Czesław Milosz. Mędrzec z Wilna

Czesław Miłosz (1911–2004)

Mędrzec z Wilna

Doświadczył totalitaryzmów nazistowskiego i komunistycznego. Przed tym drugim uciekł za Atlantyk. Wspomnienie minionego koszmaru inspirowało go do pisania dzieł nagrodzonych Literacką Nagrodą Nobla.

Na początku 1951 r. I sekretarz polskiej Ambasady w Paryżu, Czesław Miłosz, zrozumiał, że jeśli nie zdecyduje się szybko na ucieczkę, kolejna okazja może się już nie zdarzyć. Gdy wcześniej przebywał w Warszawie, odebrano mu paszport. Komunistyczne władze zwróciły go dyplomacie z dużym ociąganiem. Wprawdzie poeta od 1945 r. zachowywał się wobec nich lojalnie, pracując najpierw w konsulacie polskim w Nowym Jorku, a następnie na stanowisku attaché kulturalnego w ambasadzie w Waszyngtonie, jednak ewidentnie nie pasował do komunistycznego reżimu.

Przed wojną zabłysnął talentem, wydając tomiki wierszy Poemat o czasie zastygłym oraz Trzy zimy –wszystkie w klimacie katastrofizmu. Gdy we wrześniu 1939 r. podbitą Polską podzielili się Niemcy i Sowieci, Stalin przekazał Wilno Litwie. Miłosz pozostał w swym ukochanym mieście aż do czerwca 1940 r., kiedy Związek Radziecki anektował państwo litewskie.

Wówczas uciekł do okupowanej przez Niemców Warszawy. Poecie udało się przeżyć czas okupacji i opisać w wierszach to, czego doświadczył. Po 1945 r., kiedy Stalin narzucił Polsce komunistyczną dyktaturę, Miłosz podjął próbę znalezienia dla siebie miejsca w nowej sytuacji. Komunistyczny reżim w tym czasie bardzo potrzebował do służby dyplomatycznej wykształconych osób. Skorzystał więc z tej oferty. „Czego bym chciał, to żeby uznano mnie za człowieka niebezpiecznego, umiejącego dobrze pisać prozą i wierszem, i żeby stwierdzono, że trzeba ze mną obchodzić się delikatnie albo jeżeli już zlikwidować to totalnie” – pisał Miłosz w 1947 r. w liście do filozofa Tadeusza Krońskiego.

Czesław Miłosz odbiera Literacką Nagrodę Nobla, 10 grudnia 1980 r. Miało to miejsce niespełna cztery miesiące po wielkich robotniczych protestach w Polsce i powstaniu „Solidarności”.

Socjalistyczny realizm wzmacnia małe talenty i niszczy wielkie.

Zniewolony umysł

Po otrzymaniu Nagrody Nobla Czesław Miłosz mógł wreszcie podróżować do swojej ojczyzny. Zdjęcie ze spotkania z ludnością na dziedzińcu Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, lata 80. XX w.

Komunistyczny rząd tolerował połowiczną niezależność intelektualistów jedynie do czasu umocnienia swojej władzy. Potem zaostrzano represje i cenzurę oraz wymagano uległości. Gdy Miłosz poczuł, że grunt pali mu się pod nogami, 1 lutego 1951 r. poprosił francuski rząd o azyl polityczny. W Polsce komuniści urządzili na niego propagandową nagonkę. Tymczasem we Francji przygarnął go Jerzy Giedroyć, podejmując się wydawania dzieł uchodźcy. Olbrzymi oddźwięk wzbudził zbiór esejów o komunizmie Zniewolony umysł oraz powieści Zdobycie władzy i Dolina Issy, a także kolejne tomiki wierszy. Miłosza docenili Amerykanie i w 1960 r. zaproszono go do prowadzenia wykładów na Wydziale Języków i Literatur Słowiańskich Uniwersytetu w Berkeley. Przeprowadzka do Kalifornii otworzyła przed poetą możliwość druku nowych dzieł w USA. To zaowocowało rosnącą popularnością i kolejnymi nagrodami, m.in. Międzynarodową Nagrodą Literacką Neustadt.

Medal upamiętniający przyznanie Literackiej Nagrody Nobla w dziedzinie literatury Czesławowi Miłoszowi w 1980 r.; sygnowany, ok. 1980 r., Katana (miejsce powstania), srebro, odlew, wym.: śr. 98 mm.

Sam dziw wiatru w liściach już wystarcza, żeby przypomnieć, jak cenny jest jeszcze jeden dzień i że może go nie być.

Wypisy z ksiąg użytecznych

Ukoronowaniem pisarskiej kariery Miłosza stała się Literacka Nagroda Nobla w 1980 r. Dzięki niej poeta mógł w kolejnym roku odwiedzić ojczyznę, gdy związek zawodowy „Solidarność” zachwiał komunistycznym reżimem. W latach 80. wykładał na Uniwersytecie Harvarda. Po upadku komunizmu w 1993 r. przeprowadził się na stałe do Krakowa, który na starość zastąpił mu umiłowane Wilno.