DE TORENMOLEN BIJ KASTEEL WELL (L.) G. W. C. VAN WEZEL*
Aan het kleine aantal torenmolens dat in Nederland nog bestaat kan er een worden toegevoegd. Het is de cilindrisch gemetselde toren, staande op de westhoek van het kasteelterrein te Well tussen de binnen- en buitengracht (fig. 1). Deze molen, waarvan de ruïne nog over is, wordt in 1586 genoemd in een journaal, dat Splinter Helmich, hopman onder Willem Lodewijk, heeft bijgehouden tijdens het beleg van het kasteel door Marten Schenck. Hij schreef: “den 25e junij (1586) ‘s morgens gelijcks den dach begonst den vijant dat huys te beschieten met 2 cortouwen ende een halve, ende schoten tot die middach toe meest op den muelentoorn ende die flanckeering van dat rondeel”. De toren fungeerde toen dus als molen: later, waarschijnlijk nog in de tachtigjarige oorlog, werd hij verbouwd tot kruitbergplaats. De toevoegingen en verbouwingen, die hiervoor nodig waren, zijn gemetseld in kruisverband, 10 lagen =73,5 cm. De oude romp is gemetseld in Vlaams verband, steenformaat 28,5 x 14/15 x 6,5/7, 10 lagen = 86 cm. Dat hij gebouwd zou zijn als verdedigingstoren lijkt onwaarschijnlijk; de hele opbouw, de indeling, de plaats van de vensters en van de deur en de aanwezigheid van blokkelen voor de kruiring wijzen op de functie van een torenmolen. Hij is gelijk aan alle hoofdzakelijk 15de-eeuwse torenmolens in het Hertogdom Kleef. Well en Walbeck (Duitsland) zijn voorbeelden van uitlopers van deze groep. Zelfs de afmetingen zijn praktisch dezelfde. Betreden we thans de ruïne dan komen we binnen via een ingehakte doorgang, van gelijke breedte als de erboven liggende oorspronkelijke ingang en het daarboven liggende luigat. Deze toegang zal waarschijnlijk gemaakt zijn in de tachtigjarige oorlog. We staan nu in een vertrek onder de maalzolder, een ruimte die bij de oudste torenmolens niet werd gebruikt. De diameter bedraagt inwendig 5 a. 5,05 m, de muurdikte is 1,52 m. Zoals reeds vermeld bevond de oorspronkelijke ingang zich op de maalzolder; men kwam hier via een trap buitenom langs de molen. Aan de rechterzijde van de ingang zijn geen sporen van een linksomgaande trap te zien, zoals o.a. bij de torenmolens van Zeddam en Uedem (Duitsland) het geval was. In Uedem was zelfs de trapboom ± 5 cm in het metselwerk uitgespaard. Aan de linkerzijde van de ingang zijn enkele beschadigingen in het metselwerk te zien. Mogelijk had de molen een rechtsomgaande trap. Dat dit geen uitzondering is geweest, is te zien op een gravure uit 1653 van de Heidebergermolen in Kleef. Deze bezat een rechtsomgaande trap. In Well kon de oorspronkelijke ingang met aan de buitenkant een eiken latei en aan de binnenkant een segmentboog erboven, door een sluitboom afgesloten worden; het gat rechts en de sleuf aan de linkerzijde zijn nog aanwezig. Ook aan de linkerzijde ziet men de duimen van de oorspronkelijke deur nog zitten. De maalzolder, die ten opzichte van de eronder liggende verdieping 12 cm versnijdt en zich zodoende vergroot tot een binnenwerkse diameter van 5,29 m, heeft een muurdikte van 1,41 m. De vloerdelen rustten op vier balken van ± 30 cm in het vierkant. Rechts van de ingang is een vensternis, die gelijk is aan het venster tegenover de oorspronkelijke ingang. Een derde venster bevindt zich haaks hierop, dus links van de ingang. Evenals in Zeddam bevindt zich ook in deze molen een op het oosten gerichte stookplaats. Ook wat vorm en plaats betreft is deze gelijk: een nis, afgedekt door een segmentboog, op vloerhoogte 47 cm diep, en ter hoogte van de segmentboog 61cm. Het rookkanaal! loopt schuin omhoog en eindigt aan de buitenzijde van de muur in een gat ter grootte van enkele koppen. Verder omhooggaande komen we op de steenzolder, bij torenmolens tevens de kapzolder. Ook hier rustte de vloer op vier balken van gelijke afmeting als die van de maalzolder, echter 90 graden gedraaid. Beide balklagen zijn verdwenen, maar herkenbaar aan de balkgaten. Door een versnijding van 30 cm vergroot de diameter zich inwendig tot 5,89 m; de muurdikte is hier 1,15 m. Op deze zolder bevindt zich het luigat, zoals al eerder vermeld, recht boven de oorspronkelijke ingang, Iets wat men bij alle 15de-eeuwse torenmolens ziet.