Undervegs med Nanna With. Globetrottar og samfunnsbyggar

AUD FARSTAD

UNDERVEGS MED NANNA WITH

Globetrottar og samfunnsbyggar

Aud Farstad

Undervegs med Nanna With Globetrottar og samfunnsbyggar

Aud Farstad har mottatt støtte fra Norsk faglitterær forfatter- og oversetterforening, Stiftelsen Fritt ord og Solvejg Wexelsen Eriksens legat

Utgivelsen er støttet av Norsk kulturfond og Stokmarknes Aktietrykkeri

Foto forside: Paul E.W. Thode Foto bakside: Anders Beer Wilse, Norsk Folkemuseum Portrett forfatter: Nils Peder Farstad

Design: DesignBaltic Trykk: Dardedze holografija

© Orkana forlag 2025 Orkana forlag as, 8340 Stamsund

ISBN: 978-82-8104-643-6

www.orkana.no post@orkana.no

«Det

«Det

Nytt yrke, partipolitikk

1930-åra: Farvel til partipolitikk, attersyn med USA og

Innleiing

Då Nanna With døydde på Tåsen gamleheim i Oslo den 22. februar 1965 nær 91 år gammal, hadde ho eit rikt liv bak seg. Det var minneord om henne i aviser over heile landet. Ho var æresmedlem i åtte foreiningar, og i tillegg hadde ho blitt tildelt Kongens fortenestemedalje i gull for samfunnsinnsatsen sin.

Tidlegare redaktør i Vesteraalens Avis, Margot Notø Vik, og andre med henne har halde minnet om Nanna With i live. Likevel er det få som kjenner henne i dag. Eg vart oppteken av henne då eg kom over dei to friske bøkene som ho skreiv om far sin, Richard With – skaparen av hurtigruta – om slekta, seg sjølv og livet sitt.

Nanna, som var døypt Anna Birgitte Caroline, var fødd på Andøya i Vesterålen i 1874 og vaks opp i Risøyhamn sør på øya til familien flytta til Bergen då ho var 15 år gammal. Resten av livet var det likevel naturen i nord som var hennar landskap, som gav henne kveik og glede, og ho vart ein livslang ambassadør for Nord-Noreg.

Nanna With hadde tre ulike yrkeskarrierar. Ho brukte sjølv å dele livet sitt inn i 15-årsbolkar. Først var ho musikklærar, utdanna i Bergen, Oslo, Berlin og Paris. Noko tilfeldig vart ho redaktør og eigar av Vesteraalens Avis. Der fekk ho blod på tann for journalistikken og dreiv fram ei medieverksamd i hovudstaden med over 50 tilsette. Denne selde ho i 1919 før ho brukte eit år på å reise verda rundt åleine, som første norske kvinne. Ei reise i ei verd prega av etterdønningane etter første verdskrigen. Etter at ho kom heim, utdanna ho seg til lærar i røystbruk (logoped).

Ho vart truleg den første norske kvinna i land på Svalbard då ho var med far sin dit som 22-åring. Ho turnerte landet rundt med musikk og føredrag. Ho tok initiativet til Oslo Musikklærerforening, i dag Musikkpedagogene Oslo, den første i sitt slag i landet. Det var òg ho som innførte sal av «maiblomsten» som Norske Kvinners Sanitetsforening sidan har tent 200 millionar kroner på. Ho stifta Oslo Kvinneparti og Yrkeskvinnenes klubb og var leiar i Oslo Kvindelige Handelsstands Forening, der ho mellom anna fekk bygd ein aldersheim for medlemmane. Den siste store innsatsen var å få reist «Nordnorsken» – eit hybelhus for nordnorske studentar i Oslo.

Trass i alt dette ville det for få år sidan vore vanskeleg å skrive ein biografi om Nanna With. Den nære familien og alle som kjende henne som vaksne, er borte. Det er svært få personlege kjelder å finne etter henne i offentlege arkiv. Det er i seg sjølv talande for kjeldesituasjonen når ein skal skrive om kvinner. Det finst til dømes få brevsamlingar etter kvinner i arkiva. Nanna With samarbeidde med ei rekkje kjende og mindre kjende kvinner gjennom livet, men få av dei har etterlate seg personlege samlingar i arkiva.

Då Nanna døydde, var det to attlevande søstrer som gjorde opp buet, Gudrun With Thode og Augusta With Bakke. Eg har vore i kontakt med barnebarna deira. Nanna fortalde sjølv i eit innlegg i avisa Norges Kvinder 9. mai 1947 at ho skreiv dagbøker og tok vare på korrespondanse. Kvar det vart av alt dette, er det ingen som kan svare på i dag. Paul Edouard Thode, barnebarn av Nannas søster Gudrun, er den som har dei klaraste minna om både Nanna og søstrene frå han var ungdom. Han har teke vare på ein del foto av familien og eit brev frå Johan Falkberget til Nanna.

Sommaren 2017 reiste eg i Nanna sitt barndomsland. I Risøyhamn fekk eg snakke med Berit Benjaminsen, fødd i 1934 og oppvaksen i gamlehuset på handelsstaden nett som Nanna With. Berit var den einaste eg trefte i Risøyhamn som har møtt Nanna With, rett nok berre som snarast. Det var kort etter krigen, og bestefaren hennar tok henne med då han skulle helse på Nanna, som var på veg med hurtigruta. Då eg sat der i stova medan Berit Benjaminsen strikka lestar og fortalde om oppveksten, kjentest det som om eg kom nærare Nanna With, og at det var i siste liten. Berit Benjaminsen er den siste som kan fortelje om ein oppvekst som liknar den Nanna hadde på same staden for 140 år sidan. Ved sidan av Berit Benjaminsen var det berre éin annan eg møtte på turen som hugsa Nanna With, nemleg tidlegare redaktør i Vesteraalens Avis, Margot Notø Vik, på Stokmarknes.

Det er heller ikkje mykje att av den Risøyhamn som Nanna kjende, men hovudhuset, der Nanna With budde til ho var ni år gammal, står enno. Aud Benjaminsen, som eig våningshuset i lag med mannen sin, var venleg å vise meg rundt i huset som ho og mannen steller fint, og der dei bur om somrane. Fire stover på rad i tillegg til kjøken. Soverom i andre etasje. Lavt under taket. I rommet midt i huset som vart bygd tidleg på 1700-talet, har dei avdekt tømmerveggen, breie, heilt tørre stokkar. I eit rom bak kjøkenet – fint og kjøleg om sommaren slik at maten held seg – står den gamle kjøkeninnreiinga med tradisjonell blåmåling som skulle halde flugene vekke. I gangen bak kjøkenet er det ei trapp opp til romma som drengane hadde.

Det som først og fremst har gjort det mogeleg å skrive ein biografi om Nanna With, er det arbeidet som Nasjonalbiblioteket heldt på med, nemleg skanning av aviser, tidsskrift og bøker frå den norske skriftkulturen. I tillegg til det Nanna sjølv skreiv og gav ut gjennom eit langt liv, vart det skrive mykje om alt det ho engasjerte seg i. Takk vere at ein no kan søkje gjennom eit slikt stort materiale på nett, er det mogeleg å finne mykje stoff om og av henne. Dei bøkene ho sjølv skreiv, Underveis. Tidsminner og minner, kom i høve 80-årsdagen i 1954, den andre, Noe å leve for. Tidsbilder fra mange land, kom i 1960. Bøkene er skrivne etter at ho hadde lagt livets strider bak seg. Dei er tydeleg forfatta med grunnlag i eigne notat og avisutklipp, men dei må òg ha kvilt på hennar eige minne. Som alle veit, er minnet ei upåliteleg kjelde, trass alle gode forsett om å skrive «slik det eigentleg var». Avisartiklane er for det meste skrivne når inntrykka var ferske, og er difor eit høve til kontroll av mykje av det ho skriv om i bøkene.

Hovudkjeldene til denne biografien er altså dei to bøkene og dei mange artiklane ho sjølv skreiv, eller som andre skreiv offentleg om henne og alle hennar tiltak. Det gjev likevel eit betre utgangspunkt for å skrive om livet hennar enn det som gjeld for mange andre framståande kvinner. Både gjennom bøkene og avisartiklane er det som lesaren høyrer Nannas røyst, men det er ei røyst som ikkje er privat, som ikkje seier mykje om hennar djupt personlege tilhøve til vener og familie, om kjærleik, gleder, konfliktar og sorger slik dagbøker eller brev ville ha gjort. Nanna With gifte seg aldri og fekk ikkje barn. «Det var aldri hint om kjærlighetshistorier i forbindelse med Nanna», seier slektningen Paul Edouard With Thode. Eg har heller ikkje funne noko slikt. Men ho hadde eit aktivt sosialt liv og eit stort nettverk, ho var familiekjær, og ho tok vare på ei psykisk handikapa søster gjennom to tiår.

Skal ein samanfatte Nanna With i eitt ord, må det vere «samfunnsbyggar». Ho hadde ein verketrong og ein arbeidskapasitet av dei sjeldne. Det er det ho gjekk inn for, og det ho fekk til, som er hovudtemaet i denne boka. I tillegg er det ei forteljing om den tida ho levde i. Nanna With var prega av si tid, slik vi alle er, men få av oss pregar tida vi lever i. Ho var ein av dei som gjorde det, og som sette varige spor etter seg.

Paul Edouard With Thode arva restane av ei lysbiletesamling som Nanna With nytta når ho heldt føredrag. Den samlinga gav han til Tromsø Museum [Norges arktiske universitetsmuseum]. I samlinga ligg det eit bilete av ein naken mann i snøen. Det biletet liknar ikkje nokon av dei andre i samlinga, der det mest er landskapsbilete. Kven han var, veit vi ikkje, kven som har teke biletet, er ukjent, kvifor og korleis det har hamna i samlinga, er det ingen som lenger kan svare på.

Fotografiet får stå som eit symbol på alt det ein ikkje veit og ikkje kan vite om eit menneskeliv, og ei påminning om at ein biografi som denne berre er ei av mange mogelege forteljingar om eit menneske.

Foto: Noregs arktiske universitetsmuseum.

Richard Løvehjartes dotter

Ein seinsommardag i 1882 la dampskipet Vesteraalen til utanfor handelsstaden Risøyhamn på Andøya lengst nord i Nordland fylke. Mor, søstrer og tenestejenter stod i fjøresteinane og vinka til den 8 år gamle Nanna og den 36 år gamle far hennar på veg ut til det ventande skipet. Dei to entra, og Vesteraalen sette kurs mot Bergen. Anna Birgitte Caroline, heile livet berre kalla Nanna, stod på brua i lag med faren, kaptein Richard With, og los Anders Holte. Ho fryda seg over å vere på langfart. Dei to røynde sjøfolka diskuterte fiskeri, dei lumske farane i leia, flo og fjøre, straum, vind og vêr. Ho fekk sjå i kikerten, og Holte forklara kompasset og viste henne kartet. Av og til sette han i å synge «Brede seil over Nordsjø gå», med kraftig røyst.

Dersom det var godt vêr langs leia, kunne faren ta gitaren fram og synge «Havet er skjønt når det roligen hvelver / Stålblanke skjold over vikingers grav» eller engelske songar som han hadde lært som sjømann på dei sju hav. I mørket under stjernehimmelen fortalde faren om den uendelege himmelrømda, om kor langt borte stjernene er, og kor lang tid det tek før lyset frå dei når fram til jorda. Vel framme i Bergen kjøpte faren ei stor biletbok om stjernehimmelen til dottera, som nett hadde lært seg lesekunsten. Ho var overtydd om at ingen i heile vide verda var så snill og flink som far hennar.

Ein dag gjekk far og dotter forbi eit butikkvindauge i Bergen der det stod ei stor, fin dukke. Om ho kunne få den? Den kostar ti kroner, svara faren, og det er mange pengar. Ein kan kjøpe fire sekkar poteter for ti kroner, og det kan Knut og Jørgine i Vengen leve av i fire månader. Det avgjorde saka for jentungen. «Aldri i verden ville jeg ha en dukke som Knut og Jørgine kunne leve av i fire måneder. I flere år regnet jeg alt om i poteter. Denne potetomregningen gjorde at jeg stadig undret meg over, hvorfor enkelte mennesker skulde ha så meget og andre så litet, og hvad man kunde gjøre for at de skulde få det mere likt.»

Denne historia har Nanna fortalt fleire gongar, så ho var tydeleg ei grunnforteljing som Nanna definerte seg gjennom. Når ein ser korleis livet hennar vart, er det eit truverdig bilete ho gjev av seg sjølv. Kjærleiken til og støtta frå faren, vissa om det uendelege universet, undringa over naturen, fryden over å reise og oppdage, gleda over musikk og i tillegg eit sterkt samfunnsengasjement skulle fylgje og karakterisere Nanna sitt liv. I tillegg kom ein aldri sviktande kjærleik til Nord-Noreg. «Jeg

er nordlending, født ved randen av det store Ishav», skreiv ho i forordet til boka Underveis.

Anne Bergithe Karoline, som det står i kyrkjeboka, vart fødd på Andenes 30. mai 1874. Ho vart heimedøypt av sokneprest Niels Christian Brøgger 12. juli. Foreldra var «handelsm. Richard Bernhard With og Hustru Oline Sophie With født Wennberg». Den vesle jenta fekk namn etter den avlidne farmora Anna Birgitte og etter mormora Caroline Sophie Wennberg, som bar barnet til dåpen. Far til Richard With, Sivert Regnor With, som var fyrvaktar på Andenes, var ein annan av fadrane.

Ein må ha hell i livet. Foreldre, tid, stad, klasse eller kjønn er ikkje noko vi kan velje. Nanna hadde hell. Ho var eldste barn i ein familie der faren gjennom to ekteskap fekk til saman ti barn. To av dei døydde som spedbarn. Sju av dei åtte som overlevde, var jenter. Nanna hadde heile livet ein grunnfesta sjølvtillit, eit sjølvsagt samfunnsengasjement og eit ukueleg pågangsmot. Gode gen er ein del av forklaringa, men miljøet ho vaks opp i med ein far som alltid trudde på henne, og forteljingane om ætta sine bragder på land og sjø, må ha vore viktige. Til saman gav dette sjansar som dei fleste jamaldra jenter i Noreg på denne tida ikkje eingong kunne drøyme om. I både mora og faren si ætt var det ei lang rad av framståande borgarar. Både mor og far hadde røter i Trøndelag og i Nord-Noreg. Morfaren til Nanna, Ole Samuelsen Wennberg, var fødd i Malvik og var rektor på Bakklandet skule i Trondheim. Mormora, Caroline Sophie Wold, var av gammal ætt frå Trondheim, men sjølv var ho fødd i Buksnes i Lofoten, der faren hadde hamna som handelsmann.

På farssida var det generasjon på generasjon med dristige sjøfolk. Ætta kom til Noreg og Trondheim på 1700-talet med ein sjømann frå Flensburg i noverande Tyskland, som den gongen var under dansk styre. Nannas oldemor i Trondheim, Regine Birgitte, var dotter av lensmannen i Strinda. Oldefaren, Sivert With, var ein fargerik mann som etter sjømannskarriere vart hamnefut og losoldermann i Trondheim. Han var den siste der i byen som var kledd i knebukser og kvite silkestrømper og gjekk i sko med sølvspenne og med håret fletta i ein pisk på 1700-talsvis.

Farfaren til Nanna, Sivert Regnor, døydde i 1897, nesten 88 år gammal, så Nanna fekk lære han å kjenne. «Det er vanskelig for meg å forstå hvordan denne stillferdige, hensynsfulle, gammeldags høflige mann kunne være i besittelse av den hårdførhet og det pågangsmot som skulle til for å utføre det han gjorde», skreiv barnebarnet. Sivert Regnor With var alt ein røynd sjømann som hadde vore på havet sidan han var 12 år gammal – barndomen var ikkje lang den gongen – då han som 22-åring fekk tilbod om å føre eit skip for handelsmann og skipsreiar Ebeltoft i Tromsø. Det var den same byen han sidan busette seg i, og der barna hans vart fødde og vaks opp. Han dreiv fangst i ishavet i mange år og kom så langt nord som til 83 grader nordleg breidde, fem hundre kilometer nord for Longyearbyen. Han klarte å overtale kjøpmennene Johan Mack og Aage Aagaard i Tromsø om at det var bra for Nord-Noreg om dei sjølve handla direkte med utlandet og ikkje gjekk via Bergen og Trondheim. I Bremen fekk han bygd skonnerten «Polarstjernen» og kom heim til Tromsø i triumf: «Med dette skip kom [Tromsø] for første gang i direkte forbindelse med utlandet.»

Kona til Sivert Regnor og mor til Richard, Anna Birgitte, var dotter av lærar og klokkar Ole H. Dahl i Tromsø. Ho var ei dyktig husmor, religiøs og synsk, skreiv Nanna. Ein gong kom ein engsteleg kjøpmann Mack som frykta at skipet hans, «Polarstjernen», var havarert. Men Anna Birgitte fortalde at mannen hennar, Sivert Regnor, reiste frå Hamburg same morgon klokka åtte. Det viste seg å stemme. Ho visste når mannen –og sidan sonen – var i vanskar. Anna Birgitte fekk ti barn med mannen sin og måtte oppleve at fire av dei døydde som små.

Sivert Regnor vart vald inn i den statlege fyrkommisjonen som skulle kome med framlegg om kvar staten burde bygge fyr. Sjølv flytta han i 1859 med familien frå Tromsø til det tradisjonsrike fiskeværet Andenes og det nybygde fyret han hadde vore med å initiere.

Andenes med fyret rundt 1900. Nanna With var fødd på Andenes, der farfaren var fyrvaktar. Fyret er 40 meter høgt og har ei lysvidde på 17,8 nautiske mil. Foto frå boka Underveis.

Sonen Richard vart tidleg teken med på sjøen. Berre åtte månader gammal reiste han med foreldra sine til Rotterdam om bord på Polarstjernen. Då han var sju år, hadde han vore med foreldra til Bremen. På heimvegen heldt dei på å forlise utanfor Træna. Då faren ropte til mora at ho måtte bu seg på å gå i livbåten, kom det frå gutungen at dersom dei ikkje kunne klare seg i det store skipet, kunne dei slett ikkje greie det i ein liten båt.

Etter konfirmasjonen, 15 år gammal, mønstra han på briggen Julia, som skulle til Trieste med fisk og sidan til Sør-Amerika med korn. På to år hadde han spart seg opp nok pengar på ulike skip til å kunne gå styrmannsskulen i Trondheim.

Etter eksamen ville han vitje foreldra på Andenes, men frå Harstad klarte han ikkje å skaffe seg skyss vidare, så han leigde seg ein båt og rodde til Bjarkøy. Der var det heller ikkje skyss, så han la like godt over Andfjorden åleine. Etter åtte timars seglas var han heime på Andenes. «Den seilasen ble regnet som en storbedrift av en 17–18 års gutt», skreiv Nanna.

Ferdig utdanna segla han i åtte år både på norsk og utanlandsk kjøl i lag med sjøfolk frå mange land. Ein gong førte han den finske briggen Aleotar frå Glasgow til Brasil utan kronometer. Ein annan gong var han med på eit forlis utanfor NordAfrika. Mannskapet redda seg i livbåtane og rodde 30 mil før dei kom seg i land, fekk tak i kamelar og rei gjennom ørkenen til Tunisia. Han førte dampskip på La Plata under Trippelalliansekrigen som byrja i 1864, og han var mannskap på ein elvebåt på Mississippi. Han låg i vekevis med giktfeber i Uruguay, og mor hans, som hadde drøymt at sonen var sjuk, skreiv urolege brev til han. I 1872 kom den 26 år gamle Richard With heim til Noreg for godt etter at den sjuke mora hadde bede han om det. Ho døydde før han rakk fram.

Mor til Nanna, Oline Sophie Wennberg, og hennar to søstrer og ein bror vaks opp på Bakklandet i Trondheim, i Kristianstens gate på høgda ved Kristiansten festning. Det må ha vore litt av ein overgang for Oline Sophie å reise frå den travle byen til ei forblåst øy i Nordland! Ho og Richard møtte kvarandre og vart hemmeleg trulova då han budde i heimen hennar i Trondheim medan han gjekk på styrmannsskulen. Kjærleiken må ha vore slitesterk, for Oline Sophie venta på Richard i ti år. Ifylgje folketeljinga i 1865 var den 22 år gamle Oline Sophie «husjomfru» hjå kjøpmann Peter Brun og kona Anna i Trondheim. Som husjomfru var ho ein slags finare hushjelp. Ho hjelpte frua med å organisere heimelivet og ta seg av dei tre barna, den yngste to og den eldste ni år. Husjomfru var ein aktverdig jobb for kvinner av hennar stand. Ved å vere i teneste i det høgare borgarskapet lærte dei seg deira skikk og bruk. Men kva ho elles gjorde det tiåret ho venta på Richard, veit vi ikkje.

Dei nygifte budde på Andenes, der Richard arbeidde i lag med broren Sivert i handelsforretninga hans. Då Nanna var eit år gammal, flytte familien til handelsstaden Risøyhamn, sør på Andøya. I 1875 kjøpte den 29 år gamle Richard With den 13 000 mål store eigedomen og handelsstaden i kompaniskap med Theodor Kiil.

Flyttinga gjekk føre seg på ein fembøring. Det var ikkje kai i Risøyhamn, så mennene vassa gjennom fjøra i dei store sjøstøvlane sine og bar kvinnene i land. Då Richard skulle bere den vesle dottera, sklei han. I freistnaden på å redde henne, fekk han ein så kraftig støyt i armen at han kjende etterverknader heile livet.

Det er skrive mykje om slike handelsstadar i nord i både skjønlitteratur og sakprosa. Risøyhamn var ikkje mellom dei legendariske stadene der nessekongane regjerte. Sjølv om slike handelsstader hadde mist privilegia då With kjøpte Risøyhamn, var dei framleis ein del av standssamfunnet i nord og ein maktfaktor i landsdelen.

Handelsstaden høyrde til Bjørnskinn sokn i Dverberg prestegjeld. Staden var i dårleg forfatning etter mange eigarskifte og usikker drift då With-familien flytta dit. Richard With og medeigaren Theodor Kiil sette i gang med friskt mot og pengar lånt frå kjøpmannen Gerdt Meyer i Bergen.

Risøyhamn handelsstad. Dei nye eigarane av handelsstaden pussa opp, moderniserte og bygde nytt. Det gamle våningshuset, der dei eldste delane var frå tidleg 1700-tal, vart renovert med innvendig panel og tapetsert, og huset vart varma opp av store vedomnar. I 1868 hadde branntaksten på eigedomen vore 150 spesidalar (600 kroner). Etter alle utbetringane og nybyggingane var branntaksten i 1875 på 2180 kroner, altså ei knapp firedobling på sju år. Foto frå boka Underveis

Ifylgje folketeljinga frå 1875 budde det til saman 32 menneske i Risøyhamn. Dei var frå mange stader i Noreg og viser kor mobile òg allmugen i Noreg har vore. På sjølve handelsstaden budde kompanjongen Theodor Kiil og familien With, nemleg Richard, Oline Sophie, døtrene Nanna og Richarda og Oline Sophie si søster Septimia Augusta, berre kalla Augusta. På handelsstaden var der barnejente frå Ibestad, budeie og dreng frå Stjørdal. Bakaren i det nye bakeriet kom frå Trondheim. Postopnaren Nicolay Jakobsen med kona Petronelle frå Kolvereid og deira seks barn budde òg på staden. «Potetgrannane», dei som ifylgje far Richard kunne kjøpe seg fire sekkar poteter for prisen av ei fin dukke, var Georgina (kalla Jørgine)

Marie Eriksdatter frå Fana og Knut Olsen frå Hardanger. Knut var gråsteinsmurar, skomakar og snikkar, og han var kjend for å vere synsk. Jørgine og Knut i Vengen hadde tre søner ved folketeljinga i 1875. Då hadde dei alt mist tre og skulle miste endå fleire av sine ni barn. Fattigdomen var stor mellom allmugen i Nord-Noreg.

Det fattigslege huset deira vart kalla «vengen» av di det var bygd av ein jekteveng, huset som stod akter på ei jekt. Det vesle huset hadde eit lite vindauge «hvor Jørgine kunne passe på om en båt la til, og finne ut om den kom fra øygården, Lovika eller et annet sted på Hinnøya, og om de skulle på krambua og hente brev eller kanskje bort i hovedgården». Taket på Vengen skråna attover der det gjekk i eitt med marka. På taket vaks det gras og prestekragar og ei lita bjørk. Jørgine meinte at det var dette som heldt varmen så godt inne. Ho var glad for at det vesle inventaret deira var nagla fast, for Vengen låg i sjøkanten, og når det var springflo, fløymde sjøen inn over golvet. Huset som familien With flytta inn i, låg òg heilt nede i fjøresteinane der sjøen fløymde inn ved springflo, men vatnet gjekk under golvet, så familien heldt seg tørrskodde. Elles var det ikkje mykje likskap mellom dei to bustadane.

Teikning av ein jektveng frå tidsskriftet Skilling-Magazin nr. 12 1881. Nasjonalbiblioteket.

Av det frie livet i den storfelte naturen i Risøyhamn utvikla Nanna ei naturkjensle som aldri forlét henne. Saman med sønene til Jørgine og Knut i Vengen, Paul Edvin, som var tre år eldre enn Nanna, og Peder Gerhard, som var to år yngre, samla Nanna rare skjell i fjøra og grov etter makk. Dei sette seg på ein særskild stein og vart omgjevne av sjøen når han flødde. Ein gong forvilla ein liten kval seg inn i sundet, og alle tok ut i båt. Saman med dei vaksne klappa barna i hendene og laga spetakkel for å jage kvalen inn i Lovika, der det var lettast å fange han. Når reinflokken til samen Guttorm Omma kom symjande over frå Hinnøya, «var det som en hel skog kom veltende fremover mot oss». Dei rodde ut til holmane tett

ved, der dei ved fjøre sjø kunne gå frå eine holmen til den andre. Her vaks det andre blomar enn i Risøyhamn, og dei kunne gle seg over ærfuglane som vralta av garde med ungane på slep. Kvar einaste ærfugl var kjend og kjær, og barna sørgde når ein av dei ikkje kom att etter vinteren. Dei plukka ærfugl- og måseegg i bøtter. Heime fekk dei egga hardkokte og servert i skiver på nybakt flatbrød med nykinna smør. Dei plukka ærfugldun i posar. Duna vart reinsa og brukt i dyner. Det finst ikkje varmare dyner enn dei som er laga med ærfugldun.

Men tragedie ramma familien. Oline Sophie døydde 3. november 1878, 34 år gammal.

Som et fjernt hellig minne står for meg den novemberkvelden i nordkamret i Risøyhamn, der mor døde. Hennes ansikt var hvitt der hun lå i sengen, og øynene var store og strålende. Far og tante Augusta var der, Richarda og Helga lekte på gulvet, jeg stod like ved mor, jeg var fire og et halvt år, Richarda tre, Helga halvannet. Mor foldet hendene sine og leste: «Perleporten åpner seg / Jesus sier ømt til meg / «Se her har du kronen din / vennen min.» Jeg synes ennå å høre klangen i stemmen hennes da hun leste disse ordene. Hun strakte hånden ut mot meg, strøk meg over håret og sa: «Gud velsigne deg, barnet mitt.» Så lukket hun øynene, og vi barn ble ført bort.

Dagen etter ville Nanna inn til mora, men då fortalde tante Augusta henne at mor ikkje lenger var der. Ho var blitt ein engel og var hjå Gud. Men ho kunne alltid sjå jenta si, og var glad kvar gong ho var snill og lydig. «Disse ordene og det jeg hadde opplevet dagen før, ble meg en innvielse til livet.» Dette er alt ho skriv i dei to bøkene sine om ei oppleving som må ha vore traumatisk for vesle Nanna.

Mora døydde nokre månader etter ein fødsel. Ved hjelp av kyrkjeboka kan vi gisse oss til dramaet. Ho fødde ein son 23. juni 1878, det fjerde barnet på fire år. Sonen vart heimedøypt av soknepresten 27. juli, så kanskje meinte dei han kom til å døy, men vesle Sofus Regnor levde fram til 28. oktober. Seks dagar

Grava til mor og bror til Nanna på Bjørnskinn gamle kyrkjegard. Kyrkjegarden, som ikkje lenger er i bruk, ligg i ei helling ved fjellet bak kyrkja og ber preg av forfall og gløymsle. Det veks tre mellom gravene, nokre gravminne er heilt overgrodde, andre nedbrotne. Ein trør i saueskit, snublar i trerøter og må slite i grastuer. Idar Nilssen frå Andøy historielag grov fram gravplata under jord og sauemøkk og fann marmorplata som ligg flatt på bakken, slik ho ein gong vart lagt. Foto: Idar Nilssen.

etter døydde mora. Nanna nemner ikkje den vesle døde broren i bøkene sine. Mor og son vart gravlagde saman 14. november 1878 på kyrkjegarden ved Bjørnskinn kyrkje under ei marmorplate der det står «Velsignet være Eders Minde».

Kva dei døydde av, har det ikkje vore mogeleg å finne ut av. Sjølv om Withfamilien høyrde til det øvste samfunnslaget, var det ikkje alltid lett å få fram hjelp ved sjukdom. Den første utdanna jordmora i Nordland vart tilsett i Hadsel distrikt i 1832, men om Oline Sophie fekk jordmorhjelp, veit vi ikkje. Risøyhamn låg i Sortland legedistrikt og legen budde på Sortland, så det var ikkje gjort i ei handvending å hente doktoren og frakte han til den sjuke.

Den 8. oktober 1879, knapt eit år etter at Oline Sophie døydde, køyrde tante Augusta og Richard av garde til kyrkja i Bjørnskinn. Då dei kom att, fekk vesle Nanna vite at frå no av skulle ho seie mor til tante Augusta. «Sånn hadde jeg to mødre, en som var en engel i himmelen, og en som var den snilleste, kjærligste mor på denne jord.»

Stutt tid etter, 15. januar 1880, fekk Augusta og Richard ei dotter som døydde etter fire månader. Ho fekk namnet Oline Sophie, ein gest til den avlidne kona. Korkje Nanna eller broren Richard jr. nemner dette barnet i det dei har skrive.

Augusta hadde budd hjå dei i mange år for å hjelpe søster si då barna hennar vart fødde, slik skikken var. Ho stod òg fadder til Nanna. Både ho og Richard sørgde over kone og søster, og dei var saman om det praktiske livet og – skulle det vise seg – økonomiske vanskar.

Livet i Nord-Noreg i 1870- og 1880-åra var mykje likt slik det hadde vore gjennom hundreåra. Men landsdelen var i endring, ikkje minst takk vere kapitaltilgangen frå fiske etter storsild. Storsilda som strøymde inn i 1860-åra, skapte rikdom i Nord-Noreg slik at landsdelen sjølv fekk sterkare økonomiske musklar til å satse, uavhengig av kjøpmennene i Bergen og Trondheim. Men framleis gjekk det meste av kommunikasjonen med årer og segl. Så seint som ved hundreårsskiftet 1900 var det berre 125 mil køyreveg i heile Nordland fylke. Dei mennene – og nokre kvinner – som viste mot og handlekraft på havet, vart heltar. Ferdselen over land var lettast om vinteren når ein kunne reise med hest og slede over is- og snødekte landskap. Havet var det store matfatet, det som gav rikdom eller armod, svolt eller berging. Avstanden til hovud-

staden i unionen, Stockholm, eller hovudstaden i Noreg, Kristiania, var lang, men kortare enn før. Fleire fyr blinka langs kysten og gjorde farleia tryggare. Mellom 1840 og 1900 vart det bygd 133 fyr langs kysten av Noreg, 24 av dei i Nordland. Posten, som i byrjinga av 1800-talet hadde brukt mange veker med robåt og seglbåt på turen den lange vegen langs kysten, gjekk no med dampskip i sommarhalvåret. Dersom dei var heldige og vêret var lageleg, kunne folk i Vadsø få post frå Trondheim på sju–åtte dagar på sommartid. I novella «Vår» som den 26 år gamle Nanna fekk på prent i tidsskriftet Urd i 1900, står det om korleis postbåten friska opp dagen når han kom til «været»: «De syntes, det var, som en hel, ny Verden kom rullende op med det lille Postskib, der kom Liv i alt, så længe det lå på Havnen.» I 1870, fire år før Nanna vart fødd, var det strekt telegraftrådar gjennom landet heilt fram til Vardø. I 1889 vart den første telefonlina i Nordland etablert mellom

Stokmarknes og Melbu, men det skulle enno gå lang tid før telefonen vart vanleg. Handelsstaden i Risøyhamn hadde lenge vore vanskeleg å drive på grunn av seglingstilhøva i Risøysundet, sundet mellom Hinnøya og Andøya. Det grunne sundet var ein flaskehals som hindra kommunikasjonane i Vesterålen. Richard With var med og kjempa gjennom både den første og andre mudringa av sundet. Den første vart gjennomført i Nanna sine tidlege barneår, frå 1876 til 1880.

Men trass initiativ og optimisme viste det seg at Richard With hadde kjøpt Risøyhamn då dei gode tidene i fiskeria gjekk mot slutten. I siste halvdel av 1870åra svikta både silda og fleire andre fiskeri. Dei dårlege tidene råka folk hardt. Jørgine og Knut i Vengen måtte sette bort Peder Gerhard til andre då dei sjølve sokk ned i større fattigdom. Fiskarane, som hadde teke ut mykje på kreditt hjå handelsmannen, kunne ikkje betale for seg. Kjøpmannen fekk difor òg vanskar. I januar 1879, berre to månader etter at kona døydde, måtte Richard kaste inn handkleet og slå seg konkurs. Auksjon vart halden 15. juli 1879. Lensmannen takserte buet til 25 500 kroner. Richard With kom seg likevel på beina og dreiv vidare. For å betale gjelda reiste han ikring i distriktet på jekta si Tvende Brødre og kjøpte opp fisk og sild. Så kom feitsildeventyret i Eidsfjord i Vesterålen hausten 1880.

Silden kom i forskrekkelig mengde, med hval, sei og sprut i sitt følge, og den stod så tett at den kunne snu en båt rundt. Den forvandlet den bortgjemte, folketomme Eidsfjorden på Langøya til en eneste stor markedsplass. […] Silden ble stengt inne i pollen og ble liggende der i måneder og råtne. Folk var ikke rustet til å ta imot den, båtene var for små, sildoljefabrikker fantes ikke, jektene gikk det sent med, og de to Bergensdamperne greide ikke stort.

Richard fekk idéen om å kjøpe eit dampskip som kunne slepe og frakte slik at silda ikkje vart liggande. Mange folk over heile Lofoten og Vesterålen kjøpte aksjar, båt vart innkjøpt, fekk namnet Vesteraalen, og det nye selskapet vart formelt etablert i november 1881.

No var Richard With sjømann att, og det var han betre etla til enn til å vere handelsmann. Familien flytta ut av huset på handelsstaden og inn i eit hus tvers over den vesle bukta. Etter dei tre søstrene frå første ekteskap fekk Nanna fem søsken til som levde opp: Gudrun, fødd i 1881, tvillingane Augusta og Bolette i 1882, Richard junior i 1884 og Aagot i 1885.

Det var skule i Bjørnskinn, men der gjekk ikkje Nanna. Betremannsbarn gjekk ikkje på allmugeskulen i dei dagar. Dei vart underviste heime. Foreldra til Nanna var uroa over skulegangen til dottera, då ho framleis i sitt sjuande år ikkje hadde lært seg bokstavane. Men faren var stadig på farta, og mora hadde nok med husstell og barnestell. Den gamle klokkaren og omgangsskulelæraren Tobias Davidsen vart tilkalla og hadde med seg Abc-boka. På første sida var det eit stort bilete av Gud Fader sjølv, med glorie om hovudet og langt skjegg, som sat på himmeltrona kledd i ei kappe med store folder. På siste bladet var der ei teikning av ein stor hane som strekte hals og gol.

Klokkeren var en liten korpulent mann med sort krøllet skjegg, godheten lyste ut av øynene hans. Vi satt på loftet med et talglys, han pekte på bokstavene, og så leste vi, han først og efterpå jeg: «A siger A, B siger B, C siger C, siger ABC.»

Nanna Withs (1874–1965) mangfaldige liv er ein inspirasjon.

Sjølv om ho var fødd i ei tid då kvinner sine sjansar var få, viser hennar lagnad kor frie og sjølvstendige liv det var mogeleg å leve for norske kvinner for 120 år sidan. Ho hadde eit godt utgangspunkt med ein far, Richard With, som trudde på henne og støtta henne, men det meste av det ho fekk til, skuldast hennar eige arbeid, innsatsvilje, gåpåmot og sjølvtillit.

Forfattaren fylgjer Nanna frå ho vaks opp på handelsstaden Risøyhamn på Andøya i Nordland og vidare gjennom tre ulike yrkeskarrierar. Mellom anna bygde ho opp ei medieverksemd frå berre éin tilsett til ho tolv år seinare hadde femti tilsette.

Lesaren er med henne på reisa jorda rundt åleine, som den første norske kvinna i historia. Vi får innsikt i hennar breie og brennande samfunnsengasjement, eit engasjement som kosta kamp og mot, og som sette varige spor etter seg.

ISBN 978-82-8104-643-6

www.orkana.no

Aud Farstad er historikar og forfattar. Ho har skrive mange bøker, mellom anna På død og liv. Distriktsjordmødrenes historie og Amanda –journalist og pioner.