Кар­п і­л а­в а: Дзе­вят­нац­цаць га­доў — вы­рас­лі! Ігар Сук­м а­н аў: На­ўрад ці ў блі­жэй­шы час та­кое зда­рыц­ца. Па про­стай пры­чы­не — фі­нан­са­вай. Да­ку­мен­та­ль­ныя пра­ гра­мы важ­ныя, але та­кі фес­ты­валь аўта­ном­на існа­ваць не змо­жа. Чым моц­ны кі­на­фо­рум? Мы прад­стаў­ля­ем не то­ль­кі кар­ці­ны, але і гас­цей. І так час ад ча­су ўзні­ка­юць раз­мо­вы, што «Ліс­та­пад» мож­на ла­дзіць за менш дзён. Бо вы­дат­кі не­ма­ле­нь­кія (пе­ра­лё­ты, гас­ці­ні­цы, хар­ча­ван­не). У да­да­так на­шы за­сна­ва­ль­ні­кі вя­лі­кае зна­чэн­не над­аюць цы­ры­мо­ні­ям ад­крыц­ця і за­крыц­ця. Па­каз не­ігра­вой пра­гра­мы цяг­не за са­бой шмат скла­да­нас­цей. Апош­ні раз гэ­та на­гад­ва­ла амаль ва­енныя дзея­нні, ка­лі да­ку­мен­та­ліс­ты пе­ра­жы­лі стан, бліз­кі да шо­ка­ва­га. Усе хо­чуць мець кі­нас­вя­та і яркія фе­ервер­кі. А хто па­кла­ па­ціў­ся пра сін­хрон­ны пе­ра­клад? Вы­свят­ля­ецца: ды­рэк­цыя па­він­на вы­кон­ваць фун­кцыі юрыс­таў, тэх­служ­баў, вы­ра­шаць фі­нан­са­выя пы­тан­ні. «Раз­ру­ль­ваць» сі­ту­ацыі з суб­ціт­ра­мі, пе­ра­клад­чы­ка­мі, на­вуш­ні­ка­мі. Бо ў нас шмат за­меж­ных гас­ цей. Усе астат­нія арга­ні­за­та­ры «Ліс­та­па­да» на та­кія пра­бле­мы за­плюш­чва­юць во­чы, быц­цам іх не існуе. У па­ка­зе да­ку­мен­та­ль­ных пра­грам шмат крыў­дна­га. Маг­ чы­масць па­ка­заць стуж­ку пра Ра­ма­на Па­лан­скі каш­туе вя­лі­кіх гро­шай. Але хо­чац­ца, каб у нас і кі­на­тэ­атры бы­лі аб­ста­ля­ ва­ныя так, каб мож­на бы­ло гля­дзець кі­но, як ва ўсім све­це. На­прык­лад, з двай­ной сіс­тэ­май суб­ціт­раў. Ка­лі за­крыў­ся Цэнтр-ві­дэа ў «Ста­лі­цы», да­ку­мен­та­ліс­ты па­зба­ві­лі­ся пля­цоў­ кі. «Мір» — ня­кеп­скі ва­ры­янт, але там вя­лі­кія за­лы. Анта­н і­н а Кар­п і­л а­в а: І на­вед­ва­юцца па-роз­на­му. Ча­сам гле­ да­чоў 20-25 ча­ла­век. Тац­ц я­н а Му­ш ын­с кая: На пра­гра­ме бе­ла­рус­ка­га не­ігра­во­га кі­но, яна ішла ў апош­ні дзень, за­ла ў «Мі­ры» бы­ла па­ўнют­ кая! Ігар С ук­м а­н аў: Но­вы шмат­за­ль­ны кі­на­тэ­атр «Бе­ла­русь» на­огул не ­прыс­та­са­ва­ны для фес­ты­ва­ль­ных пра­гра­м. Чыс­та тэх­ніч­на... Па­каз не­ігра­вой пра­гра­мы ў «Мі­ры» пры­нёс не­ ма­лыя фі­нан­са­выя стра­ты. Пра­ві­ль­на, што ад­ной з асноў­ных пля­цо­вак «Ліс­та­па­да» за­стаў­ся кі­на­тэ­атр «Цэн­тра­ль­ны». У вы­ні­ку — аншлаг і ажы­ятаж! Пляцоўка на праспекце, побач гатэль, дзе жывуць госці.

фо­та прад­астаў­ле­ны ды­рэк­цы­яй фес­ты­ва­лю.

озная тэх­ні­ка, спа­лу­чэн­не ма­ля­ва­най ані­ма­цыі з камп’ютар­ най! Якія пер­са­на­жы! Атрым­лі­ва­еш ве­лі­зар­ную аса­ло­ду ад по­ў­на­мет­раж­най, цэ­лас­най па дра­ма­тур­гіі стуж­кі з вод­гул­лем архе­ты­по­вых скан­ды­наў­скіх воб­ра­заў. Так што пан­ара­ма «Ліс­та­па­да» ве­ль­мі шы­ро­кая. І га­лоў­нае, што ў цэн­тры сту­ жак — ча­ла­век і лю­боў да яго. Люд­м і­л а Са­я нко­в а: У пра­гра­ме асноў­на­га кон­кур­су быў фі­льм «За ўзгор­ка­мі» (Ру­мы­нія, Фран­цыя, Бе­ль­гія). Ён мя­не лі­та­ра­ль­на ўзру­шыў! А ла Баб­к о­в а: Да­рэ­чы, «За ўзгор­ка­мі» Крыс­ці­яна Мун­джу атры­маў се­раб­ро «Ліс­та­па­да». У на­мі­на­цыі «Фі­льм як з’ява мас­тац­тва». Ігар Сук­м а­н аў: Гэ­та дру­гая па знач­нас­ці ўзна­га­ро­да... Люд­м і­л а Са­я нко­в а: Ка­лі чую сло­вы пра тое, што ў гра­мад­стве кры­зіс ве­ры, дык ду­маю — не! Ве­ра ў Бо­га ёсць... Але акрэс­ ліў­ся кры­зіс да­ве­ру да цар­квы як да пэў­на­га інсты­ту­та. У той ці іншай сту­пе­ні мы з та­кі­мі з’ява­мі су­ты­ка­емся. Але ж тэ­ма для кі­но но­вая! У кар­ці­не «За ўзгор­ка­мі» гэ­тыя ад­чу­ван­ні вы­ ка­за­ны ка­рэк­тна і спа­кой­на. Да­ве­да­ла­ся: фі­льм ад­люс­тра­ваў кан­крэт­ную гіс­то­рыю, якая ад­бы­ла­ся ў рэ­аль­нас­ці. На­т ал­л я Сцяж­к о: Пры­чым, усё пад­аец­ца без па­фа­су...

37

МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2013

«Се­літ­ра № 7». Рэ­жы­сё­ры Сяр­гей Са­вен­каў, Па­вел Кас­це­віч. Бе­ла­русь.

Люд­м і­л а Са­я нко­в а: А ма­лая за­ла Па­ла­ца Рэ­спуб­лі­кі? Яна пад­ыхо­дзіць для да­ку­мен­та­ль­на­га кі­но. Ігар Сук­м а­н аў: Пля­цоў­ка не рас­кру­ча­ная. У меж­ах фран­цуз­ скай рэ­трас­пек­ты­вы ра­бі­лі сус­трэ­чу з Андрэа Фе­рэ­оль. Зда­ва­ ла­ся б, та­кая актры­са! Але ледзь-ледзь саб­ра­лі цэн­­траль­­ную час­тку за­лы. На­т ал­л я Сцяж­к о: А кі­на­тэ­атр «Ра­ке­та»? Ігар Сук­м а­н аў: Ён да­лё­ка. Стра­тэ­гіч­ная па­мыл­ка і тое, што ў якас­ці фес­ты­ва­ль­най пля­цоў­кі аб­ра­ны «Дом кі­но». Ту­ды скла­да­на да­бі­рац­ца, по­бач ня­ма гас­ці­ні­цы і па­рко­вак. Там пра­хо­дзі­ла прэм’ера стуж­кі Го­шы Ку­цэн­кі «Вось што ад­бы­ ва­ецца са мной...», але яна не саб­ра­ла сваю пуб­лі­ку. Люд­м і­л а Са­я нко­в а: Ці­ка­вая кар­ці­на... Ігар Сук­м а­н аў: І до­каз: раз­ві­тая інфрас­трук­ту­ра іграе вя­лі­ кую ро­лю ў пра­вя­дзен­ні кі­на­фо­ру­маў. Па­каз не­ігра­во­га кі­но па­ві­нен ажыц­цяў­ляц­ца то­ль­кі ў цэн­тры го­ра­да!

Як а д­люс­тра­ваць нацыянальную а д­мет­насць?

«Ве­ла­сі­пед май­го ба­ць­кі». Рэ­жы­сёр Пётр Тшас­ка­льс­кі. Поль­шча.

«Жыць». Рэ­жы­сёр Ва­сіль Сі­га­раў. Рас­ія.

«Аме­ры­ка­на». Рэ­жы­сёр Ма­цьё Дэ­мі. Фран­цыя.

Ала Баб­к о­в а: Уваж­лі­ва па­гля­дзе­ла на ліч­бы, якія ад­люс­троў­ ва­юць рэ­акцыю гле­да­ча на ўсе 23 стуж­кі. Ці­ка­ва, што са­мая вы­со­кая ў «Ве­ла­сі­пе­да май­го ба­ць­кі» (рэ­жы­сёр Пётр Тша­ ска­льс­кі), бліз­кая да ча­ты­рох, а са­мая ніз­кая — 2,5. Агуль­­ная гля­дац­кая ацэн­ка надзвы­чай вы­со­кая! Гэ­та да­ты­чыць усіх фі­ль­маў, у тым лі­ку «У ту­ма­не». Спа­чат­ку ён лі­дзі­ра­ваў і па­ су­нуў­ся з 1-га мес­ца, ка­лі на­вед­ва­ль­ні­кі фо­ру­му па­гля­дзе­лі «Аб­ры­ко­са­вы вос­траў» і «Ве­ла­сі­пед...». Так што не то­ль­кі кры­ты­кі вы­со­ка аца­ні­лі пра­гра­мы, але і гля­дач. Пад­час дыс­ку­сіі мы раз­ва­жа­лі аб тым, што ў Бе­ла­ру­сі ня­ма кі­не­ма­тог­ра­фа, які б ад­люс­троў­ваў на­цы­яна­ль­ную са­ма­ідэн­ ты­фі­ка­цыю. На­тал­ля Сцяж­ко слуш­на за­ўва­жы­ла, што ён не хут­ка з’явіц­ца. На мой по­гляд, «Бе­ла­ру­сь­фі­льм» не хо­ча за тое брац­ца. Гру­вас­ткія ўтва­рэн­ні, на жаль, не мо­гуць шпар­ка мя­няц­ца. У да­да­так вы­рас­ла па­ка­лен­не сцэ­на­рыс­таў, рэ­жы­сё­ раў, артыс­таў, якое па­чы­нае жыць па-за меж­амі кі­нас­ту­дыі. На­прык­лад, у да­ку­мен­та­ліс­ты­цы за­яві­лі пра ся­бе Андрэй Ку­ці­ла і Андрэй Мыч­ко. Анта­н і­н а Кар­п і­л а­в а: А ча­му ты Кі­ры­ла Нон­га не на­зы­ва­еш? Яго фі­льм «Зды­маць на па­ра­жэн­не» — са­мая шум­ная падзея апош­ня­га ча­су... Ала Баб­к о­в а: На па­ўго­да мы ад­кры­лі кі­наш­ко­лу, і ма­ла­дыя кі­не­ма­таг­ра­фіс­ты, якія ў нас за­йма­лі­ся, ужо па­чы­на­юць зды­ маць. Гэ­та ад­люс­троў­вае на­яўнасць сва­бод­на­га мыс­лен­ня, ба­чан­ня і ўсве­дам­лен­ня пра­блем, які­мі жы­вуць бе­ла­ру­сы. Ка­лі дзяр­жаў­ны кі­не­ма­тог­раф не возь­мец­ца за асэн­са­ван­не та­кіх пы­тан­няў, ён ад­ста­не. Ігар Сук­м а­н аў: На фес­ты­ва­лі ўяў­лен­не пра айчын­нае кі­но ства­ра­лі аўта­ры, якія не ме­лі да­чы­нен­ня ні да сту­дыі, ні да пра­фе­сіі рэ­жы­сё­ра. «Се­літ­ра № 7» — ары­гі­на­ль­ная, пра­фе­сій­ ная кар­ці­на рэ­жы­сё­раў Сяр­гея Са­вен­ка­ва і Па­ўла Кас­це­ві­ча. Што ўра­зі­ла? Тры га­ды аўта­ры пра­ца­ва­лі над фі­ль­мам. Та­к і пры­к лад — свед­ч ан­н е, што ад­б ы­ва­ю цца ці­ка­выя пра­цэ­сы. За­лы по­ўныя, пуб­лі­ка ад­экват­ная. Ня­ма та­го, што на­зі­ра­ла­ся ко­ль­кі га­доў та­му, ка­лі гле­да­чы на­ра­ка­лі: маў­ляў, у фі­ль­мах шмат смер­ці, «чар­ну­хі». Ска­жу шчы­ра: ця­гам трох га­доў я не зга­джаў­ся ні на якія кам­пра­мі­сы. Пад­рых­тоў­ка «Ліс­та­па­да-2012» ішла ў тым жа рэ­чыш­чы. Але рэ­акцыя за­лы на фі­ль­мы іншая! Гэ­та ра­дуе. Бо ад­бы­ва­юцца зме­ны ў свя­до­ мас­ці тых, хто гля­дзіць. Стаў­лен­не да кі­но, раз­умен­не тэр­мі­на «гу­ма­нізм» так­са­ма мя­ня­ецца... Тац­ц я­н а Му­ш ын­с кая: Ве­ль­мі пры­ваб­ныя афі­ша і ла­га­тып апош­ня­га «Ліс­та­па­да»... Ігар Сук­м а­н аў: Іх зра­біў мас­так Аляк­сандр Ка­мя­нец. Ха­це­ ла­ся ад­ысці ад тра­ды­цый­на­га ліс­ця, якое апа­дае. Мы ж не апа­да­ем, а квіт­не­ем!  пуб­лі­ка­цыю па вы­ні­ках

«круг­ла­га ста­ла» пад­рых­та­ва­ла тац­ця­на му­шын­ская.

дыскурс

38

Т а ц­ц я ­н а Га ­р а н ­с к а я

Ка­арды­наты тво­ра Жы­в а­п іс­н ыя ван­дроў­кі Ула­д зі­м і­р а Сул­коў­с ка­га У 1980 го­дзе ўба­чы­ла ад­ну з пер­шых ­ пер­са­на­ль­ных вы­стаў та­ды яшчэ ма­ла­ до­га мас­та­ка Ула­дзі­мі­ра Сул­коў­ска­га. Ён ужо скон­чыў інсты­тут, а я, бу­ду­чы мас­тац­ тваз­наў­ца, то­ль­кі за­вяр­ша­ла сваю ву­чо­бу. Мне, яшчэ сту­дэн­тцы, ха­пі­ла дос­ве­ду рас­ паз­наць у кар­ці­нах па­чы­на­юча­га жы­ва­ піс­ца пер­спек­тыў­на­га і ад­мет­на­га твор­цу. Ка­лі праз дзя­сят­кі год у ру­кі тра­піў па­ жоў­клы ліс­ток з на­пі­са­ным пад ура­жан­ нем ад той вы­ста­вы вод­гу­кам, най­бо­льш здзі­ві­ла, што акрэс­ле­нае там су­па­дае ­ з ця­пе­раш­нім ба­чан­нем па­тэн­цы­ялу ­ мас­та­ка і яго ад­мет­нас­ці.

Кры­га­ход на Бал­ду­ку. Вай­шку­ны. Алей. 2011

Тая вы­ста­ва ні­бы ўтрым­лі­ва­ла ў са­бе ад­бі­так пры­ро­ды — шмат свят­ла, ша­па­цен­не ла­год­на­га вет­ры­ка, што пе­ра­бі­ра­е га­лін­кі дрэў. У экс­па­зі­цыі бы­ло па­ка­за­на 25 жы­ва­піс­ных тво­раў — усе адзна­ча­ны вы­со­кай ку­ль­ту­рай пі­сь­ма, з ра­ман­тыч­ны­мі на­стро­ямі ў сю­жэ­тах. Не­ка­то­рыя з іх за­ха­ва­лі­ся ў па­мя­ці. З пей­за­жаў гэ­та «Во­се­ньс­кі ве­чар» (1977), дзе апош­нія про­мні со­нца пра­бі­ва­юцца праз стром­кія, аго­ле­ныя по­зняй во­сен­ ню дрэ­вы. Яны чап­ля­юцца за кож­ную з га­лі­нак, не жа­да­ючы рас­стан­ня, а тыя круж­ля­юць у ра­ман­тыч­ным тан­цы. Ся­род парт­рэ­таў за­пом­ні­лі­ся два дзя­во­чыя воб­ра­зы. У кар­ці­не «Ра­ ні­ца» (1979) на ўсю пра­сто­ру вы­цяг­ну­та­га ў вы­шы­ню па­лат­на ўва­соб­ле­на дзяў­чы­на, яна зда­ецца крыш­та­ль­най, яе асвят­ляе ла­год­нае ра­ніш­няе со­ней­ка. Яно га­рэз­лі­ва гу­ляе з яе свет­лы­мі ва­ла­са­мі, пяш­чот­на пе­ра­бі­рае тка­ні­ну бе­лай су­кен­кі і то­ль­кі по­тым трап­ляе ў пра­сто­ру поля, па якім ру­ха­ецца дзяў­чо, воз­ера, ля яко­га раз­гор­ тва­юцца падзеі, чыс­та­га не­ба. Іншы воб­ раз у кар­ці­не «Дзяў­чы­на са сла­неч­ні­ка­мі» (1980). Тут та­кі ж са­мы лет­ні дзень, чыс­тае не­ба, але дзяў­чы­на бо­льш зям­ная — ад­ мет­ная той пры­га­жос­цю, што ні­бы злі­тая з пры­ро­дай Па­лес­ся, з плод­нас­цю і ба­ гац­цем яе не­траў. Пе­рад са­бой яна ня­се вя­ліз­ны, пле­це­ны з ла­зы круг­лы кош са сла­неч­ні­ка­мі, які за­ймае ледзь не чвэрць уся­го па­лат­на, ства­ра­ючы да­мі­нан­ту кар­ ці­ны на пер­шым пла­не. Дзве дзя­во­чыя іпас­та­сі на ран­няй вы­ста­ве мас­та­ка — ча­ роў­ная мроя-пры­від у кар­ці­не «Ра­ні­ца» і зям­ная пры­га­жу­ня ў тво­ры «Дзяў­чы­на са Раніца. Алей.1979. сла­неч­ні­ка­мі» — з’яўля­юцца вы­раз­ні­ка­мі

39

МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2013

дзвюх у не­чым су­пра­ць­лег­лых кан­цэп­цый воб­раз­най сіс­тэ­мы твор­цы: у яго жы­ва­пі­се су­сед­ні­ча­юць фі­ла­соф­скія ка­ла­рыс­ тыч­ныя мед­ыта­цыі і рэ­аліс­тыч­ныя по­шу­кі. Яны па­ўста­лі па­вод­ле твор­чай пра­гра­мы, аб­умоў­ле­най як эстэ­тыч­ны­мі пры­яры­тэ­та­мі, так і гра­ма­дзян­скай па­зі­цы­яй ча­ла­ве­ка, па­ клі­ка­на­га здзяй­сняць рэ­кан­струк­цыі мі­нуў­шчы­ны. Ця­пер, з ад­лег­лас­ці ў дзя­сят­кі год, ві­да­воч­на, што на той да­ўняй, дру­гой па лі­ку (пер­шая ад­бы­ла­ся ў 1976-м) пер­са­­ наль­­най вы­стаў­цы Ула­дзі­мі­ра Сул­коў­ска­га бы­лі ўжо да­стат­ ко­ва пе­ра­ка­наў­ча вы­зна­ча­ны яго твор­чае крэ­да, ад­мет­нас­ці жы­ва­піс­най ма­не­ры, вы­яўле­ны архе­ты­пы мас­тац­ка-воб­раз­ най сіс­тэ­мы. На той вы­ста­ве свае пра­цы па­каз­ваў да­лё­ка не па­чат­ко­вец, а ста­лы май­стар, які ўспры­мае пры­ро­ду як ідэ­ал пры­га­жос­ці, праз яе спас­ці­гае пра­явы веч­на­га і веч­нас­ці. Ула­дзі­мір Сул­коў­скі на­ра­дзіў­ся ў 1950 го­дзе ў Брэс­це, але яго ран­няе дзя­цін­ства пра­йшло на па­лес­кім ху­та­ры. Вы­ха­ ван­нем бу­ду­ча­га мас­та­ка за­йма­лі­ся дзя­ду­ля з ба­бу­ляй, баць­­кі бы­лі рэ­прэ­са­ва­ны і цу­дам за­ста­лі­ся жы­выя. Па­зней яны пе­ ра­вез­лі ся­мі­га­до­ва­га сы­на ў Брэст, каб ад­даць яго ў шко­лу. Жыц­цё на ху­та­ры, пес­ні па­ле­шу­коў, ха­рас­тво на­род­ных стро­яў і по­бы­ту сфар­мі­ра­ва­лі свя­до­масць хлап­чу­ка, у знач­най сту­пе­ні вы­зна­чыў­шы яго твор­чыя па­мкнен­ні. Скон­чыў­шы з ся­рэб­ра­ным мед­алём дзе­ся­ці­год­ку, ён пе­ра­язджае з сям’ёй у Мінск на ра­дзі­му ба­ць­кі, па­сту­пае на ад­дзя­лен­не жы­ва­пі­ су ў Бе­ла­рус­кі дзяр­жаў­ны тэ­атра­ль­на-мас­тац­кі інсты­тут, які за­кан­чвае з чыр­во­ным дып­ло­мам у 1974 го­дзе. На апош­ніх кур­сах ле­там (два разы па ча­ты­ры ме­ся­цы) Сул­коў­скі ездзіў па Па­лес­сі: вёс­ка за вёс­кай. Ван­дроў­кі ад­бы­ва­лі­ся з пры­го­да­мі і ці­ка­вы­мі сус­трэ­ча­мі. Ён ска­ля­сіў увесь бе­ла­рус­кі По­ўдзень ад Брэс­та да Дняп­ра. Фа­таг­ра­фа­ваў, шмат ма­ля­ваў — збі­раў ма­тэ­ры­ялы для дып­лом­най кар­ці­ны і для іншых тво­раў на тэ­мы Па­лес­ся, якія не пе­ра­ста­ваў пі­саць ця­гам уся­го жыц­ця.

У сялянскай хаце. Алей. 1971.

Паляшучка з калаўротам. Алей. 1972.

У аўта­бі­ягра­фіч­най кар­ці­не «Мас­так у вёс­цы» (1981) Ула­дзі­мір на­ма­ля­ваў ся­бе спі­най да гле­да­ча (улю­бё­ны пры­ём твор­цаў у гіс­то­рыі сус­вет­на­га мас­тац­тва), а га­лоў­най ге­ра­іняй зра­біў род­ную баб­ку — май­стры­ху і за­ва­да­тар­ку на вяс­ко­вых вя­ чор­ках, дзе яна спя­ва­ла ле­пей за ўсіх. Ні­бы ца­рэў­на на тро­не, ве­ліч­ная і за­ду­мен­ная, яна ся­дзіць ля акна на фо­не шмат­лі­кіх руч­ні­коў і по­сці­лак, вы­шы­ва­нак і аб­ра­зоў, што аб­кру­жа­юць яе як на­па­мін пра ве­хі жыц­ця, пе­ры­пе­тыі яко­га ляг­лі ў арна­ мен­ты по­сці­лак, ва ўзо­ры руч­ні­коў і адзен­ня. У кар­ці­не ўва­ со­бі­ла­ся атмас­фе­ра і ма­гія арха­ічна­га ася­род­ка. Па­сля за­кан­чэн­ня інсты­ту­та 15 год за­пар Сул­коў­скі ездзіў на сваю ма­лую ра­дзі­му ра­біць эцю­ды. Твор­чае крэ­да вы­ зна­чы­ла­ся яшчэ на пер­шых кур­сах інсты­ту­та: Па­лес­се і яго жы­ха­ры, фа­льк­лор і гіс­та­рыч­ная спад­чы­на ста­лі вя­ду­чы­мі тэ­ма­мі ўсёй твор­час­ці. Яго дып­лом­ная пра­ца на­зы­ва­ла­ся «Род­нае Па­лес­се» (1974). Дру­гая на­зва тво­ра — «Ме­ло­дыі Па­лес­ся». Га­лоў­ная ге­ра­іня — ба­бу­ля мас­та­ка. Яна амаль не вы­лу­ча­ецца ся­род іншых пе­ця­рых ка­бет, што саб­ра­лі­ся, ма­ быць, на вя­чор­кі, па­се­лі рад­ком у на­род­ных стро­ях і за­цяг­ну­лі пес­ню: на­пра­ца­ва­ныя ру­кі, пра­свет­ле­ныя тва­ры, свя­точ­нае адзен­не — гэ­та склад­ні­кі і ад­на­час­на да­мі­нан­ты сю­жэ­та, дзе кан­крэ­ты­ка воб­ра­заў да­во­лі ад­нос­ная, а ад­мыс­ло­выя арна­ мен­ты на ка­шу­лях не рас­чыт­ва­юцца, бо мас­так ма­ля­ваў най­перш ме­ло­ды­ку па­чуц­ця. Пе­рад на­мі но­сь­бі­ты вя­ка­мі вы­пра­ца­ва­най на­цы­яна­ль­най тра­ды­цыі на­ро­да, ме­на­ві­та яе мас­так імкнуў­ся за­фік­са­ваць. За­ха­ваць, за­кан­сер­ва­ваць як вя­лі­кую каш­тоў­насць для бу­ду­чы­ні. Дып­лом­най пра­цы па­пя­рэд­ні­ча­лі дзя­сят­кі эцю­даў, шмат­лі­кія па­ездкі на вёс­ку, без­ліч на­тур­ных за­ма­лё­вак. У этнаг­ра­фіч­най і этніч­най рэ­ ча­існас­ці мас­та­ку ўда­ва­ла­ся ба­чыць і фік­са­ваць архе­ты­повы па­ча­так з’явы. Кар­ці­на «Па­ля­шуч­ка з ка­лаў­ро­там» (1972) пе­ра­кон­вае ў гэ­тым. Жан­чы­на прадзе ку­дзе­лю. Яе по­стаць злі­ла­ся з сі­лу­этам ка­лаў­ро­та ў адзі­нае цэ­лае — ні­бы не­йкі кас­ма­га­ніч­ны, надзе­ле­ны бос­кім па­чат­кам арга­нізм. Пра­ сто­ра кам­па­зі­цыі ды­хае энер­гі­яй фар­баў, віб­ры­руе і жы­ве са­ма­стой­ным жыц­цём.

дыскурс

40

Навальніца на Палессі. Алей. 1993.

Вербная нядзеля. Алей. 1995–1996.

Акно Мірскага замка. Алей. 2009.

Рэчка Лынтупка. Алей. 1978.

Дзве га­лоў­ныя для мас­та­ка тэ­мы твор­час­ці — па­лес­кая і ко­ла­саў­ская (якая так­са­ма за­ха­пі­ла жы­ва­піс­ца на мно­гія га­ды) — ува­со­бі­лі­ся ў жан­ры інтэр’ера. За­ха­піў­ся твор­ца і на­цюр­мор­та­мі. Ад­на з пер­шых са­ма­стой­ных прац жы­ва­піс­ ца — «По­ла­цкі на­цюр­морт» (1974) — не вы­гля­дае ба­на­ль­ным на­бо­рам з по­бы­та­вых прад­ме­таў, гэ­та ка­ва­лак «Пла­не­ты Рэ­ не­санс», дзе кож­ная рэч ад­па­вя­дае сва­ёй эпо­се і з’яўля­ецца да­ска­на­ла прад­ума­най «цы­та­тай» ты­по­ва­га рэ­не­сан­сна­га інтэр’ера. Кам­па­зі­цыя звя­за­на з твор­час­цю двух вы­дат­ных бе­ла­рус­кіх асвет­ні­каў — Фран­цыс­ка Ска­ры­ны і Мі­ко­лы Гу­ соў­ска­га. Ідэя жан­ра­ва­га сін­тэ­зу інтэр’ера і на­цюр­мор­та раз­ві­ва­ецца твор­цам у па­лес­кім цык­ле кар­цін, па­чы­на­ючы з ба­га­та дэ­ка­ра­ва­ных тка­ны­мі вы­ра­ба­мі, вы­шыў­кай, аб­ра­за­мі і шмат­лі­кі­мі этнаг­ра­фіч­ны­мі рэ­ча­мі кар­цін «У ся­лян­скай ха­ це» (1971), «Па­лес­се. Інтэр’ер ха­ты» (1971), «Па­лес­кі інтэр’ер» (1972), «Інтэр’ер» (1972), «Ве­ча­ро­вы інтэр’ер» (1974), «Па­лес­кі інтэр’ер» (1974). Унут­ра­ная пра­сто­ра ха­ты па­ўстае як вя­нок рэ­чаў, як воб­раз­ны тэкст — час­тка вя­ліз­най, а ця­пер стра­ча­най для ад­па­вед­на­га пра­чы­тан­ня і раз­умен­ня арха­ічнай гіс­то­рыі бе­ла­рус­ка­га на­ро­да, най­бо­льш свед­чан­няў якой за­ха­ва­ла­ся на Па­лес­сі. Ад­м ет­н асць мно­г іх інтэр’ерна-на­ц юр­м ор­тных тво­раў мас­та­ка — пры­сут­насць акна. У па­лес­кім цык­лы акно за­ймае знач­ную час­тку кам­па­зі­цый — у кар­ці­нах «Эцюд ля акна» (1963), «У ся­лян­скай ха­це» (1971), «Ля акна...» (1973), «Ге­рань на пад­акон­ні­ку. Па­лес­се» (1975) і іншых. Не­вы­пад­ко­вы эле­ мент — ва­зон ге­ра­ні і бе­лая фі­ран­ка. Акно — ідэй­ная і кан­ струк­цый­ная ад­мет­насць вя­лі­кай се­рыі інтэр’ераў, на­пі­са­ных мас­та­ком у 1986—1989 га­дах з мэ­тай уша­на­ван­ня па­мят­ных мясц­ін, звя­за­ных з жыц­цём і твор­час­цю Яку­ба Ко­ла­са: «Акін­ чы­цы. Інтэр’ер», «Мі­ка­ла­еўская ляс­ная ка­мо­ра», «Аль­буць. Інтэр’ер», «Лас­ток. Інтэр’ер», «Інтэр’ер Стаў­пец­кай ляс­ной кар­чмы ў Цём­ных Ля­дах», «Інтэр’ер до­ма ў Смо­ль­ні». Інтэр­ прэ­та­цыя акна ў гэ­тай се­рыі прац вы­раз­на ад­роз­ні­ва­ецца ад па­лес­кай тым, што «ко­ла­саў­скія» вок­ны на­паў­ня­юць свят­ лом усю пра­сто­ру па­коя. Мя­ня­ецца кан­цэп­цыя воб­ра­за — ад кан­крэ­ты­кі да по­лі­фа­ніі зна­ка: акно пад­аец­ца як кры­ні­ца свят­ла ў жыт­ле ча­ла­ве­ка, што аса­цы­юец­ца з асвет­ніц­кай дзей­нас­цю Яку­ба Ко­ла­са. У бо­льш по­зніх пра­цах кан­цэпт акна на­бы­вае да­дат­ко­выя сю­жэт­ныя ад­цен­ні. У кар­ці­не «Інтэр’ер Кі­ры­лаў­скай цар­квы ў Кі­еве» (1981) змеш­ча­нае ў цэн­тры вя­ лі­кае, вы­цяг­ну­тае ўверх акно кам­па­зі­цый­на і ка­ла­рыс­тыч­на акцэн­ту­ецца ўзня­тым над ім ве­ліч­ным кон­ту­рам арач­на­га пра­ёма, які вы­клі­кае аса­цы­яцыі з нім­бам. У кам­па­зі­цыі «Вер­ бная ня­дзе­ля» (1996) у не­вя­лі­кай час­тцы інтэр’ера змеш­ча­ны ажно два акны, свят­ло з якіх праз усхва­ля­ва­нае ўзру­шэн­не бя­лют­кіх фі­ра­нак ва­дас­па­дам кла­дзец­ца на свя­точ­ны стол,

МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2013

41

Старая яблыня ў снезе. Алей. 2001.

упры­го­жа­ны бу­ке­там. «Акно Мір­ ска­га за­мка» (2009) вы­лу­ча­ецца ад інтэр’ерных воб­ра­заў мас­та­ка зу­сім іншым па­ды­хо­дам. Час­тку за­мка­ ва­г а інтэр’ера цал­к ам за­п оў­н і­л і шы­бы рас­кры­та­га акна, якія скі­роў­ ва­юць усю ўва­гу ў пра­сто­ру два­ра, дзе над ня­даў­на рэ­кан­стру­ява­най драў­ля­най га­ле­рэ­яй ра­дас­на зі­ха­ ціць пра­ніз­лі­вай сі­не­чай не­ба. Ві­да­воч­на, што пей­заж ад­ыгры­ вае га­л оў­н ую ро­л ю ў твор­ч ас­ц і Сул­коў­ска­га. Ка­лі ў па­лес­кай тэ­ме да­мі­на­ва­лі інтэр’ерныя цык­лы, то ў ко­ла­саў­скай — гіс­та­рыч­ны кра­ явід. Рэканструкцыя кан­крэт­ных аб’ектаў — за­да­ча ня­прос­тая, яна вы­м а­г ае не толь­к і не­п ас­р эд­н ых кан­т ак­т аў са свед­к а­м і падзей, на­в у­коў­ц а­м і-да­след­ч ы­к а­м і, але і пра­ц ы ў архі­в ах. Кар­ц і­н ы-рэ­ кан­струк­ц ыі «Смо­л ь­н я», «Мі­к а­ ла­еўская кар­чма», «Пры­ста­нь­ка», «Лас­т ок», «Ся­д зі­б а Акін­ч ыц­к а­г а ляс­н іц­т ва», «Бяр­в я­н ец. Во­сень» акра­мя гіс­та­рыч­най ве­ра­год­нас­ці вы­зна­ча­юцца вір­ту­озным май­стэр­ ствам. Кра­яві­ды-але­го­рыі «Вы­со­кі бе­раг» (1976), «Кур­ган» (1978), «Мой бе­раг род­ны...» (1985), «Кур­ган» (2008) на­ле­жаць да дру­го­га кі­рун­ку асэн­са­ван­ня твор­час­ці Яку­ба Ко­ ла­са, яны глы­бей ад­люс­троў­ва­юць лі­т а­р а­т ур­н ую спад­ч ы­н у кла­с і­к а праз але­го­рыю і маш­таб­насць мыс­ лен­ня. У гэ­тых кра­яві­дах вы­раз­на ўва­со­бі­ла­ся лю­боў да пры­ро­ды ў яе не­кра­ну­тым ха­рас­тве, у якой ча­ла­век ад­чу­вае ся­бе гар­ма­ніч­ най час­ткай. Ме­на­ві­та та­кое стаў­лен­не мы зна­хо­дзім і ў Яку­ба Ко­ла­са, і ў ко­ла­саў­скай се­рыі кра­яві­даў Сул­коў­ска­га. Гэ­тым тво­рам па­пя­рэд­ні­ча­ла не менш маш­таб­ная брас­лаў­ ская ніз­ка кра­яві­даў (1970—1995), дзе Сул­коў­скі вы­пра­ца­ваў жы­ва­піс­ную мо­ву, здат­ную пе­рад­аваць тон­кія ню­ансы ка­ла­ ры­ту, ха­рак­тэр­ныя для ве­ліч­ных лан­дшаф­таў гэ­та­га рэ­гі­ёна Бе­ла­ру­сі. Пра­цу­ючы над эцю­да­мі, ён цяр­плі­ва ча­каў асаб­лі­вых ста­наў пры­ро­ды, не­абход­ных для пе­рад­ачы за­ду­ма­на­га воб­ ра­за. У леп­шых кар­ці­нах гэ­тай се­рыі пры­сут­ні­чае тон­кі лі­ рызм і пра­нік­нё­ная па­этыч­насць. Мас­так ні­бы па­ста­віў пе­рад са­бою за­да­чу ства­рыць жы­ва­піс­ную фор­му­лу на­цы­яна­ль­на­га кра­яві­ду. Да яе здзяй­снен­ня Сул­коў­скі бліз­ка пад­ышоў у кар­ ці­не «Зям­ля брас­лаў­ская» (1982): па­чуц­цё гар­мо­ніі пры­ро­ды да­сяг­ну­та су­адно­сі­на­мі дэ­та­ляў, а раў­на­ва­га пра­сто­раў зям­лі і не­ба ўтва­рае эпіч­ную ўра­чыс­тасць. По­зірк гле­да­ча ру­ха­ецца па па­гор­ках, што зні­ка­юць у да­лё­кай пер­спек­ты­ве, уз­моц­не­ най па­сту­по­вым пе­ра­хо­дам ко­ле­раў ад цёп­лых да сі­ня­ва­тых. У тво­ры ня­ма пры­кмет цы­ві­лі­за­цыі, ча­ла­век сам-на­сам з пры­ро­дай — ма­гут­най і ве­ліч­най. Асаб­лі­вае мес­ца ў твор­час­ці жы­ва­піс­ца за­йма­юць вай­шкун­ скія кра­яві­ды (з 1980-х). Ме­на­ві­та ў іх твор­ца знай­шоў воб­ра­ зы, су­гуч­ныя па­эзіі Мак­сі­ма Баг­да­но­ві­ча. Мас­так за­ўва­жыў, што ў вер­шах Баг­да­но­ві­ча шмат пяш­чот­ных, вы­тан­ча­ных

ко­ле­ра­вых сю­жэ­таў — гэт­кіх жа, як на лу­гах і ў па­лі­сад­ні­ках вёс­кі Вай­шку­ны. У гэ­тай вёс­цы знай­шлі твор­чае на­тхнен­не некалькі мін­скіх мас­та­коў, ся­род якіх апы­нуў­ся і Ула­дзі­мір Сул­коў­скі. Тут мас­так ства­рае кар­ці­ны «Ва­лош­кі» (1990—1991), «Яблы­нь­ка» (1995), «Ра­мон­кі» (1996), «Лу­жок» (1998), «Руд­бе­ кіі» (1999). У іх пан­уе хут­кап­лын­ная пры­га­жосць квет­ка­вай пры­ро­ды, ма­ну­мен­та­лі­за­ва­ная да кас­ма­га­ніч­най гуч­нас­ці і яснас­ці. Мас­так ма­люе шэ­раг кра­яві­даў з азё­ра­мі ды рэ­чка­ мі — «Ру­чай» (1992), «На ра­цэ Га­рынь» (1993), «Кры­га­ход» (1995), «Ра­ка Лын­туп­ка» (1998), «У ста­рым па­рку. Лын­ту­пы», «Вёс­ка Вай­шку­ны. Кры­га­ход» (1999). Яны ха­рак­та­ры­зу­юцца імпрэ­сі­яніс­тыч­ным пі­сь­мом, све­жас­цю эмо­цый. Вяр­шы­няй пей­заж­най твор­час­ці Ула­дзі­мі­ра Сул­коў­ска­га мож­на на­зваць яго тво­ры мед­ыта­цый­на­га ха­рак­та­ру. У іх про­ста па­та­на­еш, як па­та­на­юць лю­дзі ў ка­хан­ні, у доб­рай му­зы­цы, у па­эзіі, у пры­га­жос­ці шчы­рых і свет­лых па­чуц­цяў. «Над­вя­чо­рак» (1971), «Да­жджлі­вы дзень» (1974), «Сла­бод­ка», «Вай­шкун­ская да­ро­га» (1979), «Во­се­ньс­кі дзень», «Вяс­на» (1985), «Спа­са-Ефра­сін­неў­ская цар­ква ў По­ла­цку» (1989), «Ра­мон­кі» (1995), «На­прад­вес­ні» (2000), «Во­се­ньс­кія ка­рун­кі» (2008), «Жоў­тае ліс­це», «Кры­га­ход на Бал­ду­ку. Вай­шку­ны» (2011). Іх не­маг­чы­ма аб’ектыў­на ана­лі­за­ваць, іх трэ­ба про­ста пры­няць і па­лю­біць як ад­крыц­цё ду­шы мас­та­ка Ула­дзі­мі­ра Сул­коў­ска­га. 

паралелі Але зга­да­ем сю­жэт. У асно­ве тра­ге­дыі Шэк­спі­ра «Мак­бет» — гіс­то­рыя шат­лан­дска­га ка­ра­ля (Бан­ка — ле­ген­дар­ны про­дак Сцю­артаў). Шат­лан­дска­му та­ну Мак­бе­ту тры ве­дзь­мы прад­каз­ва­юць, што ён ста­не Каў­дор­скім та­нам і ка­ра­лём Шат­лан­дыі. Бан­ка, спа­да­рож­ні­ку Мак­бе­та, яны пра­ро­чаць, што яго­ныя на­шчад­кі ста­нуць ка­ра­ля­мі. Мак­бет, яко­га пад­бух­тор­вае жон­ка, за­бі­вае ка­ра­ля Дун­ка­на і ста­но­віц­ца шат­лан­дскім ка­ра­лём. Зму­ча­ны дум­ка­мі пра тое, што на­ро­джа­ныя ад яго дзе­ці не ўнас­ле­ду­юць трон, ён пад­сы­лае да Бан­ка і яго­на­га сы­на за­бой­цаў, ад­нак сы­ну ўда­ецца збег­чы. Мак­бет зноў ад­шук­вае трох ве­дзь­маў, жа­да­ючы да­ве­дац­ца, на­ко­ль­кі моц­ная яго­ная ўла­да, і атры­ моў­вае зна­ка­мі­тыя ад­ка­зы: «Рашучым, смелым, крыважэрным будзь, — Народжаны жанчынаю нічуць

Н і ­н а М а ­з у р

Лэ­дзі і яе Мак­бет «Гэ­тая п’еса да­ўно не да­ва­ла мне спа­кою. Ча­му Мак­бет ад­важ­ны ў баі, але ба­іцца за­бой­ства? І ча­му ён у та­кім разе ахвот­ на ідзе на за­бой­ства Бан­ка? Мо­жа быць, Мак­бет і ў баі зна­хо­дзіў­ся як бы ў це­ні ­ гэ­та­га “храб­ра­ца”? Мо­жа, Мак­бет... ­ за­йздрос­нік? Але за­йздрасць, як пра­ві­ ла, за­ўсё­ды ўсё­паг­лы­на­ль­ная. Як жа та­ ды быць з па­лкім ка­хан­нем Мак­бе­та да жон­кі? Што для яго гэ­тая лэ­дзі Мак­бет? Ка­та­лі­за­тар, ру­ха­ючая сі­ла? А што кі­руе ёю?» — раз­ва­жае ўслых Аль­гір­дас Ла­тэ­нас, кі­раў­нік літоўс­ка­га Дзяр­жаў­на­га ма­ла­ дзёж­на­га тэ­атра і рэ­жы­сёр спек­так­ля ­ «Лэ­дзі Мак­бет». «Лэ­дзі Мак­бет» Уільяма Шэкпіра. Сцэны са спектакля. Вік­то­рыя Ку­адзі­тэ (лэ­дзі Мак­бет), Сяр­гей Іва­но­вас (Мак­бет). Дзяр­жаў­ны ма­ла­дзёж­ны тэ­атр (Літва).

www.jaunimoteatras.lt

Шэк­спі­р ы­я на Аль­г ір­д а­са Ла­т э­н а­с а

Табе не страшны. (...) Бо будзе жыць Макбет да той пары, Пакуль да Дунсінанскае гары Не рушыць лес Бірнамскі». (тут і далей — пераклад ул. шахаўца.)

Вя­д о­м ы лі­т оў­с кі рэ­ж ы­с ёр Аль­г ір­д ас Ла­т э­н ас, якога з на­ шы­м і тэ­а тра­м і звяз­в а­ю ць тры­ ва­л ыя твор­ч ыя ста­с ун­к і, у сту­ дзе­н і адзна­ч ыў сваё шас­ц і­д зе­ ся­ц і­г од­д зе. У рэ­ж ы­с ё­р а без­д ань пла­н аў на бу­д у­ч ы­н ю, у якіх ён не аб­м і­н ае і Бе­л а­р усь. Да­р э­ч ы, свай­г о ро­д у «ку­л ь­т ур­н ую пры­ шчэп­к у лі­т оў­с кай рэ­ж ы­с у­р ы» наш тэ­а тр атры­м аў ме­н а­в і­т а ад Аль­г ір­д а­с а Ла­т э­н а­с а. Спек­ такль «Дзя­д зь­к а Ва­н я», які ён ува­с о­б іў у Брэс­ц кім ака­д э­ міч­н ым тэ­а тры дра­м ы, пры­н ёс ка­л ек­т ы­в у не­з вы­ч ай­н ы по­ спех. Гуч­н ай мас­т ац­к ай падзе­я й зра­б іў­с я шэк­с пі­р аў­с кі «Мак­б ет» на ку­п а­л аў­с кай сцэ­н е. «Ку­п а­л аў­с кі тэ­а тр моц­н ы, вы­д ат­н а “ад­р э­г у­л я­в а­н ы”. У ім шмат та­л е­н а­в і­т ай мо­л а­д зі і вя­л і­к іх акцё­р аў, з які­м і хо­ч ац­ц а сус­т ра­к ац­ц а над­а лей. Усё бы­л о ве­л ь­м і вы­н і­к о­в а. Мы зна­хо­д зі­л і па­р а­з у­м ен­н е», — за­ зна­ч аў Ла­т э­н ас па­с ля прэм’еры. Зрэш­т ы, тра­г е­д ыі Шэк­с пі­ ра за­с та­ю цца для яго ўсё­а бдым­н ы­м і і не­в ы­ч эр­п ны­м і. Не­в ы­ пад­к о­в а ён па­с та­в іў спек­т акль «Ры­ч ард ІІІ» і сам вы­к а­н аў у ім га­л оў­н ую ро­л ю, а да «Мак­б е­т а», па­с ля спек­т ак­л я ў Ку­п а­ лаў­с кім, не­ў за­б а­в е звяр­н уў­с я зноў — па­с та­н о­в ач­н ая гру­п а тая са­м ая, то­л ь­к і акцё­р ы ця­п ер лі­т оў­с кія. І на­з ы­в а­е цца ён «Лэ­д зі Мак­б ет». Пра асаб­л і­в ас­ц і гэ­т ай трак­т оў­к і — у на­ш ай тра­д ы­ц ый­н ай руб­р ы­ц ы.

Ад­нак шат­лан­дскія фе­ада­лы ўзні­ма­юць па­ўстан­не су­праць ты­ра­ніі Мак­бе­та і на­сту­па­юць на Дун­сі­нан­скі ўзго­рак, пры­ крыў­шы­ся га­лі­на­мі Бір­нам­ска­га ле­су, так што зда­ецца, ні­бы­та «лес па­чаў ру­хац­ца». Мак­бе­та ж за­бі­вае Мак­дуф. Як вя­до­ма, сю­жэт «Мак­бе­та» за­па­зы­ча­ны з «Хро­нік Англіі, Шат­лан­дыі і Ірлан­дыі» Ра­фа­эля Хо­лін­шэ­да, якія бы­лі для Шэк­ спі­ра па­ста­яннай кры­ні­цай гіс­та­рыч­ных звес­так. Але Шэк­спір з гэ­тай кры­ні­цай аб­ыхо­дзіў­ся да­во­лі сва­бод­на. Асаб­лі­ва тое да­ты­чыц­ца воб­ра­за лэ­дзі Мак­бет. У Хо­лін­шэ­да ёй пры­све­ча­на то­ль­кі ад­на фра­за: «Бо­льш за ўсё яго раз­вя­рэ­джва­ла жон­ка, якая да­бі­ва­ла­ся, каб ён зра­біў гэ­та, бо яна бы­ла да­во­лі сла­ва­ лю­бі­вая і ў ёй па­ла­ла ня­згас­нае жа­дан­не зда­быць сан ка­ра­ле­ вы». З адзі­на­га ска­за вы­рас­ла жу­дас­ная і асу­джа­ная по­стаць лэ­дзі Мак­бет, што ўва­саб­ляе га­лоў­ную ідэю тра­ге­дыі: зло як доб­ра­ахвот­на аб­ра­ны ча­ла­ве­кам жыц­цё­вы шлях не­паз­беж­на зро­біц­ца не­па­сі­ль­ным, зніш­ча­ль­ным ця­жа­рам. Тым не менш Шэк­спір на­зваў сваю тра­ге­дыю «Мак­бет». Спек­такль Ла­тэ­на­са на­зва­ны «Лэ­дзі Мак­бет»... Мак­бет ка­жа: «Сваю рашучасць Магу прышпорыць толькі славалюбствам, Якое стане на дыбы й падзеннем Сваім мяне прыдушыць». И да­лей: «Я ўсё раблю, што чалавеку можна, Не чалавек — хто хоча больш».

МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2013

43

Лэ­дзі Мак­бет — не ча­ла­век? Змя­інае, зла­вес­нае ша­ма­цен­не шэ­рай таф­ты... Цу­доў­ны гнут­кі жа­но­чы торс вы­рас­тае з фан­тас­тыч­ных скла­дак тка­ні­ ны; яны на­бы­ва­юць фор­му істот, не­па­рыў­на злу­ча­ных з цэн­ тра­ль­най фі­гу­рай, і па­ста­янна змя­ня­юцца. Па­ву­чыныя ўзо­ры ру­хаў — хто кі­руе імі? Жан­чы­на або на­ро­джа­ныя ёю злас­лі­выя істо­ты-дум­кі? Зра­зу­ме­ла ад­но — іх су­вязь не­па­рыў­ная. Усе за­бой­ствы яна ўжо здзей­сні­ла ў дум­ках. І ні­якія вя­дзь­ мар­кі тут ні пры чым. Ліст Мак­бе­та, дзе ён па­ве­дам­ляе аб прад­ка­зан­нях, на­пі­са­ны не ім, — ён на­крэс­ле­ны на су­кен­цы лэ­дзі Мак­бет і з кож­най «ста­рон­кай» па­мян­ша­ецца, як шчыг­ ры­на­вая ску­ра. Апош­ні ма­ле­нь­кі ла­пік тлу­ма­чыць га­лоў­нае: Мак­бет ба­іцца не са­мо­га зла, а то­ль­кі не­абход­нас­ці здзяй­сняць яго ўлас­на­руч­на. Што ж, яна яму да­па­мо­жа, і ва­ру­шэн­не злас­ лі­вых істо­таў у склад­ках адзен­ня ўма­цоў­вае яе ра­шу­часць.

эры­ніі знай­шлі сваю ахвя­ру? Або гар­піі, пад­обныя на крум­ ка­чоў? Яны з’явяц­ца — хут­ка... А па­куль — Дун­кан мёр­твы, і Мак­бет смя­ецца, ахоп­ле­ны страс­цю... Пер­шы вы­хад му­жа і жон­кі па­сля за­бой­ства ка­ра­ля... Шэ­рая час­тка іх адзен­ня пе­ра­тва­ры­ла­ся ў чыр­во­ную. То­ль­кі час­тка — яшчэ не ўся ня­він­ная кроў пра­лі­тая. Над іх га­ло­ва­мі лу­на­юць пры­від­ныя ка­ро­ны; ва­кол — зграя шэ­рых ва­рон. Мо­жа, і ка­ро­наў ні­якіх ня­ма — ад­ны ва­ро­ны? За­бой­ства на­заў­сё­ды ад­лу­чы­ла Мак­бе­таў ад астат­ніх лю­дзей. Яму не вы­зва­ліц­ца ад па­ву­цін­ня, ёй тан­чыць бяс­кон­цае тан­га са сва­імі пер­са­ні­ фі­ка­ва­ны­мі дум­ка­мі-мон­стра­мі. І вось яны ўжо цал­кам у чыр­во­ным. «Ад­ыдзі!» — за­гад­вае жон­цы Мак­бет, яму не да ка­хан­ня. І дзіў­ным чы­нам, за­кру­ ціў­шы­ся ў ко­кан, вы­круч­ва­ецца лэ­дзі Мак­бет са сцэ­ны, як жу­дас­ны ваў­чок.

Ча­сам яна па­во­дзіць ся­бе ў ад­но­сі­нах да Мак­бе­та як ма­ці, ча­сам — як ка­хан­ка і ні­ко­лі — як жон­ка. Яна — не по­бач з ім, на­ват ка­лі да­ты­ка­ецца. Па сут­нас­ці, ёй яго не шка­да... Вік­то­рыя Ку­адзі­тэ вы­дат­на вы­кон­вае шмат­пла­на­вую ро­лю; та­ямні­чая ду­ша яе ге­ра­іні ўтрым­лі­вае ўсё: і ма­ця­рын­ства (у гэ­тым спек­так­лі лэ­дзі Мак­бет ча­кае дзі­ця і гі­не, зніш­ча­ючы плод: усё скон­ча­на, пра­ця­гу не бу­дзе), і міс­тыч­ную су­вязь з сі­ла­мі зла, і ха­лад­на­ва­тую, як кі­пен­не ле­дзя­но­га ві­на, сек­су­ аль­насць, і амаль муж­чын­скую ва­яўні­чую храб­расць. Вось яна тан­чыць з ка­ра­лём Дун­ка­нам: пад шы­коў­най су­ кен­кай — гру­быя сал­дац­кія бо­ты, яна га­то­вая да бой­кі. Трэ­ба чуць, як яна ка­жа му­жу, які стра­ціў га­ла­ву па­сля за­ бой­ства ка­ра­ля: «Нікчэмны! Давай іх мне сюды. Мярцвяк і сонны -Адны малюнкі. Толькі для дзяцей Малёваныя чэрці страшны. Кроўю Дунканавай так размалюю слуг, Што кожны скажа — іх віна». Труп Дун­ка­на зной­дзе­ны, ру­кі акры­ваў­ле­ныя ва ўсёй сві­ты. У све­це, дзе та­кое за­бой­ства маг­чы­ма, ня­ма ві­на­ва­тых... Рэ­шткі ча­ла­ве­ча­га вы­вяр­га­юць з ся­бе муж і жон­ка Мак­бет раз­ам са змес­ці­вам страў­ні­каў; ня­мая сцэ­на ва­ні­та­ван­ня па­сля за­бой­ства мацней за ўся­ля­кія сло­вы на­гад­вае аб не­на­ту­ра­ль­ нас­ці зла... Зрэш­ты, маг­чы­ма лэ­дзі Мак­бет про­ста ця­жар­ная, і ні­якія згры­зо­ты сум­лен­ня яе не да­йма­юць... А по­тым па­чы­на­ецца лю­боў­ны се­анс, леп­шы, пра­ве­ра­ны спо­саб да­даць Мак­бе­ту муж­нас­ці. У свят­ле эра­тыч­най гу­ль­ні за­бой­ства Дун­ка­на вы­гля­дае хі­ба што як мі­лы жарт... Вось ужо Мак­бет і смя­ецца... Той са­мы Мак­бет, які зу­сім ня­даў­на ад­мах­ваў­ся ад уяў­ных га­ні­це­ляў і пра яко­га мы ду­ма­лі: ці не

Ця­пер усе па­мкнен­ні Мак­бе­та за­ся­ро­джа­ныя на зніш­чэн­ні Бан­ка. З’яўля­юцца і ўжо за­ста­юцца по­бач з ім да са­ма­га кан­ца за­бой­цы ў цы­ві­ль­ным. Сяр­гей Іва­но­вас іграе Мак­бе­та па­лка­га, Мак­бе­та, які сум­ ня­ва­ецца, Мак­бе­та не­рво­ва­га — за­ўсё­ды, Мак­бе­та сла­ва­лю­бі­ ва­га — час­та; Мак­бе­та, які не­на­ві­дзіць, — зрэд­час (ка­лі спра­ва да­ты­чыц­ца Бан­ка); Мак­бе­та, які ка­хае, — то­ль­кі ад­ной­чы: у сцэ­не з мёр­твай жон­кай, ка­лі ён спа­ві­вае яе ў смя­рот­нае па­ кры­ва­ла, ні­бы не­на­ро­джа­нае дзі­ця, і тан­цуе з ёю, не­ру­хо­май, апош­няе тан­га (цу­доў­ная му­зы­ка Асто­ра П’яцо­лы і Фаў­ста­са Ла­тэ­на­са), і ўзні­мае яе це­ла вер­ты­ка­ль­на, як сцяг пра­йгра­най біт­вы. По­лі­фа­ніч­насць па­літ­ры акцё­ра ўраж­вае. Асаб­лі­ва ў та­кім спек­так­лі з умоў­най, вы­тан­ча­най ме­та­фа­рыч­най сты­ ліс­ты­кай — скла­да­ным, фі­ла­соф­скім, на­цы­яна­ль­ным, моц­на спа­лу­ча­ным з бліс­ку­чай лі­тоў­скай рэ­жы­сёр­скай тра­ды­цы­яй. Сцэ­наг­ра­фія Гін­та­ра­са Ма­ка­ра­ві­чу­са надзвы­чай­ная; яна гра­ніч­на ра­цы­яна­ль­ная (ча­го вар­тая то­ль­кі гэ­тая сіс­тэ­ма ру­хо­ мых люс­тра­ных шырм-ра­мак, фар­мі­ру­ючых пра­сто­ру!) і ў той жа час ды­хае цу­доў­най па­эзі­яй (дзіў­ныя гі­ган­цкія по­ста­ці, што ва­ру­шац­ца ў глы­бі­ні сцэ­ны, — та­кі зыб­кі мі­раж ча­сам ба­чыш у воб­ла­ках і ўздрыг­ва­еш ад та­ямні­ча­га прад­чу­ван­ня). А Сан­дра Страў­кай­тэ з яе не­ве­ра­год­на вы­на­ход­лі­вай, фан­тас­тыч­най кас­цю­маг­ра­фі­яй — сап­раў­дны су­аўтар спек­так­ля. Пра­йграе сваю апош­няю бой­ку Мак­бет, пад­ыдзе да апус­це­ ла­га тро­на ма­ла­ды Ма­ль­ко­льм (Сі­ма­нас Стор­піш­ціс), пад­обны на су­час­ных юна­коў, па­ве­сіць на трон за­плям­ле­ную кры­вёю ба­ць­кі-ка­ра­ля на­соў­ку, на­кі­не на га­ла­ву ка­пю­шон кур­ткі і сы­ дзе ў жыц­цё, не апа­га­не­нае ба­ра­ць­бой за ўла­ду. Па­кі­да­ючы за­лу ві­ль­нюс­ка­га Ма­ла­дзёж­на­га тэ­атра, я зла­ві­ла ся­бе на дум­цы, што ку­фэ­рак шэк­спі­раў­скіх п’ес ад­чы­ня­ецца ве­ль­мі про­ста — Та­лен­там. 

к ул ьт у р н ы п л ас т

Пер­шы Міхась Раманюк. Этнограф, рэдактар, мастак Ён быў з тых лю­дзей, што ду­ма­юць ­ най­перш сэр­цам. Праз га­ды ме­на­ві­та ­ з вы­ка­за­ных імі, зда­ва­ла­ся б не­акрэс­ле­ных, ча­сам сум­бур­ных ду­мак вы­крыш­та­лі­зоў­ва­ юцца ге­ні­яль­ныя ідэі. Та­кія лю­дзі, быц­цам аква­лан­гіс­ты, ся­га­юць у без­дань мі­ну­ла­га, зда­бы­ва­ючы каш­тоў­нас­ці для бу­ду­чы­ні.

45

МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2013

Га ­л і ­н а С а ­ч а н ­к а - Б а г­д а ­н а ­в а «Цнат­лі­вая ра­чул­ка Акмя­ні­ца ха­ва­ецца ў не­пра­лаз­ным гуш­ча­ры хмы­зоў і ляс­ных за­ва­лаў. По­зняй во­сен­ню я штур­ мам пра­ры­ваў­с я ўздоўж яе бе­ра­гоў. Зда­ва­ла­с я, што па­тра­піў я ў пуш­чу па­с ля ўра­га­ну. Ства­лы па­ва­ле­ных дрэ­ваў увесь час пе­ра­шка­джа­лі пра­хо­ду. Але імклі­вая плынь, у ад­роз­нен­не ад мя­не, хвац­ка аб­ыхо­дзі­ла пе­ра­шко­ды». «У Гро­дзен­скім па­ве­це на га­ла­ву жан­чы­ны, якая на­ра­дзі­ла па­заш­люб­нае дзі­ц я, свя­тар клаў вя­нок з га­ро­ха­вай са­ло­мы з доў­гім га­ро­ха­вым хвас­том і за­гад­ваў аб­ысці тры разы ва­кол цар­квы, каб усе ба­чы­лі і ве­да­лі жан­чы­ну, што згра­шы­ ла, і даць урок іншым за­хоў­ваць цнат­лі­васць да шлю­бу». Гэ­та не ўрыў­кі з дзён­ні­каў слын­на­га этног­ра­фа і мас­тац­ тваз­наў­цы, пер­ша­га га­лоў­на­га рэ­дак­та­ра ча­со­пі­са «Мас­тац­тва Бе­ла­ру­сі» (пе­ра­йме­на­ва­ны ў «Мас­тац­тва» ў 1991 го­дзе) не­за­ быў­на­га Мі­ха­ся Ра­ма­ню­ка, якія, да­рэ­чы аку­рат­на за­хоў­ва­юць яго­ныя дзе­ці. А — фраг­мен­ты з но­ва­га, пры­све­ча­на­га рэ­кам і азё­рам Бе­ла­ру­сі, фо­та­аль­бо­ма та­ле­на­ві­та­га гра­фі­ка, фо­та­ мас­та­ка Дзя­ні­са Ра­ма­ню­ка і з кан­ды­дац­кай ды­сер­та­цыі вы­ клад­чы­цы Бе­ла­рус­кай дзяр­жаў­най ака­дэ­міі мас­тац­тваў Але­сі Ра­ма­нюк, што на­ра­дзі­ла­ся ці не ў адзін год з ча­со­пі­сам. Пры­ нам­сі, Мі­хась Фё­да­ра­віч час­та па­ра­ўноў­ваў яго з дзі­цем. По­стма­дэр­нізм, які да апош­ня­га ча­су пан­аваў у на­шым мас­тац­тве, вы­ма­гае во­ль­ных для інтэр­прэ­та­цый і аса­цы­яцый інтэр­тэк­стаў. Але не кож­на­му так па­шан­цуе, каб у дум­ках сы­ на і да­чкі зна­хо­дзі­ла пра­цяг тваё ўлас­нае, са­мае па­та­емнае, пад­свя­до­мае. Дзе­ці Мі­ха­ся Ра­ма­ню­ка не про­ста збе­ра­га­юць, а твор­ча раз­ві­ва­юць воб­ра­зы і ідэі свай­го та­ты (так пяш­чот­ на да­сюль яны яго на­зы­ва­юць). Ка­лі вы за­ўва­жы­лі, у гэ­тых цы­та­тах ёсць сло­ва, якое ўспры­ня­лі Але­ся і Дзя­ніс, ве­ра­год­ на, на ўзроў­ні пад­свя­до­мас­ці. Цнат­лі­васць. А мо­жа ска­заць і так — не­руш. Аўтэн­ты­ка. Для нас, бе­ла­ру­саў, гэ­та най­перш мо­ва, на­род­ная ку­ль­ту­ра і тра­ды­цыі.

«Энцык­ла­пе­дыя», па­ра­ды да­ваў док­тар фі­ла­соф­скіх на­вук Ула­дзі­мір Ко­нан. А вось на­мес­нік га­лоў­на­га рэ­дак­та­ра Алесь Тра­яноў­скі, што шлі­фа­ваў стыль пуб­лі­ка­цый, і мас­тац­кі рэ­ дак­тар пла­ка­тыст Ула­дзі­мір Кру­коў­скі бы­лі, так бы мо­віць, ад­н а­д ум­ц а­м і-апа­н ен­т а­м і Ра­м а­н ю­к а, вос­т ры­м і на сло­в а скеп­ты­ка­мі. Ма­кет вок­лад­кі зра­бі­лі най­леп­шыя на той час ма­ла­дыя гра­фі­кі, а ця­пер кла­сі­кі — Ула­дзі­мір Са­віч і Мі­ко­ ла Се­ляш­чук. У рэ­дка­ле­гію ўвай­шлі Ула­дзі­мір Алоў­ні­каў, Ефра­сін­ня Бон­да­ра­ва, Ула­дзі­мір Ко­нан, Ана­толь Са­ба­леў­скі, Мі­ха­іл Са­віц­кі, Вік­тар Ту­раў, Вік­тар Шма­таў, Та­ісія Шчар­ба­ ко­ва, Рас­ціс­лаў Янкоў­скі. Пра кож­на­га з іх мож­на пра­чы­таць у энцык­ла­пе­дыі. А вось з пер­ша­га скла­ду рэ­дак­цыі (про­звіш­чы ўсіх бы­лі па­зна­ча­ны на вок­лад­цы) у рэ­дка­ле­гію, апроч Але­ся Тра­яноў­ска­га і Вя­час­ла­ва Вай­тке­ві­ча, бы­ла ўве­дзе­на ву­ча­ні­ ца Ана­то­ля Са­ба­леў­ска­га, ма­ла­ды тэ­атраз­наў­ца, за­гад­чык ад­дзе­ла тэ­атра Люд­мі­ла Гра­мы­ка, ця­пер га­лоў­ны рэ­дак­тар ча­со­пі­са «Мас­тац­тва». Яшчэ ад­но прад­чу­ван­не-прад­ба­чан­не Мі­ха­ся Ра­ма­ню­ка? Вы­хад ча­со­пі­са ві­та­лі Андрэй Бем­бель, Ігар Лу­ча­нок, Іван Ша­мя­кін, Вік­тар Ту­раў. Вы­яўлен­чае мас­тац­тва, тэ­атр, кі­но, му­зы­ка і, вя­до­ма ж, на­род­нае мас­тац­тва. Ка­мер­то­нам, як мне зда­ецца, бы­лі дзве пуб­лі­ка­цыі — Вік­та­ра Шма­та­ва пра парт­рэт Ска­ры­ны і Зі­на­іды Ма­жэй­ка «Наш дар на­ро­дам све­ту» (пра

Па­ча­так Не ве­даю, ці вы­да­дуць ка­лі-не­будзь фак­сі­мі­ле пер­ша­га ну­ ма­ра «Мас­тац­тва Бе­ла­ру­сі», які ўба­чыў свет то­ль­кі не­дзе на па­чат­ку са­ка­ві­ка 1983 го­да. Лю­дзі но­ва­га па­ка­лен­ня, ды і мае ад­на­год­кі, уба­чыў­шы на вок­лад­цы парт­рэт Ле­ні­на Мі­ха­іла Са­віц­ка­га, усміх­нуц­ца. Але на дру­гой ста­рон­цы вок­лад­ кі — «Кры­ла­тая» Льва Гу­мі­леў­ска­га («По­мнік ба­ра­ць­бі­там за Са­вец­кую ула­ду»), а на трэ­цяй — афорт Арле­на Каш­ку­рэ­ві­ча «Янка Ку­па­ла ў Сма­лен­ску (На пе­ра­ло­ме)». З хіт­рын­ка­мі ў ва­чах Ле­нін у цёп­лым ка­бі­не­це за па­пе­ра­мі-дэк­рэ­та­мі і наш род­ны Ку­па­ла ў слот­ным, ха­лод­ным го­ра­дзе. У яго­ных ва­чах — не, не ад­чай: цвёр­дасць і ве­ра. У свой край. У Бе­ла­русь. Та­ды не бы­ло доб­рай апа­ра­ту­ры, і па­мя­таю, як у гэт­кі ж слот­ны, як на гра­фіч­ным арку­шы, ве­чар не­сла, за­хі­на­ючы, згор­ну­ты ў тру­бач­ку твор з май­стэр­ні Арле­на Каш­ку­рэ­ві­ча ў рэ­дак­цыю, каб зра­бі­лі рэ­пра­дук­цыю. У руб­ры­цы «У аль­бом ка­лек­цы­ яне­ра» Вік­тар Шма­таў пі­ша пра вы­яву Фран­цыс­ка Ска­ры­ны, по­бач з якой ро­бяц­ца цьмя­ны­мі ўсе рэ­ва­лю­цы­яне­ры-ле­нін­цы раз­ам уз­ятыя. Праз ко­ль­кі га­доў га­лоў­ны пра­спект Мін­ска па­мя­няе імя Ле­ні­на на імя Ска­ры­ны, а гэ­ты парт­рэт з Біб­ліі бу­дзе змеш­ча­ны ў шко­ль­ных дзён­ні­ках. Мі­хась Ра­ма­нюк, кан­ды­дат мас­тац­тваз­наў­ства, вы­клад­чык Бе­ла­рус­ка­га дзяр­жаў­на­га тэ­атра­ль­на-мас­тац­ка­га інсты­ту­та, але най­перш — мас­так і этног­раф, меў ад­ну цу­доў­ную якасць. Ён умеў аку­му­ля­ваць дум­кі і воб­ра­зы. І кан­цэп­цыя ча­со­пі­са на­ра­джа­ла­ся ў ася­род­дзі твор­цаў і фі­ло­са­фаў. Пра­ваю ру­кой Ра­ма­ню­ка быў за­гад­чык ад­дзе­ла эстэ­ты­кі і тэ­орыі мас­тац­ тва Вя­час­лаў Вай­тке­віч, яко­га ён пе­ра­цяг­нуў з вы­да­вец­тва Міхась Раманюк. Аўтапартрэт у майстэрні. 1980-я гады.

Галоўліт «дае дабро» на выхад у свет першага нумара часопіса «Мастацтва Беларусі». 1983.

вы­хад грам­плас­цін­кі з за­пі­сам аўтэн­тыч­на­га фа­льк­ло­ру Бе­ла­ ру­сі для ка­лек­цыі ЮНЕС­КА «Му­зыч­ны атлас на­ро­даў све­ту»). Гіс­то­рыя і тра­ды­цыя, якія на той час пра­зрыс­тай, сцю­дзё­най кры­ніч­кай на­стой­лі­ва і ўпар­та пра­бі­ва­лі свой шлях да на­ро­ да. Ве­даю, што сту­дэн­ты Інсты­ту­та жур­на­ліс­ты­кі БДУ, дзе ця­пер вы­кла­даю, на­пі­са­лі пра ча­со­піс «Мас­тац­тва Бе­ла­ру­сі» («Мас­тац­тва») ня­ма­ла кур­са­вых і дып­лом­ных ра­бот. Для мя­ не ж усё роў­на са­мым да­ра­гім і не­паў­тор­ным уяў­ля­ецца наш пер­шы ну­мар.

За ка д­рам... А за кад­рам бы­лі тры па­кой­чы­кі і фо­та­ла­ба­ра­то­рыя на пер­ шым па­вер­се ў бу­дын­ку «Бе­ла­рус­кай Энцык­ла­пе­дыі» на Ака­ дэ­міч­най, 15а — тры пі­шу­чыя ма­шын­кі і ка­лек­тыў, аб­ра­ны і з’ядна­ны зноў жа сэр­цам Мі­ха­ся Ра­ма­ню­ка, які аб­са­лют­на да­вя­раў роз­уму за­гад­чы­ка ад­дзе­ла эстэ­ты­кі і тэ­орыі мас­ тац­тва Вя­час­ла­ва Вай­тке­ві­ча, без­да­кор­на­му моў­на­му гус­ту і па­лі­тыч­най аб­ачлі­вас­ці на­мес­ні­ка га­лоў­на­га рэ­дак­та­ра Але­ся Тра­яноў­ска­га, арга­ні­за­цый­ным і фі­нан­са­вым здо­ль­нас­цям ад­каз­на­га сак­ра­та­ра Ана­то­ля Смо­льс­ка­га, гус­ту і та­лен­ту мас­

к ульт урны плас т фо­та міхася раманюка.

фо­та дзяніса раманюка.

46

З сынам Дзянісам у экспедыцыі. Вёска Хатынічы Ганцавіцкага раёна. 1989.

тац­ка­га рэ­дак­та­ра Ула­дзі­мі­ра Кру­коў­ска­га. Па­ве­рыў Мі­хась Ра­ма­нюк і ў жур­на­ліс­цкі і мас­тац­тваз­наў­чы та­лент за­гад­чы­ка ад­дзе­ла тэ­атра Люд­мі­лы Гра­мы­ка, за­гад­чы­ка ад­дзе­ла кі­но Ула­дзі­мі­ра Май­се­ева, за­гад­чы­ка ад­дзе­ла вы­яўлен­ча­га мас­ тац­тва Тац­ця­ны Га­ран­скай, стар­ша­га рэ­дак­та­ра па му­зы­цы Дзміт­рыя Пад­бя­рэз­ска­га. І ў мя­не, на­зва­ную на вок­лад­цы рэ­дак­та­рам па на­род­ным мас­тац­тве, так­са­ма па­ве­рыў. Сты­ль­рэ­дак­та­ры ў нас па­ста­янна мя­ня­лі­ся, па­куль Алесь Пят­ро­віч Тра­яноў­скі не пры­вёў не­за­быў­ную Га­лі­ну Ля­во­ наў­ну Бі­ль­дзю­ке­віч. Сён­ня за стыль ча­со­пі­са ад­каз­вае яе да­чка — лі­та­ра­тур­ны рэ­дак­тар Але­на Гра­мы­ка. А та­ды, у 1982-м, вы­дат­ны вы­со­кап­ра­фе­сій­ны тэх­ніч­ны рэ­дак­тар Яні­на Важ­нік ды і Ула­дзі­мір Кру­коў­скі над­та пе­ра­жы­ва­лі за якасць та­го, што зда­ва­лі ў дру­кар­ню. І мы ўсе, спра­бу­ючы хоць не­як зняць на­груз­ку з на­шай адзі­най ма­шы­ніс­ткі Рэ­гі­ны Ві­кен­ць­ еўны, якая пра­ца­ва­ла і ў «Звяз­дзе», са­мі пра­ві­лі, вы­чыт­ва­лі, пе­рад­ру­коў­ва­лі — і зноў пра­ві­лі, дру­ка­ва­лі, вы­ра­за­лі, кле­ілі. Фра­зы, сло­вы, лі­та­ры. Ня­ма мя­жы да­ска­на­лас­ці. Нам бы та­ды хоць адзін камп’ютар! А ка­лі ўжо ну­мар быў на­бра­ны ў дру­ кар­ні, яго трэ­ба бы­ло за­вез­ці ў Га­лоў­літ. Там яго вы­чыт­ва­лі тыя, хто знаў, што мож­на, а што не вар­та ве­даць чы­та­чам. Ту­ды да­во­дзі­ла­ся не раз, як ма­ла­дзей­шай, ездзіць і мне. Але пра гэ­та лепш пі­саць у мас­тац­кіх тво­рах. Апроч па­мяш­кан­ ня і Вя­час­ла­ва Вай­тке­ві­ча, да яко­га па па­ра­ду звяр­та­лі­ся ўсе, «Энцык­ла­пе­дыя» пад­ары­ла нам яшчэ цу­доў­на­га фо­та­ка­ рэс­пан­дэн­та Вік­та­ра Сас­ноў­ска­га, з якім не раз да­во­дзі­ла­ся ездзіць у ка­ман­дзі­роў­кі — і па вёс­ках у Іва­наў­скім ра­ёне, і ў Ві­ль­ню, дзе ў штаб-ква­тэ­ры «Са­юдзі­са» ві­се­ла кар­ці­на на­ша­га Пёт­ры Сер­гі­еві­ча «Кас­тусь Ка­лі­ноў­скі ся­род па­ўстан­цаў». Прэ­ зен­та­ва­лі яе ў рас­па­ча­тай з лёг­кай ру­кі Ра­ма­ню­ка руб­ры­цы «У аль­бом ка­лек­цы­яне­ра». Ця­пер ужо шмат га­доў у ча­со­пі­се пра­цуе фа­тог­ра­фам Андрэй Спрын­чан. А яшчэ ў «Мас­тац­тва Бе­ла­ру­сі», ды не, не ў Мі­ха­ся Ра­ма­ню­ ка, а ме­на­ві­та ў ча­со­пі­са бы­ла сак­ра­тар­ка Лю­дач­ка Ні­кі­фа­ра­ ва. Яе парт­рэ­ты, на­пі­са­ныя ў той са­мы час вуч­ня­мі Мі­ха­іла Са­віц­ка­га, якія бы­лі на­шы­мі час­ты­мі гас­ця­мі, увай­шлі ў за­ ла­ты фонд бе­ла­рус­ка­га мас­тац­тва. «Дзяў­чы­на з кан­ва­лі­ямі» Вік­та­ра Аль­шэў­ска­га, «Парт­рэт дзяў­чы­ны» Але­ся Ксян­дзо­ва. Не ве­даю, ці пі­саў яе Фе­лікс Януш­ке­віч. Яны пры­хо­дзі­лі ўтрох у шы­ро­кіх па­лі­то і ка­пе­лю­шах, усмі­ха­лі­ся ў ву­сы і аб­авяз­ко­ва да­ры­лі кам­плі­мен­ты. Тац­ця­на Га­ран­ская, якая на той час пі­ са­ла пра іх для «Лі­Ма», трап­на на­зва­ла іх тры­ма муш­ке­цё­ра­ мі. Архе­ола­гі Эдвард За­йкоў­скі і Люд­мі­ла Ду­чыц, этног­ра­фы і мас­тац­тваз­наў­цы Аляк­сандр Ла­кот­ка, Якаў Лен­су, Во­ль­га

Са студэнтамі Акадэміі мастацтваў, апранутымі ў народныя строі. 1990-я гады.

Міхась Раманюк, рэдактар аддзела музыкі Дзмітрый Падбярэзскі і будучыя галоўныя рэдактары часопіса Аляксей Дудараў і Людміла Грамыка. Чэрвень 1984-га.

Ла­ба­чэў­ская, Во­ль­га Дзём­кі­на, Яўген Шу­ней­ка і яшчэ без­ліч вя­до­мых сён­ня на Бе­ла­ру­сі і за яе меж­амі аўта­раў пры­но­сі­лі арты­ку­лы ў наш ча­со­піс, а не­ка­то­рыя з іх раз­мяс­ці­лі на яго ста­рон­ках свае пер­шыя пуб­лі­ка­цыі. Мне зда­ецца, што да нас лю­бі­лі пры­хо­дзіць. У Мі­ха­ся Ра­ма­ню­ка быў асоб­ны ка­бі­нет, у ім мы пра­во­дзі­лі на­ра­ды. А як свят­ка­ва­лі! Но­вы год, дні на­ра­джэн­ня, жа­но­чыя і муж­чын­скія свя­ты бы­лі па-бе­ла­рус­ ку вя­сё­лыя. Дзміт­рый Пад­бя­рэз­скі ўсім пры­дум­ваў вер­шы, ды і пад­арун­кі за­ўжды атрым­лі­ва­лі­ся з пад­тэк­стам. У мя­не да­сюль ста­яць аздоб­ле­ны са­лом­кай ку­фэ­рак і глі­ня­ныя «Ка­ ля­доў­шчы­кі» на­род­на­га май­стра Мі­ха­ся Ржа­вуц­ка­га, з якім шчы­ра сяб­ра­ваў Мі­хась Ра­ма­нюк. Яшчэ пра­во­дзі­лі­ся па­ся­джэн­ні рэ­дка­ле­гіі, «круг­лыя ста­лы» на са­мыя роз­ныя тэ­мы. А на свой дзень на­ра­джэн­ня Мі­хась Ра­ма­нюк за­пра­шаў нас да ся­бе ў май­стэр­ню. Усё, што бы­ло там саб­ра­на — кні­гі, кар­ці­ны, тво­ры на­род­на­га мас­тац­тва, — на пер­шы по­гляд зда­ ва­ла­ся не­су­мяш­ча­ль­ным, але на­сам­рэч бы­ло не­вы­пад­ко­вым і ў рэ­шце рэшт, праз га­вор­ку з гас­па­да­ром, вы­строй­ва­ла­ся ў адзі­ную строй­ную воб­раз­ную сіс­тэ­му, ключ да якой да­ва­лі яго­ныя дзён­ні­ка­выя за­пі­сы. Ве­даю, што Дзя­ніс і Але­ся збе­ ра­га­юць гэ­ты ўні­ка­ль­ны ку­ль­тур­ны ася­ро­дак. Мас­та­кі пры­но­сі­лі да нас свае тво­ры, па­пя­рэд­не ад­абра­ныя на вы­стаў­ках Тац­ця­най Га­ран­скай, Ула­дзі­мі­рам Кру­коў­скім,

47

фо­та анатоля клешчука.

фо­та дзяніса раманюка.

МАСТАЦТВА СТУДЗЕНЬ 2013

У экспедыцыі падчас працы над кнігай «Беларускія народныя крыжы». 1990.

З рэдактарам аддзела эстэтыкі Вячаслам Вайткевічам у экспедыцыі. 1980-я гады.

а па­зней но­вым на­шым мас­тац­кім рэ­дак­та­рам Вя­час­ла­вам Па­ўлаў­цом і но­вай за­гад­чы­цай ад­дзе­ла вы­яўлен­ча­га мас­тац­ тва Ва­лян­ці­най Тры­гу­бо­віч. Іх фа­таг­ра­фа­ва­лі, а рэ­пра­дук­цыі змяш­ча­лі ў ча­со­пі­се. Мі­хась Ра­ма­нюк вы­дат­на ве­даў усіх ма­ ла­дых мас­та­коў і бес­па­мыл­ко­ва вы­бі­раў тво­ры тых, хто быў вар­ты ўва­гі. Пра­ктыч­на ўсе сён­няш­нія яркія ў роз­ных ві­дах мас­тац­тва асо­бы як дэ­бю­тан­ты бы­лі ў свой час за­ўва­жа­ны і адзна­ча­ны «Мас­тац­твам Бе­ла­ру­сі». Ужо па­зней з’яві­ла­ся тра­ды­цыя ра­біць асоб­ны ма­ла­дзёж­ны ну­мар (дзя­ся­ты, бо ў гэ­тым ме­ся­цы адзна­ча­лі дзень на­ра­ джэн­ня кам­са­мо­ла). Ка­лі пра­гле­дзець гэ­тыя ма­ла­дзёж­ныя ну­ма­ры, мож­на і сён­ня знай­сці там шмат акту­аль­на­га.

Тра­ды­ц ыя, што пра­цяг­вае жыць На­род­ныя строі, куф­ры, кры­жы, руч­ні­кі і га­лаў­ныя ўбо­ры, якія да­сле­дуе Але­ся Ра­ма­нюк... Пра што яшчэ мы да­зна­емся з най­ба­га­цей­шых архі­ваў Ра­ма­ню­ка? Да­ве­рым гэ­та Але­сі і Дзя­ні­су.

Ка­лі Мі­хась Ра­ма­нюк ужо не пра­ца­ваў у ча­со­пі­се, я ву­чы­ла­ся ў аспі­ран­ту­ры, а по­тым пі­са­ла ў яго кан­ды­дац­кую на тэ­му «Да­ хрыс­ці­янскія і хрыс­ці­янскія тра­ды­цыі ў бе­ла­рус­кім на­род­ным мас­тац­тве». І мне па­шчас­ці­ла слу­хаць яго­ныя лек­цыі. Бо­льш за ўсё за­пом­ні­ла­ся гіс­то­рыя пра строй, які ён ад­шу­каў у Коб­ рын­скім ра­ёне. По­тым гэ­тую пад­обную на птуш­ку жан­чы­ну ў на­міт­цы ўва­саб­ля­лі ў сва­іх тво­рах і Гаў­ры­іл Ваш­чан­ка, і Ула­ дзі­мір Са­віч, і шмат яшчэ хто з мас­та­коў. Ме­на­ві­та яна ў свой час бо­льш за ўсё ўра­зі­ла па­ры­жан. Дык вось, па сло­вах Мі­ха­ся Ра­ма­ню­ка, ён ве­ль­мі ха­цеў на­быць той строй, але жан­чы­на, якая пад­рых­та­ва­ла гэ­ты ўбор на смерць, уз­дых­ну­ла і ска­за­ла: «А як жа та­ды мя­не на тым све­це дзя­ды па­зна­юць?» Сён­ня, ка­лі да­во­дзіц­ца сус­тра­кац­ца з апан­та­ны­мі на­род­ ны­мі спе­ва­мі і тан­ца­мі дзяў­ча­та­мі і хлоп­ца­мі, якія са­мі шы­ юць і аздаб­ля­юць свае строі, ка­лі ба­чыш гус­тоў­на апра­ну­тыя фа­льк­лор­ныя ка­лек­ты­вы з глы­бін­кі, раз­уме­еш: усе яны так ці іна­чай вы­ву­ча­лі аўтэн­тыч­ныя ўбо­ры, якія цу­дам па­спеў за­фік­са­ваць Мі­хась Ра­ма­нюк і яго­ныя па­плеч­ні­кі. А ко­ль­кі воб­ра­заў-архе­ты­паў ажы­ва­ла па­сля гу­та­рак з Мі­ха­ сём Ра­ма­ню­ком у тво­рах мас­та­коў Ула­дзі­мі­ра Са­ві­ча, Ры­го­ра Сіт­ні­цы, Га­лі­ны Кры­ваб­лоц­кай, Ва­лян­ці­ны Бар­тла­вай, Та­ма­ры і Ула­дзі­мі­ра Ва­сю­коў, Але­ны і Юрыя Піс­ку­ноў... Сён­ня тэ­арэ­ты­кі по­стпос­тма­дэр­ніз­му раз­гля­да­юць чы­та­ ча і гле­да­ча як но­сь­бі­таў сак­ра­ль­ных ку­ль­тур­ных ко­даў, якія ажы­ва­юць дзя­ку­ючы архе­ты­по­вым воб­ра­зам, ад­апта­ва­ным, ад­кры­тым для ўспры­ман­ня су­час­ны­мі твор­ца­мі. Мі­хась Ра­ ма­нюк, апан­та­ны ван­дроў­нік і адзін з са­мых крэ­атыў­ных да­след­чы­каў, пад­ка­заў тут мно­гім на­ўпрос­та­вы шлях. Гэ­та не блу­кан­не між па­ль­маў і прэ­рый, а ўзлёт. З род­нае зям­лі, у бяз­меж­нае не­ба. Так рас­це дрэ­ва жыц­ця і аб­жы­ва­юць бяз­ дон­не ня­бё­саў птуш­кі. 

рэдакцыя выказвае падзяку дзянісу раманюку за прадастаўленыя фотаматэрыялы.

У сваёй майстэрні на Танкавай вуліцы. 1995.

The January issue of Mastactva opens with the editor-in-chief Liudmila Gramyka’s address in connection with the magazine’s 30th anniversary (We Are Thirty!, p.2) and a poll among the regular readers of Mastactva, who were asked to explain why they had chosen this particular publication (We Really Need You, p.2). Then follow a series of materials which give a detailed or a brief account of the most important events in the artistic life of Belarus. Namely, these are the articles by Tattsiana Bratsiankova (Andrey Piatkievich’s exhibition The Armoury at the Mastactva Gallery, p.4), Alena Malchewskaya (Forefathers’ Eve after Adam Mickiewicz at the Belarusian State Puppet Theatre, p.6), Viktorya Gulevich (Zhanna Gladko’s exhibition Inciting Force at the «Ў» Art Gallery, p.8), Tattsiana Mushynskaya (contemporary choreography evenings in Minsk with the participation of choreographers and dancers from Russia, Ukraine, Norway, and Wales, p.10), Liubow Gawryliuk (Kanstantsin Sielikhanaw’s project Point of View at the NOVA Gallery, p.12), Volga Staliarova (Kandrat Krapiva’s Who Laughs Last at the Film Actor Theatre, p.14), Alena Lisava (the Larysa Aleksandrowskaya 2nd International Singing Competition at the Belarusian State Philharmonic, p.16). The Dramatis Personae rubric introduces Sviatlana Ben — director of the Puppet Theatre and leader of the Silver Wedding cabaret-band (The Theatre of Impertinence and Harmony, p.18; interviewed by Alena Malchewskaya). A number of materials are published under the Discourse rubric. Alesia Bieliaviets discusses the achievements and failures of the Minsk Triennale of Contemporary Art (Planet Parade, p.22). The subject of the two following articles is the 2nd National Theatre Award whose results were summed up at the end of the last year. From different angles, this event is considered by Galina Aliseichyk (Six Statuettes for Puppeteers, p.26) and Tattsiana Arlova (Victories and Defeats in an Atmosphere of Festivity, p.29). After the Listapad Minsk International Film Festival, at the editorial office there was a roundtable discussion of its results by well known film makers and film critics. The material was prepared by Tattsiana Mushynskaya (Listapad-2012. How and Why Do We Like Cinema? p.32). Tattsiana Garanskaya reconstructs the landmarks of the life and creative work of Uladzimir Sulkowski, a remarkable Belarusian painter (Coordinates of the Work, p.38). Nina Mazur talks about Algirdas Latenas’ production of Macbeth at the Vilnius Youth Theatre (The Lady and Her Macbeth, p.42). The material is published under the Parallels rubric. Galina Sachanka-Bagdanava shares her reminiscences of the first number of Mastactva magazine (then called Mastactva Belarusi) and its first editor-in-chief Mikhas Ramaniuk (The First, p.44). The material is published under the Cultural Layer rubric. The January issue is concluded with the rubric Marks of Time — a look from a thirty-year distance at some events that prompted the first publications in the Mastactva Belarusi magazine (p.48). Ка­лек­тыў ча­со­пі­са «Мас­тац­тва» вы­каз­вае глы­бо­кія спа­чу­ван­ні рэ­дак­та­ру аддзе­­ла Бе­ля­вец Але­сі Мі­хай­лаў­не ў су­вя­зі з на­пат­каў­шым яе вя­лі­кім го­рам — смер­цю ба­ць­кі, Чар­няў­ска­га Мі­ха­ся Мі­хай­ла­ві­ча.

знакі часу

За­ста­ло­ся за кад­рам Л ю д ­м і ­ла Г р а­м ы ­ка Над­ру­ка­ва­ны ў пер­шым ну­ма­ры «Зва­рот да чы­т а­ча» за­кан­чва­ўся сло­ ва­мі: «Рэ­д ак­цыя за­к лі­кае ўсіх, хто не аб­ыя­к а­вы да на­шай ку­ль­т у­ры, яе бу­д а­ ча­г а існа­ван­ня, зра­біць усё па­сі­ль­нае, каб да­па­маг­чы ча­со­пі­с у “Мас­т ац­т ва Бе­ла­ру­сі” стаць пра­ўдзі­вым і яскра­ вым люс­т рам бе­ла­рус­ка­г а са­вец­ка­г а мас­т ац­т ва».

З сён­няш­ня­га пун­кту гле­джан­ня — за­ ліш­ні па­фас. На са­май спра­ве — да­ клад­на вы­зна­ча­ныя мэ­ты і за­да­чы. Люс­тра, у якім пра­ўдзі­ва ад­бі­ва­ла­ ся бе­ла­рус­кае мас­тац­тва, рэ­дак­цыя тры­ма­ла пе­рад чы­та­ча­мі са­ма­адда­на, лі­та­ра­ль­на з пер­шых ну­ма­роў. Хоць ад­ыхо­дзя­чая брэж­неў­ская эпо­ха дык­ та­ва­ла свае аб­авяз­ко­выя ўмо­вы гу­ль­ні, якіх усе му­сі­лі пры­трым­лі­вац­ца, з існу­ючай цэн­зу­рай у дзея­нні жур­на­ ліс­ты на­ўпрост не су­ты­ка­ла­ся. Кры­ты­ ка­ва­лі мас­тац­кія тво­ры пры­нцы­по­ва. Не зва­жа­ючы на асо­бы. За гэ­та ні­якіх на­ра­кан­няў ад са­вец­кіх ідэ­ола­гаў не ме­лі. За­тое по­тым тэ­ле­фо­ны ў рэ­дак­ цыі зва­ні­лі бес­пе­ра­пын­на. А яшчэ ча­сам зда­ра­лі­ся і сап­раў­ дныя ўнут­ра­ныя пя­рэ­па­ла­хі. На­прык­ лад, каб пра­ілюс­тра­ваць над­ру­ка­ва­ны ў пер­шым ну­ма­ры арты­кул Ана­то­ля Са­ба­леў­ска­га, пры­све­ча­ны бе­ла­рус­кай дра­ма­тур­гіі ў тэ­атрах на­ро­даў СССР, спат­рэ­бі­ла­ся кар­та Са­вец­ка­га Са­юза. Яе, са­ма­роб­ную, ве­лі­зар­ную, на ўсю сця­ну, знай­шлі ў ка­бі­не­тах Бе­ла­рус­кай Энцык­ла­пе­дыі, дзе та­ды раз­мяш­ча­ ла­ся рэ­дак­цыя. Па­спя­хо­ва сфа­таг­ ра­фа­ва­лі, зра­бі­лі ма­кет. Ка­лі ну­мар быў пад­рых­та­ва­ны да дру­ку, рап­там вы­свет­лі­ла­ся, што на кар­це не ха­пае Ку­ры­льс­кіх астра­воў. Па­сля бур­на­га кі­пен­ня эмо­цый Ку­ры­лы, не доў­га ду­ ма­ючы, на­ма­ля­ваў мас­тац­кі рэ­дак­тар. На тым і су­па­ко­ілі­ся... Яшчэ вы­па­дак. Не­як пад­час «рэ­дак­цый­на­га круг­ла­ га ста­ла» на агу­ль­ны зды­мак тра­піў Мі­хась Ра­ма­нюк. Па­сля «за­кры­тай» на­ра­ды ў га­то­вым ма­ке­це яму на­ма­ля­ ва­лі аку­ля­ры і ву­сы, бо па­лі­чы­лі, што га­лоў­на­му рэ­дак­та­ру ня­сціп­ла «без дай пры­чы­ны» з’яўляц­ца на фо­та на ста­рон­ках ча­со­пі­са. Та­ды ж існа­ва­лі аб­ме­жа­ван­ні па ко­ль­кас­ці пуб­лі­ка­цый для за­гад­чы­каў ад­дзе­лаў — раз у квар­ тал. Гэ­та пра­цяг­ва­ла­ся да­во­лі доў­га. За­тое рэ­дак­цый­ны парт­фель за­ўсё­ды

быў пе­ра­поў­не­ны арты­ку­ла­мі па­заш­ тат­ных аўта­раў. Вы­хад у свет дру­го­га ну­ма­ра так­са­ ма не аб­ышоў­ся без пра­блем. Ся­род асноў­ных пуб­лі­ка­цый — арты­кул з ана­лі­зам спек­так­ляў, пры­све­ча­ных ста­год­дзю з дня на­ра­джэн­ня Янкі Ку­ па­лы і Яку­ба Ко­ла­са. Рэ­спуб­лі­кан­скі агляд (гэ­тым раз­ам ча­му­сь­ці не ўжы­ ва­ла­ся сло­ва «фес­ты­валь») па­спя­хо­ва пра­йшоў у Мін­ску. Рэ­пер­ту­арная афі­ ша бы­ла ба­га­тая і якас­ная: «Рас­кі­да­нае гняз­до» Ку­па­лаў­ска­га тэ­атра, «Сы­ мон-му­зы­ка» Ко­ла­саў­ска­га, гро­дзен­ ская «Па­ўлін­ка» і «Ка­лыс­ка ча­ты­рох ча­раў­ніц» па п’есе Ула­дзі­мі­ра Ка­рат­ ке­ві­ча, спе­цы­яль­на на­пі­са­ная для Рэ­ спуб­лі­кан­ска­га тэ­атра юна­га гле­да­ча. Са­май яркай падзе­яй стаў­ся спек­такль Ма­гі­лёў­ска­га аб­лас­но­га дра­ма­тыч­на­ га тэ­атра «Ту­тэй­шыя» ў па­ста­ноў­цы Ва­ле­рыя Мас­лю­ка. За­ба­ро­не­ная ў 1927 го­дзе п’еса Янкі Ку­па­лы ўпер­шы­ню з’яві­ла­ся на бе­ла­рус­кіх пад­мос­тках. У тэ­атр, дзе пра­хо­дзіў па­каз, па­тра­піць бы­ло не­маг­чы­ма. Пры­йшла ўся інтэ­лі­ ген­цыя рэ­спуб­лі­кі, у парт­эры ся­дзе­лі вы­со­ка­пас­таў­ле­ныя асо­бы з ЦК КПСС. Дзея ад­бы­ва­ла­ся ў пра­стор­най ся­лян­ скай ха­це, якая на­гад­ва­ла Но­еў каў­чэг, бы­ла гра­ніч­на апа­эты­за­ва­ная, пе­ра­мя­ жоў­ва­ла­ся ўзнёс­лы­мі і дра­ма­тыч­на­мі кар­ці­на­мі «Ад­веч­най пес­ні». Ро­лю Ян­кі Здоль­ніка вы­кон­ваў Ва­ле­рый Мас­люк. На­заў­тра ўдзе­ль­ні­кі спек­так­ ля на­сам­рэч пра­чну­лі­ся зна­ка­мі­ты­мі. Як ні дзіў­на, у арты­ку­ле пра гэ­ ты сцэ­ніч­ны твор у рэ­дак­цыі бы­ла вы­крас­ле­на на­зва п’есы (да леп­шых ча­соў!). І «Ту­тэй­шыя» ў ім згад­ва­юцца про­ста як «спек­такль ма­гі­ляў­чан». Сам ён з ця­гам ча­су ці­ха сы­шоў з афі­шы. Ва­ле­рый Мас­люк не­ўза­ба­ве ўзна­ча­ліў Рус­кі тэ­атр імя М.Гор­ка­га ў Мін­ску. А сла­ва пер­ша­адкры­ва­ль­ні­ка Ку­па­ла­ва­га тво­ра для тэ­атра да­ста­ла­ся Мі­ка­лаю Пі­ні­гі­ну, які амаль праз дзе­сяць га­доў ува­со­біў яго на ку­па­лаў­скіх пад­мос­т­ ках. У архі­ве «Мас­тац­тва» за­ста­лі­ся фо­ та­здым­кі спек­так­ля Ва­ле­рыя Мас­лю­ ка, якія ў №2 за 1983 год так і не бы­лі над­ру­ка­ва­ны. Пра­па­ну­ем іх ува­зе на­шых чы­та­чоў. Над­алей у руб­ры­цы «Зна­кі ча­су» мы зга­да­ем са­мыя ад­мет­ныя падзеі, якія бы­лі за­на­та­ва­ны на ста­рон­ках «Мас­ тац­тва Бе­ла­ру­сі» ў 1983 го­дзе. 

«Тутэйшыя» Янкі Купалы. Сцэны са спектакля. Магілёўскі абласны драматычны тэатр. 1982.

фо­та аляксандра дзмітрыева.

summary

Індэкс 74958.

кошт 25 000 рублёў.

Бе­ла­рус­кі ака­дэ­міч­ны му­зыч­ны тэ­атр па­ка­заў сваю но­вую ра­бо­ту — ба­лет «Асоль», ге­роі яко­га пры­йшлі на сцэ­ну з апо­вес­ці Аляк­сан­дра Гры­на «Пун­со­выя вет­ра­зі». Спек­так­лі на му­зы­ку айчын­ных кам­па­зі­та­раў з’яў­ля­юцца на на­шай сцэ­не ня­час­та, та­му яны за­ўжды вы­клі­ка­юць асаб­лі­вую ўва­гу гра­мад­скас­ці. Му­зы­ка «Асо­лі» на­ле­жыць бе­ла­рус­ка­му кам­па­зі­та­ру Ула­дзі­мі­ру Саў­чы­ку. Ды­ры­жор-па­ста­ноў­шчык Алег Ля­сун, ба­лет­май­стар Ула­дзі­мір Іва­ноў, мас­так Ва­лян­ці­на Пра­ўдзі­на. Рэ­цэн­зію на но­вы ба­лет чы­тай­це ў ад­ным з блі­жэй­шых ну­ма­роў ча­со­пі­са. На здым­ку: Артур Іваноў (Апавядальнік).

фота аляк­сан­дра дзміт­ры­ева.