Dropshjarte

Jóanes Nielsen Dropshjarte

Ei nordatlantisk krønike

Dropshjarte

Ei nordatlantisk krønike – bind 2 Jóanes Nielsen

Originaltittel: Bommhjarta

Omsett frå færøysk av Lars Moa MNO.

Boka er utgitt med støtte fra Norsk kulturfond, Nordisk ministerråd, Mowi, Skipafelagið og Borg XL Byg.

Boka er kjøpt inn under innkjøpsordninga for omsett litteratur.

«Fiskerens aftensang» av Arnulf Øverland, side 205, finnes i Berget det blå, Aschehoug, 1978.

Omslagsillustrasjon: Ane Nordvik Hasselberg Design: DesignBaltic Trykk: Jelgavas tipogrāfija

© Orkana forlag 2025 Orkana forlag as, 8340 Stamsund

ISBN 978-82-8104-655-9 www.orkana.no post@orkana.no

8.

INNHALD

Oversikt over slekt og personar som har betydning for hendingsgangen i historia

Thorolf Thorolfsen, til vanleg kalla Tóvó, fødd i 1839 og død i 1919.

Nils Tvibur, fødd i 1808 og død i 1876, kalla Korpurálurin. Gift med Jóhanna í Ergisstovu.

Aksal í Ergisstovu, også kalla Hin Klóki, bror til Jóhanna.

Gregor Tvibur, son av Nils og Jóhanna, fødd i 1858 og død i 1927.

Hjartvard Tvibur, fødd i 1895, ugift, død i 1964. Son av Gregor.

Heindrikur Tvibur, bror hans, fødd i 1899, død i 1952, gift med Svanhild frá Kvíggjá, fødd i 1899 og død i 1983. Dei hadde Nils, fødd i 1929, og Kristensa.

Kristensa Tvibur, fødd i 1935 og død i 2003. Kristensa hadde Eigil Tvibur, fødd i 1953. I 1960 gifta Kristensa seg med Ingvaldur Sivertsen, fødd i 1924. Dei hadde Svanhild, fødd i 1961, og Tórharda, fødd i 1964.

Tórharda har Torri Mhuku Sivertsen, fødd i 1994.

Ólrún Brynjólfsdóttir, av Eigil kalla Olrunomman. (Omma = bestemor, o.m.)

Leivur Restorff, gudfar til Eigil.

Fru Sivertsen, svigermor til Kristensa og mor til brørne Ingvaldur, Sam, Torkil og Schiønning.

Hans Fríðrikur Varberg, fødd i 1953, barndomsvenn av Eigil, namngjeten næringslivsmann frå Klaksvík.

Symfor Thomsen, fødd i 1951, av folk frå Sumba kalla Svarti Filosoffurin.

Rósa Hjelm, kordirigent i Sumba.

Randolf Hjelm, bror hennar, leiar av trussamfunnet Vón Jerusalems.

Dánjal Jóhann Thomsen, kalla Dallahann, kjærasten til Tórharda.

Margit, søskenbarn av Eigil, gift med Óla Hans Sørling.

Klokkeettersynsmannen Børge Gade, til vanleg kalla Beber, venn av Tóvó, gift med Tilde.

Thorolf Gade, fødd i 1941, barnebarn av Tilde og Tóvó.

Agnar Moe, fødd i 1960, venn av Eigil og ein stor forbannar.

Læin Gregers, mannen bak bombeattentatet mot Tinghuset i 1945.

Andreas Ziska, protesterte mot den britiske okkupasjonen av Færøyane.

Volmar í Gjørðum, nazist i Porkeri.

Marianne Bøge, ho som Eigil drøymer om.

Andre personar er også nemnde og delvis omtala, men dei ovannemnde er sjølve kjernen i denne boka, og delvis også i Brahmadellane (2025 / 2012).

Tóvó og klokkeettersynsmannen

På veg opp frå undergrunnen såg Eigil ein dverg stå og selje ei raud avis. Pusten stod som røyk ut frå gapet mens han ordrikt kunngjorde dei seinaste kapitalistiske brotsverka, både dei som var utøvde på flatlandet og lenger ute i verda. Og han var godt kledd for si gjerning, i varm skinnjakke, lue godt nedover øyra og heilskjegg. Eigil kjøpte også avisa, stakk til han ein hundrekronesetel og bad han kjøpe seg barberblad for overskotet. Takk, kamerat! ropte dvergen etter han, og Eigil løfta handa i veret til ei helsing.

Han var på veg til arkivet, og ei handsbreidd ovanfor dei københavnske taka kunne ein sjå ei gul reim av middagslys.

Sluddbyer dreiv innover byen, og no og da villa eit vindkast seg ned mellom huskløftene og rista dei nakne trekronene. Men trass i det ufyselege vêret krydde det av folk, både av gåande og av folk som stod ved busstoppestadane, og når butikkdørene opna seg, høyrdest små brotstykke av populære julesongar.

Dei seinaste fem, seks vekene, eller sidan oppstyret på bokmessa i Forum, hadde Eigil så å seie dagleg tenkt på arkivet. Han hadde funne adressa på nettet og rekna seg fram til at det kunne ligge ti, kanskje tolv minutts gonge frå Nørreport stasjon, og han tok det som eit godt teikn at han hadde møtt den munnkåte dvergen.

Eigil stansa ved ein portal og gjekk inn på eit mindre, steinsett torg. Der stod det sykkelstativ og flust med avfallskorger, og det kunne sjå ut som om dette var ein hyggeleg

tilhaldsstad om sommaren. Ved den eine døra fann han namnet på arkivet, og i same oppgangen var det eit arkitektkontor, eit bokforlag og ei fagforeining. Veggane var pussa, men nokså falma, kunne minne om ein eller annan nyleg bandasjert hudsjukdom, og i kvar etasje stira ein rund glugge ut på torget. Eit bleikt lys skein inn i dei øvste etasjane, og lyden frå skosolane følgde han opp i andre etasje.

«Arbejderklassens arkiv» stod det på eit messingskilt ved den breie, solide døra. Bokstavane var svarte, og messingen var så blank at Eigil kunne spegla seg i han. Mellom bokstavane såg han det nyfikne, eller mest av alt sure, ansiktet sitt. Det var truleg ei krumming i den blanke plata, for viss han skakka lite grann på hovudet, tøygde kinnet og leppene seg ut, ja, vart rett og slett forvrengde.

Kommen inn i gangen, såg han beint inn på lesesalen. Forskjellige tidsskrift stod i hyllene, og plakatar hang på veggane, mellom dei ein av Stauning med sitt lange patriarkskjegg og ein mannshøg plakat av Lenin med ei raud rose på jakkeslaget. Taket var kvitt og stukkaturdekorert, golvplankane breie og lakkerte, og bordplatene var kledde med brunleg linoleum, og han kjente straks lukta av bonevoks.

Arkivaren spurde kva ho kunne hjelpe han med, og Eigil sa at det dreidde seg om nokre brev som arkivet hadde fått i si forvaring. Han visste ikkje når breva var innleverte, men mannen som leverte dei inn, heitte Thorolf Gade, og kan hende var ordet brahmadell eit brukande søkeord.

Arkivaren såg ut til å dra kjensel på ordet brahmadell og baud Eigil ein plass å sette seg. Ho var borte ei lita stund og kom att med ein gul C4-konvolutt som ho la på bordet. Samstundes gjorde ho merksam på at han kunne henge frå seg frakk og hatt ute i garderoben og elles gjere det komfortabelt for seg mens han granska materialet.

Eigil takka. Dei seinaste fire, fem åra, eller sidan han i 2007 var på besøk heime på klettane, hadde han støtt gått

med hatt. Hatten sat litt trykt bak i nakken, og den smale bremmen gav han utsjånaden til det han i botn og grunn var, ein middelaldrande skeptikar. Med hatten hadde han vakse ei lita handsbreidd, og hadde han tidlegare vore av dei største mennene, måtte han no reknast med blant kjempene. Han hengde halstørkleet og hatten på ein knagg, og da han skulle ta av seg frakken, kom han plutseleg på at han hadde på seg berre ullundertrøya innunder. Slik var han kledd til vanleg på ruskevêrsdagar, men å sitte i berre undertrøya på ein offentleg stad, det likte han ikkje, så derfor vart han verande i frakken.

Han opna konvolutten, og dei ømtolige papirarka knitra så spennande når han bladde i dei. Dette var ein god plass å sitte, og her kjente han seg velkommen. Ikkje akkurat av politiske grunnar, nei, slett ikkje av politiske grunnar, han kunne ikkje fordra den akademiske overbygninga til arbeidarrørsla, som arkivet nok var ein del av. Akademikarane sin skrubba og skura språkbruk hadde mista sambandet med den klassen som dei representerte, og som brødfødde dei. Historiebøkene, og for så vidt også biografiane som dei skreiv, var som saltfisk som hadde lege altfor lenge i bløyt, orda var kraftlause, sa veldig mykje om forfattarane, men altfor lite om sjølve saka.

Grunnen til at han likevel kjente seg velkommen, var lukta. Den både gammalmodige og pertentlege lukta av lakk og bonevoks varma hjartet, flytta minnet attende til dei åra da det gjekk opp for tenåringen Eigil Tvibur at Landsbiblioteket i Havn (daglegtale for hovudstaden Tórshavn, o.m.) med sitt labyrintiske hyllesystem og dei stille krokane, var den absolutt beste staden i byen å gøyme seg på. Om andre kunne ha det på same måte som han, hadde han aldri etterforska. Men biblioteket gav han den spesielle og dyrebare kjensla av å vere ein ingen. Verken personale eller kundar stilte ein nærgåande spørsmål, og når folk likevel snakka

saman, var stemmene lågmælte. Biblioteket var som eit stort menneskeakvarium, akkurat slik opplevde han den ærverdige steinbygningen som arkitekten Tórgarð teikna sist på nittentjuetalet. I staden for dei fargerike plantane, steinane og alle skjela, var akvariet fullt av bøker, og dei besøkande var fiskar som lydlaust smaug seg gjennom all den trykte venleiken.

Det var den 10. november i 2012 at Eigil fekk vite at arkivet låg inne med nokre brev som omhandla det tidsrommet da Tóvó sat i fengsel, eller rettare sagt omhandla nokre hendingar som han hadde vore ute for etter at han var lauslaten i mai månad i 1899, og til han tre veker seinare segla heim til Færøyane med passasjerskipet Laura. Vedkommande som fortalde han om breva, var den før nemnde Thorolf Gade, ein høvisk herre, kanskje først i syttiåra. Han snakka eit vakkert eldre dansk språk, og etter den arkaiske uttalen å dømme kunne mannen for den del ha vore ein lærd færøying eller kanskje ein islandsk akademikar som hadde festa røter i den gamle rikshovudstaden. Mannen var av middels vekst, hadde smalt ansikt og gløgge auge, og mens han snakka, rykte det litt i den eine munnvika. Det stod nemleg opplyst i bokmesseprogrammet at forfattaren

Eigil Tvibur skulle ordskiftast med ein litteraturvitar om sin seinaste roman Brahmadellane, derfor hadde denne Thorolf Gade møtt opp. Eigil hadde ei kjensle av at dei hadde møttest før, men kom ikkje på kvar og i kva for samanheng, og han fekk seg heller ikkje til å spørje med det same; og så vart alt så kaotisk etter ordskiftet med litteraturvitaren at han ikkje fekk snakka med mannen igjen. Det som hende da Eigil gjekk ned frå scenen, var at ei kvinne reiste seg mellom tilhøyrarane, og ho hadde rett og slett gått amok. Ho leste over Eigil med ukvemsord, sa at han kanaliserte sitt eige sjuke sinn inn i dei forbanna bøkene sine. Saman med nokre sjølvrettferdige forbannarar hadde

han øydelagt livet til søster hennar, og det var han og ingen annan som invalidiserte Jens Julian við Berbisá og hadde kriminalisert den stakkaren av ein son han hadde. Kvinna hadde ein paraply i handa, og fleire gonger slo ho Eigil.

Og det merkelege var at han lét henne svine seg til, både verbalt og korporleg. Han kunne lett ha tatt frå henne paraplyen eller berre vendt henne ryggen og gått sin veg. Men også etter at ho spytta i ansiktet på han, vart han ståande.

At hendinga kom overraskande på folk og uroa dei, var heilt tydeleg. Men samstundes var det ikkje råd å misforstå hans kroppsspråk: Der stod ein mann som godtok ei rad av grove skuldingar, og det var som om han gav henne rett, ja, halvvegs takka henne for at ho rakka ned på han og dømte han offentleg. Det var heller ingen som la seg borti. Folk såg berre på den sinte kvinna og den store teiande mannen. At hendinga gjekk for seg i full offentlegheit, hadde ikkje den store betydninga for Eigil. Ikkje no lenger. Han syntest tenke som så: Er du ein svinehund, kan grensa mellom privat og offentleg vere likegyldig. Kvinna snakka dansk, og raseriet hennar var ekte. Ho torde å stå fram og slå fast den skylda som Færøy-retten ikkje makta å dømme Eigil til da domstolen i januar i

’95 frikjente han.

Eigil merka godt at ei hand tok forsiktig på armen hans, og sjølv om han ikkje såg opp, kjente han på seg at det var den eldre herren som med eit teikn baud han farvel.

Alt i det første brevet, som var datert den 3. juli i 1952, kom Eigil over ordet brahmadell, og det å sjå dei velkjente konsonantane stå som master opp frå brevarket gav han ei inderleg kjensle av å vere til stades heime på Færøyane igjen. Eit utdrag frå Viðoy-diktet til Matras rann han i hug: Segl, øy, fram or skodda, no er du eit skip / og tindane sigletre …, og det var akkurat desse sigletrea som stakk seg opp frå hans Brahmadell-tittel. Og så var det han og ingen annan som

hadde drege brahmadellane opp frå gløymska. Fanden flaug i Eigil. Det var ikkje nokon Matras, Hoydal, Jensen eller kva i helvete alle dei færøyske forfattarane heitte, men han, stakkaren som var unnfanga i gjødselrenna og oppvaksen i Portugálið (namn på bustadhus i arbeidarbydelen Reyn, o.m.); roleg no, vennen, roleg, sa han til seg sjølv og fekk kontroll over sinnet; utan tvil var det nokon som var glade i han, men det var altså han og ingen annan som hadde gitt brahmadellane oppreising, og det var han stolt av.

Breva var lange og handskrivne, og at brevskrivaren kjente eit spesielt ansvar for det som var festa på papir, var tydeleg, for så å seie kvar line var som kalligrafert.

Det som kom overraskande på Eigil, var at brahmadell-namnet var knytt til den 8. kongressen som Den andre internasjonalen heldt i København i 1910. På det tidspunktet hadde Tóvó passert dei sytti; kontakten han hadde med folk, var svært avgrensa, så kva interesse kunne ein stor organisasjon som Den andre internasjonalen ha i ein særling busett ved Bringsnagøta i Havn?

Kongressen vart halden i Odd Fellow Palæet, og mellom dei om lag ni hundre deltakarane var fleire kommande statsleiarar. Stauning, Hjalmar Branting og briten Ramsey MacDonald. Nokre delegatar kom til å få avgjerande betydning for den nye verdshistoria, først og fremst russaren Lenin. Og to kommande martyrar kunne sjåast på eit stort fellesfotografi som var tatt på den breie trappa utanfor Skodsborg Badehotel der delegatane var på utflukt. Dei var Jean Jaures og Rosa Luxemburg. Den folkekjære Jaures, som hadde åtvara mot den tilstundande krigen, vart skoten like før verdskrigen braut ut, ja, han vart skoten den 31. juli i 1914, og neste dag, den 1. august, sende Tyskland Russland krigserklæring. Rosa Luxemburg vart nakkeskoten i Berlin revolusjonsåret 1919, og som eit hundekadaver vart denne djerve intellektuelle kvinna kasta i elva Spree.

Tryggingstiltaka var skikkeleg omfattande. Ikkje berre i samband med sjølve stormøtet i Odd Fellow Palæet, men også på hotella rundt om i København der dei forskjellige delegatane budde.

Likevel meinte russarane at det var tilrådeleg at Lenin hadde si eiga livvakt. Ikkje berre i heimlandet, men også i eksil, vart han rekna med blant dei politiske aktivistane som stadig var truga på livet. Det viser til dømes dei mange dekknamna hans. Eit av namna var Vladislav Stavrogin, han skreiv seg også Gregor Wollweber, og sjølv om Lenin ikkje snakka dansk, brukte han i nokre samanhengar det danskstava namnet Maage, Angus Maage. Det dekknamnet som han likevel treivst best med, og som han som tida gjekk, tok til sitt, det var Lenin-namnet.

Andre russiske revolusjonære tok seg også dekknamn på same vis. Lev Davidovitsj Bronstein, som bygde opp Den raude hæren, tok seg namnet Trotskij. Forfattaren Aleksej Maksimovitsj Pesjkov tok seg namnet Gorkij, og den mest berømte av alle, Josef Vissarionovitsj Dzugasjvili, av mange kalla reinkarnasjonen av Den vonde, tok seg namnet Stalin. Og som kjent betyr namna Gorkij og Stalin høvesvis «den bitre» og «stålmannen». Desse mennene, og fleire andre under skiftande namn, var mergen i revolusjonen. Lenin-namnet seiest vere ei omskriving av elva Lena, som har sitt utspring i dei sørsibirske Bajkalfjella. Elva er den vassrikaste i verda og er blant dei aller lengste, og meir enn halvparten av året er ho dekt av is. I så måte er ho ikkje ulik namnebroren Lenin: Kald og sterk strir ho seg gjennom taiga- og tundralandskapet og endar i ein storslagen os nord i Ishavet.

Kanskje var Lenin heilt blotta når det gjaldt spirituell kjensle; eller han var meir opptatt av å seie kven han ikkje var, og kva som baud han imot, enn å seie kven han verkeleg var, og kva han trådde etter. I så måte var lynnet hans

antitesen i dialektikken som han stadig lovprisa; han synest ha tenkt som så: Du kjenner meg på det som eg ikkje er. Det som også fall Eigil tungt for brystet, var at ei politisk lære skulle gro ut av eit dekknamn. Det var som om læra ikkje hadde kraft nok til å gjenspegle historia til opphavsmannen sin, eller som ho fornekta at han var fødd under det ikkje uvanlege namnet Vladimir Iljitsj Uljanov, og at den personen han var, også hadde med nedarva karakterdrag frå slekta og med barndommen hans å gjere.

Eigil var fullstendig klar over at for han, som ein slags nordisk sosialdemokrat, var det neppe mogleg å fatte dei vilkåra som vart tilbydd dei russiske kommunistane i begynninga av det førre hundreåret. Likevel kjente han seg ganske sikker på at dei skiftande identitetane som forfølgde desse folka frå by til by og frå land til land, hadde tæra på det humane fundamentet deira. Dei var først og fremst stridsfolk, konspiratorar og farlege drøymarar. Dei egga til streik, prøvde å bygge bruer over djupe idéavgrunnar, rana bankar for å finansiere bok- og avisutgivarverksemda si, og dei nølte ikkje med å drepe svikarar. Plutseleg å skulle representere lov og orden, det var ei forandring som berre dei færraste var i stand til å gjennomføre.

Den berømte søramerikanske leninisten Che Guevara kom med dette hjartesukket i ein samtale med diktaren

Pablo Neruda: Krigen … krigen … Vi er alltid imot krigen, men har vi fått smaken på det, så går det ikkje an for oss å leve utan krig. Vi ønsker kvart augeblikk å vende attende til krigen.

Heilt fram til glasnost-perioden midtvegs på åttitalet var det ingen som verkeleg evna å reformere leninismen. Berre det at ein såkalla moderne og sekulær nasjon som Sovjet skulle legge den døde leiaren sin i ei glaskiste og tilbe han, som til dømes egyptarane tilbad sine døde kongar, det i seg sjølv var skikkeleg illevarslande.

I tankane til Eigil kjentest Sovjet like kaldt som den tømte kroppen til Lenin. I januar i 1924 sprøytte legane formalin inn i den avsjela kroppen; han vart skoren opp frå halsen nedover til skambeinet, huda vart flådd av brystet, brystbeinet saga frå solar plexus og opp til kragebeinet, alt som var inni han, vart tatt ut, og innvolane vart skorne laus frå anus og frå halsen. Også hovudet vart opna og hjernen tatt ut.

Den internasjonale vørdnaden som likevel var der for Sovjetsamveldet, hang i hovudsak saman med det faktum at det var Den raude hæren som knekte nazistane. To skremmande makter braka saman på austfronten, som strekte seg mellom Svartehavet til Austersjøen. Aldri før i verdshistoria har det stått større slag, og dei første månadane såg det ut til at den om lag fem millionar store nazihæren, støtta av nokre tusen fly og stridsvogner, ville klare det som hæravdelingane til Napoleon Bonaparte ikkje makta i 1812.

Slik vart det likevel ikkje.

Visst var mannefallet enormt. Da det var over, var mellom 27 og 28 millionar sovjetborgarar drepne. Berre slaget om Leningrad kosta fleire menneskeliv enn det som USA og Storbritannia samanlagt mista. Men det var prisen som Operasjon Barbarossa kosta, og Sovjet betalte storparten av rekninga. Indignasjonen, krafta og kulden deira tvinga die Wehrmacht til å trekke seg tilbake. Først frå Sovjetsamveldet, sidan vestover gjennom det nordeuropeiske låglandet og til denne kjøttbu, dette eventyrland, som diktaren Hans Magnus Enzensberger i eit dikt kalla sitt tyske heimland. Det blir vurdert slik at hovudverket til leninismen er boka Hva må gjøres? Brennende spørsmål i vår bevegelse, som Lenin skreiv i 1902, på den tida da politiet til tsaren med oppbretta ermar og kledd i slaktarforkle jakta på motstandarane hans. Men også etter at kommunistane hadde fått makta og ikkje hadde nokon grunn til å frykte det tsaristiske politiet, heldt læra fram, ja, vart heva opp til dogmestatus.

Dropshjarte er det andre bindet i Jóanes Nielsens forteljing om dei færøyske slektene Brahmadellene og Tvibur, ei krønike som godt og grundig blandar fiksjon og verkelege hendingar i nyare færøysk historie.

Dropshjarte er ei forteljing om familieband og vennskap, kjærleik og hat, sex, kristendom og djevelskap, medynksdrap, færøyske nazisympatisørar, sandsuging og sledehundmassakre i Grønland, ei okkult Forbannarsekt, eit bombeattentat mot Lagtinget, ei skipsulykke, rabbinarbesøk i bygda Sumba, berserkgang i Klaksvík – og eit møte med Den vonde sjølv.

Omdreiingspunktet i forteljinga er forfattaren Eigil Tvibur som har genar frå både Brahmadell­ og Tviburslekta. Eigil er valdtektsbarn, unnfanga da broren til farfaren hans valdtok niesa si i eit fjøs i Sumba, og han kjempar ein stadig kamp for å forsone seg med seg sjølv og med sitt opphav. Han har på same tid eit ømt og eit brutalt sinn – og eit temperament som innimellom bringer han opp i trøbbel.

Jóanes Nielsen er ein færøysk forfattar. Han debuterte i 1978 med diktsamlinga Den trettande månaden (Trettandi mánaðin), og har sidan skrive ti diktsamlingar, fem romanar, tre skodespel, to essaysamlingar og ei novellesamling. Dropshjarte er andre bind i tetralogien Ei nordatlantisk krønike.

Omsett frå færøysk av Lars Moa MNO.

ISBN 978-82-8104-655-9 www.orkana.no